Nikox va oilaning axlokiy asoslari, uning yoshlar tarbiyasidagi urni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	51.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nikox va oilaning axlokiy asoslari, uning yoshlar tarbiyasidagi urni

Купить

Nikox va oilaning axlokiy asoslari, uning yoshlar tarbiyasidagi urni
Reja:
1.Nikoxni kadimiy axlokiy munosabat shakli.Nikoxning konuniy va diniy
jixatlari.
2. Oilaning psixologik, ijtimoiy-ma’naviy muxitining farzand garbiyasiga
ta’Siri va o ta –ona va farzandlap mas’uliyati.
3.Milliy ma’navnyatimizda nikox va oilaga doir axlokiy kadriyatlar
1. Uzbekistonda yoshlar tarbiyasi ma’naviy-axlokiy kamolotida nikox
va oila xakidagi milliy axlokiy kadriyatlarining urni. Yoshlar psixologiyasida
oilaga munosabatning ma’naviy-axlokiy tamoyillarini shakllshtirish Ajralish va uning
axlokiy kamolotga salbiy ta’siri.
2. Oilaviy mu nosabatlariga noan’anaviy yondashuvlarning okibatlari.
3. Davlatning oila tinchligi va barkarorligini ta’minlash dagi urni. Oila
shar t nomasinn tuzishnish ax lo kiy jixatlari

Oilaning jamiyatda ijtimoiy-ma'naviy muhit sifatida yuzaga kelishi uning
quyidagi uchta jihatlari o‘zida mujasamlashtirishligi bilan izohlanadi. Ayni paytda
ular uning asosiy vazifasi ham sanaladi. Bular: 1]Nikox; 2]Oilaviy mulk va unga
egalik qilish ; 3] Farzand tarbiyasi. Nikox oila tizimining negizi hisoblanadi.
Oila va nikox turli darajadagi ijtimoiy tuzilmalaridir. Oila kishilarning tabiiy-
biologik[jinsiy munosabatlar, uy-ro‘zg‘or yuritish, farzand ko‘rish], xuquqiy-
ma'naviy munosabatlarga [sevgi-muhabbat, mas'uliyat, burch, vijdon va x.]
asoslangan birlikdir.
Nikoh esa oilaning faqat xuquqiy asosi bo‘lib, oila boshliqlarining bir-birlari
va jamiyat oldidagi axloqiy va xuquqiy burch majburiyatlarini, mas'uliyatini
belgilaydi. Shunga ko‘ra uning mohiyatan ijtimoiy-ma'naviy hodisa tarzdagi
maqomati belgilovchi jihatdir.
Nikox-bu ikki jinsdagi kishining ixtiyor erkinligiga asoslangan oila
qurishlariga berilgan fatvodir.
Tarix, qadimshunoslik, etnografiya fanlarining ko‘rsatishicha, nikox kishilik
jamiyatining sivilizatsiya tomon tadrijiy rivojlanib borishi jarayonida takomillashib
borgan.
Nikohning dastlabki shakli - ekzogamiya , ya'ni nikoh bo‘lib, uning o‘zi ham
quyidagi shakllarda - bochqichlar bo‘yicha oddiydan murakkabga qarab o‘zgarib
boradi. Bular: 1]poligamiya [ko‘pnikoxlik]; 2]poliginiya [ko‘pxotinlilik];
3]poliandriya [ko‘perlilik].
Urug‘chilikni paydo bo‘lishi bilan ko‘pnikohlilik[poligamiya] yuzaga keladi,
yaqin qarindoshlar o‘rtasida jinsiy munosabat-aloqada bo‘lishni tabu taqiqlarning
yuzaga kelishi bilan izohlanadi.
Poliginiya – erkak kishining chegaralangan miqdordagi ayollar bilan
poliandriya esa ayol kishining chegaralangan, bir qancha erkaklar bilan nikohli
ittifoqidir.
Nikoh bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan xuquqiy va axloqiy jihatlarni o‘z
ichiga oladi. Bular; xuquqiy, axloqiy, diniy jihatlar. Xuquqiy tomondan, sotsial
norma, talablar majmui bilan shartlangan bo‘ladiki, ular muayyan qonun-

qoidalarda mustahkamlangan bo‘ladi. Masalan uning shartlaridan eng muhimi–
nikohga kiruvchilarning o‘zaro roziligi va ularning nikoh yoshiga
yetganliklari[yigitlar 18 yosh, qizlar 17 yoshdan nikoh tuzish xuquqiga ega].
Shuningdek nikohning davlat tomonidan rasmiy ro‘yxatga qayd etilishi oilada er-
xotining xuquqlariga doir talablar uning xuquqiy jihati hisoblanadi. Nikohning
xuquqiy jihati uning axloqiy jihatini zaruran taqozo etadi-ushbu jihatlar
uyg‘unlashgan paytdagina qurilgan oila mustahkam bo‘ladi. Oila buzilishlarining
asosiy sabablaridan biri ham ana shu uyg‘unlikning buzulishi hisoblanadi.
Nikohning axloqiy jihati asrlar davomida shakllangan sevgi-muhabbat, or-
nomus, burch, sharm-xayo vafo-kabi axloqiy tamoyil, normalar bilan bog‘liqdir.
Bu o‘rinda shuni ta'kidlash kerakki, Sharqda xususan, o‘zimizning yurtimizda
avval-azaldan nikohning axloqiy jihati ustivor hisoblangan.[Abdulla Oripovning
“Ayol she'rida sevgi-muhabbat, vafodorlik axloqiy tamoyillari o‘zining ifodasini
topgan.] Axloqiy tomondan qurilgan nikohda sevgi, ya'ni tomonlarning muhabbati
yetakchi o‘rin tutadi. Nikoh tuzishdan avval ikki yosh orasida goh ochiq, goh
yashirin sevgi-muhabbat bo‘lishi mumkin. har ikki holda ham rozilik sharti bilan
qurilgan oila uning muhim tomonini tashkil etadi. Ko‘pincha bunday oilaning
qurilishiga ota-onalarda norozilik, shubxa uyg‘otadi, chunki bo‘lajak kelin-
kuyovning oilaviy kelib chiqishi, ota-onasi, axloqiyligi haqida hech qanday
ma'lumotga ega bo‘lmaganligi uchun ular bundan nikohga qarshi bo‘ladilar.
Hozirgacha qarb madaniyati, demokratiyasi ideallari jamiyatimiz hayotiga
ta'siri kuchli bo‘lsa-da, oilalar xalqimizga xos urf-odat, an'analar bo‘yicha
qurilmoqda. Bunda, ayniqsa, ota-ona, mahalla qo‘shnilarning fikrlari, ishtiroki
muhim jihat hisoblanadi. Masalan, o‘tkazilgan sotsiologik tadqiqotlar natijasiga
ko‘ra, so‘rovga jalb qilingan, oila qurayotgan yosh yigit-qizlarning 83,3 foizi oila
qurish nikohdan o‘tishda ota-onalarning roziligi, oq fotixasi zarur deb
hisoblaydilar.
“Sizningcha, nikohdan o‘tish haqidagi masalani hal qilish haqida mahalla,
yaqin qo‘shnilarning fikrini hisobga olish kerakmi?” degan savolga esa ularning

47,6 foizi albatta kerak bu muhim deb, 38,8 foiz kerak juda zarur bo‘lgan holda
deb javob beradilar.
Hozirgi paytda nikohning xuquqiy jihati shariat qoidalari asosida
mustahkamlanadi. Bunday holatda har ikkala tomon roziligi olinadi va diniy
marosimlar o‘tkaziladi[islom dinida mulla tomonidan fotixa surasi o‘qiladi,
xristian dinida cherkov oldida va xudojo‘y cherkov otasi tomonidan kerakli
marosimlar o‘tkaziladi. Mazkur nikohda ham tomonlar bir-biriga hurmat qilishga,
hayotning achchiq va shirin kunlarida birga yelkadosh bo‘lishni o‘z zimmalariga
oladilar.
Nikoh o‘z mohiyatiga ko‘ra axloqiy hodisa. Unda ehtiroslar axloqi
bo‘ysundiriladi. Oddiy birga yashashda tabiiy-ehtiyojni qondirish birinchi o‘rinda
turadi, nikohda u ikkinchi darajalidir. Shuning uchun nikohsiz qurilgan oilalar
jamiyat oldida burch va ma'suliyatsiz yashaydilar va unda tug‘ilib voyaga yetgan
farzandlar ham yetuk insonlar bo‘lib shakllanmaydilar.
Oilaning ikkinchi jixhatini oilaviy merosiy munosabatlar bu uning mavjudligi,
mustaqqilligini, tinch osoyishtaligi ta'minlovchi moddiy asos hisoblanadi. U oila
a'zolarning balki ma'naviy ehtiyojlarni qondirish, baxtli hayot kechirishlarining
muhim omilidir. Oilaviy boylik, molu-mulk halol mehnat bilan topilgan
paytdagina oilada axloqiy muhit yuzaga keladi. Oilada asosan erkak kishi
yetakchilik qiladi. Oilani boshqarish va uni moddiy jihatdan ta'minlash uning
zimmasiga yuklanadi. Ayol kishi oilada ko‘proq uy-yumushlari, farzand tarbiyasi
bilan mashg‘ul bo‘ladilar.
Moddiy jihatdan ta'minlangan oilalarda ko‘pincha farzandlar turli axloqsiz
yo‘llarga kirib ketishi mumkin.[O‘g‘irlik, qalloblik va x.] Lekin shuni aloxida
ta'kidlash lozimki, moddiy boylik hech qachon oilada ustuvor xarakterga ega
bo‘lmasligi lozim, aks holda, unday oila axloqsizlikka, tubanlikka yuz tutadi.
Xadisi shariflarda: “Oila moddiy jihatdan qancha farovon bo‘lsa ham, lekin er-
xotin bir-birlaridan ma'naviy oziqa topolmasa, u eng qashoq oiladir”, deyiladi.
Shuning uchun hukumatimiz kam ta'minlagan oilalarni ijtimoiy himoya qilish
bo‘yicha doimiy ravishda tadbir-choralarni amalga oshirib bormoqda.

Oilaning uchinchi jihati farzandlar tarbiyasidir. Bu har qanday jamiyatda
nihoyatda katta jamiyatda katta ahamiyatga ega bo‘lgan dolzarb masaladir. Oilada
asosan ayol ko‘proq farzand tarbiyasi bilan mashg‘ul bo‘lsa-da, lekin
konstitutsiyamizning 14 bobi 64-moddasida ota-ona o‘z farzandlarini voyaga
yetkazishda birdek ma'suldirlar, deb ko‘rsatilgan. Shuni yaxshi tushunib olish
kerakki, oilada, farzand tarbiyasida xuquqiylikdan ko‘ra axloqiylik ustuvor
xarakterga egadir. Boshqacha qilib aytganda ota-ona farzandlariga yuksak va
oliyjanob axloqiy fazilatlari bilan namuna bo‘la olishlari bilan tarbiyani amalga
oshiradilar. Xalq tilida aytganda “qush uyasida ko‘rganini qiladi
2. Oila jamiyatning asosi, muhim hujayrasi va ayni paytda u ma'naviy
ijtimoiy muhit hisoblanadi. Shunga ko‘ra u jamiyatning boshlang‘ich axloqiy asosi
vazifasini o‘taydi.
Avvalambor oila mikro ma'naviy maskan bo‘lib, u qanday tashkil topsa,
shakllansa, jamiyat ham shunday taraqqiy etadi. Shu ma'noda oila jamiyat
tizimining tarkibiy qismiki, ayni paytda uning o‘zi ham makrooiladir. Inson ana
shu mikro ma'naviy-maskan muhitida voyaga yetadi va unda axloqiy fazilatlar
egasi kamol topadi.
Oila insoniyatning sivilizatsiya bosqichiga asosiy omil vazifasini o‘taydi.
Tarix, qadimshunoslik [arxeologiya] fanlarining ko‘rsatishicha insoniyat ma'lum
davr mobaynida oilasiz davrni boshidan kechirgan.
Oilaning tarixan shakllanishi jarayonida insonning tabiiy-biologik jihati,
munosabatlari axloqiy talab, normalar asosida ijtimoiylashadi. Va buning natijasi
o‘laroq ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan er-xotinlik, ota-ona, qarindoshlik tashkilot-
davlat shakllanadi. Oilaning bunday xususiyatiga birinchilardan bo‘lib qadimgi
yunon faylasufi Aflotun e'tiborini qaratgan va davlat oilalarning o‘zaro birlashishi
natijasida yuzaga keladi deb tushuntiradi.
Oilaning jamiyatda ijtimoiy-ma'naviy muhit sifatida yuzaga kelishi uning
quyidagi uchta jihatlari o‘zida mujasamlashtirishligi bilan izohlanadi. Ayni paytda
ular uning asosiy vazifasi ham sanaladi. Bular: 1]Nikox; 2]Oilaviy mulk va unga
egalik qilish ; 3] Farzand tarbiyasi. Nikox oila tizimining negizi hisoblanadi.

Oila va nikox turli darajadagi ijtimoiy tuzilmalaridir. Oila kishilarning tabiiy-
biologik[jinsiy munosabatlar, uy-ro‘zg‘or yuritish, farzand ko‘rish], xuquqiy-
ma'naviy munosabatlarga [sevgi-muhabbat, mas'uliyat, burch, vijdon va x.]
asoslangan birlikdir.
Nikoh esa oilaning faqat xuquqiy asosi bo‘lib, oila boshliqlarining bir-birlari
va jamiyat oldidagi axloqiy va xuquqiy burch majburiyatlarini, mas'uliyatini
belgilaydi. Shunga ko‘ra uning mohiyatan ijtimoiy-ma'naviy hodisa tarzdagi
maqomati belgilovchi jihatdir.
Nikox-bu ikki jinsdagi kishining ixtiyor erkinligiga asoslangan oila
qurishlariga berilgan fatvodir.
Tarix, qadimshunoslik, etnografiya fanlarining ko‘rsatishicha, nikox kishilik
jamiyatining sivilizatsiya tomon tadrijiy rivojlanib borishi jarayonida takomillashib
borgan.
Nikohning dastlabki shakli - ekzogamiya , ya'ni nikoh bo‘lib, uning o‘zi ham
quyidagi shakllarda - bochqichlar bo‘yicha oddiydan murakkabga qarab o‘zgarib
boradi. Bular: 1]poligamiya [ko‘pnikoxlik]; 2]poliginiya [ko‘pxotinlilik];
3]poliandriya [ko‘perlilik].
Urug‘chilikni paydo bo‘lishi bilan ko‘pnikohlilik[poligamiya] yuzaga keladi,
yaqin qarindoshlar o‘rtasida jinsiy munosabat-aloqada bo‘lishni tabu taqiqlarning
yuzaga kelishi bilan izohlanadi.
Poliginiya – erkak kishining chegaralangan miqdordagi ayollar bilan
poliandriya esa ayol kishining chegaralangan, bir qancha erkaklar bilan nikohli
ittifoqidir.
Nikoh bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan xuquqiy va axloqiy jihatlarni o‘z
ichiga oladi. Bular; xuquqiy, axloqiy, diniy jihatlar. Xuquqiy tomondan, sotsial
norma, talablar majmui bilan shartlangan bo‘ladiki, ular muayyan qonun-
qoidalarda mustahkamlangan bo‘ladi. Masalan uning shartlaridan eng muhimi–
nikohga kiruvchilarning o‘zaro roziligi va ularning nikoh yoshiga
yetganliklari[yigitlar 18 yosh, qizlar 17 yoshdan nikoh tuzish xuquqiga ega].
Shuningdek nikohning davlat tomonidan rasmiy ro‘yxatga qayd etilishi oilada er-

xotining xuquqlariga doir talablar uning xuquqiy jihati hisoblanadi. Nikohning
xuquqiy jihati uning axloqiy jihatini zaruran taqozo etadi-ushbu jihatlar
uyg‘unlashgan paytdagina qurilgan oila mustahkam bo‘ladi. Oila buzilishlarining
asosiy sabablaridan biri ham ana shu uyg‘unlikning buzulishi hisoblanadi.
Nikohning axloqiy jihati asrlar davomida shakllangan sevgi-muhabbat, or-
nomus, burch, sharm-xayo vafo-kabi axloqiy tamoyil, normalar bilan bog‘liqdir.
Bu o‘rinda shuni ta'kidlash kerakki, Sharqda xususan, o‘zimizning yurtimizda
avval-azaldan nikohning axloqiy jihati ustivor hisoblangan.[Abdulla Oripovning
“Ayol she'rida sevgi-muhabbat, vafodorlik axloqiy tamoyillari o‘zining ifodasini
topgan.] Axloqiy tomondan qurilgan nikohda sevgi, ya'ni tomonlarning muhabbati
yetakchi o‘rin tutadi. Nikoh tuzishdan avval ikki yosh orasida goh ochiq, goh
yashirin sevgi-muhabbat bo‘lishi mumkin. har ikki holda ham rozilik sharti bilan
qurilgan oila uning muhim tomonini tashkil etadi. Ko‘pincha bunday oilaning
qurilishiga ota-onalarda norozilik, shubxa uyg‘otadi, chunki bo‘lajak kelin-
kuyovning oilaviy kelib chiqishi, ota-onasi, axloqiyligi haqida hech qanday
ma'lumotga ega bo‘lmaganligi uchun ular bundan nikohga qarshi bo‘ladilar.
Hozirgacha qarb madaniyati, demokratiyasi ideallari jamiyatimiz hayotiga
ta'siri kuchli bo‘lsa-da, oilalar xalqimizga xos urf-odat, an'analar bo‘yicha
qurilmoqda. Bunda, ayniqsa, ota-ona, mahalla qo‘shnilarning fikrlari, ishtiroki
muhim jihat hisoblanadi. Masalan, o‘tkazilgan sotsiologik tadqiqotlar natijasiga
ko‘ra, so‘rovga jalb qilingan, oila qurayotgan yosh yigit-qizlarning 83,3 foizi oila
qurish nikohdan o‘tishda ota-onalarning roziligi, oq fotixasi zarur deb
hisoblaydilar.
“Sizningcha, nikohdan o‘tish haqidagi masalani hal qilish haqida mahalla,
yaqin qo‘shnilarning fikrini hisobga olish kerakmi?” degan savolga esa ularning
47,6 foizi albatta kerak bu muhim deb, 38,8 foiz kerak juda zarur bo‘lgan holda
deb javob beradilar.
Hozirgi paytda nikohning xuquqiy jihati shariat qoidalari asosida
mustahkamlanadi. Bunday holatda har ikkala tomon roziligi olinadi va diniy
marosimlar o‘tkaziladi[islom dinida mulla tomonidan fotixa surasi o‘qiladi,

xristian dinida cherkov oldida va xudojo‘y cherkov otasi tomonidan kerakli
marosimlar o‘tkaziladi. Mazkur nikohda ham tomonlar bir-biriga hurmat qilishga,
hayotning achchiq va shirin kunlarida birga yelkadosh bo‘lishni o‘z zimmalariga
oladilar.
Nikoh o‘z mohiyatiga ko‘ra axloqiy hodisa. Unda ehtiroslar axloqi
bo‘ysundiriladi. Oddiy birga yashashda tabiiy-ehtiyojni qondirish birinchi o‘rinda
turadi, nikohda u ikkinchi darajalidir. Shuning uchun nikohsiz qurilgan oilalar
jamiyat oldida burch va ma'suliyatsiz yashaydilar va unda tug‘ilib voyaga yetgan
farzandlar ham yetuk insonlar bo‘lib shakllanmaydilar.
Oilaning ikkinchi jixhatini oilaviy merosiy munosabatlar bu uning mavjudligi,
mustaqqilligini, tinch osoyishtaligi ta'minlovchi moddiy asos hisoblanadi. U oila
a'zolarning balki ma'naviy ehtiyojlarni qondirish, baxtli hayot kechirishlarining
muhim omilidir. Oilaviy boylik, molu-mulk halol mehnat bilan topilgan
paytdagina oilada axloqiy muhit yuzaga keladi. Oilada asosan erkak kishi
yetakchilik qiladi. Oilani boshqarish va uni moddiy jihatdan ta'minlash uning
zimmasiga yuklanadi. Ayol kishi oilada ko‘proq uy-yumushlari, farzand tarbiyasi
bilan mashg‘ul bo‘ladilar.
Moddiy jihatdan ta'minlangan oilalarda ko‘pincha farzandlar turli axloqsiz
yo‘llarga kirib ketishi mumkin.[O‘g‘irlik, qalloblik va x.] Lekin shuni aloxida
ta'kidlash lozimki, moddiy boylik hech qachon oilada ustuvor xarakterga ega
bo‘lmasligi lozim, aks holda, unday oila axloqsizlikka, tubanlikka yuz tutadi.
Xadisi shariflarda: “Oila moddiy jihatdan qancha farovon bo‘lsa ham, lekin er-
xotin bir-birlaridan ma'naviy oziqa topolmasa, u eng qashoq oiladir”, deyiladi.
Shuning uchun hukumatimiz kam ta'minlagan oilalarni ijtimoiy himoya qilish
bo‘yicha doimiy ravishda tadbir-choralarni amalga oshirib bormoqda.
Oilaning uchinchi jihati farzandlar tarbiyasidir. Bu har qanday jamiyatda
nihoyatda katta jamiyatda katta ahamiyatga ega bo‘lgan dolzarb masaladir. Oilada
asosan ayol ko‘proq farzand tarbiyasi bilan mashg‘ul bo‘lsa-da, lekin
konstitutsiyamizning 14 bobi 64-moddasida ota-ona o‘z farzandlarini voyaga
yetkazishda birdek ma'suldirlar, deb ko‘rsatilgan. Shuni yaxshi tushunib olish

kerakki, oilada, farzand tarbiyasida xuquqiylikdan ko‘ra axloqiylik ustuvor
xarakterga egadir. Boshqacha qilib aytganda ota-ona farzandlariga yuksak va
oliyjanob axloqiy fazilatlari bilan namuna bo‘la olishlari bilan tarbiyani amalga
oshiradilar. Xalq tilida aytganda “qush uyasida ko‘rganini qiladi”.
Ota-ona farzandlar tarbiyasi uchun ham xuquqiy, ham axloqiy jihatdan birdek
javobgardirlar.
Komil farzandlar tarbiyasi oilani mustahkam va uning jamiyatining kichik
xujayrasi sifatidagi mavqeni ta'minlovchi muhim omillardan biridir. Shunga ko‘ra
farzandlar tarbiyasi jamiyatning kelajagini belgilaydi.
Ayni paytda farzandlar ham ota-ona oldida o‘z burchlarini ado etishlari
lozim.
O‘zbek xalqining eng qadimiy davrlardan boshlab to hozirga qadar davom
etib kelayotgan, o‘z ahamiyatini hech qachon yo‘qotmaydigan ajoyib
qadriyatlardan biri ota - onani yuksak darajada e'zozlash, izzat - ikromlari,
hurmatlarini joyiga qo‘yishdir. Ota-onani qadrlash, ularning duolarini olish -
bolalarning farzandlik burchdir.
Buyuk bobokalonimiz Alisher Navoiy bu borada shunday o‘git beradi: Ota-
ona ikkisiga xizmatni birdek qil. Ikki dunyoni obod bo‘lishni istasang, shu ikki
odamning roziligini ol. Tuni kuningga nur berib turgan - birisini oy angla, birisini
quyosh”.
Xadisu shariflarda farzandning ota-ona oldidagi qarzdorligi haqida shunday
deyiladi: “Qaysi bir musmulmon farzandi savob umidi bilan ertalab ota-onasini
ziyorat qilsa, Ollox taolo unga jannatdan ikkita eshik ochadi”.
“Ota-onalarning keksaygan vaqtda har ikkisini, yoki biri bo‘lmaganda
boshqasini rozi qilib jannatiy bo‘lib olmagan farzand xor bo‘lsin, xor bo‘lsin, va
yana xor bo‘lsin”. “Kim ota-onasini rozi qilsa unga tubo[jannatdagi daraxt] nasib
bo‘lib, Ollox taolo uning umrini ziyoda qiladi”.
Oila turli xil sabablarga ko‘ra buziladiki, ularning asosiylaridan biri farzandlar
tarbiyasi bilan bog‘liqdir.

Shuningdek oila tabiiy sabablarga ko‘ra ham buziladi. Bu asosan ota-onaning
yoki ulardan birining vafotidan so‘ng janjal, nizolar tufayli yuz beradi.
Bundan tashqari oila nikohning bekor qilinishi munosabati bilan ham
buziladi. Nikohning bekor qilinishning turlicha sabablari bor. Xususan
farzandsizlik, turmush o‘rtog‘iga hiyonat va boshqalar.
Ota-onaga bo‘ysunishdan bosh tortishga yo‘l qo‘yish bolaning qo‘pol
badxulq, nokam bo‘lib yetishuviga olib keladi. Shu bois oila ilk axloqiy tarbiya
o‘chog‘i, maskani sifatida katta ahamiyat kasb etadi.
Oila mustahkam, tinch, farovon, sog‘lom, baxtli bo‘lsagina jamiyatda
barqarorlik vujudga keladi. Shuning uchun ham mamlakatimizda oilani
mustahkamlashga alohida e'tibor berilmoqda. Asosiy qonunimizning “Oila deb
atalgan 14-bobidagi 64-65-moddalarida oilaning mavqei quyidagicha belgilanadi.
“Oila jamiyatning bir bo‘g‘inidir hamda jamiyat va Davlat muhofazasida bo‘lish
huquqiga ega”. “Onalik va bolalik Davlat tomonidan muhofaza qilinadi”.
Axloqiy maskan bo‘lish oila jamiyatini, millatini tashkil etadi.
Mamlakatimizda barpo etilayotgan fuqarolik jamiyati oila va davlat o‘rtasidagi
muhim bosqichdir. Bunda mazkur fuqarolik jamiyati o‘ziga hos xususiyati unda
axloqiy tamoyillar jamiyatning o‘z-o‘zini boshqarish bosqichiga o‘tishning asosiy
omili bo‘lib xizmat qilishligi bilan izohlanadi. Bu o‘rinda Prezidentimizning
quyidagi fikrini esga olish maqsadga muvofiqdir: “Fuqarolik jamiyatining eng
asosiy belgisi – bu davlatning vazifasi – vakolatlarini jamoat tashkilotlariga
bosqichma-bosqich o‘tkazish orqali fuqarolarning ijtimoiy faoliyatini, siyosiy-
axloqiy madaniyatini oshirishdan iboratdir”.
Fuqarolik jamiyati mohiyatan oila va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarning
nisbatan uyg‘unlashgan darajadagi jamiyat tizimidir. Chunki fuqarolik jamiyatning
asosiy xususiyatlaridan biri bu o‘z-o‘zini boshqarish[tamoyili] hisoblanadiki,
bunda ushbu tamoyil oila bilan boshqaruvchi siyosiy tashkiloti bo‘lgan davlat
o‘rtasidagi munosabatni uyg‘unlashtirish omili bo‘lib xizmat qiladi.
O‘z-o‘zini boshqarish tizimiga o‘tish jarayonida davlat funktsiyalari asta-
sekinlik bilan jamoat, nodavlat tashkilotlari zimmasiga o‘ta boradi. O‘zbekiston

Konstitutsiyasining 105-moddasi va “Fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish
organlari to‘g‘risida”gi qonunni 1-moddasiga binoan, shahar qishloq va ovullarda,
shuningdek, ular tarkibidagi mahallalarda fuqarolarning yig‘inlarini – o‘zini-o‘zi
boshqarish deb belgilanadiki, ular 2,5 yil muddatga rais [oqsoqolli] va uning
maslahatchilarini saylaydi.
O‘zini-o‘zi boshqarish organlari jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda
fuqarolarga o‘z huquqlarini ro‘yobga chiqarishga ko‘maklashadilar, o‘z
hududlaridagi ijtimoiy va xo‘jalik vazifalarini hal etish, ommaviy-madaniy
tadbirlarni o‘tkazish, davlat hokimyati, boshqaruv organlari hamda O‘zbekiston
Respublikasi qonunlari, Prezidentning farmonlarini, hukumatning, xalq deputatlari
mahalliy Kengashlari va hakimlarning qarorlarini bajarishda fuqarolarni
birlashtiradilar.
O‘zini-o‘zi boshqarish tamoyili har bir fuqarodan jamiyatdagi siyosiy-ijtimoiy
jarayonlarda faol sub'ekt sifatida ishtirok etish bilan birga, ulardan o‘zida yuksak
axloqiy fazilatlarni shakllantirishlarini talab qiladi. Ushbu vazifani barcha tarbiya
yo‘nalishlarida axloqiy tarbiyaning ustuvor mavqei o‘zaro birlik orqali amalga
oshiriladi. Shunga ko‘ra barpo etilayotgan jamiyat mamlakatimizda.. G‘arb
mamlakatlaridagi fuqarolik jamiyatidan ana shu jihati bilan farq qiladi. Agar g‘arb
mamlakatlari boshqarish tizimida qonunchilik yetakchilik qilsa, bizda ma'naviy
axloqiy yo‘nalish belgilovchi mavqeyini egallaydi.
Mamlakatimizda fuqarolik jamiyati asoslarini barpo etishda davlat bosh
islohotchi vazifasini o‘taydi. Davlat turli-tuman boshqaruv va tashkiliy institutlar
majmuasi bo‘lib, uning eng muhim vazifalardan biri-bu jamiyat va shaxs
munosabatlarini uyg‘unlashtirishdir-ki, buni u eng avvalo ta'lim-tarbiya tizimini
isloh qilish, mukammalashtirish orqali amalga oshadi.
1997 yildan boshlab amalga oshirilayotgan “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi” bu sohadagi asosiy yutuqlarimizdan biri bo‘lib, u xalqimizning intellektual
salohiyatini oshirish bilan birga ularning axloqiy madaniyatini shakllantirishga
fuqarolik jamiyatiga muvofiq keluvchi yetuk kadrlar yetishtirishga qaratilgandir.

2. Rejadagi ikkinchi savol axloqiy madaniyat va kasbiy odob masalasi bo‘lib,
u axloqshunoslikdagi asosiy mavzulardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Davlat va fuqarolik jamiyati uchun xos bo‘lgan jamiyat va shaxs uyg‘unligiga
muayyan darajasini fuqarolarning axloqiy madaniyati darajasi orqali erishiladi.
Axloqiy madaniyat shaxsning jamiyat tomonidan qabul qilingan, insonda zavq
uyg‘otuvchi tajribalarning o‘z hayoti faoliyatida amal qilishi, qo‘llashi, hayot
tarziga singib borishi, o‘z-o‘zini muntazam takomillashtirib borishi singari
jihatlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Shunga ko‘ra axloqiy madaniyat umumiy
madaniyat tizimining tarkibiy qismi bo‘lib, shaxsning jamiyat axloqiy tajriba,
normalarini e'tiqod darajasida o‘zlashtirishi, hatti-harakatlari, hayotiy faoliyatida
namoyon etish malaka ko‘nikmalaridir. Axloqiy madaniyat shaxs va jamiyat
o‘rtasidagi munosabatlari, ularning maqsad manfaatlarini uyg‘unlashtirishning
omili bo‘lib hisoblanadi. Chunki ijtimoiy munosabatlar taraqqiyoti darajasi axloqiy
norma, tamoyillarning jamiyat a'zolari tomonidan qay darajada o‘zlashtirilganligi
bilan belgilanadi.
Axloqiy madaniyat tuzilmasi muayyan tarkibiy qismlardan iborat bo‘lib, bular
quyidagilar: 1] muamola odobi: 2] etiket; 3] kasbiy odob.
Ijtimoiy munosabatlar – bu kishilar o‘rtasidagi kundalik, turmush, ishlab
chiqarish jarayonida shakllanadi-ki, bu jarayonda axloqiy me'yorlarga rioya qilish
– muomala odobi muhim ahamiyat kasb etadi. Shunga ko‘ra muomala odobi
ijtimoiy xarakterga ega bo‘lib, u mohiyatan shaxs axloqiy madaniyati
shakllanishining dastlabki bosqichi hisoblanadi.
Muomala odobi kishining xushmuomalalik, rostgo‘ylik, kamtarlik, halollik
kabi axloqiy me'yorlarga qay darajada rioya qilishi, turmush tarzida qulay bilishida
namoyon bo‘ladi. Xalqimiz orasida keng tarqalgan hikmat-u naqllarda muomala
odobining ana shu jihatlari o‘z ifodasini topgan. Masalan: “Shirin so‘z jon ozig‘i,
yomon so‘z-bosh qozig‘i”, “Yaxshi topib gapiradi, yomon-qopib”, “Til yarasi
bitadi, so‘z yarasi bitmaydi”, “Do‘st achitib gapiradi, dushman-kuldirib” va boshq.
Bunday hikmatlarning har birida mujassamlashgan fikr ming yillar davomida
kishilarning hayotiy tajribasida yuzaga kelgan haqiqatlardir-ki, bunga ko‘pincha

e'tibor berilmaydi. Vaholanki, kishining axloqiy-ma'naviy hislatlari eng avvalo
muomala madaniyati odobida namoyon bo‘ladi. Bu o‘rinda birgina misol keltirish
bilan cheklanishimiz mumkin. Demak, bir kishi bergan va'da bo‘yicha o‘z tanishi
bilan kelishilgan uchrashuvga ataylab bormadi. Bir qarashda oddiy bir xol bo‘lib
ko‘ringan va'daga vafo qilmaslik aslida rostgo‘ylik axloqiy me'yorining
buzilishidir-ki, bunda kishi o‘ziga nisbatan ishonchini yo‘qotadi.
Etiket – bu kishilarning o‘zaro munosabatiga tegishli umumiy tarzda qabul
qilingan va rioya qilinishi talab etiladigan axloqiy qoidalardir. Shunga ko‘ra u
muomala odobining rasmiylashgan shaklidir-ki, u har bir xalqning urf-odati, xulq-
atvori bilan bevosita bog‘liq odob qoidalari hisoblanadi. Masalan, bizning
xalqimizdagi mehmondorchilik, dasturxon ustida o‘tirish – ovqatlanishning odob
qoidalari–etiketlardan [dasturxon to‘rida eng kattalarning o‘tirishi, ovqat yeyishni
ularning boshlab berishi va boshq.] g‘arb – Ovro‘pa xalqlarning bu boradagi
etiketlari farq qiladi. [Bu o‘rinda Maxtumqulining: “Har yigitning aslini bilay
desangiz, marakada o‘tirib turishing ko‘ring” degan so‘zlarini eslash kifoya.
Bugungi globallashuv, dunyo xalqlari madaniy aloqalarining kengayib
borishida kishilarimizda, ayniqsa yoshlarimizda milliy qadriyatlarimizga sodiqlik
ruhida tarbiyalash alohida ahamiyat kasb etmoqda. Shunga ko‘ra yoshlarimiz
milliy etiket ko‘nikmalarini shakllantirish bugungi tarbiya tizimining muhim
vazifasi hisoblanadiki, oila buni amalga oshuruvchi asosiy sub'ekt sanaladi.
Darhaqiqat, odob ko‘nikmalari bolada yoshlikdan bevosita ota-onaning namunaviy
hatti-harakatlari ta'sirida shakllanadi. “qush uyasida ko‘rganini qiladi”degan xalq
hikmatida ana shu oddiy haqiqat mujassamlashgandir.
Etiket muomala odobi sifatida faqat muayyan millat, xalq munosabatidagi
emas, balki xalqaro ijtimoiy-siyosiy miqyosida, xususan, diplomatiya sohasida
qabul qilingan qonun-qoidalar tarzida ham amal qiladi. Bunday qonun qoidalar
rasmiy xaraterga ega bo‘lib, ularga elchilardan tortib, davlat boshliqlarigacha
birday rioya qilishi talab etiladi. Va ularni buzish qat'iyan taqiqlanadiki, bunga yo‘l
qo‘yilgan xolda katta jarima to‘lanadi.[Sobiq sho‘rolar mamlakatining boshlig‘i N,

S, Xrushchev 1962-yilda BMT assambleyasida ma'ruza qilish etiketini buzganligi
uchun unga jarima belgilangan edi].
Kasb odobi axloqiy madaniyatning moddiy va ma'naviy ishlab chiqarish
jarayonida amal qilish shaklidir. Boshqacha qilib aytganda, kasb odobi muayyan
ishlab chiqarish sohasida shug‘ullanuvchi shaxs–kasb egasining o‘z ijtimoiy
burchini axloqiy norma, me'yorlar mezonidan o‘tash madaniyatidir. Kasb odobi
bir-biri bilan uzviy bog‘liq ikki jihatni o‘z ichiga oladi: huquqiy va axloqiy. Kasb
egasining o‘z burchini jamiyatning maqsad va manfaatlariga muvofiq majburiyat
doirasida bajarishi birinchi jihat mohiyatni ifodalasa, ikkinchi jihatning mohiyati
esa ixtiyor erkinligi, axloqiy tanlov asoslanishligi bilan izohlanadi va qayd etilgan
jihatlar o‘zaro uzviy birlikda kasb egasi faoliyatida axloqiy munosabat tarzida
namoyon bo‘lgan paytdagina kasb odobi axloqiy madaniyatning amal qilish shakli
hisoblanadi. Darhaqiqat, masalan, shifokor-vrachning kasb odobi Gippokratga
qasamyodini faqat majburiyat doirasida emas, balki axloqiy tanlov tamoyillari
asosida ado etishligida namoyon bo‘ladi. Shuni ta'kidlash kerakki, kasb odobida
huquqiy jihat belgilovchi, ustuvor tomon hisoblanadi va shu bois hech bir tabib,
hatto o‘zining ashadiy dushmanini ham davolamaslikka haqqi yo‘q.
Kasb odobi huquqiy va axloqiy jihatlarining birligi tamoyili barcha kasb
egalariga ham birdek talluqlidir.
Shuni alohida ta'kidlash kerakki, kasb odobi turli toifadagi kishilar o‘rtasidagi
o‘zaro aloqa muomala odobi bo‘lib qolmasdan, ayni paytda unda shaxs va jamiyat
o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlar ifodalanadi. Chunki har bir ijtimoiy guruh kasbiy
vazifa-burchlarini bajarishiga ko‘ra ierarxiyali, mavqega egadirlarki, bunda
ularning biri ikkinchisiga nisbatan imtiyozli huquqga ega bo‘ladi. Chunonchi,
o‘qituvchi uquvchiga nisbatan, maktab direktori o‘qituvchiga nisbatan va h.
Shu jihatdan olib qaraganda kasb odobi madaniyati jamiyat va shaxs
munosabatlarini uyg‘unlashtirishda muhim mavqeni egallaydiki, bu ayniqsa
bugungi kunda mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini barpo etishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Zotan bunday jamiyat o‘z mohiyatiga ko‘ra o‘z-o‘zini boshqa

tamoyiliga asoslangan tizim bo‘lib, bunda fuqarolarning axloqiy madaniyati
ustivor mavqeni egallaydi.
3. Axloqshunoslik, birinchi ma'ruzamizda ko‘rib o‘tganimizdek, amaliy
falsafada bo‘lib, uning u axloqiy bilimlar, tamoyillar, me'yorlar, norma-talablarni
kishilarning hatti-harakatiga turmush-tarzi, hayotiy faoliyatimizga aylantirish
masalasi tadqiqi bilan shug‘ulanishligi bilan izohlanadi va bunda mazkur fan
bevosita axloqiy tarbiya amaliyoti, ya'ni uni amalga oshirish jarayoni bilan
shug‘ullaniladi, balki mazkur tarbiyaning maqsadi, vazifalari va vosita usullarini
falsafiy-nazariy, tajribaviy-bayoniy usullarini ko‘rsatib beradi. Shunga ko‘ra
axloqshunoslik pedagogika fani va tarbiya maliyoti uchun dasturilamaliy
ahamiyatga ega bo‘lgan ilm sohasi hisoblanadi.
Axloqiy tarbiya umumiy tarbiya tizimining, falsafiy til bilan aytganda
substantsiyaviy asosini tashkil etadi. Chunki barcha tarbiya yo‘nalishlari [estetik,
siyosiy-mafkuraviy, huquqiy, jismoniy va h.] ning maqsad va vazifalarini amalga
oshirishda axloqiy tarbiya asosiy vosita – omil bo‘lib xizmat qiladi.
Chunki umuman har qanday tarbiyaning amaliy ko‘rinishi, uning maqsad,
vazifalarining qay darajada reallashishi shaxs axloqiy tarbiyasi darajasi bilan
belgilanadi va shunga ko‘ra axloq ma'naviyatning negiz elementi hisoblanadi.
Inson ma'naviyat sohibi ekanligi uning madaniyati darajasi bilan belgilanadi.
Shunga ko‘ra shaxs axloqiy tarbiyasi inson mohiyati bilan bog‘liq azaliy falsafiy
muamolardan biri bo‘lib hisoblanadi. Chunki barcha tarbiya yo‘nalishlari o‘zaro
birlikda jamiyat va shaxs ma'naviyatini shakllantirish uchun xizmat qilib mazkur
jarayonning natijasi axloqiylik mezonlari bilan o‘lchanadi. Shu bois axloqiy
tarbiya masalasiga har bir davrda o‘ta dolzarb vazifa sifatida qaralgan. Tarixdan
ma'lumki, axloqiy tarbiya Konfutsiy, Platon, Aristotel, Yusuf Hos Hojib, Alisher
Navoiy, Ahmad Yuknakiy, Avloniy kabi mutafakkirlarning diqqat markazlarida
bo‘lgan va ular o‘zlarining bu haqda noyob fikrlarini meros qilib qoldirganlar. Bu
yerda har bir alloma fikriga to‘xtalish imkoniyati ega bo‘lmasada, ayrimlarining
fikrini keltirib o‘tamiz. Yunon faylasufi Aflotun [er. avv.4 asr] ning fikricha

“Tarbiya faqat azaldan insonga berilgan fazilatlarni shakllantiradi, yuzaga
chiqaradi, xolos. Bordi-yu tarbiya noto‘g‘ri berilsa, u xolda insondagi azaliy
fazilatlar o‘zgarishi yoki o‘chishi mumkin”.
Axloqiy tarbiya insonni komillikka eltuvchi yo‘llarning eng asosiysi
hisoblanadi. Yunon faylasufi Arastu[er.avv. 4 asrda] “Ma'naviy barkamol inson aql
bilan fazilat birligiga amal qiladigan kishidir. Fazilat [axloqiy-tarbiya mahsuli]
insonning qo‘lga kiritgan sifatidir” - deb ta'kidlangan edi. Shunga ko‘ra axloqiy
tarbiya shaxsni ma'naviy-ruhiy kamol topishning asosiy yo‘nalishi hisoblanadi.
Shaxsni axloqiy tarbiyalash murakkab uzlyuksiz jarayon bo‘lib, u jamiyat uchun
eng dolzarb masala hisoblanadi. U o‘z vaqtida buni taniqli map'rifatparvar Abdulla
Avloniy bir jumla bilan ifodalab bergan edi: “Tarbiya [axloqiy tarbiya izoh bizniki]
biz uchun yo hayot-yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat
masalasidir”. Allomaning ushbu fikri hozirgi kunda yoshlarimizni milliy istiqlol
g‘oyasi ruhida tarbiyalashda dasturiamaliy ahamiyat kasb etmoqda.
Shaxs axloqiy tarbiyasi axloqiy fazilatlar, me'yor va tamoyillarning muayyan
usul va vositalari yordamida amalga oshiriladi.
Axloqiy tarbiyaning asosiy maqsadi ma'naviy-axloqiy barkamol shaxsni
shakllantirish bo‘lib, bu axloqiy norma, tamoyil va me'yorlarni har bir kishining
faoliyati, motivi hatti-harakatining mazmuni, turmush tarziga aylantirish vazifasi
orqali amalga oshiriladi. Shu ma'noda axloqiy tarbiya – bu shaxsning axloqiy
madaniyatini shakllantirishga qaratilgan uzlyuksiz, tizimli jarayondir.
Mazkur vazifa bir-birini taqozo etuvchi ob'ektiv va sub'ektiv omillar birligida
amalga oshadi. Jamiyat ma'naviy hayoti darajasi axloqiy tarbiyaning ob'ektiv
sharoiti-omili hisoblanadi. Mazkur tarbiyaning sub'ektiv omili esa insondagi ilohiy
noyob ne'mat axloqiylikni muayyan tamoyil vosita va usullar bilan
takomillashtirishga qaratilgan maqsadli jarayondir.
Axloqiy tarbiya quyidagi tamoyillar orqali amalga oshiriladi: 1]
namunaviylik; 2] o‘z-o‘zini tarbiyalash; 3] uzlyuksizlik.
Namunaviylik – bu tarbiyalanuvchiga axloqiy me'yorlarning konkret shaxs
faoliyatida qay darajada reallashganligini ibrat qilib ko‘rsatishdir. Mazkur tamoyil

ayni paytda tarbiyalining o‘zi tarbiyalangan bo‘lishi kerak degan tamoyilga amal
qilishni talab etadi.
Namunaviylik tamoyili, ayniqsa, yoshlarga oila, maktablarda odob, xulq
ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga egadir. Chunki bolalar tabiatan
taqlidchi bo‘ladilarki, ular bunday ko‘nikmalarni birinchi galda o‘z ota-onalari,
o‘qituvchilaridan oladilar. Shuning uchun har bir ota-ona, pedagog yoshlarni faqat
o‘git, nasihat bilan berish bilan emas, balki namunaviy hatti-harakati, o‘rnak
ko‘rsatish orqali tarbiyalashi talab etiladi.
O‘z-o‘zini tarbiyalash axloqiy tarbiya jarayonining faoliyat sifatida amal
qilish ning o‘ziga hos shakli hisoblanadi. O‘z-o‘zini tarbiyalash–bu kishining o‘z-
o‘zini anglashi, jamiyatning ehtiyoji, maqsadi mezonidan turib o‘z-o‘ziga baho
berishi, o‘z-o‘zini nazorat qilishi asosida kechadigan faoliyati bo‘lib, bunda u
o‘zini shaxs sifatida shakllantiradi. Shaxsda bunday qobiliyat maqsadga qaratilgan
tarbiya jarayonida shakllanadi va bunday tarbiya birinchi galda oilada amalga
oshiriladiki, bunda ota-onaninig farzandlarga namuna ko‘rsatishi muhim rol
o‘ynaydi.
O‘z-o‘zini tarbiyalash ijobiy sifatlarini takomillashtirish va salbiy nuqsonlarni
tuzatishga qaratilgan ongli va muntazam faoliyat deb ta'riflanadi. Lekin, shaxsda
o‘zining salbiy hislatlarini tushunish, uni yo‘q qilish ga intilish, yaxshi fazilatlarni
rivojlantirish uchun harakat qilish faoliyati o‘z-o‘zidan vujudga kelmaydi. Buning
uchun barcha tarbiyachilar qunt bilan yoshlarni o‘ziga nisbatan talabchanlik
nuqtai-nazari bilan qarash yo‘lida talay ish olib borishlari lozim. Bu o‘rinda bolani
kimga o‘xshashi va kimdan ibrat olishiga ko‘maklashish zarur. Ammo bu ish
buyruq yoki ko‘rsatma shaklida emas balkim, fikr-xohish bildirish yoki maslahat
tarzida amalga oshirilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Tanqidiy qarash vujudga kelmasdan turib o‘z-o‘zini tarbiyalash amalga
oshmaydi. Lekin boshqa kishilardagi kamchiliklarni tanqid qilish kifoya qilmaydi.
Balkim o‘ziga nisbatan qattiq talabchan bo‘lish, o‘z kamchiliklarni anglash va
ularni qunt bilan yo‘qotish muhim ahamiyatga molikdir. O‘ziga nisbatan talabchan
bo‘lmaslik, o‘z nuqsonlarini tan olmaslik, hudbinlikka va nihoyat axloqiy

tubanlikka olib boradi. O‘z-o‘zini tarbiyalash yo‘lida ijobiy natijaga erishmoq
uchun yoshlarda o‘z xulq-atvorini to‘g‘ri baholash qobiliyatini rivojlantirish, o‘zi
uchun ma'qul axloqiy ideal tanlash istagini vujudga keltirish lozim. Bu oqil ona
tarbiya jarayoni va murabbiylarning shaxsiy ta'siri orqali vujudga keladi. Insonda
o‘z-o‘zini tarbiyalash xususiyatlari kichik yoshda boshlanib, yoshi ulg‘aygan sari
takomillashib boradi. Xususan o‘smirlik davrida taqlidchanlik ancha rivoj topadi.
Ular ijobiy shaxslardan ibrat olish bilan birga ba'zan salbiy mard, botirlardan
ta'sirlanib ularning nojo‘ya yo‘llaridan borib qoladilar. Natijada: manmanlik, ikki
yuzlamachilik, baqritoshlik, ichkilikbozlik, hattoki o‘g‘rilik kabi yomon sifatlarni
yo‘qotishga urinadilar. O‘zlaridagi salbiy harakatlarni ijobiy faraz qilib ba'zan
jinoyatlar sodir qiladilar. O‘z-o‘zini tarbiyalash jarayonini pedagogik nazoratsiz
[stixiyali xolida] qoldirib bo‘lmaydi. Chunki yoshlar hayotiy tajriba va shuningdek
huquqiy bilimdonlik yetishmaydi. Uning ustida ayrim o‘smirlar o‘jarlikni
printsipiallikni deb hato tushunib axloqsizlik darajasiga tushunadilar.
Uzlyuksizlik axloqiy tarbiyaning muhim tamoyili bo‘lib, mazkur tarbiyaning
barcha yo‘nalishlar bilan uzviy birlikda va tarbiya sub'ektlarining [oila tarbiya
muasasaligi maktab, oliy maktab, jamoat tashkilotlari] ning o‘zaro aloqadorlikda
faoliyat ko‘rsatishni taqozo etadi.
Axloqiy tarbiyadagi uzlyuksizlik-tamoyili ta'lim va tarbiya birligida amalga
oshiriladiki, bu ko‘pincha tarbiya xususan, axloqiy tarbiya amaliyotida nazardan
chetda qoldiriladi.
Axloqiy tarbiya bir qator vositalar orqali amalga oshiriladi: Bular: oila,
mehnat, san'at, ommaviy axborot vositalari va h. Shaxs axloqiy tarbiyasi avvalo
oiladan shakllanadi. To‘g‘rirog‘i, u ona qornidan boshlanadi degan gap bejiz
aytilmagan. Chunki avvalo ota-onaning o‘zi axloqiy tarbiya ko‘rgan bo‘lishi kerak.
Ota-ona o‘zining axloqiy fazilatlari bilan farzandiga namuna bo‘la olishi kerak.
Shuning uchun ularning zimmasiga kattta ma'suliyat yuklangandir.
Axloqiylik insonning insoniyligi uning axloqiy tarbiya mahsuli bo‘lgan
axloqiy madaniyatida ifodalanadi. Shunga ko‘ra axloqiy tarbiyaning ahamiyati
nihoyatda katta bo‘lib, oila uning asosiy omil – vositalaridan biri hisoblanadi.

Mehnat ham shaxsiy axloqiy tarbiyalovchi muhim vositalaridan biridir.
Insonni halolllikka, poklikka o‘rgatadi. Mehnatga o‘rganmagan kishi dangasa,
loqayd, be'mani, adolatsiz, mol-dunyoga beriluvchan, tayyorga-ayyor,
xasis,pastkash, takabbur kabi illlatlar egasiga aylanadi.
“Mehnat insonni ulug‘laydi” degan maqoldakatta hikmat bor. Ijodiy mehnat
insonni inson qilib tarbiyalaydi, komillikka eltadi, sabr toqatli bardoshli qiladi.
Shuning uchun oila, maktabda bolalarni mehnatga o‘rgatish – mehnat tarbiyasini
amalga oshirish muhim dolzarb vazifa hisoblanadi.
San'at axloqiy tarbiya vositalar tizimida alohida o‘rin egallaydi. Chunki san'at
asarlarida axloqiy mezoniy tushunchalar, tamoyillar mazmun-mohiyati badiiy
obrazlarda mujassamlashadi. Shunga ko‘ra shaxsda san'at asarlarini estetik idrok
etish, undan ma'naviy-ruhiy qizolanish qobilyatini shakllantirish axloqiy
tarbiyaning muhim vazifasi hisoblanadi va huddi mana shu vazifani amalga
oshirishda axloqiy va badiiy-estetik tarbiyaning maqsad va vazifalari o‘zaro
mushtaraklashadi.
San'at turlari orasida badiiy adabiyot alohida mavqeni egallaydi. Chunki
badiiy asarlarda axloqiy estetik ideallar, konkret qahramonlar obrazida
mujassamlantiradiki, ulardan o‘quvchi yashashdan maqsad nima va qanday
yashamoq degan azaliy axloqiy savollarga nisbatan javob topadi.
OILANING YO‘Q QILIShNING YeVROPAChA USULI
“G‘arb” desa, og‘zidagi sulaklari oqib ketadiganlarning ko‘pligidan doim
ajablanib kelaman. Ularning farqli jihatlaridan biri shundaki, bundaylar odatda o‘z
milliy qadriyatlari va o‘z ota-bobolarining madaniyatlariga, yumshoq qilib
aytganda, ancha hurmatsizlik qiladilar. Oldingdan oqqan suvning qadri yo‘q,
deganlari shu bo‘lsa kerakda. Quyidagi maqola o‘z milliy qadriyatlarini pisand
etmayotganlarga ijobiy ta’sir qilishi va hozirgi holatga boshqacha nigoh bilan
nazar solishimizga sabab bo‘lsa, ajab emas.
Oilani yo‘q qilishning yevropacha usuli

Yaqinda bir do‘stim Olmoniyadan qaytib keldi. U olmonlar yurtiga o‘g‘li
bilan birga borgan edi. O‘g‘li olmonlarning hayotini bir necha kun kuzatib,
dadasidan so‘rabdi: “Ular o‘zlarini bunday tutishi normal holatmi yoki biz
qandaydir o‘zga vaqt va qandaydir o‘zga makonga tushib qoldikmi?”. Men do‘stim
so‘zlab bergan hamma narsani birma-bir sanab o‘tirmoqchi emasman, faqat asl
mohiyatni ta’kidlamoqchimanki, Olmoniya, umuman aytganda, Yevropa unga
yoqmagan, ba’zi holatlarda nafratlanib ham ketgan. O‘zi Yevropaga nima bo‘lgan?
G‘arbning shu darajaga tushib ketishiga inqiroz sabab bo‘ldimi? Yoki G‘arbning
iste’molchilar jamiyati, mumkin bo‘lgan va mumkin bo‘lmagan barcha narsalarni
iste’mol qilaverib, o‘z sog‘liqlari, vijdoni va aqllarini yo‘qotib qo‘ydilarmi va bu
narsa bizning sayyohlar ko‘ziga yaqqol tashlanadigan bo‘lib qoldimi?
Ruslarning qadimiy bir maqolida: “Mahbubing birga bo‘lsa, kulba ham –
jannat”, – deyilgan. Bu maqol boshqa ko‘p mamlakatlarda turli ko‘rinishlarda
talqin qilinadi: “Kulbang bo‘lsa, mahbub ham topiladi, jannatga esa hojat yo‘q”.
Aytgancha, ingliz tilida maqol biroz “uyatsiz” ko‘rinishda talqin qilinar ekan.
“Love in a cottage”ni so‘zma-so‘z tarjima qilsak, “Kottejdagi sevgi” ma’nosini
beradi. G‘arb mentaliteti kulba so‘zini qabul qila olmaydigan darajaga kelgan,
jannatni esa ular hech qachon tugamaydigan jinsiy aloqa va yeb-ichish, deb
tasavvur qilishadi.
O‘zini buyuk davlat fuqarosi ekanini his qilish uchun o‘z vataniga muhabbat
qo‘yish kerak xolos va buning uchun o‘z mamlakatini o‘zga mamlakatlar bilan
solishtirish shart emas. To‘g‘ri, chet ellardan o‘rganishimiz kerak bo‘lgan narsalar
bor bo‘lsa – bordir balki va haddan oshiq maqtalgan G‘arb andozalarini qabul qilar
ekanmiz, bugungi “sivilizasiyalashgan” Yevropaning asl basharasini ham bilib
qo‘yishimiz foydadan holi bo‘lmaydi.
OLMONIYa
Quyi Saksoniyaning Xildesxaym yepiskopligidagi cherkov tarmog‘ini 53
“dona”ga kamaytirish haqida qaror qabul qilindi. Avvaliga 80 taga
kamaytirmoqchi edilar, biroq “xudoning baytlarini” uchdan birga kamaytirishga
arang rozi bo‘lishdi. Umuman olganda, Olmoniyada yana yuzlab cherkovlar

yopilish arafasida turibdi. Bular nafaqat katolik cherkovlari, balki bular orasida
lyuteran cherkovlari ham ko‘p. Sabab esa bitta, u ham bo‘lsa nomi zikr qilingan
konfessiyalarga ergashuvchilar sonining shiddat bilan kamayib borayotganligidir.
Olmoniyada jinsiy buzuqlik odatiy holga aylanib bo‘ldi. Bu yerda
gomoseksualizmga normal jinsiy munosabat kabi qaraydilar. Gamburgning sobiq
hokimi va Berlin hokimi ochiqcha gomoseksuallar toifasiga mansub.
Olmoniyalik aksar ota-onalar o‘zlarining 14-15 yoshlik farzandlari jinsiy aloqa
bilan shug‘ullanayotganidan emas, balki ular homiladan saqlanish hamda tanosil
(venerik) kasalliklar haqida yetarli tushunchalari yo‘qligidan tashvishlanadilar.
Olmoniya maktablarida jinsiy munosabatlar haqida ta’lim berish, o‘rgatish yo‘lga
qo‘yilgan. Unga ko‘ra, gomoseksualizm normal jinsiy munosabatlar qatoridan
o‘rin olgan.
Olmonlarning Salskotten shahrida kelib chiqishi ruslardan bo‘lgan sakkizta oila
boshlang‘ich maktablardagi jinsiy tarbiya deb ataluvchi majburiy darslarga o‘z
farzandlarini yuborishmagan. Bu “qiliq”lari uchun ular juda katta jarimaga
tortilgan. Biroq, bu chora ham foyda bermaganidan keyin oila otalari qamoq
jazosiga hukm qilingan. Olmoniyada bulimiya, ya’ni ochofatlik kasaliga
chalinganlar soni millionga yetdi. Mazkur mamlakatda haddan tashqari
semirishning ko‘payib ketishi mahalliy krematoriylarning xavfsizligiga aloqador
bir qancha muammolarni keltirib chiqardi. Juda katta jasadlarning kuydirilishi
krematoriylarda yong‘in xavfsizligini nazoratdan chiqardi hamda atrof-muhitni
ifloslantirish masalasini o‘rtaga ko‘ndalang qilib qo‘ydi.
GOLLANDIYa
Niderlandiya 2002 yil evtonaziyani qonuniylashtirgan birinchi mamlakat
hisoblanadi. O‘shandan beri yiliga uch mingdan oshiq odam bu huquqdan
foydalanib kelmoqda. 2012 yil bahoridan boshlab Niderlandiyada mohir shifokor
boshchiligida maxsus guruh o‘z faoliyatini boshladi. Endi mazkur guruhni uyga
chaqirib, evtanaziya qildirish mumkin bo‘ldi. Niderlandiyaning Amsterdam,
Rotterdam, Gaaga, Utrext va boshqa yirik shaharlarida nasha (marixuana), alahlash
(gallyusinasiya)ni keltirib chiqaradigan qo‘ziqorinlar va boshqa “engil” giyohvand

moddalarni sotishga rasmiy ruxsatnomasi bo‘lgan maskanlar (kofeshoplar) tiqilib
yotibdi. Ruxsatnomaga ega kofeshoplar tashkiloti og‘ir giyohvand moddalarga
o‘rganganlarni yengil narkotiklar yordamida giyohvandlikdan xalos qilishni vaj
qilishadi. Lekin giyohvandlikdan davolash markazi xodimlarining ta’kidlashicha,
geroin iste’mol qiluvchilarning davolanishga kelgan 90 foizi zararli odatlarini
“oddiy o‘t”larni chekishdan boshlagan ekan.
2011 yili Gollandiyaning BNN telekanalida namoyish qilingan
«Proefkonijnen» teleshousining boshlovchilari Denis Storm va Valerio Zenolar
bir-birlarining go‘shtlarini yeyishdi. Teleko‘rsatuvdan biroz oldin maxsus jarohlik
amaliyoti chog‘ida ulardan go‘sht parchalari kesib olingan, so‘ng teleko‘rsatuv
chog‘ida o‘sha go‘shtni ular pishirib yeganlar.
BBC Newsning xabar berishicha, Gollandiyada pedofillar huquqini himoya
qiluvchi siyosiy partiya ro‘yxatdan o‘tgan. “Rahmdillik, erkinlik va rang-
baranglik” nomi bilan ataluvchi partiya jinsiy munosabatlar joiz bo‘lgan 16 yoshni
12 yoshga tushirish uchun kurashmoqchi ekan. Ular hayvonlar bilan (zoofiliya)
jinsiy munosabatlarni hamda bolalar pornografiyasini ham qonuniylashtirmoqchi.
BRITANIYa
Britaniyada ham cherkovlar yopilmoqda. Endi esa, yaqindagina xudoga
ibodat qilib turilgan makonlar o‘rniga shoping-markazlar va hatto barlar
ochilmoqda.
Birlashgan Qirollik hukumati kompaniyalarning ishchi-xodimlari ochiqchasiga
xoch taqib yurishini taqiqlovchi va bunday xatti-harakatlar ularni ishdan
haydashga sabab bo‘lishi haqidagi taklifni ham qo‘llab-quvvatladi. Shuning bilan
birga, xuddi o‘sha hukumat bolalar uchun Shveysariyada ishlab chiqarilgan
prezervativ savdosiga ruxsat berib qo‘ydi. Britaniyada yosh qizlar salomatligi
haqida qayg‘urib qo‘yishni ham unutganlari yo‘q. Oksfordshirlik talaba qizlar
SMS xabarlari yordamida... kontrasepsiya (homilaning oldini olish) vositalarini (!)
buyurtma qilish imkoniyatiga ega bo‘lishgan (Ya’ni, turmushga chiqmagan qizlar
haqida gap bormoqda – Abu Muslim). Tabletkalarni yosh qizlarga maktabdagi
hamshiralar yetkazib turishadi. Bunday "zamonaviy" buyurtma xizmatidan

o‘quvchi qizlar 11 yoshga to‘lgan vaqtlaridan e’tiboran foydalanishlari mumkin.
Ushbu dastur mahalliy ma’muriyat hamda Birinchi tibbiy yordam fondi hududiy
bo‘limi tomonidan ishlab chiqilgan.
NORVEGIYa
Norvegiyada ahloq darajasi mavjud barcha chegaralardan ham tuban holatga
keldi. Jinsiy buzuqlar paradlarida bolalar ham ishtirok etmoqda. Ularning
qo‘llarida gomoseksualizm va bir jinsli nikohlarni targ‘ib qiluvchi transparantlarni
ham ko‘rish mumkin. Lut qavmiga ergashuvchilarning paradlari bu mamlakatlarda
jamoat va shaharning umumiy bayramlariga aylanib bo‘ldi. Ota-onalar va
bolalarning xatti-harakatlarini yuvenal adliya idoralari o‘zlarining to‘liq nazoratiga
olgan. Asosiy rasmiy g‘oya – bolalarni tarbiya qilishda ularning biologik ota-
onalari ustuvorlikka ega bo‘lmasligi kerak. Ota-onalar o‘z farzandlarini jazolagani,
hatto shirinlik bergani uchun ham bolani ulardan olib qo‘yishlari mumkin.
Bolalarga beriladigan shirinlik miqdori qat’iy nazorat qilinishi kerak. Norvegiyada
yig‘lash qonunan ta’qiqlangan, ko‘z yoshlari – ruhiy beqarorlik alomati. Yuvenal
adliya sababli o‘z farzandidan ayrilgan onaning ko‘z yoshlari sudda uning ruhan
beqaror va aqlan zaif ekanining dalili sifatida ko‘riladi va “aybni” yanada
og‘irlashishiga xizmat qiladi.
ShVESIYa
Shvesiya poytaxti Stokgolmda o‘lganlarning 90 foizini kuydirishadi
(kremasiya), kuydirilgan jasad kullarining 45 foizini yaqin qarindoshlari so‘rab
olishmas ekan. Aksar holatlarda hech qanday dafn marosimlari ham
uyushtirilmaydi. Krematoriy xodimlari ham konkret kimning jasadini
kuydirayotganidan ham xabarlari bo‘lmaydi yoki kul solish uchun mo‘ljallangan
qutida qandaydir raqam bo‘ladi, xolos. Iqtisodiy nuqtai nazardan, jasadlarni
kuydirganda hosil bo‘ladigan energiyadan shaharni isitish tizimida yoki o‘zining
shaxsiy uyini isitish uchun foydalaniladi.
2010 yili Stokgolmning Sodermalm rayonidagi tashkilot xodimlari bolalarga
murojaat qilganda ishlatiladigan (jinslarni farq qiladigan) shvedcha «han» (bola) va
«hon» (qiz) so‘zlari o‘rniga klassik tilda mavjud bo‘lmagan, biroq gomoseksualar

o‘zaro ishlatadigan «hen» so‘zini muomalaga kiritishdi. Shvesiya Jinsiy tenglik
assosiasiyasi (RFSL) bergan ma’lumotlarga ko‘ra, mazkur mamlakatda 40
mingdan oshiq bolalarning otalari gomoseksuallardan ekan.
1998 yili fotograf Elizabet Olson Iso Masih va havoriylarni gomoseksual qilib
tasvirlagan suratlari Shvesiyada shov-shuvga sabab bo‘lgandi. O‘shanda
ko‘rgazma, tabiiyki, gomoseksuallar orasida katta shuhrat qozongandi. Ushbu
ko‘rgazma o‘tkazilgan joylarning biri lyuteran cherkovi ham bo‘ldi.
2003-2004 yillarda pastor Oka Grin o‘z chiqishlarining birida gomoseksual
aloqalarni qoralab, uni gunoh deb aytdi. “Jinsiy ozchilikni behurmat qilgani”
uchun mahkama uni bir necha oy qamoqqa hukm qildi.
2009 yili ochiqchasiga lesbiyan bo‘lgan Eva Brunne Stokgolm yeparxiyasining
yepiskopi lavozimiga saylandi. G‘arbiy Yevropaning yoshlar huquqini muhofaza
qilish (yuvenal) tizimi oilani barbod va vayron etadigan jazolovchi idora bo‘lib
qoldi. Misol uchun, har yili Shvesiyada o‘rtacha 12 mingta bola o‘z ota-onasidan
tortib olinadi. “Tarbiyada yo‘l qo‘yilgan xato”, “ota-onalarning aqliy nuqsoni
borligi”, hattoki “oshirib yuborilgan vasiylik” ham bunga bahona bo‘lishi mumkin.
1979 yildan boshlab bu yerda bolalarni jismoniy jazolash mutlaqo taqiqlangan.
Ota-onalar o‘z farzandlarini turtib qo‘yishi, qulog‘idan cho‘zishi yoki ularga
baland ohangda so‘zlashi mumkin emas, aks holda buning uchun ham jazolanishi
mumkin. Bolani jazolasangiz 10 yilga qamalib ketishingiz mumkin. Bog‘cha yoshi
davridan boshlab bolalar o‘z huquqlari to‘g‘risida batafsil ma’lumot olishni
boshlaydilar va ular huquqlarini buzsalar, o‘zlari polisiyaga xabar berishlari
zarurligini anglaydilar. Bunday huquqdan ularning ko‘pchiligi mamnuniyat bilan
foydalanmoqdalar. Bola va ota-ona manfaatlari o‘rtasidagi ziddiyatlarda davlat
hamisha bolaning yonini oladi.
DANIYa
Bechorahol daniyalik ayollarni abort qilishga majburlashadi, agar itoat
qilishmasa, bor boshqa farzandini ham olib qo‘yish bilan tahdid qilishadi:
“Ijtimoiy soha hodimi menga aytishicha, agar qizim men bilan qolishini istasam,

abort qilishga majbur ekanman”, dedi yosh bir ayol «Copenhagen Post» bilan
bo‘lgan intervyusida.
Ijtimoiy xizmat rahbari Peter Bryugge o‘z qo‘l ostida ishlaydigan xodimining
tarafini olib, abort bilan “qo‘rqitishga” uning haqqi bor dedi: “...agar ular yana bir
farzand ko‘rishni istasalar, oqibatini ham o‘ylab ko‘rishlari kerak bo‘ladi”.
Daniyada istagan odam uchun o‘z jinsiy fantaziyasini amalga oshirish uchun,
“oddiy” fohishaxonalar bilan bir qatorda, otlar yoki boshqa hayvonlar vositasida
shahvatlarini qondirish maskanlari xizmat qilib turibdi.
Bunga o‘xshash xizmatlar Norvegiya, Olmoniya, Gollandiya va Shvesiya kabi
mamlakatlarda ham keng tarqalgan. Qandaydir yomon bir narsa ro‘y
bermagunicha, ya’ni odamlar yoki hayvonlar bu narsalardan qandaydir jabr
ko‘rmagunlaricha, mazkur mamlakatlarning hukumatlari bunga o‘xshash qabih
xizmat turlarini taqiqlashni o‘ylab ham ko‘rmaydilar...
Buyuk Antoniy: “Shunday vaqtlar keladiki, odamlar aqllarini yeb qo‘yishadi
va, qachonki aqlini yeb qo‘ymagan odamni uchratsalar, unga qarshi chiqishadi va
unga “sen aqlingni yeb qo‘yibsan”, deb aytishadi, chunki u ularga o‘xshamagan
bo‘ladi”, degan edi.
Jahannam – bu muhabbat yo‘q joydir. O‘lgan qarindoshlarining jasadlarini
kuydirish evaziga uylarini isitayotgan, ibodatxonalarini fohishaxonaga aylantirgan,
shahvoniy buzuqliklarni qonuniylashtirayotgan va farzandlarini ota-onalaridan
mahrum qilayotgan shahar va mamlakatlarni qanday nom bilan atasak bo‘ladi?
Xudodan yuz o‘girib, “boylik”, “shahvat” va “farovonlik” deb atalgan butlarga
sig‘inish va shu narsalarga murojaat qilish natijasida, G‘arb jamiyati ma’naviy
inqiroz botqog‘iga g‘arq bo‘lmoqda.
ROSSIYa
Bugun Rossiyada ham G‘arb uchun allaqachon odatiy hisoblangan
aqlsizlikning turli xillari targ‘ib qilinmoqda. Biroq, bu davlatda hali ham
G‘arbning shaytoniy amallariga qarshilik qiluvchilar topilib turibdi. Ya’ni,
qandaydir qabih gunoh qonun tarafidan taqiqlanmagan bo‘lsa ham, bu mamlakatda
hali beri gunoh ish solihlik nomini olishga ulgurgani yo‘q. Agar kimdir aynigan

bo‘lsa, u – yo josus, yo –sotqin, yo, bo‘lmasa, o‘tgan asrning 90-yillarida
Finlyandiyaning qaysidir bir chekkasida sotib olgan “yashil ko‘zoynagini” yechib
qo‘yishni unutgan nusxadir.
«Hayoning yo‘qligi — shizofreniya alomatidir»
Bizning jamiyatda psixiatrik belgilar, aynan psixiatriya sohasiga taalluqli
belgilar, moda etaloni sifatida targ‘ib qilinmoqda, deb hisoblaydi Demografik
xavfsizlik jamoatchilik instituti direktori Irina Medvedeva.
Psixiatrik buzilishlar ahloqning o‘zgarishiga, ahloqiy buzilishlar esa ruhiy
deformasiyaga olib keladi. Irina Medvedevaning fikricha, ayni shu o‘zgarishlar
sababli, rossiyaliklarning sun’iy ravishda psixik zararlanishi sodir bo‘lmoqda. Bu
ba’zi hollarda “seksual uyg‘otish” deb ham atalmoqda, taklif qilinayotgan narsa bir
qarashda boshqacha bo‘lib, uning “insonparvarlik” niqobi ostida umuman o‘zga
narsa va g‘oyalar targ‘ib qilinmoqda.
E’tibor beradigan bo‘lsangiz, hozir kiyinishda ham pala-partishlik: sochni
yuvmay yurish, yirtiq kolgotka va djinsilar, paltolar yoki o‘g‘il bolalarning turli
beo‘xshov uzunlikdagi ko‘ylaklari, ularning turli, ba’zida, noto‘g‘ri tugmalarga
qadalishi ham urfga kirgan. Ammo, eng achinarlisi, psixiatrik kasalxonalarda
kasallik varaqasida “bemor tartibliligi” degan punkt mavjud bo‘lib, agar bemor
unga muvofiq ko‘rinishga ega bo‘lmasa (pala-partish, tartibsiz kiyinsa), u juda
og‘ir psixik buzilish sifatida talqin qilinadi. “Yohud ko‘plab jangari va triller
filmlarning qahramonlarini oling – ular g‘ayritabiiy kuchga ega kishilar bo‘lib, o‘z
muammolarini yo‘ldagi barcha jonli va jonsiz narsalarni qulatish va yo‘q qilish
orqali hal etadilar. Bunday holat psixiatriyada “gipoid shizofreniya” deb atalib,
unda o‘smirona patologik vaxshiylik qalbning patologik ahmoqligi bilan bog‘lanib
ketadi, ya’ni patologik xissiy befarqlik ro‘y beradi”, – deb ta’kidlaydi Medvedeva.
Odamning yana bir boshqa sifati – haddan ortiq rasional ekanidir. Buni esa,
bugungi kunda pragmatizm nomi bilan atashmoqda. Bu ham shizofreniya
alomatidir. Ko‘pincha, tor dunyoqarashga ega odam, shizofreniyaga chalingan
insonni irrasional deb o‘ylaydi. Aslida esa, unday emas. Shizofreniyaga chalingan
odam haddan ortiq rasionaldir, biroq, shuning bilan birga, hissiz, beparvodir.

Bugungi kun yangi moda mafkurachilari yoshlarni “kam hissiyot - ko‘proq
pragmatizm”, deya da’vat qiladilar. Biroq bu juda og‘ir belgi hisoblanadi.
Psixiatriya nuqtai nazaridan olib qaraganda, hayoning yo‘qolishi nimani anglatadi?
Irina Medvedevaning fikricha, “bu nafaqat vuaerizm (TV orqali o‘zgalar yotog‘ida
nimalar sodir bo‘layotganini namoyish etish) kabi turli behayoliklardan iborat
turmush tarzini tiqishtirish, balki seksopatologik og‘ishlarni ham keng targ‘ib
qilishdan iborat. Seksopatologiya esa psixopatologiyaning bir qismidir”. Ammo,
hayo pardasining yirtilishidagi eng asosiy omil – bu yoshlarga xavfsiz jinsiy
aloqalar haqida gapira turib, ularni jinsiy moyilligini qoniqtirishga undash va shu
yo‘l bilan sog‘lom ruhiyat shakllanishi uchun eng muhim unsurlardan biri sanalgan
oila-nikoh munosabatlar qadrini pasaytirish bo‘lib qolmoqda. Agar mazkur
qadriyatlar saqlanib qolinmasa, inson psixikasi turli xil o‘ta og‘riqli buzilishlarga
duch kelishi turgan gap. Xususan, buning oqibatida butun jamiyat aqliy tanazzul –
degradasiyaga yuz tutadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Nikox va oilaning axlokiy asoslari, uning yoshlar tarbiyasidagi urni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish