Nizolarni muqobil hal qilish tizim va tamoyillar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nizolarni muqobil hal qilish tizim va tamoyillar

Купить

MAVZU: Nizolarni muqobil hal qilish: tizim va tamoyillar.
Reja:
1. Nizolarni muqobil hal qilish tizimi tushunchasi.
2. Nizolarni muqobil hal qilish tamoyillari
3. Muqobil nizolarni hal qilish turlari

Nizolarni muqobil hal qilish: tizim va tamoyillar
Nizolarni muqobil hal qilish -bu davlat sud tizimidan tashqarida bo‘lgan
ixtiyoriy, teng huquqlilikka asoslangan ziddiyatli tomonlarning
kelishmovchiliklarini bartaraf etishga qaratilgan jarayon.
Shu bilan bir qatorda nizolarni hal qilish mavzusi tortishuvlardir:
1) fuqarolik huquqiy munosabatlaridan kelib chiqadi.
2) tadbirkorlik va boshqa iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq.
3) mehnat munosabatlaridan kelib chiqadi.
4) oilaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadi.
Muqobil nizolarni hal qilish tizimi quyidagi o‘zaro bog‘liq elementlarni o‘z
ichiga oladi:
1) nizolarni muqobil hal qilishni normativ-huquqiy tartibga solish.
2) muqobil nizolarni hal qilish sohasida mutaxassislarni tayyorlash.
3) nizolarni muqobil hal qilish organlari tizimi, masalan, hakamlik sudlari;
mediatorlar.
4) jamiyatning huquqiy ongi va huquqiy madaniyati.
Muqobil nizolarni hal qilish tamoyillari:
1) ixtiyoriy
2) tomonlarning tengligi
3) Maxfiylik
4) hamkorlik
5) savdo-sotiqni qidirish
6) adolatga kirishni saqlash
Muqobil nizolarni hal qilish usullari (shakllari): xilma-xillik va qisqacha
tavsif.
Dastur natijasiga erishish uchun ishlatiladigan usul:
- raqobat (masalan, hakamlik muhokamasi, xalqaro tijorat arbitraj);
- konsensus (masalan, muzokaralar, yarashish, vositachilik, Ombudsman,
ishning holatini aniqlash bo‘yicha mustaqil ekspertiza);

- aralash (masalan, vositachilik-arbitraj, jamoaviy mehnat nizolarini hal
qilish);
Nizolarni muqobil hal qilishning protsessual natijasi bo‘yicha:
- tomonlar uchun majburiy bo‘lgan qaror (masalan, hakamlik muhokamasi);
- tavsiya xarakteridagi qarorni qabul qilish;
Moddiy huquq me’yorlarini qo‘llash mumkin bo‘lsa:
- huquqiy – qonun normalarini qo‘llash asosida ( masalan, hakamlik
muhokamasi, xalqaro tijorat arbitraj);
- noqonuniy-qonun normalarini qo‘llash asosida emas (masalan,
muzokaralar, yarashish ,vositachilik);
Vakolatli organni shakllantirish usuli bilan:
- tomonlarning kelishuviga binoan (masalan, hakamlik muhokamasi,
yarashuv, vositachilik,);
- nizoni muqobil hal qilishni qo‘llashni boshqaruvchi tashkilotning mahalliy
aktiga muvofiq vakolatli organ tomonidan tayinlash (masalan, hakamlik
muhokamasi, vositachilik);
Muqobil nizolarni hal qilish turlari
1) muzokaralar – boshqa shaxslarning ishtirokisiz to‘g‘ridan – to‘g‘ri
tomonlar tomonidan nizoni hal qilishni anglatadi.muzokaralar-bu muammoni o‘z
ichiga olgan tomonlar bir-biri bilan muhokama qilib, o‘zaro kelishuvga erishishga
harakat qiladigan jarayondir.
2) vositachilik – kelishmovchilikni tomonlar kelishuvga erishishda yordam
beradigan mustaqil, neytral vositachi orqali hal qilishni anglatadi. Mediatsiya-
tomonlar o‘rtasida neytral vositachilar ishtirokidagi muzokaralar asosida
muammolarni hal qilish tartibi, tomonlar jarayonning o‘zi va uning natijasi –
bitimini boshqaradi va boshqaradi, tomonlarning roziligisiz hech narsa hal
qilinmaydi.
3) hakamlik sudi – tomonlar uchun majburiy qaror qabul qilish uchun
vakolatli muayyan nizo hal qilish uchun partiyalar tomonidan tashkil doimiy

faoliyat hakamlik sudi yoki hakamlik sudi orqali fuqarolik huquqiy munosabatlar
kelib chiqadigan nizo qaror.
Muqobil nizolarni hal qilishning afzalliklari va kamchiliklari.
Shu bilan bir qatorda nizolarni hal qilish nizolarni suddan tashqari hal qilish
uchun bir qator usullar va tartiblarni (muzokaralar, hakamlik sudi yoki mediatsiya)
o‘z ichiga oladi. Ushbu protseduralarning afzalliklarini qulaylik, samaradorlik,
vaqt sarf-xarajatlari va h.k. kabi mezonlarga ko‘ra ko‘rsatish davlat sudining
faoliyati misolida bo‘lishi mumkin.
Davlat sudi maxfiylikni ta’minlay olmaydi, chunki sud jarayoni ommaviy
ravishda amalga oshiriladi va O‘zbekiston Respublikasi sud tizimining oshkoralik
tamoyilini amalga oshiradi, muzokaralar natijasida ma’lum bo‘lgan ma’lumot esa
tijorat sirini himoya qilishi mumkin. Hakamlik sudyasi, tomonlarning roziligisiz,
hakamlik muhokamasi davomida unga ma’lum bo‘lgan ma’lumotlarni oshkor
qilish huquqiga ega emas, shuningdek, mediator tomonlarning roziligisiz
vositachilik tartibiga oid va uni amalga oshirishda unga ma’lum bo‘lgan
ma’lumotlarni tarqatish huquqiga ega emas.
Samaradorlik nuqtai nazaridan, davlat sudi nizoni hal qilishning muqobil
usullaridan voz kechadi, chunki uning qarori bilan o‘tmishda taraflarga etkazilgan
zarar qoplanadi va bu qaror kelajakdagi huquqiy munosabatlarga ta’sir qilmaydi.
Muzokaralarda bu qaror o‘tmish va kelajakdagi huquqiy munosabatlar uchun ham
qo‘llanilishi mumkin. O‘zaro kelishuv yechimini topish imkoniyatini oshirish
uchun ular mediatorning yordamidan foydalanishlari mumkin.
Protsessual qonunchilikda belgilangan qat’iy qoidalar, shuningdek, ishni
boshqa tomonning roziligisiz ko‘rib chiqish imkoniyati tufayli davlat sudi kamroq
qulay bo‘lishi mumkin. Muzokaralar har qanday joyda amalga oshirilishi mumkin,
har qanday vaqtda muzokaralarning zarur elementi har ikki tomonning roziligi.
Mojaroni hal qilishda mediator ishtirok etsa, protsedura tezlashadi. Hakamlik
sudida nizo sud joylashgan joyda ko‘rib chiqiladi, ammo hakamlik sudining
qaroriga ijro varaq asi ni olish imkoniyati mavjud.

Eng qimmat-bu nizoni davlat sudining yordami bilan hal qilish. Sud
jarayonining umumiy qiymati davlat bojini o‘z ichiga oladi, uning miqdori
da’voning miqdoriga, ekspertiza xarajatlariga, vakillarning xizmatlarini to‘lash
xarajatlariga va boshqalarga bog‘liq. hakamlik sudi orqali ish yuritishning qiymati
hakamlik sudyalarining haqini, ekspertlar va tarjimonlarga to‘lanadigan
summalarni, guvohlarning xarajatlarini o‘z ichiga oladi. Muzokaralar uchun faqat
ular o‘tkaziladigan binolarni ijaraga olish uchun to‘lash kerak. Mediatsiya holatida
mediator xizmatlari ham pullik, ham bepul bo‘lishi mumkin. Pullik xizmatlar
tomonlar tomonidan teng ulushlarda to‘lanadi.
Nizolarni muqobil hal qilish- bu faqat tomonlar ishtirok etadigan
(muzokaralar) maxfiylikdan tortib, ochiq sud majlisi xususiyatlariga ega bo lgan,ʻ
qaror qabul qilish uchun majburiy bo lgan qaror qabul qilishgacha bo lgan barcha
ʻ ʻ
usullar, vositalar tizimi. Nizolarni muqobil hal qilish tomonlar o rtasidagi xususiy
ʻ
hisob-kitob shaklidir. Shu bilan birga, odil sudlovni amalga oshirish, taraflarning
huquq va manfaatlarini himoya qilishning protsessual kafolatlarini ta minlash va
ʼ
sudda murakkab huquqiy vaziyatlarni hal qilish samaradorligini oshirish
maqsadlariga xizmat qiladi. Mamlakatimizda ham nizolarni muqobil hal qilish
usullariga katta e tibor qaratilmoqda. Xususan, O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
Prezidentining 2022-yil 28- yanvardagi PF–60-son Farmoni 1-ilovasi 15-maqsadga
muoviq nizolarni hal etishning muqobil usullaridan keng foydalanish uchun zarur
tashkiliy-huquqiy shartsharoitlarni yaratish, yarashuv institutini qo llash doirasini
ʻ
yanada kengaytirish ko rsatib o tilgan.
ʻ ʻ
“Nizolarni muqobil hal qilish” turli xil so zlardan iborat bo lib, bu so zlarni
ʻ ʻ ʻ
aniq tushunish yoki aniqlash uchun har bir so zni alohida tushunish juda muhim.
ʻ
Dastlab muqobil tushunchasiga to xtaladigan bo lsak, adabiyotlarda unga
ʻ ʻ
quyidagicha ta rif berilgan “Muqobil- ikki yoki undan ortiq imkoniyatlardan birini
ʻ
tanlash yoki ega bo lish mumkin bo lgan tanlovdir” 1 .
ʻ ʻ Ya ni, bu rasmiy sud ʻ
jarayonidan tashqari nizolarni hal qilish mexanizmlarining mavjudligidir. Nizolarni
muqobil hal qilishdagi yana bir bir muhim so z - bu nizo. Psixolog, yurist,
ʻ

diplomat va davlat xizmatchilari o z ishlarida nizolar bilan shug ullanishadi.ʻ ʻ
Ziddiyat nizoni keltirib chiqaradi va davom ettiradi. Ingliz huquqshunos olimlari
Folberg va Teylorlar ham nizo uchun bir xil ta rifni berishgan. Ularning fikriga
ʻ
ko ra, nizo - bu e lon qilinadigan yoki namoyon bo ladigan shaxslar o rtasidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
holat. Agar kimgadir nomuvofiqlik yoki unga nisbatan bahsli da vo ko rinishida
ʻ ʻ
e tirof etilmasa, tortishuv nizoga aylanmasligi mumkin.
ʻ
MUHOKAMA VA NATIJALAR Nizolarni hal qilishning muqobil usullari
boshqa elementi bu “Hal qilish” tushunchasidir. Mazkur tushunchaga yuridik
adabiyotlarda quyidagicha ta rif berilgan,-“Hal qilish-tomonlar o rtasida
ʻ ʻ
muammolarga, nizolarga yechim topish yoki yechim topishga harakat qilish”2 .
“Hal qilish” bu murakkab jarayon bo lib, tomonlar o rtasida kelishuvga erishish
ʻ ʻ
uchun eng yaxshi usulni topish orqali yuzaga keladi. Umummiy qilib aytganda
nizolarni muqobil hal qilish mexanizmi sudgacha yoki sud jarayonida hal
bo ladigan turli xil nizolarni bartaraf etish jarayonidir. Ingliz olimlari Kerli, Hames
ʻ
va Sukis o zlarining “Fuqarolik sudlari” nomli kitoblarida bu nizolarni muqobil hal
ʻ
qilishni sud qaroridan tashqari huquqiy muammolarni hal qilish usullari sifatida
qisqacha ta riflaydi.
ʻ
AQSH olimlari “Nizolarni muqobil hal qilishbarchaning manfaati uchun
huquqiy nizolarni sud jarayonlaridan tashqari hal qilishga ruxsat berish, an anaviy
ʻ
sud jarayoning narxini pasaytirish yoki sudga olib kelishi mumkin bo lgan huquqiy
ʻ
nizolarning oldini olish” -deb yozadi.
Rossiya Federatsiyasi Oliy arbitraj sudi raisi V.F. Yakovlev o z nutqida
ʻ
“Nizolarni hal etishning muqobil usullarini joriy etish, sudning o zida yarashuv
ʻ
tartib-qoidalarini kengroq qo llash, kichik va nisbatan sodda ishlarni ko rish
ʻ ʻ
tartibini soddalashtirish zarurligini bevosita ta kidlagan” “Nizolarni muqobil hal
ʻ
qilish deganda nizolar uchinchi shaxs ishtirokida yoki uning ishtirokisiz suddan
tashqari yakdil bir to xtam (qaror)ga keltiriladigan tartib-taomillar tushuniladi” .
ʻ
Ba zibir yuridik adabiyotlarda esa “Nizolarni muqobil hal qilish ikki xil ma noda
ʻ ʻ
qo llaniladi. Birinchidan tomonlar sudning qarorisiz ishni tugatishga kelishib
ʻ
olishi, ikkinchidan tomonlar ixtiyoriy ravishda rasmiy sud jarayonidan tashqari o z
ʻ

muammolarini hal qilish maqsadida tanlagan usullari tushuniladi.” Nizolarni hal
qilish muqobil usullari atamasi nizolarni hal qilishning turli mexanizmlariga ishora
qilish uchun ishlatiladi, bunda nizo tomonlari nizolarni hal qilishning boshqa
huquqiy mexanizmlariga murojaat qilishni oldini olib, nizoni muzokaralar yo liʻ
bilan hal qilishdan tortib, sud jarayonida hal bo ladigan holatlarni ham o z ichiga
ʻ ʻ
oladi. Ko p hollarda yuqori samaradorligi va moslashuvchanligi tufayli an anaviy
ʻ ʻ
usullarni almashtirish mumkin bo lgan bir qator mexanizmlar mavjudligi
ʻ
ma nosini bildiradi. Nizolarni muqobil hal qilish, birinchi navbatda, huquqiy nizo
ʻ
asosidagi nizolarni tugatishga qaratiladi. Aynan shu maqsadning ustunligi muqobil
protseduralar va sud protsesslari o rtasidagi asosiy farqlarning aksariyatini
ʻ
belgilaydi. Nizolarni hal qilishning muqobil usullari tarixdan shakllanib kelgan
jarayon bo lib, AQSHda birinchi marta “Nizolarni muqobil hal qilish” atamasi
ʻ
murakkab va mashaqqatli rasmiy adolatdan farqli o laroq yuzaga kelgan nizolarni
ʻ
hal qilishning moslashuvchan va norasmiy protseduralariga ishora qilish uchun
qo llanila boshlandi.
ʻ
Amerika advokatlar assotsiatsiyasi o z veb-saytida ushbu kontseptsiyaning
ʻ
quyidagi ta rifini beradi: “Nizolarni hal qilish - bu nizo, nizo yoki da voni hal
ʻ ʻ
qilish uchun ishlatilishi mumkin bo lgan jarayonlar sonini bildiruvchi atama”
ʻ
Amerikalik huquqshunos professor Frank E.A. Sander yozishicha “1960-yillarning
oxiridan boshlab, Amerika jamiyati bunday hodisaga guvoh bo ldi. Nizolarni hal
ʻ
qilishning muqobil shakllariga qiziqish ortib bordi. Nizolarni muqobil hal qilish
fuqarolik huquqlari amalga oshishiga yordam berdi. 1964-yilgi “Fuqarolik
huquqlari to g risida”gi qonunda Kongress sudlarga hal qilib bo lmaydigan irqiy
ʻ ʻ ʻ
va jamoaviy nizolarni hal qilishda yordam berish uchun Adliya departamentining
Jamoatchilik bilan aloqalar xizmatini tuzdi. Ford jamg armasi nizolarni hal qilish
ʻ
mexanizmlarini o rganish uchun Nizolarni hal qilish milliy markazi va Mediatsiya
ʻ
va nizolarni hal qilish institutini tashkil etdi” . 1976-yilgi Fond konferensiyasida
“Yetakchi huquqshunos, advokat, adliya tizimidagi partiyalar sud xarajatlari
ko payishi va kechikishidan norozilik bildirdi. Konferensiya natijalari bo yicha
ʻ ʻ
ishchi guruhni professor Frank Sanderning nizolarni hal qilish markazini o z ichiga
ʻ

olgan sud haqidagi fikrlari qo llab quvvatlandi” . ʻ 1998-yilda Kongress “Nizolarni
muqobil hal qilish to g risida”gi qonunni qabul qildi.
ʻ ʻ
Rossiyada ham nizolarni suddan tashqari hal etish usullariga qiziqish ortib
bormoqda. Rossiyada nizolarni muqobil hal qilish alohida kontseptsiya sifatida
1990- yillarning o rtalarida paydo bo lgan. Rossiyalik huquqshunos Elena A.
ʻ ʻ
Vinogradova fikricha “Nizolarni suddan tashqari hal etish tartib-taomillariga
qiziqish, birinchi navbatda, norasmiy yurisdiksiya, muqobil shakllarni
rivojlantirishga qaratilgan qonunchilik tendentsiyalari va ish yuritishni
takomillashtirish yaxshi rivojlangan va muvaffaqiyatli qo llanilayotgan boshqa
ʻ
mamlakatlar tajribasini o rganishda namoyon bo ladi” Rossiya qonunchiligiga
ʻ ʻ
hozirgacha ma lum bo lmagan “Nizolarni muqobil hal qilish”atamasini oldi.
ʻ ʻ
Ushbu atamaning rus huquqshunosligi tomonidan qo llanilishi xorijiy
ʻ
terminologiyaga ko r-ko rona taqlid qilishni ko rsatmaydi. Aksincha, u zamonaviy
ʻ ʻ ʻ
dunyoda turli huquqiy tizimlarning o zaro bog liqligini ko rsatadi.
ʻ ʻ ʻ
Nizolarni muqobil hal qilish tushunchasi hozirda Rossiya huquqiy nazariyasi
va amaliyotida keng qo llaniladi va nizolarni hal qilishning “Suddan tashqari
ʻ
shakllari” ning oldingi amaliyotiga o xshaydi. Rossiya jamiyatining muqobil
ʻ
sohani yaratishga uzoq vaqtdan beri bo lgan ehtiyoj bunday amaliyotlar paydo
ʻ
bo lishida namoyon bo ladi. Nizolarni muqobil hal qilish “Sud-huquq islohoti”
ʻ ʻ
komponenti doirasida alohida soha sifatida 1996-2004-yillarda Rossiya
Federatsiyasida amalga oshirilgan “Huquqiy islohot” loyihasiga kiritildi. Rossiya
Federatsiyasining 2010-yil 27-iyuldagi 193-sonli “Vositachi (mediatsiya tartibi)
ishtirokida nizolarni hal qilishning muqobil tartibi to g risida” qonun qabul qildi.
ʻ ʻ
2011-yil 1-yanvarda kuchga kirgan “Vositachilar ishtirokidagi nizolarni hal
qilishning muqobil tartibi (mediatsiya tartibi) to g risida” Federal qonunining
ʻ ʻ
qabul qilinishi Rossiya Federatsiyasida nizolarni hal qilishning muqobil usullarini
rivojlantirish uchun huquqiy shart-sharoitlarni yaratdi.
Tariximizga nazar tashlaydigan bo lsak, avvaldan ham biror-bir oila, qabila
ʻ
mahallada nizo kelib chiqadigan bo lsa, o sha urug yoki mahallaning yoshi
ʻ ʻ ʻ
kattalari, barcha hurmat qiladigan a zolari nizolashayotgan taraflarni kelishuvga
ʼ

chaqirib, ularning munosabatlarini yaxshilashga, ular o rtasidagi nizoni tinch yo lʻ ʻ
bilan hal qilishga urinishgan va bu holat bu kungi zamonamizda ham davom
etmoqda. Bu borada yuridik fanlar nomzodi, professor M.M.Mamasidiqov
quyidagicha fikr bildirgan, “Nizodagi taraflarni yarashtirishga qaratilgan milliy
qadriyatlarimiz va an analarimiz, mamlakatimiz hududida muqaddam amalda
ʼ
bo lgan tartib-taomillar to g risida so z yuritish joiz ko rinadi”10. Ma lumki,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
aholisining asosiy qismi islom diniga e tiqod qiluvchi yurtimizda tomonlar
ʼ
o rtasida yuzaga kelgan turli kelishmovchiliklar va nizolarni o zaro murosa yo li
ʻ ʻ ʻ
bilan hal etishga asosiy e tibor berib kelingan. Zero, dinimiz an analari inson
ʼ ʼ
hayotining barcha jabhalariga daxldor bo lib, oqilonalik va boshqalarga yaxshilik
ʻ
qilish orqali odamlar o rtasidagi munosabatlarni yengillashtirishga xizmat qilgan
ʻ
va taraflarni yuzaga kelgan nizolarni tinch yo l bilan hal qilishga da vat qilgan.
ʻ ʼ
Ayniqsa, oilada, tijoratda insoniylik munosabatlarini saqlab qolish maqsadida
kechirimli bo lish va shu orqali kelishmovchiliklarni tinch yo l bilan hal qilishga
ʻ ʻ
chaqirgan.
Mamlakatimizda nizolarni hal qilishning muqobil usullarini joriy qilishga
oid izchil islohotlar amalga oshirilib, ularning huquqiy asoslari moddiy protsessual
qonunchilikda mustahkamlanib, bosqichma-bosqich takomillashib bormoqda.
Biroq, milliy qonunchilikda nizolarni hal qilishning muqobil usullari tushunchasi
mustahkamlanmagan. Nizolarni hal qilishning muqobil usuli (NHQMU) – bu
suddan tashqari yuzaga kelgan nizolarni hal qilishga qaratilgan qonunda,
tomonlarning kelishuvida yoki ichki lokal xujjatlarda belgilangan tartib-taomillar,
usullar va mexanizmlardir. O zbekiston Respublikasida nizolarni hal qilishning
ʻ
muqobil usullari qo llanishiga bir necha sabablar mavjud. Birinchidan
ʻ
mamalakatimizda nizolarni davlat organlari, komissiya, kengashlar orqali yoki
sudda ko rib chiqish fuqarolar uchun turli xil muammolarni keltirib chiqaradi.
ʻ
Masalan, sudda nizoni ko rib chiqishda sud xarajatlari ancha yuqori hisoblanadi.
ʻ
Ikkinchidan, sudda ma lum bir nizoni ko rib chiqish uchun o rtacha bir oy
ʼ ʻ ʻ
sarflanadi, shunda ham sud hal qiluv qarori kuchga kirishiga bir oylik muddat
belgilangan. Uchinchidan, taraflar nizolashganda birinchi instansiyada yutqizgan

taraf albatta shikoyat bilan ikkinchi instansiya sudiga murojaat qiladi. Nizolarni hal
qilishning muqobil usullariga mediatsiya, hakamlik sudlari, nizolarni muzokara
yo li bilan hal qilish usullari kiradi. Ushbu nizolarni hal qilishning muqobil usullariʻ
huquqiy munosabat ishtirokchilari o rtasida vujudga kelgan nizolarni suddan
ʻ
tashqari hal qilish imkonini berib, quyidagi afzalliklarga ega.
Birinchidan, nizoni qisqa muddatda hal qilish uchun barcha imkoniyatlar
mavjud.
Ikkinchidan, taraflar nizoni hal qilish uchun uchinchi shaxs (mediator,
hakamlik sudi sudyasi, ekspert)ni mustaqil tanlash huquqiga ega.
Uchinchidan, sud muhokamasining bo lmasligi, taraflarning da vogar va
ʻ ʼ
javobgar singari maqomga ega emasliklari sababli taraflar o rtasida sog lom muhit
ʻ ʻ
saqlanib qoladi.
To rtinchidan, sud muhokamasidan farqli ravishda norasmiy shaklda
ʻ
o tkazilishi natijasida taraflar o zini erkin tutishlari mumkin.
ʻ ʻ
Beshinchidan, maxfiyligi, ya ni hech qanday bayonnomalar yuritilmaydi,
ʼ
yopiq tarzda o tkaziladi.
ʻ
Oltinchidan, taomillarning moslashuvchanligi taraflar tomonidan nizolarni
hal qilishning muqobil usullarini erkin tanlay olishlari, o zgartirishlari mumkin.
ʻ
Yettinchidan, taraflar o rtasida o zaro munosabat bir-biriga raqib,
ʻ ʻ
nizolashuvchi taraf sifatida emas, balki hamkorlik va o rtoqlik aloqalarining
ʻ
rivojlanishi bilan belgilanadi.
Xorijiy davlatlar amalyotida nizolarni hal qilishning muqobil usullari keng
tarqalgan. Xususan, Amerika Qo shma Shtatlarida nizolarni hal qilishning muqobil
ʻ
usullari qo llanish sabablari quyidagicha e tirof etilgan:
ʻ ʻ
1) tomonlarning ishbilarmonlik munosabatlari uzilish xavfi ostida bo lsa,
ʻ
ularni o rnatish va rivojlantirish uchun katta xarajatlar amalga oshirilganligi
ʻ
sababli nizolarni muqobil hal qilish eng maqbul yo ldir. Chunki bu sud jarayoniga
ʻ
nisbatan kamroq qarama-qarshilik keltirib chiqaradi va munosabatlarning
keskinlashuviga yo l qo ymaydi.
ʻ ʻ

2) nizoni tez va iqtisodiy jihatdan hal etish zarur bo lganligi, nizolarniʻ
muqobil hal qilish usullarini qo llash odatda kamroq xarajat talab qiladi va
ʻ
qisqaroq vaqt oralig ida mos keladi.
ʻ
3) tomonlar maxfiylikni saqlab qoladi.
Amerika Qo shma Shtatlarida nizolarni hal qilishning muqobil usullariga
ʻ
muzokara, arbitraj, vositachilik, xalqaro arbitraj, erta neytral baholash (Early
Neutral Evaluation), med-arb usullari kiradi. Bu jarayonlarning barchasi nizolarda
ishtirok etayotgan tomonlarning ish bo yicha o zaro kelishuvga kelishiga yordam
ʻ ʻ
berish uchun ishlab chiqilgan va takomillashtirilgan. Shular orasidan erta neytral
baholash, med-arb usullariga to xtalib o tsak, Erta neytral baholash (ENE) bu
ʻ ʻ
bahslashayotgan tomonlar o z ishini maxfiy “Baholash sessiyasi” orqali neytral
ʻ
baholovchiga taqdim etishidir. Neytral baholovchi har bir tomonning pozitsiyasini
hisobga oladi va ishni baholaydi. Sudlar va davlat organlarida nizolarni sud
jarayonisiz hal qilishda urinish uchun foydalaniladi. Med-arb ham mediatsiya, ham
arbitraj xususiyatlariga ega. Tomonlar o zaro kelishmovchiliklarni birinchi
ʻ
navbatda mediatsiya yo li bilan hal qilishga harakat qiladilar. Agar bu muammoni
ʻ
hal qilmasa, jarayon majburiy arbitrajga o tadi. Med-arbda jarayon hakamlik
ʻ
muhokamasidan boshlanadi, shundan so ng majburiy bo lmagan hakamlik qarori
ʻ ʻ
chiqariladi. Keyin tomonlar o zaro kelishmovchilikni hal qilish uchun vositachi
ʻ
bilan ishlaydi. Amerikalik huquqshunos olim Goldbergning fikriga ko ra:
ʻ
“Nizolarni hal qilishning muqobil usullari - tomonlarning vaqtini va xarajatlarini
qisqartirish, sud ishlari va xarajatlari kamaytirish, aholining adliya tizimidan
qoniqish darajasini oshirish, tomonlar o rtasidagi munosabatlarni saqlash, nizolarni
ʻ
hal qilish uchun zo ravonliksik yoki sud jarayonisiz amalga oshishiga yordam
ʻ
beradi”
Rossiyaning nizolarni muqobil hal qilish bo yicha tajribasini o rganadigan
ʻ ʻ
bo lsak, Rossiyada nizolarni hal qilishda muqobil usullarini ishlab chiqish va
ʻ
qo llashga ko proq e tibor qaratilmoqda. Buning bir nechta omillari mavjud.
ʻ ʻ ʻ
Birinchidan, sudlarda ish jarayoni ko pligi, sud muhokamasining davomiyligi,
ʻ
ayrim toifadagi ishlarni ko rishda samaradorligi pastligi. Ikkinchidan, tomonlar
ʻ

o rtasida munosabatlarini saqlab qolishda maxfiylik prinsipi amal qilgan holdaʻ
nizoni tinch yo l bilan hal qilishdir. Konfliktolog Voskresenskaya Vasilisa
ʻ
Aleksandrovna aytishicha “Insoniyat jamiyati nizolarsiz mavjud bo lolmaydi.
ʻ
Asrlar davomida davlat sud tizimi nizolarni hal qilishda eng samarali institutlardan
biri bo lib kelgan. Nizolarni hal qilish sud jarayoni jiddiy vaqt va moliyaviy
ʻ
xarajatlarni talab qiladi, sud tizimiga katta yuk, shuning uchun bizning
zamonamizda nizolarni hal qilishning muqobil usullariga qiziqish ortib bormoqda”
12 . Rossiyada nizolarni muqobil hal qilish usuliga mediatsiya, hakamlik sudi,
muzokara, ombdusman kiradi. Bu usullarnning ahamiyatli jihatlari ortiqcha
to lovlarni oldini oladi. Taraflar o rtasidagi munosabatni saqlaydi. Nizo sudgacha
ʻ ʻ
yoki sud jarayonida hal bo ladi. Normativ huquqiy hujjatlardagi kamchiliklar
ʻ
aniqlanib bartaraf etish uchun takliflar kiritiladi.
Nizolarni hal qilish muqobil usullari qo llaniladigan huquqiy
ʻ
munosabatlarda nizolashayotgan tomonlarning aloqalarini saqlab qolish, ular
o rtasidagi munosabatlarni xolislikda olib borish, nizoni muzokaralar yo li bilan
ʻ ʻ
hal qilish, nizolarni hal qilishning huquqiy asoslari nizoni hal qilish yakuniy va
barcha tomonlarni qoniqtiradigan tarzda yakuniy xulosaga kelish, nizoni tezda hal
qilish, uzoq vaqtdan buyon oilaviy nizolar qo shnilar bilan nizolarni bartaraf etish
ʻ
orqali murosai-madoraga keltirish, nizolashayotgan tomonlar o rtasida ko plab
ʻ ʻ
nizolarni birdaniga hal qilish, vaziyat yuqori darajadagi maxfiylikni saqlash,
tomonlar mojaroni kamroq rasmiy ravishda hal qilish kabi ijobiy xususiyatlarga
ega. Shu bilan birga, bir qator hollarda nizolarni hal qilishning muqobil usullari
qo llash taraflar o rtasida munosabat jiddiy tusda bo lsa, tomonlardan biri o z
ʻ ʻ ʻ ʻ
manfaatlarini yetarli darajada himoya qila olmasligi, ishtirokchilardan birini
sog ligi yomonlashib qolishi, ular orasida yuqori ijtimoiy ahamiyatga ega bo lgan
ʻ ʻ
konfliktni yuzaga kelishi, nizolashayotgan taraflardan birini aniq ko rsatilmasligi,
ʻ
nizoni tinch yo l bilan hal qilishni beparvolik va istamaslikka yo l qo yilishi,
ʻ ʻ ʻ
manfaatlar to qnashuvi yuza kelishi, tomonlardan biri ikkinchi tomonga nisbatan
ʻ
zaifligi yoki noilojlik pozitsiyasida bo lishi, taraflar nizolarni hal qilish usullari
ʻ

qo llash davomida erishilgan kelishuvlarni keyinchalik amalga oshirish masalasidaʻ
ishonmasliga o xshash salbiy jihatlari mavjud.
ʻ
XULOSA VA TAKLIFLAR Xulosa qilib aytadigan bo lsak, birinchidan
ʻ
nizolarni hal qilishning muqobil usullari - tomonlarning va boshqa shaxslarning
yuzaga kelgan nizoni hal qilish bo yicha uni suddan tashqari hal etish yoki
ʻ
yarashuv yoki boshqa taqiqlanmagan tartib-qoidalar yordamida hal qilishga
qaratilgan o zaro bog liq harakatlar tizimi. Ikkinchidan amaldagi
ʻ ʻ
qonunchiligimizga muoviq mediatsiya, hakamlik sudi, nizolarni muzokara yo li
ʻ
bilan hal qilish usullari kiradi. Nizolarni hal qilishning muqobil usullari
qo llashnilishi nizoni yechimini topishda tezrok rezolyutsiya beradi. Tomonlar
ʻ
o rtasidagi munosabat maxfiylik prinsipi asosida amalga oshadi. Ilgaridan mavjud
ʻ
bo lgan oilaviy, tadbirkorlik muqosabatlar saqlanib qoladi. Ortiqcha vaqt sarflash
ʻ
turli xil ko ngilsiz voqealarni oldi olinadi. Ikkala tarafga ham moliyaviy jihatdan
ʻ
foyda bo ladi. Eng asosiysi davlat organlari yoki sudda ish hajmi kamayadi.
ʻ
Xorijiy davlatlar tajribasini o rganib amaldagi qonunchiligimizga Amerika
ʻ
Qo shma Shtatlari keng qo llaniladigan erta neytral baholash, med-arb usullarini
ʻ ʻ
kiritishishni taklif qilaman. Buning sababi shundaki, Med-Arb - nizolarni hal
qilishning muqobil usuli o ziga xos yondashuvlardan biri bo lib, bu mediatsiya va
ʻ ʻ
arbitrajning aralashmasidan iborat. Masalan, tomonlar nizo bo yicha mediatsiya
ʻ
jarayonini amalga oshirish haqida oldindan kelishib olishlari mumkin, keyin esa,
agar mediatsiya jarayoni muvaffaqiyatsizlikka uchrasa, hal qilinmagan
muammolarni hakamlik sudiga topshirishlari mumkin. Tomonlar mediatsiya va
arbitraj uchun bir xil neytraldan foydalanishlari yoki ikkinchi jarayon uchun yangi
neytralni tanlashlari mumkin. Erta neytral baholash. Ayniqsa, qimmat patent va
litsenziya nizolarida foydali, erta neytral baholash (“ENE”) sud jarayonining
boshida sodir bo ladi. Har bir tomon o z ishining qisqacha ma lumotlarini taqdim
ʻ ʻ ʼ
etadi, so ngra barcha advokatlar va tomonlar ishtirok etgan holda baholovchiga (u
ʻ
malakali sudlanuvchi, tegishli huquqiy masalalarni yaxshi biladigan) o z ishining
ʻ
qisqartirilgan versiyasini og zaki ravishda muhokama qiladi. ENE advokatlar va
ʻ
tomonlarga savollar berishi mumkin. Sessiya tugagandan so ng, ENE tomonlar
ʻ

uchun xulosa tayyorlaydi, unda kimning mohiyati bo yicha g alaba qozonishiʻ ʻ
mumkinligi va agar ish sud muhokamasi orqali davom etishi kerak bo lsa,
ʻ
advokatlik to lovlari narxini prognoz qiladi. ENE ushbu ma lumotni tomonlar
ʻ ʼ
bilan baham ko radi va agar so ralsa, vositachilikni osonlashtirishga yordam
ʻ ʻ
beradi.

A dabiyotlar
1. Shoraxmetov Sh.Sh. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual
kodeksiga sharhlar. – Toshkent: TDYUI, 2010.
2. Sh.Ro‘zinazarov, M.Mamasiddiqov, Sh.Masadikov. Hakamlik
muhokamasi haqida nimalarni bilish kerak? Amaliy qo‘llanma. infoCOM.uz
MCHJ nashriyoti. Toshkent, 2010.
3. Treteyskie sudы v Uzbekistane: analiz i tendensii razvitiya. Nauchno-
prakticheskoe posobie. / Otv. red. Asyanov Sh.M. – T.: Shark, 2004. – 608 s.
4. O‘zbekiston Respublikasining "Hakamlik sudlari to‘g‘risida"gi Qonuniga
sharh.
5. Inoyatova S.F. Protsessualnыe mexanizmы otmenы i vыdachi
ispolnitelnыx listov na prinuditelnoe ispolnenie resheniy treteyskix sudov.
Monografiya. –Toshkent: De-Haus-Print, 2011.
6. Sh.M.Masadikov. Problem ы pravovogo regulirovaniya mediatsii.
Monografiya. – Tashkent: TGYuU, 2014. – 150 s.
7. Sh.M.Masadikov. Mediatsiya-alternativn ы y sposob razresheniya
grajdansko-pravov ы x sporov. Uchebnoe posobie. – Tashkent: TDYuI, 2010. – 100
s.
8. M.M.Mamasiddiqov, Sh.M.Masadikov, D.Y.Xabibullayev N.A.Azizov,
I.M.Salimova Hakamlik muhokamasi (o‘quv qo‘llanma) TOSHKENT – 2018
9. Nizolarni xal qilishning mukobil usullari / O‘quv qo‘llanma.
Yuridik fanlari buyicha falsafa doktori (PhD), dotsent v.b. I.M.Salimova. -
Toshkent. TDYuU, 2022. - 208 bet.

Nizolarni muqobil hal qilish tizim va tamoyillar

Купить

Похожие документы
Madaniyat va uning o‘rganilishi
Mahalliy og‘riqsizlantirish ahamiyati va qo‘llash usullari
Majlisiy va xoja hayoti va ijodi
Maktab geografiya darslarini rejalashtirish
Maktablarda tabiiy geografiya kursining metodikasi