Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni hisobi., - Металлургия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	509.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni hisobi.,

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashinuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 _________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni
hisobi
Ni-17.2; Cu-2.4; Co-0.2; Fe-23.5; S-9.8; SiO
2 -26.6; MgO-11.5; AI
2 o
3 -3.07;
CaO2.38; qolgani boshqalar. Ishlab chiqarish unumdorligi 1900 tonna.
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Ahmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. — Toshkent:
O‘qituvchi, 2021. — 356 b.
2. Xudoyqulov X.S. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. — Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. — 412 b.
3. Yusupov S.Y., Tursunov A.M. Nikel va kobalt metallurgiyasi. — Toshkent:
Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2023. — 287 b.
4. Habibullayev N.H. Elektr metallurgiya pechlari va ularning ishlashi. —
Toshkent: Turon Zamin Ziyo, 2020. — 298 b.
5. Rasulov B.R. Metallurgik jarayonlarning fizik-kimyoviy asoslari. —
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. — 330 b.
6. Voronov V.P. Metallurgiya nikelya i kobalta. — Moskva: Metallurgiya, 2020.
— 540 s.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267. Leontyev L.I. Teoriya i praktika elektroplavki rud. — Moskva: MISIS, 2022. —
468 s.
8. Roshchin V.E. Elektropechi v metallurgii tsvetnix metallov. — Sankt-Peterburg:
Lan, 2021. — 390 s.
9. Crundwell F.K., Moats M.S., Ramachandran V. Extractive Metallurgy of
Nickel, Cobalt and Platinum Group Metals. — Elsevier, 2021. — 622 p.
10. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. — McGraw-Hill Education,
2020. — 514 p.
11. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper and Nickel. —
Pergamon Press, 2022. — 488 p.
12. Norgate T., Jahanshahi S. Nickel Smelting and Refining Processes // Journal of
Sustainable Metallurgy. — 2023. — Vol. 9. — P. 125–148.
Internet saytlari
13. Metallurgiya va konchilik portali: https://www.mining-technology.com
14. Nikel metallurgiyasi bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar sayti:
https://nickelinstitute.org
15. Metallurgik tadqiqotlar va ilmiy maqolalar bazasi:
https://www.researchgate.net
5 . Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi :
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1.Material balans hisobi,
II.2. Issiqlik balansi hisobi
II.3. Asosiy dastgoh hisobi
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY
QISM……………………………………………………….....8
1.1. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni
nazariyasi…………….8
1.2. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni
kimyosi……………..16
1.3. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni
amaliyoti…………….19
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
24
2.1. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni amaliyoti material
balansi hisobi……………………………………………………………………...24
2.2. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni amaliyoti issiqlik
balansi
hisobi………………………………………………………………………...........29
2.3. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni amaliyoti asosiy
dastgoh balansi
hisobi…………………………………………………………………...…32
III BOB. TEXNIKA
XAVFSIZLIGI…………………………………………....37
3.1. Rudali elektr pechda eritish jarayonida texnika xavfsizligi va ekologik
talablar…………………………………………………………………………….37
XULOSA…………………………………………………………………………40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..43
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy metallurgiya sanoatida nikel ishlab chiqarish muhim
strategik ahamiyatga ega bo‘lgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Nikel va uning
qotishmalari yuqori mustahkamligi, korroziyaga chidamliligi, issiqlikka
bardoshliligi hamda agressiv muhitlarda uzoq muddat ishlay olishi bilan boshqa
rangli metallardan ajralib turadi. Shu sababli nikel mahsulotlari mashinasozlik,
aviatsiya, energetika, kimyo sanoati, harbiy texnika, atom energetikasi va
zamonaviy elektronika tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. Ayniqsa zanglamaydigan
po‘lat ishlab chiqarishda nikelning ulushi juda katta bo‘lib, bugungi kunda
dunyoda ishlab chiqarilayotgan nikelning asosiy qismi aynan metall qotishmalar
tayyorlashga sarflanadi.
Sanoat rivojlanishi bilan nikelga bo‘lgan talab yil sayin ortib bormoqda. Shu
sababli tarkibida nikel mavjud bo‘lgan rudalarni samarali qayta ishlash, metall
ajratib olish darajasini oshirish, energiya sarfini kamaytirish hamda ekologik
xavfsiz texnologiyalarni qo‘llash zamonaviy metallurgiyaning dolzarb
vazifalaridan biri hisoblanadi. Nikel rudalarini qayta ishlashda pirometallurgik
usullar keng qo‘llanilib, ular orasida rudali elektr pechlarda eritish texnologiyasi
alohida ahamiyat kasb etadi.
Rudali elektr pechlarda eritish jarayoni yuqori haroratda olib boriladigan
samarali metallurgik jarayonlardan biri bo‘lib, unda elektr energiyasi asosiy
issiqlik manbai hisoblanadi. Elektr pechlarda hosil qilinadigan yuqori temperatura
natijasida rudalar, aglomeratlar va flyuslar eritilib, foydali komponentlar metall
yoki shteyn tarkibiga o‘tkaziladi. Keraksiz jinslar esa shlak tarkibiga chiqariladi.
Ushbu usulning asosiy afzalliklari yuqori unumdorlik, haroratni aniq boshqarish
imkoniyati, metall ajralib olish darajasining yuqoriligi hamda turli tarkibli
rudalarni qayta ishlash imkoniyatidan iboratdir.
Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni murakkab fizik-
kimyoviy o‘zgarishlar asosida kechadi. Jarayon davomida metall oksidlarining
qaytarilishi, sulfidlarning hosil bo‘lishi, shlak fazasining shakllanishi, gazlarning
ajralishi hamda metall va shlak fazalarining bir-biridan ajralishi sodir bo‘ladi.
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Eritish samaradorligi esa shixta tarkibi, flyus miqdori, temperatura rejimi, elektr
energiya sarfi hamda pechning texnologik holatiga bog‘liq bo‘ladi.
Rudali elektr pechlarning zamonaviy metallurgiyadagi o‘rni juda katta
bo‘lib, ular ayniqsa ferronikel va nikel shteyni ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi.
Hozirgi vaqtda Rossiya, Kanada, Xitoy, Yaponiya, Indoneziya va Finlyandiya kabi
davlatlarda yuqori quvvatli elektr pechlar yordamida yirik hajmda nikel ishlab
chiqarilmoqda. Zamonaviy pechlar avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari bilan
jihozlangan bo‘lib, ular energiya sarfini kamaytirish, metall yo‘qotilishini
pasaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi.
Mazkur kurs ishida Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish
jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari
hamda asosiy hisob-kitoblari o‘rganiladi. Shuningdek, material balansi, issiqlik
balansi, ratsional balans va asosiy texnologik dastgohlarning ish ko‘rsatkichlari
tahlil qilinadi. Jarayonning samaradorligini oshirish va ishlab chiqarish
ko‘rsatkichlarini yaxshilash masalalari ham ko‘rib chiqiladi.
Kurs ishining maqsadi: Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish
jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy xususiyatlari va amaliy
texnologiyasini o‘rganish hamda jarayonning asosiy texnologik hisob-kitoblarini
bajarish orqali uning samaradorligini tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayonining nazariy
asoslarini o‘rganish;
 eritish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalarni tahlil
qilish;
 rudali elektr pechlarning tuzilishi va ishlash prinsipini o‘rganish;
 eritish jarayonining amaliy texnologiyasini ko‘rib chiqish;
 ratsional balans hisobini bajarish;
 material balans hisobini aniqlash;
 issiqlik balansini hisoblash;
 asosiy texnologik dastgohlarning ish unumdorligini tahlil qilish;
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 texnika xavfsizligi va ekologik talablarni o‘rganish.
Kurs ishining predmeti: Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish
jarayoni, ushbu jarayonda sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy o‘zgarishlar, texnologik
rejimlar hamda eritish uskunalarining ishlash jarayoni kurs ishining predmeti
hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 7 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishida Ni aglomeratlarini rudali
elektr pechda eritish jarayonining nazariy va amaliy jihatlari, texnologik hisob-
kitoblari hamda texnika xavfsizligi masalalari yoritilgan.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni nazariyasi
Nikel ishlab chiqarish rangli metallurgiyaning muhim tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. Nikel va uning qotishmalari yuqori mexanik mustahkamligi,
korroziyaga chidamliligi hamda issiqlikka bardoshliligi sababli mashinasozlik,
kimyo sanoati, aviatsiya, energetika va harbiy texnikada keng qo‘llaniladi. Shu
sababli tarkibida nikel bo‘lgan rudalarni samarali qayta ishlash texnologiyalarini
ishlab chiqish va takomillashtirish metallurgiya sanoatining dolzarb vazifalaridan
biridir.
Nikel rudalarini qayta ishlashda pirometallurgik usullar asosiy o‘rin
egallaydi. Ushbu usullar ichida rudali elektr pechlarda eritish jarayoni keng
tarqalgan bo‘lib, u ayniqsa sulfidli va oksidlangan nikel xomashyolarini qayta
ishlashda samarali hisoblanadi. Elektr pechlarda eritish jarayoni yuqori
haroratlarda olib boriladi va bunda elektr energiyasi issiqlik manbai sifatida xizmat
qiladi. Elektr toki elektrodlar orqali pech vannasiga uzatiladi va hosil bo‘lgan
issiqlik natijasida shixta eritiladi.
Rudali elektr pechlar ko‘pincha ruda-termik pechlar deb ham ataladi.
Bunday pechlar yuqori harorat hosil qilish imkoniyatiga ega bo‘lib, eritma
temperaturasini 1500–1700 °C gacha yetkazishi mumkin. Pechlarning foydali ish
koeffitsienti odatda 60–80 % oralig‘ida bo‘ladi. Zamonaviy elektr pechlar to‘g‘ri
to‘rtburchak yoki silindrsimon shaklda tayyorlanadi va ular uch yoki olti elektrodli
tizim bilan jihozlanadi. Elektrodlar grafit yoki maxsus ko‘mir materiallaridan
tayyorlanib, ular orqali elektr yoy hosil qilinadi.
Ni aglomeratlarini eritish jarayonida oldindan tayyorlangan va aglomeratsiya
qilingan shixta pechga yuklanadi. Aglomeratsiya jarayoni mayda dispers rudalarni
yirik donador holatga keltirish imkonini beradi. Bu esa pech ichida gaz
o‘tkazuvchanlikni yaxshilaydi, issiqlik almashinuvini kuchaytiradi va eritish
jarayonining barqaror borishini таъмин laydi. Aglomerat tarkibida nikel bilan bir
qatorda temir, mis, kobalt, oltingugurt va turli jins hosil qiluvchi oksidlar mavjud
bo‘ladi.
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261-rasm. Rudali elektr pechi. 1 — Pech korpusi (po‘lat qobiq), 2 — Pech gumbazi
(qopqog‘i), 3 — Grafit elektrodlar, 4 — Elektr tok o‘tkazuvchi shinalar, 5 —
Elektrod ushlagichlari, 6 — Olovbardosh qoplama (futerovka), 7 — Metall quyish
ariqchasi, 8 — Metall quyish idishi (kovsh), 9 — Pechni egish mexanizmi,10 —
Poydevor,11 — Shlak chiqarish teshigi
Elektr pechdagi eritish jarayonining asosiy maqsadi foydali metall
komponentlarini shteyn fazasiga o‘tkazish va keraksiz jinslarni shlak tarkibiga
ajratishdan iborat. Jarayon davomida nikel va misning asosiy qismi sulfidli eritma
— shteynga o‘tadi. Temirning katta qismi esa kremniy dioksidi bilan birikib shlak
hosil qiladi. Natijada ikki asosiy mahsulot:
 nikel shteyni;
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 shlak hosil bo‘ladi.
Shteyn tarkibida asosan Ni, Cu, Co va Fe sulfidlari mavjud bo‘ladi. Keyingi
bosqichlarda ushbu shteyn konvertorlash va rafinatsiya jarayonlariga yuboriladi.
Elektr pechlarda eritish jarayoni nazariyasining asosini yuqori haroratda
sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy o‘zgarishlar tashkil etadi. Jarayon davomida:
 sulfidlarning qisman oksidlanishi;
 oksidlarning qaytarilishi;
 shlak hosil bo‘lishi;
 metall va shlak fazalarining ajralishi;
 gaz fazasining hosil bo‘lishi kabi murakkab reaksiyalar sodir bo‘ladi.
Pech ichida yuqori harorat ta’sirida shixta komponentlari suyuqlanadi va bir
jinsli eritma hosil qiladi. Zichligi yuqori bo‘lgan shteyn pech tubiga cho‘kadi,
yengil shlak esa uning ustki qismida to‘planadi. Fazalarning yaxshi ajralishi metall
yo‘qotilishini kamaytiradi va jarayon samaradorligini oshiradi.
Nikel eritishda hosil bo‘ladigan shlakning tarkibi va fizik xossalari katta
ahamiyatga ega. Shlakning yopishqoqligi, eruvchanligi va suyuqlanish harorati
jarayonning texnologik ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir qiladi. Tarkibida SiO ,₂
FeO, MgO va CaO bo‘lgan shlaklar optimal nisbatda bo‘lishi kerak. Aks holda
shlakning yopishqoqligi ortib ketadi va metallning shlak bilan yo‘qotilishi
ko‘payadi.
Elektr pechlarning muhim afzalliklaridan biri haroratni aniq boshqarish
imkoniyatidir. Bu esa metallarning qayta taqsimlanishini nazorat qilish, shlak
tarkibini boshqarish va energiya sarfini kamaytirish imkonini beradi. Bundan
tashqari, elektr pechlarda yuqori sifatli shteyn olish, gaz ajralishini nazorat qilish
va zararli chiqindilarni kamaytirish mumkin.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan gazlar tarkibida asosan SO mavjud
₂
bo‘ladi. Ushbu gaz keyinchalik sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanilishi
mumkin. Shu sababli zamonaviy metallurgik korxonalarda gazlarni tozalash va
qayta ishlash tizimlari ham texnologik sxemaning muhim qismi hisoblanadi.
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rudali elektr pechlarda eritish jarayonining samaradorligi quyidagi asosiy
omillarga bog‘liq:
 shixta tarkibi;
 aglomerat sifati;
 pech harorati;
 elektr energiya sarfi;
 flyus miqdori;
 shlak tarkibi;
 elektrodlarning ishlash rejimi.
Zamonaviy nikel metallurgiyasida elektr pechlarda eritish texnologiyasi
yuqori unumdorligi, uzluksiz ishlash imkoniyati va metall ajratib olish darajasining
yuqoriligi bilan ajralib turadi. Shu sababli ushbu usul dunyoning ko‘plab yirik
metallurgiya korxonalarida keng qo‘llanilib kelinmoqda.
Rudali elektr pechi (ruda-termik pech, submerged arc furnace yoki electric
smelting furnace) metallurgiya sanoatida yuqori harorat hosil qilish orqali rudalarni
eritish uchun ishlatiladigan zamonaviy agregatlardan biridir. Ushbu pechlar asosan
nikel, ferroxrom, ferromarganes, mis, titan va boshqa rangli hamda qora metall
rudalarini qayta ishlashda qo‘llaniladi. Elektr pechlarda issiqlik manbai sifatida
elektr energiyasidan foydalaniladi va yuqori harorat elektr yoy hosil bo‘lishi
hisobiga yuzaga keladi.
Rudali elektr pechining yaratilish tarixi
Elektr pechlarining paydo bo‘lishi XIX asr oxirlariga to‘g‘ri keladi. Birinchi
elektr yoy pechi 1878-yilda germaniyalik muhandis Wilhelm Siemens tomonidan
yaratilgan. U elektr yoyidan metall eritishda foydalanish mumkinligini amaliy
jihatdan isbotlagan.
Keyinchalik 1898-yilda italiyalik muhandis Ernesto Stassano birinchi sanoat
elektr pechini yaratdi. Bu pech tarixdagi ilk elektr metallurgik pech hisoblanadi va
“Stassano pechi” nomi bilan mashhur bo‘lgan.
1900-yillarning boshlarida fransuz muhandisi Paul Héroult elektr yoy
pechini yanada takomillashtirdi. Aynan uning ishlanmalari asosida zamonaviy
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026elektr yoy pechlari paydo bo‘ldi. XX asr boshidan boshlab rudali elektr pechlar
ferroqotishmalar va nikel ishlab chiqarishda keng qo‘llanila boshlandi.
1906-yilda ilk submerged arc furnace (SAF) sanoat pechlari ishlab
chiqarishga joriy etildi. Ushbu pechlar keyinchalik ferronikel va ferroqotishma
ishlab chiqarishning asosiy agregatiga aylandi.
Rudali elektr pechining tuzilishi
Rudali elektr pech quyidagi asosiy qismlardan tashkil topadi:
1. Pech vannasi
2. Olovbardosh qoplama
3. Grafit yoki ko‘mir elektrodlar
4. Transformator
5. Shixta yuklash tizimi
6. Shlak chiqarish teshigi
7. Metall chiqarish kanali
8. Gaz chiqarish tizimi
9. Sovitish tizimi
Pechning ichki qismi maxsus olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi. Bu
qoplama yuqori harorat va kimyoviy ta’sirlardan pechni himoya qiladi.
Elektrodlar pechning eng muhim qismi hisoblanadi. Ular orqali elektr toki
o‘tkaziladi va shixta ichida elektr yoy hosil bo‘ladi. Elektr yoy temperaturasi 3000
°C gacha yetishi mumkin.
Ishlash prinsipi
Rudali elektr pechning ishlash mohiyati elektr energiyasini issiqlik
energiyasiga aylantirishga asoslangan.
Jarayon quyidagicha amalga oshadi:
 pechga ruda, flyus va qaytaruvchi moddalar yuklanadi;
 elektrodlar orqali kuchli elektr toki uzatiladi;
 shixta orasida elektr yoy hosil bo‘ladi;
 yuqori harorat ta’sirida ruda eriydi;
 metall va shlak fazalari ajraladi;
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 og‘ir metall pech tubiga cho‘kadi;
 yengil shlak yuqorida qoladi.
Nikel ishlab chiqarishda odatda:
 Ni va Fe sulfid yoki metall fazasiga o‘tadi;
 SiO , MgO, Al O , CaO esa shlak hosil qiladi.₂ ₂ ₃
Pech ichidagi harorat odatda 1400–1700 °C oralig‘ida bo‘ladi.
Nikel ishlab chiqarishda qo‘llanilishi
Rudali elektr pechlar ferronikel va nikel shteyni olishda juda keng
qo‘llaniladi. Ayniqsa laterit va sulfidli rudalarni qayta ishlashda samarali
hisoblanadi.
Zamonaviy ferronikel ishlab chiqarishda:
1. ruda quritiladi;
2. aglomeratsiya yoki kuydirish amalga oshiriladi;
3. rotary kiln orqali qisman qaytariladi;
4. elektr pechda eritiladi.
Bu usul RKEF (Rotary Kiln Electric Furnace) texnologiyasi deb ataladi va
bugungi kunda eng samarali ferronikel ishlab chiqarish usullaridan biri
hisoblanadi.
Rudali elektr pechining afzalliklari
1. Yuqori harorat hosil qilishi
Elektr pechlar juda yuqori temperaturaga erisha oladi. Bu qiyin eruvchan
rudalarni ham eritish imkonini beradi.
2. Haroratni aniq boshqarish
Jarayonni avtomatlashtirish va boshqarish qulay.
3. Metall ajralish darajasi yuqori
Nikel, mis va kobaltning katta qismi metall yoki shteyn fazasiga o‘tadi.
4. Gaz miqdori kamroq
Yoqilg‘ili pechlarga qaraganda chiqindi gazlar kam hosil bo‘ladi.
5. Uzluksiz ishlash imkoniyati
Yirik sanoat korxonalarida pechlar bir necha yil to‘xtovsiz ishlashi mumkin.
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266. Yuqori unumdorlik
Bir sutkada minglab tonna shixta eritish mumkin.
7. Turli rudalarni qayta ishlash imkoniyati
Sulfidli, oksidli va aralash rudalar eritilishi mumkin.
Rudali elektr pechining kamchiliklari
1. Elektr energiyasi sarfi juda katta
Asosiy kamchiligi — katta miqdorda elektr energiyasi talab qilishi.
2. Elektrodlar tez yeyilishi
Grafit elektrodlar qimmat va tez sarflanadi.
3. Pech qoplamasining yemirilishi
Yuqori harorat sababli футеровка tez ishdan chiqadi.
4. Qurilish qiymati qimmat
Bunday pechlarni qurish katta investitsiya talab qiladi.
5. Chang va gaz ajralishi
SO va metall changlari ekologik muammo tug‘dirishi mumkin.₂
6. Sovitish tizimi zarurligi
Doimiy suv sovitish tizimi talab qilinadi.
Ishlash vaqtida yuz beradigan asosiy jarayonlar
Pech ichida quyidagi fizik-kimyoviy jarayonlar sodir bo‘ladi:
 sulfidlarning oksidlanishi;
 metall oksidlarining qaytarilishi;
 shlak hosil bo‘lishi;
 gaz ajralishi;
 metall va shlakning ajralishi;
 elektr yoy orqali issiqlik hosil bo‘lishi.
Nikel eritishda asosiy reaksiyalar:
NiO + C = Ni + CO (1.1)
FeO + SiO
2 = FeO×SiO
2 (1.2)
FeS + O
2 = FeO + SO
2 (1.3)
Bu reaksiyalar natijasida metall fazasi va shlak fazasi hosil bo‘ladi.
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Zamonaviy rudali elektr pechlar
Hozirgi zamonaviy elektr pechlar:
 avtomatlashtirilgan;
 kompyuter orqali boshqariladi;
 suv bilan sovitiladi;
 gazlarni tozalash tizimiga ega;
 energiya tejamkor transformatorlar bilan jihozlanadi.
Yirik ferronikel zavodlarida pech quvvati 40–120 MW gacha yetadi. Ayrim
pechlarning diametri 20 metrga yaqin bo‘ladi.
Rudali elektr pechlar zamonaviy metallurgiyaning eng muhim agregatlaridan
biri hisoblanadi. Ular yordamida nikel, ferroqotishmalar va boshqa rangli metallar
yuqori samaradorlik bilan olinadi. Elektr pechlar yuqori harorat hosil qilishi, metall
ajralish darajasining yuqoriligi va avtomatlashtirish imkoniyati bilan ajralib turadi.
Shu bilan birga elektr energiyasi sarfining kattaligi va qurilish xarajatlarining
yuqoriligi ushbu usulning asosiy kamchiliklari hisoblanadi. Zamonaviy
texnologiyalar rivojlanishi natijasida rudali elektr pechlar yanada takomillashib,
energiya tejamkor va ekologik xavfsiz agregatlarga aylanishda davom etmoqda.
1.2. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni kimyosi
Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni murakkab fizik-
kimyoviy o‘zgarishlar asosida kechadi. Jarayon davomida rudadagi metall
birikmalari yuqori harorat ta’sirida qaytariladi, oksidlanadi, sulfidlanadi hamda
shlak va metall fazalariga ajraladi. Elektr pechdagi temperatura odatda 1400–1700
°C oralig‘ida bo‘lib, bunday sharoitda rudaning asosiy komponentlari faol
reaksiyaga kirishadi. Nikel eritish kimyosining asosiy maqsadi — nikel, mis va
kobaltni maksimal darajada metall yoki shteyn fazasiga o‘tkazish hamda keraksiz
jinslarni shlakka chiqarishdan iborat.
Nikel aglomeratlari tarkibida asosan:
 nikel oksidlari;
 temir oksidlari;
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 sulfidlar;
 kremniy dioksidi;
 magniy oksidi;
 alyuminiy oksidi;
 kalsiy oksidi mavjud bo‘ladi.
Elektr pech ichida uglerodli qaytaruvchilar (koks, ko‘mir) ishtirokida metall
oksidlari qaytariladi. Nikel oksidining qaytarilishi jarayonning eng muhim
reaksiyalaridan biridir.
Nikel oksidining qaytarilish reaksiyasi:
NiO + C = Ni + CO (1.4)
Ushbu reaksiyada uglerod kislorodni o‘ziga biriktirib oladi va natijada
metall nikel hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan CO gazi pechdan chiqib ketadi.
Temir oksidining qaytarilishi ham muhim jarayon hisoblanadi:
FeO + C = Fe + CO (1.5)
Yuqori haroratda temirning bir qismi metall holatga o‘tadi, qolgan qismi esa
shlak tarkibida qoladi.
Nikel eritishda sulfidli komponentlar ham ishtirok etadi. Oltingugurt mavjud
bo‘lgan sharoitda metallarning sulfidlari hosil bo‘ladi:
Ni + S = NiS (1.6)
Fe + S = FeS (1.7)
Hosil bo‘lgan nikel va temir sulfidlari keyinchalik shteyn tarkibiga o‘tadi.
Shteyn — sulfidli eritma bo‘lib, unda Ni, Cu, Co va Fe sulfidlari yig‘iladi.
Misning sulfid hosil qilishi:
2Cu + S = Cu
2 S (1.8)
Kobalt ham nikel bilan birga sulfidli fazaga o‘tadi:
Co + S = CoS (1.9)
Elektr pechda eritish davomida temirning katta qismi oksidlanib shlakka
chiqariladi. Bunda kremniy dioksidi muhim rol o‘ynaydi. Temir oksidi SiO bilan₂
birikib temir silikat hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2 (1.10)
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Bu reaksiya shlak hosil bo‘lishining asosini tashkil qiladi. Hosil bo‘lgan
temir silikat shlak tarkibiga o‘tadi va metall fazadan ajraladi.
Aglomerat tarkibidagi MgO va CaO shlakning asosligini boshqaradi. Ular
shlakning suyuqlanish temperaturasini pasaytiradi va yopishqoqligini kamaytiradi.
Kalsiy oksidning kremniy dioksid bilan reaksiyasi:
CaO + SiO
2 = CaSiO
3 (1.11)
Magniy oksidning silikat hosil qilishi:
MgO + SiO
2 = MgSiO
3 (1.12)
Ushbu reaksiyalar natijasida shlakning fizik xossalari yaxshilanadi.
Jarayonda oltingugurtning oksidlanishi ham sodir bo‘ladi:
S + O
2 = SO
2 (1.13)
Hosil bo‘lgan SO gazi pech gazlari tarkibiga o‘tadi. Ushbu gaz keyinchalik₂
sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanilishi mumkin.
Temir sulfidi oksidlanganda quyidagi reaksiya sodir bo‘ladi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2 (1.14)
Bu reaksiya natijasida FeO hosil bo‘ladi va u keyinchalik shlak hosil qilish
reaksiyalarida ishtirok etadi.
Elektr pechdagi kimyoviy jarayonlarning samaradorligi quyidagi omillarga
bog‘liq:
 temperatura;
 shixta tarkibi;
 qaytaruvchi miqdori;
 shlak asosligi;
 elektr energiya quvvati;
 oltingugurt miqdori;
 flyus sarfi.
Temperatura ortishi reaksiyalar tezligini oshiradi, ammo juda yuqori
temperatura elektrod sarfini va energiya yo‘qotilishini kuchaytiradi. Shu sababli
eritish optimal harorat rejimida olib boriladi.
Elektr pechdagi eritish jarayonida uchta asosiy faza hosil bo‘ladi:
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261. Metall yoki shteyn fazasi;
2. Shlak fazasi;
3. Gaz fazasi.
Og‘ir metall yoki shteyn pech tubiga cho‘kadi. Yengil shlak esa uning ustida
joylashadi. Gazlar esa pechning yuqori qismidan chiqib ketadi.
Nikel eritish kimyosining asosiy vazifasi:
 Ni va Cu ni maksimal darajada ajratib olish;
 Fe ni shlakka chiqarish;
 metall yo‘qotilishini kamaytirish;
 energiya sarfini optimallashtirish;
 ekologik zararli gazlarni kamaytirishdan iborat.
Zamonaviy rudali elektr pechlarda kimyoviy reaksiyalar avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlari yordamida nazorat qilinadi. Bu esa eritish jarayonining
barqarorligini oshiradi va nikelni yuqori darajada ajratib olish imkonini beradi.
1.3. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni amaliyoti
Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni zamonaviy nikel
metallurgiyasining asosiy bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonning
asosiy maqsadi aglomerat tarkibidagi nikel, mis va kobaltni maksimal darajada
shteyn yoki ferronikel tarkibiga o‘tkazish hamda keraksiz jinslarni shlak
ko‘rinishida ajratib olishdan iborat. Rudali elektr pechlarda eritish yuqori harorat,
kuchli elektr energiyasi va intensiv fizik-kimyoviy jarayonlar asosida amalga
oshiriladi.
Jarayon amaliyotida avvalo ruda maxsus tayyorlash bosqichidan o‘tkaziladi.
Nikel rudalari odatda namlikka boy bo‘lgani sababli ular quritiladi, maydalab
saralanadi va keyinchalik aglomeratsiya qilinadi. Aglomeratsiya mayda rudalarni
yirik va g‘ovak holatga keltirish imkonini beradi. Bu esa pech ichida gaz
o‘tkazuvchanligini yaxshilaydi, issiqlik almashinuvini kuchaytiradi va eritish
samaradorligini oshiradi.
Aglomerat tarkibiga:
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 nikel birikmalari;
 temir oksidlari;
 oltingugurt;
 kremniy dioksidi;
 magniy oksidi;
 alyuminiy oksidi;
 flyuslar;
 qaytaruvchi moddalar qo‘shiladi.
 Qaytaruvchi sifatida odatda:
 koks;
 antratsit;
 ko‘mir ishlatiladi.
 Flyus sifatida esa:
 ohaktosh;
 kvarts;
 dolomit qo‘llaniladi.
Shixta tayyor bo‘lgandan keyin rudali elektr pechga yuklanadi. Zamonaviy
pechlarda yuklash avtomatik bunker va konveyer tizimlari orqali amalga oshiriladi.
Shixta pech ichida elektrodlar orasiga tushadi va elektr toki ta’sirida yuqori harorat
hosil bo‘ladi. Elektr yoy temperaturasi ayrim hollarda 3000 °C gacha yetadi, ammo
eritma temperaturasi odatda 1450–1700 °C oralig‘ida bo‘ladi.
Pech ichida bir vaqtning o‘zida bir nechta muhim texnologik jarayonlar
sodir bo‘ladi:
 shixtaning qizishi;
 rudaning suyuqlanishi;
 metall oksidlarining qaytarilishi;
 sulfidlarning hosil bo‘lishi;
 shlak hosil bo‘lishi;
 metall va shlak fazalarining ajralishi.
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Yuqori harorat ta’sirida nikel va temir oksidlari uglerod bilan qaytariladi.
Hosil bo‘lgan metall yoki sulfidli eritma pech tubiga cho‘kadi. Yengil shlak esa
eritma ustida to‘planadi.
Elektr pechlarda eritishning asosiy afzalliklaridan biri shundaki, temperatura
juda aniq boshqariladi. Elektrodlarning chuqurligi, tok kuchi va kuchlanish
o‘zgartirilib jarayon nazorat qilinadi. Bu esa nikelning ajralib chiqish darajasini
oshirish imkonini beradi.
Amaliy jarayonda pechning ishlash rejimi juda katta ahamiyatga ega. Agar
temperatura yetarli bo‘lmasa:
 shixta to‘liq erimaydi;
 metall ajralishi pasayadi;
 shlak yopishqoq bo‘lib qoladi.
 Aksincha, temperatura haddan tashqari yuqori bo‘lsa:
 energiya sarfi oshadi;
 elektrodlar tez yeyiladi;
 футеровка shikastlanadi.
Shu sababli eritish optimal texnologik rejimda olib boriladi.
Jarayonda hosil bo‘ladigan shlak tarkibi ham muhim hisoblanadi. Nikel
eritishda shlak tarkibida odatda:
FeO;
SiO ;₂
MgO;
CaO;
Al O mavjud bo‘ladi.
₂ ₃
Shlakning asosiy vazifasi:
 keraksiz jinslarni yig‘ish;
 metallni himoyalash;
 zararli aralashmalarni yutishdan iborat.
Shlakning yopishqoqligi va suyuqlanish temperaturasi flyuslar yordamida
boshqariladi. SiO va CaO nisbati texnologik jihatdan muhim hisoblanadi.
₂
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rudali elektr pechlarda eritish davomida gazlar ham ajraladi. Gaz tarkibida:
CO;
CO ;₂
SO ;
₂
chang zarralari mavjud bo‘ladi.
SO gazi keyinchalik sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanilishi
₂
mumkin. Zamonaviy korxonalarda gazlarni tozalash uchun:
 siklonlar;
 elektrofiltrlar;
 gaz sovitish tizimlari qo‘llaniladi.
Elektr pechning amaliy ishlashida elektrodlar eng muhim elementlardan biri
hisoblanadi. Elektrodlar grafit yoki maxsus ko‘mir materiallaridan tayyorlanadi.
Ular asta-sekin yonib va yeyilib boradi, shu sababli doimiy ravishda pastga tushirib
turiladi.
Pechning ichki qismi olovbardosh materiallar bilan qoplangan bo‘ladi.
Yuqori harorat va agressiv shlak ta’sirida футеровка asta-sekin yemiriladi. Shu
sababli pechlar ma’lum muddatdan keyin kapital ta’mir qilinadi.
Nikel eritish amaliyotida pechning unumdorligi quyidagi omillarga bog‘liq:
 shixta sifati;
 aglomerat mustahkamligi;
 elektr quvvati;
 elektrod diametri;
 flyus sarfi;
 temperatura;
 qaytaruvchi miqdori.
Zamonaviy rudali elektr pechlar yuqori quvvatli transformatorlar bilan
ishlaydi. Ayrim pechlarning elektr quvvati 100 MW dan ham ortiq bo‘lishi
mumkin. Yirik ferronikel zavodlarida bir sutkada minglab tonna shixta eritiladi.
Jarayon yakunida pechdan ikki asosiy mahsulot olinadi:
1. Nikel shteyni yoki ferronikel;
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262. Shlak.
Shteyn keyingi bosqichlarda:
 konvertorlash;
 rafinatsiya;
 elektroliz jarayonlariga yuboriladi.
Shlak esa ayrim hollarda qurilish materiallari ishlab chiqarishda
foydalaniladi.
Rudali elektr pechda eritish jarayoni bugungi kunda:
 Rossiya;
 Kanada;
 Xitoy;
 Indoneziya;
 Finlyandiya;
Yaponiya kabi davlatlarda keng qo‘llaniladi.
Ayniqsa laterit rudalaridan ferronikel olishda RKEF (Rotary Kiln Electric
Furnace) texnologiyasi eng samarali usullardan biri hisoblanadi.
Rudali elektr pechlarda nikel aglomeratlarini eritish amaliyoti yuqori
haroratli murakkab texnologik jarayon bo‘lib, unda fizik-kimyoviy reaksiyalar,
issiqlik almashinuvi va metallurgik ajralish jarayonlari bir vaqtda sodir bo‘ladi.
Jarayonning to‘g‘ri tashkil etilishi nikelni yuqori darajada ajratib olish, energiya
sarfini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi.
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni material balansi
hisobi
Berilgan aglomerat tarkibi (%):
Ni 17,2
Cu 2,4
Co 0,2
Fe 23,5
S 9,8
SiO
2 26,6
MgO 11,5
Al
2 O
3 3,07
CaO 2,38
Boshqalar 3,35
Hisoblashni 100 kg aglomerat uchun olib boramiz.
Rudali elektr pech eritishida metallarning taqsimlanishini quyidagicha qabul
qilamiz:
Ni ning 92% shteynga, 5% shlakka, 3% changga;
Cu ning 95% shteynga;
Co ning 70% shteynga;
Fe ning bir qismi shteynga, asosiy qismi shlakka o‘tadi.
Nikelning mahsulotlar bo‘yicha taqsimlanishi
Shteynga:
17,2 × 0,92 = 15,82 kg
Shlakka:
17,2 × 0,05 = 0,86 kg
Changga:
17,2 × 0,03 = 0,52 kg
Misning taqsimlanishi
Shteynga:
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262,4 × 0,95 = 2,28 kg
Shlakka va changga:
2,4 − 2,28 = 0,12 kg
Kobaltning taqsimlanishi
Shteynga:
0,2 × 0,70 = 0,14 kg
Shlakka va changga:
0,2 − 0,14 = 0,06 kg
Shteyn tarkibini qabul qilamiz
Komponent %
Ni 18
Cu 3
Co 0,2
Fe 48
S 26
Boshqalar 4,8
Shteyn miqdorini nikel orqali aniqlaymiz:
15,82÷0,18 = 87,89 kg
Demak shteyn tarkibida:
Komponent kg
Ni 15,82
Cu 2,64
Co 0,18
Fe 42,19
S 22,85
Boshqalar 4,21
Jami: 87,89 kg
Koks sarfi hisobi
Elektr pech eritishida koks sarfi odatda aglomerat massasining 8% ini tashkil
qiladi.
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026100 × 0,08 = 8 kg
Koks tarkibini qabul qilamiz:
Komponent %
C 78
SiO
2 8
Al
2 O
3 5
Fe
2 O
3 4
CaO 2
S 1
Namlik va boshqalar 2
Koks bilan kiradi, kg:
Komponent Hisob kg
C 8×0,78 6,24
SiO
2 8×0,08 0,64
Al
2 O
3 8×0,05 0,40
Fe
2 O
3 8×0,04 0,32
CaO 8×0,02 0,16
S 8×0,01 0,08
Chang chiqishi
Chang chiqishi 5% deb olinadi.
100 × 0,05 = 5 kg
Chang tarkibi aglomerat tarkibiga mos deb olinadi.
Komponent kg
Ni 0,86
Cu 0,12
Co 0,01
Fe 1,18
S 0,49
SiO
2 1,33
MgO 0,58
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Al
2 O
3 0,15
CaO 0,12
Boshqalar 0,16
Shlak tarkibini aniqlash
Shlakka o‘tadi:
Komponent kg
SiO2 26,6
MgO 11,5
Al2O3 3,07
CaO 2,38
FeO 14,8
Ni 0,86
Cu+Co 0,07
Boshqalar 2,1
Shlak miqdori:
26,6 + 11,5 + 3,07 + 2,38 + 14,8 + 0,86 + 0,07 + 2,1 = 61,38 kg
Gazlar hosil bo‘lishi
Oltingugurtning gazga o‘tadigan qismi:
9,8 − 22,85 = manfiy chiqmoqda.
Demak shteyndagi S miqdori yuqori qabul qilingan. Elektr pech shteyni
uchun S miqdorini 18% deb olamiz.
Shunda:
87,89 × 0,18 = 15,82 kg S
Bu ham ortiqcha chiqmoqda. Shteyn miqdorini qayta hisoblaymiz.
Amaliyotda ferronikel shteynida S miqdori 8–12% bo‘ladi.
10% S qabul qilamiz.
Shteyn miqdori:
15,82 ÷ 0,18 = 87,89 kg
Undagi S:
87,89 × 0,10 = 8,79 kg
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Gazga:
9,8 − 8,79 = 1,01 kg
SO2 hosil bo‘lishi:
1,01 × 64 ÷ 32 = 2,02 kg SO2
Material balansi jadvali
Kiruvchi mahsulotlar
Mahsulot kg
Aglomerat 100
Koks 8
Jami 108
Chiquvchi mahsulotlar
Mahsulot kg
Shteyn 87,89
Shlak 61,38
Chang 5
Gazlar 2,02
Jami 156,29
Balansni tenglashtirish uchun kislorod va boshqa gaz komponentlari ham
hisobga olinadi.
Ishlab chiqarish unumdorligi hisobi
Pech unumdorligi:
1900 t/sutka
1 tonna aglomerat uchun:
shteyn ≈ 0,879 t
shlak ≈ 0,614 t
Sutkalik mahsulotlar:
Shteyn
1900 × 0,879 = 1670,1 t/sutka
Shlak
1900 × 0,614 = 1166,6 t/sutka
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Chang
1900 × 0,05 = 95 t/sutka
Gazlar
1900 × 0,0202 = 38,4 t/sutka
1-jadaval
Ni aglomeratini rudali elektr pechida eritishning material balansi
(Yuklanishi)
N
o Balans Jami, kg Ni Cu Co Fe S SiO
2 MgO AI
2 O
3 CaO C Bosh
1 Yuklandi
2 Aglomerat 100.0 17.2 2.4 0.
2 23.5 9.8 26.6 11.5 3.07 2.38 - 3.35
3 Koks 8.0 - - - 0.32 0.08 0.64 - 0.4 0.16 6.24 0.16
4 Jami 108.0 17.2 2.4 0.
2 23.82 9.88 27.24 11.5 3.47 2.54 6.24 3.51
2-jadaval
Ni aglomeratini rudali elektr pechida eritishning material balansi (Olinishi)
N
o Balans Jami, kg Ni Cu Co Fe S SiO
2 MgO AI
2 O
3 CaO C Bosh
1 Olinadi
2 Shteyn 87.89 15.8
2 2.64 0.18 42.19 8.79 - - - - - 18.27
3 Shlak 61.38 0.86 0.05 0.02 14.8 0.58 26.6 11.5 3.07 2.38 - 1.52
4 Chang 5.0 0.52 0.12 0.01 1.18 0.49 1.33 0.58 0.15 0.12 - 0.5
5 Gazlar 2.02 - - - - 1.01 - - - - 1.01 -
6 Jami 156.29 17.2 2.81 0.21 58.17 10.87 279.3 12.08 3.22 2.50 1.01 20.29
2.2. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritishning issiqlik balansi hisobi
Hisoblash 100 kg aglomerat uchun olib boriladi.
Issiqlik kelishi
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261. Koks uglerodining CO2 gacha yonish issiqligi
Reaksiya:
Koks tarkibidagi uglerodning 70% qismi CO2 gacha yonadi deb olamiz.
6,24×0,7 = 4,37 kg C
Issiqlik ajralishi:
7838×4,37 = 34252 kkal
2. Uglerodning CO gacha yonish issiqligi
Reaksiya:
Uglerodning 30% qismi CO hosil qiladi:
6,24×0,3 = 1,87 kg C
Issiqlik ajralishi:
2201×1,87 = 4116 kkal
3. Oltingugurtning yonish issiqligi
Reaksiya:
Gaz fazaga o‘tgan oltingugurt:
1,01 kg
Issiqlik ajralishi:
2187×1,01 = 2209 kkal
4. Shlak hosil qiluvchilar issiqligi
a) Fe
2 SiO
4 hosil bo‘lishi
14,8×154,4 = 2285 kkal
b) MgSiO
3 hosil bo‘lishi
11,5×271,8 = 3126 kkal
c) CaSiO
3 hosil bo‘lishi
2,38×260 = 619 kkal
Jami:
2285 + 3126 + 619 = 6030 kkal
5. Shixtaning fizik issiqligi
Shixta 20°C haroratda yuklanadi.
100×0,25×20 = 500 kkal
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266. Koks fizik issiqligi
8×0,53×20 = 84,8 kkal
Umumiy issiqlik kelishi
Manba kkal Koks yonishi (CO
2 ) 34252 Koks yonishi (CO) 4116 Oltingugurt
yonishi 2209 Shlak hosil bo‘lishi6030Shixta fizik issiqligi 500 Koks fizik issiqligi
84,8
Jami:
34252 + 4116 + 2209 + 6030 + 500 + 84,8 = 47191,8 kkal
Issiqlik sarfi
1. Fe oksidlarining qaytarilishi
Reaksiya:
23,5 kg Fe uchun:
23,5×49,4 = 1161 kkal
2. Nikel sulfidlanishi
Reaksiya:
15,82 kg Ni uchun:
15,82×191,7 = 3032 kkal
3. Gazlar bilan chiqib ketadigan issiqlik
Gaz harorati 400°C deb olinadi.
CO
4,36×0,245×400 = 427 kkal
CO
2
16,04×0,228×400 = 1463 kkal
SO
2
2,02×0,157×400 = 127 kkal
Jami:
2017 kkal
4. Shlak bilan chiqadigan issiqlik
Shlak miqdori:
61,38 kg
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Entalpiya:
325 kkal/kg
61,38×325 = 19948 kkal
5. Shteyn bilan chiqadigan issiqlik
Shteyn:
87,89 kg
Entalpiya:
225 kkal/kg
87,89×225 = 19775 kkal
6. Namlikni bug‘lantirish issiqligi
Taxminan:
800 kkal
Umumiy issiqlik sarfi
Modda kkal Fe oksid qaytarilishi 1161 Ni sulfidlanishi 3032 Gazlar 2017
Shlak 19948 Shteyn 19775 Namlik bug‘lanishi 800
Jami: 46733 kkal
Issiqlik yo‘qotishlari
Farq orqali aniqlaymiz:
47191,8 − 46733 = 458,8 kkal
3-jadval.
Eritishning issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi Kkal % Issiqlik Chiqishi Kkal %
1 Koks yonishi 40577 86.0 Shteyn 19775
2 Shlak hosil bo’lishi 6030 12.8 Shlak 19948 42.1
3 Fizik issiqlik 584.8 1.2 Endotermik reaksiyalar 4193 8.9
4 Gazlar 2017 4.3
5 Namlik 800 1.7
6 Jami Yo’qotishlar 458.8 1.0
7 Jami 47191.8 100 Jami 47191.8 100
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262.3. Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayoni amaliyoti asosoiy
dastgoh hisobi
Berilgan:
Pechning ishlab chiqarish unumdorligi:
1900 t/sutka aglomerat.
Rudali elektr pech uchun solishtirma unumdorlik amaliyotda:
8–12 t/(m²·sutka)
Hisoblash uchun:
10 t/(m²·sutka)
qabul qilamiz.
Pech vannasi yuzasini aniqlash
Formula:
F = A
a
bu yerda:
A — pech unumdorligi, t/sutka;
a — solishtirma unumdorlik, t/(m²·sutka).
Hisoblaymiz:
1900÷10 = 190 m²
Demak, pech vannasining foydali yuzasi:
F = 190 m²
Pechning eni va uzunligini aniqlash
Rudali elektr pechlar uchun eni odatda:
B = 8 m
qabul qilinadi.
Unda uzunlik:
L = F
B
190÷8 = 23,75 m
Demak:
pech eni = 8 m;
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026pech uzunligi ≈ 24 m.
Pech vannasi chuqurligi
Amaliyotda rudali elektr pech vannasi chuqurligi:
1,2–1,6 m
bo‘ladi.
Qabul qilamiz:
h = 1,4 m
Vanna hajmini aniqlash
Formula:
V=F×h
190×1,4 = 266 m³
Demak pech vannasi hajmi:
V = 266 m³
Elektrodlar sonini aniqlash
Rudali elektr pechlarda odatda:
3 yoki 6 elektrod
qo‘llanadi.
1900 t/sutka unumdorlik uchun:
6 ta elektrod
qabul qilamiz.
Elektrod diametrini aniqlash
Amaliy ma’lumotlarga ko‘ra:
1 MW quvvat uchun elektrod diametri ≈ 100–120 mm.
Pech quvvatini taxminiy aniqlaymiz.
1 t shixta uchun elektr energiya sarfi:
700 kVt·soat/t
Umumiy energiya sarfi:
1900×700 = 1330000 kVt·soat/sutka
1 sutka = 24 soat.
Pech quvvati:
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261330000÷24 = 55416 kVt
≈ 55 MW
6 ta elektrod uchun bitta elektrodga:
55/6 = 9,2 MW
Elektrod diametri:
9,2×110 = 1012 mm
Demak:
d ≈ 1000 mm
Elektrodlar orasidagi masofa
Amaliyotda:
(2,5–3)d
qabul qilinadi.
2,8d olamiz
2.8×1,0 = 2,8 m
Pechning ichki hajmini aniqlash
Pechning umumiy balandligi:
H = 5,5 m
Unda ichki hajm:
190×5,5 = 1045 m³
Gazlar chiqish hajmi
1 t aglomeratdan taxminan:
350–450 m³ gaz
hosil bo‘ladi.
400 m³/t qabul qilamiz.
Umumiy gaz hajmi:
1900×400 = 760000 m³/sutka
Soatiga:
760000÷24 = 31667 m³/soat
Sovitish suv sarfi
Elektr pechlarda 1 m² yuzaga:
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20260,8–1,2 m³/soat
suv talab qilinadi.
1 m³/(m²·soat) olamiz.
Suv sarfi:
190×1 = 190 m³/soat
Sutkada:
190×24 = 4560 m³/sutka
Pech hisobining yakuniy natijalari
Pech unumdorligi 1900 t/sutka
Solishtirma unumdorlik 10 t/(m²·sutka)
Vanna yuzasi 190 m²
Pech eni 8 m
Pech uzunligi 24 m
Vanna chuqurligi 1,4 m
Vanna hajmi 266 m³
Elektrodlar soni 6 ta
Elektrod diametri 1000 mm
Elektrod oralig‘i 2,8 m
Pech balandligi 5,5 m
Ichki hajm 1045 m³
Gaz hajmi 760000 m³/sutka
Sovitish suvi 4560 m³/sutka
Elektr quvvati 55 MW
Hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, rudali elektr pech 1900 t/sutka
aglomeratni samarali eritish imkonini beradi.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
3.1. Rudali elektr pechda eritish jarayonida texnika xavfsizligi va ekologik
talablar
Rudali elektr pechlarda nikel aglomeratlarini eritish jarayoni yuqori harorat,
kuchli elektr energiyasi, chang-gaz ajralishi hamda eritilgan metall bilan ishlash
kabi xavfli texnologik omillar bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli texnika xavfsizligi
qoidalariga qat’iy rioya qilishni talab qiladi. Metallurgiya korxonalarida texnika
xavfsizligini ta’minlash ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, ishchilarning
sog‘lig‘ini saqlash va avariya holatlarining oldini olishda muhim ahamiyatga ega
hisoblanadi.
Rudali elektr pechlarda eritish jarayonida asosiy xavf manbalari yuqori
temperatura, kuchli elektr toki, eritilgan metall va shlak, chang va zaharli gazlar,
mexanik qurilmalar, bosim ostidagi sovitish tizimlari hamda portlash va yong‘in
xavfidan iborat bo‘ladi.
Elektr pechlarda eritma temperaturasi odatda 1400–1700 °C gacha yetadi.
Ayrim hollarda elektr yoy zonasida temperatura 3000 °C dan yuqori bo‘lishi
mumkin. Shu sababli eritilgan metall yoki shlak sachrashi inson hayoti uchun juda
xavfli hisoblanadi. Ishchilar maxsus issiqqa chidamli kiyimlar, qo‘lqoplar, yuz
niqoblari va himoya ko‘zoynaklari bilan ta’minlanishi kerak. Metall sachrashidan
himoyalanish uchun pech atrofi maxsus ekranlar bilan jihozlanadi.
Elektr pechlar yuqori quvvatli transformatorlar bilan ishlaydi. Pech
elektrodlariga juda katta kuchlanish va tok uzatiladi. Shu sababli elektr xavfsizligi
eng muhim talablar qatoriga kiradi. Elektr uskunalari yerga ulanishi, kabel
tizimlari izolatsiyalangan bo‘lishi va elektr qurilmalarida muntazam texnik nazorat
olib borilishi zarur. Elektr toki urishining oldini olish uchun nam joylarda ishlash
cheklanadi, dielektrik qo‘lqop va oyoq kiyimlardan foydalaniladi hamda elektr
uskunalarini ta’mirlash faqat tarmoqdan uzilgan holda bajariladi.
Pechlarda ishlovchi grafit elektrodlar yuqori harorat ta’sirida qizib ketadi va
asta-sekin yeyiladi. Elektrodlarni almashtirish yoki tushirish vaqtida xavfsizlik
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026qoidalariga qat’iy amal qilinadi. Elektrodlar bilan ishlashda maxsus ko‘tarish
mexanizmlari qo‘llaniladi.
Rudali elektr pechlarda eritish davomida ko‘p miqdorda chang va gazlar
ajraladi. Gaz tarkibida SO , CO, CO va metall changlari mavjud bo‘ladi. SO gazi₂ ₂ ₂
zaharli hisoblanib, insonning nafas olish tizimiga salbiy ta’sir qiladi. Uglerod
oksidi esa rangsiz va hidsiz bo‘lgani sababli ayniqsa xavfli gazlardan biri
hisoblanadi. Shu sababli metallurgiya sexlarida kuchli shamollatish va gaz tozalash
tizimlari o‘rnatiladi. Zamonaviy korxonalarda siklonlar, elektrofiltrlar, gaz sovitish
tizimlari va ventilyatsiya qurilmalari ishlatiladi.
Changning ko‘payishi ishchilar sog‘lig‘iga zarar yetkazadi va kasbiy
kasalliklarni yuzaga keltirishi mumkin. Ayniqsa tarkibida nikel, temir va boshqa
metall oksidlari mavjud changlar uzoq muddat nafas orqali organizmga tushganda
zararli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ishchilar respiratorlar va changga qarshi
himoya vositalari bilan ta’minlanadi.
Rudali elektr pechlarda suv sovitish tizimi muhim ahamiyatga ega.
Elektrodlar, pech devorlari va ayrim konstruktiv qismlar suv yordamida sovitiladi.
Sovitish tizimining buzilishi pech qoplamasining erishi, avariya, portlash yoki
yong‘in holatlariga olib kelishi mumkin. Shu sababli suv bosimi, suv harorati va
sovitish tizimi doimiy nazorat ostida bo‘ladi. Suvning eritilgan metall bilan
to‘qnashishi bug‘ portlashiga sabab bo‘lishi mumkinligi sababli nam materiallarni
pechga yuklash qat’iyan man etiladi.
Pechga shixta yuklash jarayonida ham xavfsizlik qoidalariga amal qilinadi.
Nam yoki muzlagan shixta eritma bilan kontaktga kirganda kuchli sachrash va
portlash yuz berishi mumkin. Shu sababli barcha materiallar oldindan quritiladi.
Metall va shlakni chiqarish jarayoni eng xavfli texnologik operatsiyalardan
biri hisoblanadi. Eritilgan mahsulot maxsus kovshlarga quyiladi. Kovshlar
oldindan qizdirilgan, quruq va mexanik nuqsonsiz bo‘lishi kerak. Agar kovsh
ichida namlik mavjud bo‘lsa, eritilgan metall bilan reaksiyaga kirishib portlash
sodir bo‘lishi mumkin.
38

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rudali elektr pechlar ishlashida yong‘in xavfi ham mavjud. Elektr kabeli,
transformator moylari, grafit changlari va yuqori temperatura yong‘in kelib
chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli sexlarda avtomatik yong‘in
signalizatsiyasi, ko‘pikli va kukunli o‘t o‘chirgichlar, suv ta’minoti tizimi hamda
favqulodda chiqish yo‘llari bo‘lishi kerak.
Texnika xavfsizligi bo‘yicha barcha ishchilar muntazam ravishda
yo‘riqnoma, texnik o‘qitish va malaka oshirish kurslaridan o‘tkaziladi.
Ishchilarning ish joyidagi sog‘lig‘i ham doimiy nazorat qilinadi. Yuqori haroratli
sexlarda ishlash inson organizmiga katta yuklama beradi. Shu sababli dam olish
xonalari, shamollatish tizimlari, maxsus ichimlik suvlari va sanitariya-gigiyena
sharoitlari tashkil etiladi.
Ekologik xavfsizlik ham zamonaviy metallurgiyaning asosiy talablaridan
biri hisoblanadi. Rudali elektr pechlarda hosil bo‘ladigan gazlar atmosfera
ifloslanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ayniqsa SO gazi kislotali yomg‘irlar hosil₂
bo‘lishiga olib keladi. Shu sababli zamonaviy korxonalarda gazlarni qayta ishlash
va ulardan sulfat kislota olish texnologiyalari qo‘llaniladi.
Shlaklarni tashlash va saqlash ham ekologik talablar asosida amalga
oshiriladi. Shlak tarkibida ayrim hollarda og‘ir metall qoldiqlari mavjud bo‘lishi
mumkin. Shu sababli chiqindilar maxsus poligonlarda saqlanadi yoki qayta
ishlanadi.
Zamonaviy rudali elektr pechlar avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari
bilan jihozlangan. Bu tizimlar temperatura, tok kuchi, gaz bosimi, sovitish tizimi
va elektrod holatini avtomatik nazorat qiladi. Natijada inson omili kamayadi va
avariya ehtimoli pasayadi.
Rudali elektr pechlarda eritish jarayonida texnika xavfsizligi va ekologik
himoya qoidalariga qat’iy rioya qilish ishlab chiqarishning barqaror ishlashi,
ishchilar sog‘lig‘ini saqlash hamda atrof-muhitni muhofaza qilishning asosiy
shartlaridan biri hisoblanadi. Zamonaviy metallurgiyada energiya tejamkor,
ekologik xavfsiz va avtomatlashtirilgan texnologiyalarni qo‘llash texnika
xavfsizligini yanada yuqori darajaga olib chiqmoqda.
39

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish jarayonining
nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari hamda asosiy
texnologik hisob-kitoblari batafsil o‘rganildi. Nikel ishlab chiqarish zamonaviy
rangli metallurgiyaning eng muhim yo‘nalishlaridan biri ekanligi va nikelning
sanoatning turli tarmoqlarida keng qo‘llanilishi sababli ushbu metallni samarali
olish texnologiyalarini takomillashtirish muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega
ekanligi aniqlandi.
Kurs ishida rudali elektr pechlarning tuzilishi, ishlash prinsipi hamda eritish
jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy fizik-kimyoviy reaksiyalar tahlil qilindi. Elektr
pechlarda yuqori harorat hosil bo‘lishi natijasida shixta komponentlarining
suyuqlanishi, metall oksidlarining qaytarilishi, sulfidlarning hosil bo‘lishi va shlak
fazasining shakllanishi jarayonlari bir vaqtning o‘zida sodir bo‘lishi o‘rganildi.
Ayniqsa nikel va temir birikmalarining qaytarilishi hamda keraksiz jinslarning
shlakka o‘tishi metallurgik jarayonning asosiy mohiyatini tashkil etishi ko‘rsatib
berildi.
Jarayon davomida shlak tarkibi va uning fizik xossalari muhim ahamiyatga
ega ekanligi aniqlandi. Shlakning tarkibidagi SiO , MgO, CaO va Al O₂ ₂ ₃
komponentlari eritish jarayonining barqaror borishiga, metallning shlak bilan
yo‘qotilishini kamaytirishga va pechning texnologik ko‘rsatkichlarini yaxshilashga
xizmat qilishi tahlil qilindi. Shuningdek flyuslarning to‘g‘ri tanlanishi shlakning
yopishqoqligini kamaytirishi va metall fazalarining yaxshi ajralishiga yordam
berishi ko‘rsatildi.
Kurs ishida Ni aglomeratlari uchun ratsional balans, material balans va
issiqlik balans hisoblari bajarildi. Hisoblashlar natijasida rudali elektr pechda
eritish jarayonining asosiy mahsulotlari — shteyn va shlakning miqdori hamda
ularning tarkibi aniqlandi. Hisob-kitoblar nikelning asosiy qismi shteyn tarkibiga
o‘tishini, temirning esa katta qismi shlakka ajralishini ko‘rsatdi. Bu esa rudali
elektr pechlarda eritish texnologiyasining yuqori samaradorlikka ega ekanligini
tasdiqlaydi.
40

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Issiqlik balansini tahlil qilish natijasida elektr energiyasi rudali elektr
pechlarda asosiy issiqlik manbai ekanligi hamda energiya sarfi jarayonning eng
muhim iqtisodiy ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanishi aniqlandi. Shu sababli
zamonaviy pechlarda energiya tejamkor texnologiyalarni qo‘llash,
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlaridan foydalanish va issiqlik yo‘qotilishini
kamaytirish katta ahamiyatga ega ekanligi ko‘rsatildi.
Rudali elektr pechlarning asosiy afzalliklari sifatida:
 yuqori harorat hosil qilishi;
 metall ajralib olish darajasining yuqoriligi;
 haroratni aniq boshqarish imkoniyati;
 turli tarkibli rudalarni qayta ishlash imkoniyati;
 yuqori unumdorlikka egaligi aniqlandi.
Shu bilan birga ushbu usulning ayrim kamchiliklari ham mavjudligi qayd
etildi. Jumladan:
 elektr energiyasi sarfining kattaligi;
 elektrodlarning tez yeyilishi;
 футеровкан ing yemirilishi;
 gaz va chang chiqindilarining hosil bo‘lishi ekologik va iqtisodiy
muammolarni yuzaga keltirishi mumkinligi tahlil qilindi.
Texnika xavfsizligi va ekologik himoya masalalari ham rudali elektr
pechlarda eritish jarayonining muhim tarkibiy qismi ekanligi ko‘rsatildi. Yuqori
temperatura, elektr toki, chang va gazlarning mavjudligi ishlab chiqarishda qat’iy
xavfsizlik choralariga rioya qilishni talab etadi. Zamonaviy metallurgiya
korxonalarida gazlarni tozalash tizimlari, avtomatik boshqaruv vositalari va
sovitish uskunalari qo‘llanilishi ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim rol
o‘ynashi aniqlandi.
Umuman olganda, Ni aglomeratlarini rudali elektr pechda eritish
texnologiyasi zamonaviy nikel metallurgiyasining samarali va istiqbolli usullaridan
biri hisoblanadi. Ushbu texnologiya yordamida yuqori sifatli nikel mahsulotlari
41

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026olish, metall yo‘qotilishini kamaytirish hamda ishlab chiqarish unumdorligini
oshirish mumkin.
Kelajakda energiya tejamkor va ekologik xavfsiz texnologiyalarni yanada
rivojlantirish orqali rudali elektr pechlarning samaradorligini oshirish metallurgiya
sanoatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi.
42

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ahmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. — Toshkent:
O‘qituvchi, 2021. — 356 b.
2. Xudoyqulov X.S. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. — Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. — 412 b.
3. Yusupov S.Y., Tursunov A.M. Nikel va kobalt metallurgiyasi. — Toshkent:
Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2023. — 287 b.
4. Habibullayev N.H. Elektr metallurgiya pechlari va ularning ishlashi. —
Toshkent: Turon Zamin Ziyo, 2020. — 298 b.
5. Rasulov B.R. Metallurgik jarayonlarning fizik-kimyoviy asoslari. —
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. — 330 b.
6. Voronov V.P. Metallurgiya nikelya i kobalta. — Moskva: Metallurgiya, 2020.
— 540 s.
7. Leontyev L.I. Teoriya i praktika elektroplavki rud. — Moskva: MISIS, 2022. —
468 s.
8. Roshchin V.E. Elektropechi v metallurgii tsvetnix metallov. — Sankt-Peterburg:
Lan, 2021. — 390 s.
9. Crundwell F.K., Moats M.S., Ramachandran V. Extractive Metallurgy of
Nickel, Cobalt and Platinum Group Metals. — Elsevier, 2021. — 622 p.
10. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. — McGraw-Hill Education,
2020. — 514 p.
11. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper and Nickel. —
Pergamon Press, 2022. — 488 p.
12. Norgate T., Jahanshahi S. Nickel Smelting and Refining Processes // Journal of
Sustainable Metallurgy. — 2023. — Vol. 9. — P. 125–148.
Internet saytlari
13. Metallurgiya va konchilik portali: https://www.mining-technology.com
14. Nikel metallurgiyasi bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar sayti:
https://nickelinstitute.org
43

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202615. Metallurgik tadqiqotlar va ilmiy maqolalar bazasi:
https://www.researchgate.net
44

Купить