Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni amaliyoti - Металлургия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	148.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni amaliyoti

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni amaliyoti
Bajardi: 1-K «24- М Е Т »
guruh talabasi
Jumanov F. Sh
Qabul qildi: Xaydaraliyev X. R.
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv » fani
КURS ISHI
1-k 24- Меt guruhi talabasi: Jumanov F.Sh.
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni amaliyoti.
Komponentlar %: Ni-21.5; S-25.5; Fe-49; Co-0.6; Cu-0.2; boshqalar-1.2.
Ishlab chiqarish unumdorligi 75 tonna/sutka
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021. – 384 b.
2. Ergashev E., Rasulov B. Mis metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. –
426 b.
3. Ismoilov X.I. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: Innovatsion rivojlanish nashriyoti,
2021. – 405 b.
4. Vanyukov A.V. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva: Metallurgiya, 2020. – 548 b.
5. Павлов Н.Н. Металлургия меди. – Москва: Металлургия, 2021. – 536 с.
6. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
1. 4. Grafik qismi: 1. Slayd-taqdimot ko’rinishida
5 . Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi :
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Jarayonning kimyoviy reaktsiyalari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1. Ratsional tarkib hisobi,
II.2.Material balans hisobi,
II.3. Issiqlik balansi hisobi
- А sosiy va yordamchi qurilmalarni tanlash va hisoblash;
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semestr
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy miqdori , % Bajarilish haqida
belgi va muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 А sosiy qurilmani tanlash va hisoblash
7 Тех nika havfsizligi
8 Х ulosa
9 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
10 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….4
I BOB. NAZARIY QISM…………………………………………………………6
1.1. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining nazariy asoslari…………….
….6
1.2. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining
kimyosi…………………….....11
1.3. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining amaliyoti………………….
….13
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
17
2.1. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining ratsional va boshqa hisoblar
balans hisobi………………………………………………………………………17
2.2. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining material balansi
hisobi……….24
2.3. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining issiqlik balansi hisobi……...…
27
2.4. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining asosiy dastgoh hisobi…………
29
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………….…..32
XULOSA…………………………………………………………………………35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..36
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy rangli metallurgiya sanoatida nikel ishlab chiqarish va
uni qayta ishlash jarayonlarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Nikel
va uning qotishmalari mashinasozlik, kimyo sanoati, aviatsiya, energetika hamda
korroziyaga bardoshli materiallar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. Shu sababli
nikel olish texnologiyalarini rivojlantirish, energiya sarfini kamaytirish va ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish metallurgiya sanoatining dolzarb vazifalaridan
biri hisoblanadi.
Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni nikel metallurgiyasining asosiy
bosqichlaridan biri bo‘lib, unda shteyn tarkibidagi temir va oltingugurt oksidlanish
orqali ajratib olinadi hamda nikelning boyitilgan mahsuloti hosil qilinadi. Jarayon
davomida yuqori harorat ostida kislorodli havo purkalishi natijasida sulfidli
birikmalar oksidlanadi, hosil bo‘lgan temir oksidlari flyus bilan birikib shlak hosil
qiladi. Natijada nikelning miqdori ortgan konverter shteyni olinadi.
Konverterlash jarayonida murakkab fizik-kimyoviy o‘zgarishlar sodir
bo‘ladi. Jumladan, temir sulfidi va oltingugurtning oksidlanishi, shlak hosil
bo‘lishi, gaz fazasiga SO ajralishi hamda issiqlik ajralishi asosiy jarayonlar₂
hisoblanadi. Ushbu reaksiyalar ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, jarayonning
yuqori haroratda barqaror kechishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, gaz tarkibidagi
oltingugurt dioksididan sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanish ekologik va
iqtisodiy jihatdan muhim hisoblanadi.
Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining samaradorligi xomashyo
tarkibi, havo sarfi, harorat rejimi, flyus miqdori va konverter konstruksiyasiga
bog‘liq bo‘ladi. Jarayonni to‘g‘ri tashkil etish metall yo‘qotilishlarini kamaytirish,
energiyadan oqilona foydalanish hamda yuqori sifatli mahsulot olish imkonini
beradi.
Kurs ishida nikel shteynlarini konverterlash jarayonining nazariy asoslari,
kimyoviy mohiyati va amaliy jihatlari o‘rganiladi. Shuningdek, ratsional, material
va issiqlik balanslari hisoblanib, asosiy texnologik uskunalarning ishlash
prinsiplari tahlil qilinadi.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kurs ishining maqsadi — nikel shteynlarini konverterlash jarayonining
nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish hamda texnologik hisob-kitoblarini bajarish
orqali jarayon samaradorligini aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 nikel shteynlarini konverterlash jarayonining nazariy asoslarini o‘rganish;
 jarayonda sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalarni tahlil qilish;
 konverterlash jarayonining amaliy jihatlarini ko‘rib chiqish;
 ratsional, material va issiqlik balanslarini hisoblash;
 asosiy texnologik uskunalarni tanlash va hisoblash;
 texnika xavfsizligi qoidalarini o‘rganish.
Kurs ishining predmeti — nikel shteynlarini konverterlash jarayoni, uning
fizik-kimyoviy xususiyatlari hamda ushbu jarayonda qo‘llaniladigan texnologik
uskunalar hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining nazariy asoslari
Nikel metallurgiyasida shteynlarni konverterlash jarayoni sulfidli nikel
rudalarini qayta ishlash texnologiyasining eng muhim bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi shteyn tarkibidagi temir va
oltingugurtni oksidlab ajratish hamda nikelning konsentratsiyasini oshirishdan
iborat. Konverterlash natijasida boy nikel shteyni yoki keyingi qayta ishlash uchun
mos mahsulot olinadi.
FeS + 1.5O = FeO + SO₂ ₂
2FeO + SiO = 2FeO·SiO
₂ ₂
S + O = SO
₂ ₂
Nikel asosan sulfidli rudalar tarkibida uchraydi. Bunday rudalarni eritish
natijasida nikel shteyni hosil bo‘ladi. Shteyn tarkibida odatda nikel, temir,
oltingugurt hamda oz miqdorda kobalt, mis va boshqa elementlar mavjud bo‘ladi.
Konverterlash jarayonida aynan temir va oltingugurtning asosiy qismi chiqarib
yuboriladi, nikel esa sulfid yoki metall holida boyitilib boradi.
Ni S + 4O = 3NiO + 2SO
₃ ₂ ₂ ₂
Konverterlash jarayoni yuqori haroratda maxsus konverter agregatlarida olib
boriladi. Jarayon davomida suyuq shteyn ichiga furmalar orqali havo yoki kislorod
bilan boyitilgan havo purkaladi. Natijada shteyn tarkibidagi temir sulfidi va
oltingugurt oksidlanadi. Temir oksidlari flyus sifatida qo‘shilgan kremniy dioksidi
bilan birikib shlak hosil qiladi. Shlak metall fazadan ajratib olinadi va shu yo‘l
bilan temir miqdori kamaytiriladi.
Konverterlash pirometallurgik jarayon bo‘lib, uning asosida oksidlanish
reaksiyalari yotadi. Jarayon davomida katta miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Shu
sababli konverterlash avtogen jarayonlar turiga kiradi, ya’ni ko‘p hollarda
qo‘shimcha yoqilg‘i talab qilinmaydi. Sulfidlarning oksidlanishidan hosil
bo‘ladigan issiqlik agregat ichida zarur haroratni saqlab turadi.
Jarayonning fizik-kimyoviy mohiyati shundan iboratki, kislorod birinchi
navbatda temir sulfid bilan reaksiyaga kirishadi. Chunki temirning kislorodga
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026moyilligi nikeldan yuqoriroq hisoblanadi. Natijada temir oksidlanib shlakka o‘tadi,
nikel esa shteyn tarkibida saqlanib qoladi. Bu holat metallurgiyada selektiv
oksidlanish prinsipi deb ataladi. Jarayonning samaradorligi aynan ushbu
qonuniyatga asoslanadi.
Konverterlash davomida bir vaqtning o‘zida bir necha fazalar mavjud
bo‘ladi. Bular:
 gaz fazasi;
 shlak fazasi;
 shteyn fazasi;
 ayrim hollarda metall faza.
Gaz fazasida asosan SO , O va N mavjud bo‘ladi. Hosil bo‘lgan₂ ₂ ₂
oltingugurt dioksidi keyinchalik sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Shlak fazasi temir oksidlari va kremniy birikmalaridan tashkil topadi. Shteyn
fazasida esa nikel va qisman kobalt sulfid holida to‘planadi.
Konverterlash jarayonining muhim afzalliklaridan biri yuqori darajadagi
metall ajratib olish ko‘rsatkichlaridir. Zamonaviy texnologiyalarda nikelning
asosiy qismi shteynda saqlanib qoladi, temir esa shlakka o‘tadi. Shu bilan birga
kobalt ham nikel bilan birgalikda boyitilgan mahsulot tarkibida yig‘iladi. Bu esa
qimmatbaho komponentlarni maksimal darajada saqlab qolish imkonini beradi.
Jarayonning samaradorligiga bir qancha omillar ta’sir ko‘rsatadi. Ular
quyidagilar:
 shteynning boshlang‘ich tarkibi;
 harorat rejimi;
 havo yoki kislorod sarfi;
 flyus miqdori;
 konverterning konstruktiv tuzilishi;
 purkash intensivligi.
Mazkur omillarni optimal boshqarish natijasida metall yo‘qotilishlari
kamayadi va mahsulot sifati oshadi.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hozirgi zamonaviy metallurgiyada Peirce-Smith tipidagi gorizontal
konverterlar keng qo‘llaniladi. Ushbu agregatlar yuqori unumdorlik,
konstruksiyaning soddaligi va ekspluatatsiya qulayligi bilan ajralib turadi.
Konverter korpusi ichki tomondan olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplangan bo‘lib,
yon tomonlariga furmalar o‘rnatiladi. Aynan shu furmalar orqali havo yoki
kislorodli havo purkaladi.
Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni zamonaviy rangli metallurgiyaning
muhim texnologik bosqichi bo‘lib, yuqori sifatli nikel mahsulotlari olish,
energiyadan samarali foydalanish hamda sanoat gazlaridan kompleks
foydalanishni ta’minlaydi. Shu sababli ushbu jarayon nikel ishlab chiqarish
texnologiyasida alohida ilmiy va amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi.
Peirce-Smith konverteri rangli metallurgiya sanoatida, ayniqsa mis va nikel
shteynlarini qayta ishlashda eng keng tarqalgan agregatlardan biri hisoblanadi.
Ushbu konverter XX asr boshlarida amerikalik muhandislar Uilyam X. Peirce
(William H. Peirce) va Elias Anton Cappelen Smith tomonidan yaratilgan bo‘lib,
metallurgiya tarixidagi eng muhim texnologik ixtirolardan biri sifatida e’tirof
etiladi. Konverter 1908–1910-yillar oralig‘ida AQShning Yuta shtatidagi
Baltimore Copper Company eritish zavodida ishlab chiqilgan va sanoatda sinovdan
o‘tkazilgan.
Peirce-Smith konverteri yaratilishidan oldin metallurgiyada Manhès–David
konverterlari qo‘llanilgan. Ushbu agregatlarning asosiy kamchiligi ichki
qoplamaning kislotali (silika asosidagi) olovbardosh materialdan tayyorlanganligi
edi. Konverterlash vaqtida hosil bo‘ladigan asosli temir oksidli shlak qoplamani
tez yemirib yuborar, natijada agregatning xizmat muddati juda qisqa bo‘lardi.
Peirce va Smith ushbu muammoni magnezit asosidagi asosli olovbardosh
g‘ishtlardan foydalanish orqali hal qildilar. Natijada konverter qoplamasining
xizmat muddati bir necha martaga uzaydi va texnologik jarayon ancha iqtisodiy
samarali bo‘ldi.
Peirce-Smith konverteri gorizontal silindrsimon po‘lat korpusdan iborat
bo‘lib, ichki qismi olovbardosh g‘isht bilan qoplangan bo‘ladi. Korpusning yon
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026tomonlarida furmalar joylashtiriladi. Aynan shu furmalar orqali agregat ichiga
siqilgan havo yoki kislorod bilan boyitilgan havo yuboriladi. Konverter maxsus
tayanchlarga o‘rnatilgan bo‘lib, o‘z o‘qi atrofida aylantirilishi mumkin. Bu esa
yuklash, shlak chiqarish va mahsulotni bo‘shatishni osonlashtiradi.
1-rasm. Konverter. 1 - elektr yuritgich; 2 – reduktor; 3 – salnik; 4 – tishli
bandaj; 5 – asos bandaji; 6 – bo‘yin; 7 –furmokollektor; 8 – sharikli
klapan; 9 – furmali trubka; 10 – cho‘mich
Konverterning ishlash prinsipi sulfidli shteyn tarkibidagi temir va
oltingugurtni oksidlab ajratishga asoslangan. Dastlab suyuq nikel shteyni konverter
ichiga quyiladi. Shundan keyin furmalar orqali havo purkaladi. Jarayonning
birinchi bosqichida temir sulfidi oksidlanadi:
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus sifatida qo‘shilgan kremniy dioksidi bilan
reaksiyaga kirishib fayalitli shlak hosil qiladi:
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shlak davriy ravishda konverterdan chiqarib turiladi. Temir miqdori
kamayib borgani sari nikelning konsentratsiyasi ortadi. Jarayon oxirida boy nikel
shteyni olinadi.
Nikel metallurgiyasida Peirce-Smith konverterlari alohida ahamiyatga ega.
Sulfidli nikel rudalaridan olingan shteyn tarkibida odatda 25–40 % nikel bo‘ladi.
Konverterlash natijasida ushbu ko‘rsatkich 40–70 % gacha oshiriladi. Temirning
asosiy qismi shlakka o‘tadi, nikel esa sulfid fazasida saqlanib qoladi. Nikelning
oksidlanishi temir deyarli tugagandan keyingina kuchayadi. Shu sababli
konverterlash odatda oq shteyn hosil bo‘lish bosqichida to‘xtatiladi.
Peirce-Smith konverterining asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
 konstruksiyasining sodda va ishonchli bo‘lishi;
 katta hajmdagi shteynni qayta ishlash imkoniyati;
 yuqori ishlab chiqarish unumdorligi;
 nikel va kobaltni yuqori darajada ajratib olish;
 agregatning uzoq xizmat qilishi;
 ekspluatatsiya va ta’mirlash ishlarining qulayligi;
 texnologik jarayonni boshqarishning nisbatan osonligi.
Shu bilan birga konverterning ayrim kamchiliklari ham mavjud:
 jarayon davriy (periodik) xarakterga ega;
 katta miqdorda SO gazi ajraladi;₂
 chang hosil bo‘lishi yuqori;
 issiqlik yo‘qotishlari katta;
 furmalar va olovbardosh qoplamalar vaqt o‘tishi bilan yeyiladi;
 ekologik talablar kuchaygan zamonaviy sharoitlarda gazlarni tozalash
tizimlari talab etiladi.
Bugungi kunda Peirce-Smith konverterlari dunyoning ko‘plab nikel va mis
eritish zavodlarida ishlatilmoqda. 2010-yillarga kelib dunyo bo‘yicha 250 dan ortiq
Peirce-Smith konverterlari faoliyat yuritgan. Ular mis shteynlarini qayta
ishlashning qariyb 90 foizini va dunyo nikel ishlab chiqarishining 60 foizdan
ortig‘ini ta’minlagan. Hozirgi zamonaviy agregatlar avtomatlashtirilgan boshqaruv
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026tizimlari, kislorod bilan boyitilgan purkash texnologiyasi hamda gazlarni
utilizatsiya qilish qurilmalari bilan jihozlanmoqda.
Peirce-Smith tipidagi gorizontal konverterlar rangli metallurgiyaning eng
muhim agregatlaridan biri bo‘lib, nikel va mis shteynlarini qayta ishlashda yuqori
samaradorlik, ishonchlilik va iqtisodiy foyda ta’minlaydi. Ushbu konverterlarning
yaratilishi metallurgiya texnologiyasi rivojlanishida yangi bosqichni boshlab
bergan va bugungi kunda ham sanoatda o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda.
1.2. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining kimyosi
Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining asosini murakkab oksidlanish-
qaytarilish reaksiyalari tashkil qiladi. Jarayon davomida shteyn tarkibidagi temir va
oltingugurt kislorod ta’sirida oksidlanadi, nikel esa asosan sulfid holida saqlanib
qoladi. Ushbu jarayon selektiv oksidlanish qonuniyatlariga asoslangan bo‘lib,
metallarning kislorodga moyilligi farqi bilan izohlanadi. Temirning kislorodga
moyilligi nikeldan yuqori bo‘lganligi sababli, avvalo temir sulfidlari oksidlanadi.
Konverterlash odatda 1200–1350 °C harorat oralig‘ida olib boriladi.
Jarayonda shteyn tarkibida asosan FeS, Ni S , Cu S va CoS kabi sulfidlar mavjud₃ ₂ ₂
bo‘ladi. Furmalar orqali beriladigan kislorodli havo ta’sirida birinchi navbatda
temir sulfidi oksidlanadi:
Ushbu reaksiya ekzotermik bo‘lib, katta miqdorda issiqlik ajralib chiqadi.
Hosil bo‘lgan issiqlik konverter ichidagi haroratni ushlab turadi va qo‘shimcha
yoqilg‘i sarfini kamaytiradi. Shu sababli konverterlash avtogen jarayon
hisoblanadi.
Hosil bo‘lgan temir oksidi mustaqil holda barqaror bo‘la olmaydi. Shu
sababli konverterga flyus sifatida kvars (SiO ) qo‘shiladi. Temir oksidi kremniy
₂
dioksidi bilan reaksiyaga kirishib fayalit hosil qiladi:
2FeS + 3O = 2FeO + 2SO
₂ ₂
2FeO + SiO = 2FeO·SiO
₂ ₂
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hosil bo‘lgan fayalitli shlak eritma yuzasiga ko‘tariladi va davriy ravishda
konverterdan chiqarib tashlanadi. Shu yo‘l bilan shteyn tarkibidagi temirning
asosiy qismi ajratib olinadi.
Hosil bo‘ladigan SO gazi metallurgiya sanoatida muhim ikkilamchi₂
mahsulot hisoblanadi. Ushbu gaz keyinchalik sulfat kislota ishlab chiqarishda
ishlatiladi. Gaz tarkibidagi SO miqdori konverterlash intensivligi va kislorod
₂
sarfiga bog‘liq bo‘ladi. Zamonaviy konverterlarda gaz tarkibidagi SO miqdori 10–
₂
18 % gacha yetishi mumkin.
Temir sulfidlari oksidlanib kamayib borgach, shteynda nikelning
konsentratsiyasi ortadi. Jarayonning keyingi bosqichida ayrim hollarda nikel
sulfidi ham qisman oksidlanishi mumkin:
Ni S + 4O = 3NiO + 2SO
₃ ₂ ₂ ₂
Hosil bo‘lgan nikel oksidi yana sulfid bilan reaksiyaga kirishib metall nikel
hosil qilishi mumkin:
Ni S + 2NiO = 5Ni + SO
₃ ₂ ₂
Ammo sanoat amaliyotida nikelning ortiqcha oksidlanishi maqsadga
muvofiq emas, chunki bu metall yo‘qotilishiga olib keladi. Shu sababli jarayon
odatda boy shteyn hosil bo‘lish bosqichida to‘xtatiladi.
2CoS + 3O = 2CoO + 2SO
₂ ₂
2Cu S + 3O = 2Cu O + 2SO
₂ ₂ ₂ ₂
Konverterlash davomida kobalt ham nikel bilan birga sulfid fazasida
to‘planadi. Kobaltning kislorodga moyilligi temirga nisbatan pastroq bo‘lgani
sababli uning asosiy qismi shteynda saqlanadi. Bu esa keyingi bosqichlarda
kobaltni ajratib olish imkonini beradi. Mis esa odatda Cu S holida shteyn tarkibida
₂
qoladi.
Konverterlash jarayonida bir vaqtning o‘zida bir nechta fazalar mavjud
bo‘ladi:
 gaz fazasi;
 shlak fazasi;
 shteyn fazasi;
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 metall fazasi.
Gaz fazasida SO , O va N mavjud bo‘ladi. Shlak fazasi asosan fayalit va₂ ₂ ₂
boshqa silikatlardan tashkil topadi. Shteyn fazasida nikel, kobalt va mis sulfidlari
to‘planadi. Jarayon oxirida ayrim hollarda metall nikel tomchilari ham hosil
bo‘lishi mumkin.
Jarayonning termodinamik asosida Gibbs energiyasining kamayishi yotadi.
Temir sulfidi oksidlanishining erkin energiyasi manfiy qiymatga ega bo‘lib,
reaksiya o‘z-o‘zidan kechadi. Yuqori harorat reaksiyalar tezligini oshiradi va shlak
bilan metallning yaxshi ajralishini таъмин laydi. Shu bilan birga, haroratning ortib
ketishi olovbardosh qoplamaning yemirilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu
sababli konverterlashda optimal harorat rejimini saqlash muhim hisoblanadi.
Konverterlashning muhim fizik-kimyoviy xususiyatlaridan biri barbotaj
jarayonidir. Furmalar orqali berilayotgan havo eritmani kuchli aralashtiradi.
Natijada massa va issiqlik almashinuvi intensivlashadi. Bu esa reaksiyalarning tez
kechishiga yordam beradi. Barbotaj jarayonida mayda gaz pufakchalari hosil
bo‘lib, sulfidlarning oksidlanish yuzasini kengaytiradi.
Jarayon samaradorligiga quyidagi omillar katta ta’sir ko‘rsatadi:
 harorat;
 kislorod miqdori;
 flyus sarfi;
 shteyn tarkibi;
 furmalardan havo berish tezligi;
 shlakning yopishqoqligi.
Flyus miqdorining yetarli bo‘lishi temirning to‘liq shlakka o‘tishini
ta’minlaydi. Agar SiO kam bo‘lsa, FeO to‘liq bog‘lanmaydi va qoplama
₂
yemirilishi kuchayadi. Kislorod miqdorining oshishi esa oksidlanish tezligini
orttiradi, biroq metall yo‘qotilishiga ham olib kelishi mumkin.
Konverterlash natijasida olinadigan boy nikel shteyni keyinchalik
elektroeritish yoki gidrometallurgik qayta ishlash bosqichlariga yuboriladi. Shu
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026sababli konverterlash nikel ishlab chiqarish texnologiyasining asosiy kimyoviy
bosqichlaridan biri hisoblanadi.
1.3. Nikel shteynlarini konverterlash jarayonining amaliyoti
Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni zamonaviy rangli metallurgiyada
keng qo‘llaniladigan asosiy texnologik bosqichlardan biri hisoblanadi. Jarayonning
asosiy maqsadi shteyn tarkibidagi temir va oltingugurtni oksidlab ajratish hamda
nikel miqdorini oshirishdan iborat. Konverterlash amaliyoti yuqori haroratli
pirometallurgik jarayon bo‘lib, u Peirce-Smith tipidagi gorizontal konverterlarda
amalga oshiriladi. Ushbu agregatlar yuqori unumdorlikka ega bo‘lib, yirik
metallurgiya korxonalarida samarali ishlatiladi.
Jarayonda boshlang‘ich xomashyo sifatida eritish pechlaridan olingan nikel
shteyni ishlatiladi. Nikel shteyni tarkibida asosan temir sulfidi (FeS), nikel sulfidi
(Ni S ), kobalt sulfidi va oz miqdorda mis sulfidlari mavjud bo‘ladi. Shteyn₃ ₂
maxsus kovshlar yordamida konverterga quyiladi. Shundan so‘ng konverter
furmalari orqali siqilgan havo yoki kislorod bilan boyitilgan havo yuboriladi.
Oqartirilgan havo eritma ichida barbotaj hosil qilib, sulfidlarning intensiv
oksidlanishini ta’minlaydi.
2FeS + 3O = 2FeO + 2SO
₂ ₂
Konverterlash amaliyoti odatda ikki asosiy bosqichda olib boriladi. Birinchi
bosqich “temirni chiqarish davri” deb ataladi. Ushbu bosqichda temir sulfidi
intensiv oksidlanadi va temir oksidi hosil bo‘ladi:
2FeS + 3O = 2FeO + 2SO
₂ ₂
2FeO + SiO = 2FeO·SiO
₂ ₂
Hosil bo‘lgan FeO flyus sifatida qo‘shilgan kremniy dioksidi bilan
reaksiyaga kirishib fayalitli shlak hosil qiladi:
Shlak eritma yuzasida yig‘iladi va davriy ravishda konverterdan chiqarib
turiladi. Ushbu bosqich davomida shteyn tarkibidagi temirning asosiy qismi
chiqarib yuboriladi va nikelning konsentratsiyasi oshib boradi.
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ikkinchi bosqich “boyitish davri” deb yuritiladi. Bu bosqichda shteyn
tarkibidagi oltingugurtning asosiy qismi oksidlanadi. Jarayon davomida SO₂
gazining ajralishi kuchayadi:
S + O = SO
₂ ₂
Boyitish davrida nikel sulfidlari konsentratsiyasi oshadi va boy nikel shteyni
hosil bo‘ladi. Jarayon davomida nikelning ortiqcha oksidlanib ketishining oldi
olinadi, chunki bu metall yo‘qotilishiga olib keladi.
Konverterlash amaliyotida haroratni boshqarish juda muhim hisoblanadi.
Jarayon odatda 1200–1350 °C oralig‘ida olib boriladi. Sulfidlarning oksidlanishi
ekzotermik xarakterga ega bo‘lgani sababli katta miqdorda issiqlik ajraladi.
Natijada agregat ichida qo‘shimcha yoqilg‘isiz yuqori harorat saqlanib turadi.
Ammo haroratning haddan tashqari oshib ketishi olovbardosh qoplamaning
yemirilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli amaliyotda sovituvchi
materiallar yoki flyus miqdori bilan harorat boshqariladi.
Ni S + 4O = 3NiO + 2SO
₃ ₂ ₂ ₂
Ni S + 2NiO = 5Ni + SO
₃ ₂ ₂
Konverterlash vaqtida gaz fazasining tarkibi ham katta ahamiyatga ega.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan SO gazi maxsus gaz yo‘llari orqali gaz
₂
tozalash tizimiga yuboriladi. Keyinchalik ushbu gazdan sulfat kislota ishlab
chiqarishda foydalaniladi. Zamonaviy korxonalarda gazlarni utilizatsiya qilish
ekologik xavfsizlikning asosiy talablaridan biri hisoblanadi.
Konverterlash jarayonida eritma kuchli aralashadi. Furmalar orqali berilgan
havo eritma ichida mayda gaz pufakchalari hosil qiladi. Bu esa massa va issiqlik
almashinuvi tezligini oshiradi. Natijada reaksiyalar tezroq va to‘liqroq kechadi.
Barbotaj jarayonining intensivligi konverterning unumdorligiga bevosita ta’sir
qiladi.
Amaliyotda flyus sifatida asosan kvars ishlatiladi. Kvarsning asosiy vazifasi
FeO bilan birikib fayalit hosil qilishdir. Agar flyus miqdori yetarli bo‘lmasa, temir
oksidi olovbardosh qoplamani yemirishi mumkin. Shu sababli flyus sarfi
texnologik jihatdan muhim parametr hisoblanadi.
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Konverterlash davomida furmalar eng og‘ir ish sharoitida ishlaydi. Yuqori
harorat, eritmaning agressiv muhiti va gaz oqimlari furmalarning tez yeyilishiga
olib keladi. Shu sababli furmalar maxsus issiqqa chidamli materiallardan
tayyorlanadi va muntazam ravishda almashtirib turiladi.
Peirce-Smith konverterlari odatda 50–250 tonna sig‘imga ega bo‘ladi. Yirik
metallurgiya zavodlarida bir necha konverter parallel ishlaydi. Jarayon davriy
xarakterga ega bo‘lib, bir sikl bir necha soat davom etadi. Sikl davomida quyidagi
operatsiyalar bajariladi:
 shteynni yuklash;
 havo purkash;
 flyus qo‘shish;
 shlak chiqarish;
 boy shteynni chiqarish.
Konverterlash natijasida olinadigan boy nikel shteyni tarkibida nikelning
miqdori sezilarli oshadi. Ushbu mahsulot keyingi qayta ishlash bosqichlariga
yuboriladi. Keyinchalik undan metall nikel yoki yuqori tozalikdagi nikel
birikmalari olinadi.
Nikel shteynlarini konverterlash amaliyoti metallurgiya sanoatida yuqori
iqtisodiy samaradorlikka ega jarayonlardan biri hisoblanadi. Jarayon davomida
nikel va kobaltning katta qismi saqlab qolinadi, temir esa shlakka chiqariladi. Shu
bilan birga, oltingugurt dioksididan qo‘shimcha mahsulot sifatida foydalanish
imkoniyati mavjud. Zamonaviy avtomatlashtirilgan konverterlar jarayonni yuqori
darajada nazorat qilish, energiya sarfini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni
ta’minlash imkonini bermoqda.
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Nikel shteynining ratsional tarkibini va boshqa hisoblarni hisoblash
Berilgan:
Ni – 21.5 %
S – 25.5 %
Fe – 49 %
Co – 0.6 %
Cu – 0.2 %
Boshqalar – 1.2 %
Jami:
21.5+25.5+49+0.6+0.2+1.2=98
Men 100 % qilish uchun:
Boshqalarni – 3.2 % deb qabul qildim.
Ishlab chiqarish unumdorligi:
Q = 75 t/sutka
Ratsional tarkib hisobi
Ni S holidagi Ni:₃ ₂
Ni S = 21.5 × 0.85 = 18.275 Ni
₃ ₂
Metall holidagi Ni:
Ni
met = 21.5 – 18.275 = 3.225 Ni
Ni S bilan bog‘langan oltingugurt:
₃ ₂
S = 18.275 × (2 × 32.06) ÷ (3 × 58.7) = 6.653
CoS bilan bog‘langan oltingugurt:
S = 0.6 × 32.06 ÷ 58.93 = 0.326
Cu S bilan bog‘langan oltingugurt:
₂
S = 0.2 × 32.06 ÷ 127.08 = 0.050
FeS bilan bog‘langan oltingugurt:
S = 25.5 – (6.653 + 0.326 + 0.050) = 18.471
FeS tarkibidagi Fe:
Fe = 18.471 × 55.84 ÷ 32.06 = 32.179
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Metall holidagi Fe:
Fe
met = 49 – 32.179 = 16.821
1-jadval.
Shteyn ratsional tarkibi
No Birikmalar Ni S Fe Co Cu Bosh Jami
1 Ni S₃ ₂ 18.275 6.653 24.928
2 CoS 0.326 0.6 0.926
3 Cu S
₂ 0.05 0.2 0.25
4 FeS 18.471 32.179 50.65
5 Ferronikel 3.225 16.821 20.046
6 Bosh 3.2 3.2
7 Jami 21.5 25.5 49 0.6 0.2 3.2 100
Fanshteyn ratsional tarkibi va miqdori
Ni miqdori:
Ni = 21.5 × 0.8 = 17.2
Fanshteyn miqdori:
M = 17.2 ÷ 0.772 = 22.280 kg
Co miqdori:
Co = 22.280 × 0.004 = 0.089
Fe miqdori:
Fe = 22.280 × 0.0025 = 0.056
S miqdori:
S = 22.280 × 0.206 = 4.590
Boshqalar:
Boshqalar = 22.280 – (17.2 + 0.089 + 0.056 + 4.590 + 0.2) = 0.145
Va biz qo’shib olgan 2 % bilan bu tarkib o’zgaradi
0.145+2= 2.145
Sulfidlar hisobi
FeS miqdori:
FeS = 0.056 × 87.91 ÷ 55.85 = 0.088
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Undagi S:
S = 0.088 – 0.056 = 0.032
CoS miqdori:
CoS = 0.089 × 90.99 ÷ 58.93 = 0.137
Undagi S:
S = 0.137 – 0.089 = 0.048
Cu S miqdori:₂
Cu S = 0.2 × 159.14 ÷ 127.08 = 0.250
₂
Undagi S:
S = 0.250 – 0.2 = 0.050
Ni S bilan bog‘langan S:
₃ ₂
S = 4.590 – (0.032 + 0.048 + 0.050) = 4.460
Ni S miqdori:
₃ ₂
Ni S = 4.460 × 240.19 ÷ 64.12 = 16.708
₃ ₂
Ni S tarkibidagi Ni:
₃ ₂
Ni = 16.708 – 4.460 = 12.248
Metall holidagi Ni:
Ni
met = 17.2 – 12.248 = 4.952
2-jadval.
Fanshteyn ratsional tarkibi
No Birikmalar Ni S Fe Co Cu Bosh Jami
1 Ni S
₃ ₂ 12.248 4.46 16.708
2 Ni
met 4.952 4.952
3 CoS 0.048 0.089 0.137
4 Cu S
₂ 0.05 0.2 0.25
5 FeS 0.032 0.056 0.088
6 Bosh 2.145 2.145
7 Jami 17.2 4.59 0.056 0.089 0.2 2.145 24.28
Chang elementlari miqdori
Ni = 0.015 × 21.5 = 0.323
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Co = 0.015 × 0.6 = 0.009
S = 0.015 × 25.5 = 0.383
Fe = 0.015 × 49 = 0.735
Boshqalar = 0.015 × 3.2 = 0.048
Konverter shlaki va flyus miqdori
Shlakdagi Ni:
Ni = 21.5 – (17.2 + 0.323) = 3.977
Ni S holidagi Ni:₃ ₂
Ni = 3.977 ÷ 2 = 1.989
Shlakdagi Fe:
Fe = 49 – (0.056 + 0.735) = 48.209
FeO miqdori:
FeO = 48.209 × 72 ÷ 56 = 61.983
FeO tarkibidagi kislorod:
O = 61.983 – 48.209 = 13.774
₂
Ni S tarkibidagi S:
₃ ₂
S = 1.989 × 64.12 ÷ 176.07 = 0.724
Boshqalar:
3.2 – (0.048 + 2.145) = 1.007
Flyus sarfi
Kerakli SiO miqdori:
₂
SiO = 48.209 × 28 ÷ 50 = 26.997
₂
Flyuslash qobiliyati:
80 – (7 × 28 ÷ 50) = 76.08 %
Kerakli kvars miqdori:
Q
kvars = 26.997 ÷ 0.7608 = 35.484 kg
Kvars flyus tarkibi
SiO = 35.484 × 0.8= 28.387
₂
Al O = 35.484 × 0.06 = 2.129
₂ ₃
CaO = 35.484 × 0.03 = 1.064
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fe = 35.484 × 0.07 = 2.484
O = 35.484 × 0.03 = 1.064₂
Boshqalar = 35.484 – (28.387 + 2.129 + 1.064 + 2.484 + 1.064) = 0.355
3-jadval
Kvarsli flyus tarkibi
No Komponent kg %
1 Ni 3.977 3.9
2 Co 0.591 0.6
3 Fe 50.693 49.3
4 O
2 14.838 14.4
5 S 0.724 0.7
6 SiO
2 28.387 27.6
7 Al O
₂ ₃ 2.129 2.1
8 CaO 1.064 1.0
9 Boshqalar 0.355 0.4
10 Jami 102.758 100
Kislorod sarfi
Fe ni oksidlash uchun O :
₂
O = 13.774 kg
₂
S ni oksidlash uchun:
S = 25.5 – (4.590 + 0.383 + 0.724)
S = 19.803 kg
SO gacha oksidlanadigan qismi:
₂
S = 19.803 × 0.8 = 15.842
SO gacha oksidlanadigan qismi:
₃
S = 19.803 – 15.842 = 3.961
SO hosil bo‘lishi uchun O :
₂ ₂
O = 15.842 × 32 ÷ 32 = 15.842
₂
SO hosil bo‘lishi uchun O :
₃ ₂
O = 3.961 × 48 ÷ 32 = 5.942
₂
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026S uchun jami O :₂
O = 15.842 + 5.942 = 21.784
₂
Fe va S uchun umumiy O sarfi:
₂
O = 21.784 + 13.774 = 35.558 kg
₂
Havo sarfi
Nazariy havo sarfi:
Havo = 35.558 × 100 ÷ 23 = 154.600 kg
Hajm bo‘yicha:
V = 154.600 ÷ 1.29 = 119.845 m³
Azot miqdori:
N = 154.600 – 35.558 = 119.042 kg
₂
Konverterning amaliy havo sarfi
95 % samaradorlikda:
Havo = 154.600 ÷ 0.95 = 162.737 kg
O = 35.558 ÷ 0.95 = 37.429 kg
₂
N = 162.737 – 37.429 = 125.308 kg
₂
Hajm:
V = 162.737 ÷ 1.29 = 126.153 m³
Ortiqcha kislorod:
O = 37.429 – 35.558 = 1.871 kg
₂
75 % yo‘qotish bilan amaliy sarf
Havo = 162.737 ÷ 0.75 = 216.983 kg
V = 216.983 ÷ 1.29 = 168.204 m³
Havo purkovchi hisobi
Ish vaqti: 16 – 18 soat
FIK = 65 – 75 %
Q = 75 t/sutka
P = 730 mm.sim.ust.
t
havo = 30°C
Nisbiy namlik = 60 %
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Normal sharoitdagi umumiy havo sarfi
V = (75000 ÷ 100) × 168.204= 126153 m³
Havo bosimi
P = 31.08 × 0.6 = 18.648
P = 730 – 18.648 = 711.352 mm.sim.ust.
0°C dagi bosim:
P = 711.352 × 273 ÷ 303 = 640.96 mm.sim.ust.
Haqiqiy havo sarfi
V = 126153 × 760 ÷ 640.96= 149640 m³
Minutlik sarf (18 soat)
V = 149640 ÷ (18 × 60)= 138.56 m³/min
Purkagich hisobi
Seriyali purkagich:
360 m³/min
Ishlash vaqti:
t = 18 ÷ 360 × 138.56= 6.93 soat
70 % yuklamada:
t = 6.93 ÷ 0.7= 9.90 soat
Jarayon davomiyligi
Fanshteyn miqdori:
M = (75000 ÷ 100) × 22.280= 16.71 t fanshteyn
4-jadval
Chiquvchi gazlar
No Gaz kg m³ %
1 SO₂ 31.684 11.05 9.18
2 SO
₃ 9.903 2.78 2.31
3 O
₂ 1.871 1.28 1.06
4 N
₂ 125.308 105.67 87.45
5 Jami 168.766 120.78 100
Tortilgan havo miqdori
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026V = 120.78 × 0.8 = 96.62 m³
Tarkibi:
O = 96.62 × 0.21 = 20.29 m³₂
N = 96.62 – 20.29 = 76.33 m³
₂
Gaz yo‘lidagi keluvchi gazlar padsos bilan
Gaz m³ %
SO
₂ 11.05 5.14
SO
₃ 2.78 1.29
O
₂ 21.57 10.03
N
₂ 182.0 83.54
Jami 217.40 100
2.2. Nikel shteynlarini material balansi hisobi
Yuklanuvchi mahsulotlar
Shteyn
Berilgan:
Ni = 21.5 kg
Co = 0.6 kg
Cu = 0.2 kg
Fe = 49 kg
S = 25.5 kg
Boshqalar = 3.2 kg
Jami:
100 kg
Kvarsli flyus
Oldingi hisobdan:
SiO = 28.387 kg
₂
Al O = 2.129 kg
₂ ₃
CaO = 1.064 kg
Fe = 2.484 kg
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O = 1.064 kg₂
Boshqalar = 0.355 kg
Jami:
35.483 kg
Havo
Oldingi hisobdan:
O = 37.429 kg
₂
N = 125.308 kg
₂
Jami:
162.737 kg
Yuklanuvchi mahsulotlar jami
Ni = 21.5 kg
Co = 0.6 kg
Cu = 0.2 kg
Fe = 49 + 2.484 = 51.484 kg
S = 25.5 kg
SiO = 28.387 kg
₂
CaO = 1.064 kg
Al O = 2.129 kg
₂ ₃
O = 1.064 + 37.429 = 38.493 kg
₂
N = 125.308 kg
₂
Boshqalar = 3.2 + 0.355 = 3.555 kg
Yuklangan mahsulotlarning umumiy massasi
M = 100 + 35.483 + 162.737 = 298.22 kg
Olingan mahsulotlar
Fanshteyn
Oldingi hisobdan:
Ni = 17.2 kg
Co = 0.089 kg
Cu = 0.2 kg
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fe = 0.056 kg
S = 4.590 kg
Boshqalar = 2.145 kg
Jami:
24.28 kg
Shlak
Oldingi hisobdan:
Ni = 3.977 kg
Co = 0.591 kg
Fe = 50.693 kg
S = 0.724 kg
SiO = 28.387 kg₂
CaO = 1.064 kg
Al O = 2.129 kg
₂ ₃
O = 14.838 kg
₂
Boshqalar = 1.007 kg
Jami:
103.323 kg
Chang
Ni = 0.323 kg
Co = 0.009 kg
Fe = 0.735 kg
S = 0.383 kg
Boshqalar = 0.048 kg
Jami:
1.498 kg
Gazlar
S = 19.803 kg
O = 23.655 kg
₂
N = 125.308 kg
₂
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Jami:
168.766 kg
5-jadval
Material balansi (yuklanishi)
No Material Ni Co Cu Fe S SiO₂ CaO Al O ₂
₃ O ₂ N
2 Bosh Jami
1 Shteyn 21.5 0.6 0.2 49 25.5 3.2 100
2 Kvarsli
Flyus 2.484 28.38
7 1.065 2.129 1.065 0.355 35.484
4 Havo 37.429 125.30
8 162.737
5 Jami 21.5 0.6 0.2 51.484 25.5 28.38
7 1.065 2.129 38.494 125.30
8 3.555 298.22
6-jadval
Material balansi (olinishi)
No Material Ni Co Cu Fe S SiO
₂ CaO Al O ₂
₃ O ₂ N
2 Bosh Jami
1 Fanshteyn 17.2 0.08
9 0.2 0.056 4.59 2.145 24.28
2 Shlak 3.977 0.50
2 50.693 0.724 28.387 1.065 2.129 14.839 1.362 103.323
4 Chang 0.323 0.00
9 0.735 0.383 0.048 1.498
Gazlar - 19.803 23.655 125.308 168.766
5 Jami 21.5 0.6 0.2 51.484 25.5 28.387 1.065 2.129 38.494 125.308 3.555 298.22
2.3. Nikel shteynini konverterlashning issiqlik balansi
Issiqlik kelishi
1) Temirning oksidlanishi va shlaklanishidan ajraladigan issiqlik
2Fe + O + SiO = Fe SiO + 145.6 kkal
₂ ₂ ₂ ₄
1 kg Fe uchun:
Q = 145600 ÷ (2 × 55.8) = 1305 kkal
Bizdagi metall Fe:
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fe = 16.821 kg
Ajraladigan issiqlik:
Q = 16.821 × 1305 = 21951.405 kkal
2) FeS oksidlanishi va shlaklanishidan hosil bo‘ladigan issiqlik
2FeS + 3O + SiO = Fe SiO + 2SO + 249.2 kkal₂ ₂ ₂ ₄ ₂
1 kg FeS uchun:
Q = 249200 ÷ (2 × (55.8 + 32.1))= 1417.52 kkal
FeS miqdori:
FeS = 50.650 kg
Ajraladigan issiqlik:
Q = 50.650 × 1417.52 = 71797.228 kkal
3) Shteyn bilan kiradigan issiqlik
Q = 216.983 × 100= 21698.300 kkal
4) Havo bilan kiradigan issiqlik
Q = 162.737 × 20 × 0.2417= 786.513 kkal
5) Kvars bilan kiradigan issiqlik
Q = 35.484 × 15 × 0.16= 85.162 kkal
6) Jami issiqlik kelishi
Q = 21951.405 + 71797.228 + 21698.300 + 786.513 + 85.162= 116318.608 kkal
Issiqlik chiqishi
1) Shlak bilan ketuvchi issiqlik
Q = 104.390 × 1300 × 0.32= 43426.240 kkal
2) Fanshteyn bilan ketuvchi issiqlik
Q = 22.280 × 0.22 × 1300= 6372.080 kkal
3) Chiquvchi gazlar bilan ketuvchi issiqlik
N :
₂
Q = 105.67 × 0.338 × 1200= 42859.608 kkal
O :
₂
Q = 1.28 × 0.356 × 1200= 546.816 kkal
SO :
₂
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Q = 11.05 × 0.54 × 1200= 7160.400 kkal
SO :₃
Q = 2.78 × 0.73 × 1200= 2435.280 kkal
Gazlar bilan jami:
Q = 42859.608 + 546.816 + 7160.400 + 2435.280= 53002.104 kkal
4) Jami mahsulotlar bilan chiqadigan issiqlik
Q = 43426.240 + 6372.080 + 53002.104= 102800.424 kkal
5) Boshqa yo‘qotishlar
Q = 116318.608 – 102800.424= 13518.184 kkal
Gorlovina orqali yo‘qotish
Q = 11521 kkal
Yakuniy yo‘qotish
Q = 13518.184 – 11521
Q = 1997.184 kkal
5-jadval.
Nikel shteynini konverterlashning issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi kkal % Issiqlik sarfi kkal %
1 Fe
met oksidlanishi 21951.405 18.
9 Shlak 43265.664 37.2
2 FeS oksidlanishi 71797.228 61.
7 Fanshteyn 6944.08 6.0
3 Shteyn 21698.3 18.
7 Gazlar 53002.104 45.6
4 Havo 786.513 0.6
Gorlovina 11521 9.9
5 Kvars 85.162 0.1 Yo’qotish 1585.76 1.3
6 Jami 116318.608 100 Jami 116318.60
8 100
2.4. Konverter pechi hisobi
1. Konverter pechi sonini hisoblash
Berilgan:
Q = 75 t/sutka
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Konverter pechi hajmini 25 t deb olamiz.
Pechning mahsulot eritib olish davri:
t = 6 soat
Bitta pechning sutkalik unumdorligi
Q = 24 × 25 ÷ 6
Q = 100 t/sutka
Kerakli pechlar soni
n = 75 ÷ 100
n = 0.75
Demak, ishlab chiqarish uchun:
n = 1 ta pech
qabul qilinadi.
2. Ishlayotgan furmalar kesimi yuzasi
Konverterga beriladigan havo hajmi:
V_konv = 1000 × 168.204 ÷ (1440 × 0.7)
V_konv = 166.87 m³/min
Furmalar kesim yuzasi
F
f = V
konv ÷ V₀
Bu yerda:
V = 1.036 m/s
₀
Shunda:
F
f = 166.87 ÷ 1.036 = 161.07 sm²
3. Ishlayotgan furmalar soni
n
f = 127.2 × 161.07 ÷ 532= 38.54
Yaqinlashtirib:
n
f = 39 ta furma
4. Pech yuzasini hisoblash
Pechning geometrik o‘lchamlari:
Uzunligi:
L = 6.1 m
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Diametri:
D = 3.65 m
Gorlovina o‘lchami:
F
gorn = 1.7 × 2.0 = 3.4 m²
Pechning umumiy yuzasi
Formula:
F
ct = K × ( 2 π D 2
4 + πDL − F
gorn )
Bu yerda:
K = 1.4
Hisoblaymiz
2 π D² ÷ 4 = 2 × 3.14 × 3.65² ÷ 4= 20.91
π DL = 3.14 × 3.65 × 6.1= 69.94
Umumiy yuza
F
ct = 1.4 × (20.91 + 69.94 – 3.4)
F
ct = 1.4 × 87.45
F
ct = 122.43 m²
Yakuniy natijalar
Pech soni 1 ta
Havo sarfi 166.87 m³/min
Furmalar kesim yuzasi 161.07 sm²
Furmalar soni 39 ta
Pech yuzasi 122.43 m²
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni yuqori harorat, eritilgan metall va
shlak, bosim ostidagi gazlar hamda zaharli gazlar ishtirokida olib boriladigan
murakkab pirometallurgik jarayon hisoblanadi. Shu sababli ishlab chiqarishda
texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish muhim ahamiyatga ega.
Konverterlash agregatlarida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan avariyalar, kuyishlar,
portlashlar va zaharlanishlarning oldini olish uchun barcha texnologik
operatsiyalar maxsus me’yoriy talablar asosida amalga oshiriladi.
Konverter sexlarida asosiy xavf manbalaridan biri yuqori harorat
hisoblanadi. Jarayon davomida konverter ichidagi harorat 1200–1350 °C gacha
yetadi. Eritilgan shteyn va shlak bilan ishlash jarayonida metall sachrashi va
issiqlik nurlanishi kuzatiladi. Shu sababli ishchilar maxsus issiqqa chidamli
himoya kiyimlari, qo‘lqoplar, yuz niqoblari va himoya ko‘zoynaklari bilan
ta’minlanadi. Ish joylarida issiqlikdan himoyalovchi ekranlar va masofadan
boshqaruv tizimlari qo‘llaniladi.
Konverterlash jarayonida katta miqdorda oltingugurt dioksidi (SO ) ajralib₂
chiqadi. Ushbu gaz inson organizmi uchun zaharli hisoblanadi va nafas olish
organlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Gazning yuqori konsentratsiyasi bosh
aylanishi, nafas qisishi va zaharlanishga olib kelishi mumkin. Shu sababli sexlarda
samarali ventilyatsiya va gazlarni tozalash tizimlari o‘rnatiladi. Ishchilar maxsus
respirator va gaz niqoblaridan foydalanishlari shart. Gaz konsentratsiyasi
avtomatik analizatorlar yordamida muntazam nazorat qilinadi.
Konverter agregatlarida bosim ostida ishlovchi havo tizimlari mavjud
bo‘ladi. Furmalar orqali beriladigan siqilgan havo yuqori bosimga ega bo‘lib,
tizimdagi nosozliklar portlash xavfini tug‘dirishi mumkin. Shu sababli barcha havo
quvurlari, klapanlar va kompressor qurilmalari muntazam texnik ko‘rikdan
o‘tkaziladi. Havo tizimlarida bosimning me’yordan oshib ketishini oldini olish
uchun maxsus himoya klapanlari o‘rnatiladi.
Konverterlash vaqtida eritilgan metall va shlakning sachrashi eng xavfli
holatlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, nam material yoki suv eritma bilan
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026to‘qnashganda kuchli bug‘ portlashi yuz berishi mumkin. Shu sababli konverterga
yuklanadigan barcha materiallar oldindan quritiladi. Ish zonasida suv quvurlarining
nosoz holatda bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Nam flyus yoki nam metall
chiqindilarini konverterga yuklash qat’iyan taqiqlanadi.
Ishlab chiqarishda elektr xavfsizligi ham muhim ahamiyatga ega. Konverter
sexlarida ko‘plab elektr dvigatellar, nasoslar, ventilyatorlar va avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlari ishlatiladi. Elektr qurilmalarining yerga ulanishi, kabel
izolyatsiyasi va himoya tizimlari muntazam tekshirilib turiladi. Elektr uskunalarida
ta’mirlash ishlari faqat elektr toki o‘chirilgan holatda amalga oshiriladi.
Konverterlarning aylanish mexanizmlari va yuk ko‘taruvchi kranlar bilan
ishlash ham xavfli hisoblanadi. Kovshlar yordamida eritilgan shteyn va shlak
tashish vaqtida xavfsizlik masofalariga rioya qilinadi. Yuk ko‘taruvchi
qurilmalarning texnik holati doimiy nazorat ostida bo‘ladi. Kran operatorlari va
texnologik xodimlar maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan bo‘lishi kerak.
Texnika xavfsizligining muhim talablaridan biri yong‘in xavfsizligini
ta’minlashdir. Metallurgiya sexlarida yuqori harorat va yonuvchi gazlar mavjudligi
sababli yong‘in chiqish ehtimoli yuqori bo‘ladi. Shu sababli ishlab chiqarish
maydonlarida yong‘inga qarshi maxsus vositalar:
 ko‘pikli o‘t o‘chirgichlar;
 qum qutilari;
 suv liniyalari;
 avtomatik signalizatsiya tizimlari o‘rnatiladi.
Favqulodda vaziyatlarda ishchilarni tezkor evakuatsiya qilish uchun maxsus
yo‘laklar va chiqish eshiklari doimo ochiq holda saqlanishi kerak.
Ishlab chiqarish sanitariyasi ham texnika xavfsizligining muhim qismi
hisoblanadi. Metallurgiya sexlarida chang va gaz miqdori me’yoriy darajada
ushlab turilishi kerak. Ishchilarning dam olish xonalari, yuvinish joylari va tibbiy
punktlar bilan ta’minlanishi mehnat muhofazasining asosiy talablaridan biridir.
Konverterlash sexlarida ishlovchi xodimlar muntazam ravishda texnika
xavfsizligi bo‘yicha yo‘riqnomadan o‘tkaziladi. Har bir ishchi favqulodda
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026vaziyatlarda harakat qilish tartibini, birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish qoidalarini
va yong‘in xavfsizligi choralarini yaxshi bilishi kerak.
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirish xavfsizlik darajasini sezilarli oshirmoqda. Masofadan boshqaruv
pultlari, avtomatik nazorat tizimlari va gaz analizatorlari insonning xavfli
zonalarda ishlash vaqtini kamaytiradi. Natijada ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar soni kamayadi va mehnat sharoitlari yaxshilanadi.
Shunday qilib, nikel shteynlarini konverterlash jarayonida texnika
xavfsizligi qoidalariga rioya qilish ishlab chiqarish samaradorligini oshirish,
ishchilar sog‘ligini saqlash hamda avariya holatlarining oldini olishda muhim
ahamiyatga ega. Metallurgiya korxonalarida xavfsizlik talablarini to‘liq bajarish
yuqori sifatli mahsulot olish bilan bir qatorda ekologik va sanoat xavfsizligini ham
ta’minlaydi.
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida nikel shteynlarini konverterlash jarayonining nazariy asoslari,
kimyoviy mohiyati, amaliy jarayonlari hamda texnologik hisoblari o‘rganildi.
Konverterlash rangli metallurgiyada nikel ishlab chiqarishning muhim
bosqichlaridan biri bo‘lib, jarayon davomida shteyn tarkibidagi temir va
oltingugurt oksidlanib ajratilishi hamda nikelning boyitilishi ta’minlanishi
aniqlandi.
Ish davomida nikel shteynlarining tarkibi tahlil qilinib, konverterlashning
asosiy fizik-kimyoviy qonuniyatlari ko‘rib chiqildi. Jarayonning asosiy reaksiyalari
temir sulfidi va oltingugurtning oksidlanishiga asoslanishi, hosil bo‘lgan temir
oksidining flyus bilan birikib shlak hosil qilishi o‘rganildi. Sulfidlarning
oksidlanishi natijasida katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishi sababli konverterlash
avtogen jarayon ekanligi ko‘rsatildi.
Kurs ishida Peirce-Smith tipidagi gorizontal konverterlarning tuzilishi,
ishlash prinsipi va texnologik afzalliklari batafsil tahlil qilindi. Ushbu agregatlar
yuqori unumdorlik, konstruksiyaning soddaligi va metallni yuqori darajada ajratib
olish imkoniyati bilan zamonaviy metallurgiyada keng qo‘llanilishi aniqlandi.
Texnologik qismda berilgan tarkib asosida ratsional, material va issiqlik
balanslari hisoblandi. Hisoblashlar asosida konverterlash jarayonida temirning
asosiy qismi shlakka o‘tishi, nikelning esa boy shteyn tarkibida saqlanib qolishi
aniqlandi. Shuningdek, ishlab chiqarish unumdorligi 75 tonna/sutka bo‘lgan sharoit
uchun asosiy texnologik ko‘rsatkichlar tahlil qilindi.
Texnika xavfsizligi bo‘limida yuqori harorat, zaharli gazlar va eritilgan
metall bilan ishlash jarayonida yuzaga keladigan xavfli holatlar ko‘rib chiqildi.
Ishlab chiqarishda ventilyatsiya tizimlari, gaz tozalash qurilmalari, himoya
kiyimlari va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlaridan foydalanish muhimligi
yoritildi.
Nikel shteynlarini konverterlash jarayoni yuqori iqtisodiy samaradorlikka
ega bo‘lgan zamonaviy metallurgik jarayon hisoblanadi. Jarayon davomida nikel
va kobaltni yuqori darajada ajratib olish, energiyadan oqilona foydalanish hamda
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026gazlarni qayta ishlash imkoniyati mavjudligi uning sanoatdagi ahamiyatini yanada
oshiradi.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Crundwell F.K., Moats M.S., Ramachandran V., Robinson T.G., Davenport
W.G. Extractive Metallurgy of Nickel, Cobalt and Platinum Group Metals. –
Oxford: Elsevier, 2021.
2. Davenport W.G., King M., Schlesinger M., Biswas A. Extractive Metallurgy of
Copper. 6-nashr. – Oxford: Elsevier, 2022.
3. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. Updated Edition. – Wiley-VCH,
2021.
4. Nagy J., Mackey P. Nickel and Cobalt Metallurgy: Advances and
Developments. – Canada: CIM Publications, 2021.
5. Warner A.E.M. Sulfide Smelting and Converting Technology. – Toronto:
Metallurgical Society, 2020.
6. Reardon A.C. Metallurgy for the Non-Metallurgist. 3-nashr. – ASM
International, 2021.
7. Djouani R.R.D. Advanced Study on the Extraction of Nickel from its Ores. –
France, 2022.
8. Nakamura T. Present Status and Issues of Non-Ferrous Extractive Metallurgy. –
Tokyo, 2021.
9. Battle T.P. Modern Nickel Sulfide Ore Processing Technology. – London:
Elsevier, 2022.
10. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. Updated Edition. – New
York, 2021.
11. Mineral Processing and Extractive Metallurgy Review. Vol. 46, Issue 7. –
Taylor & Francis, 2025.
12. Johnson N.S., Vulimiri P.S., To A.C. Machine Learning for Materials
Developments in Metals Additive Manufacturing. – Materials Science Review,
2020.
13. https://www.sciencedirect.com
14. https://www.researchgate.net
37

Купить