Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 38.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Nizolarni muqobil hal qilishni rivojlantirish bo‘yicha xalqaro amaliyot

Купить
MAVZU: Nizolarni muqobil hal qilishni rivojlantirish bo'yicha xalqaro amaliyot Reja: 1. Xalqaro nizolarini hal qilish mohiyati 2. Xalqaro nizolarini hal qilishning muqobil usullari 3. Mojaro, vositachalik, kelishuv va qaror 4. Sudlov va arbitraj Xalqaro nizolarini hal qilish mohiyati Hozirgi kunda rivojlangan xorijiy davlatlar huquqiy tizimida nizoni sudgacha olib bormasdan, muqobil yo‘l bilan hal qilishga qaratilgan usullar alohida ahamiyat kasb etmoqda. Zero, huquqiy jamiyatda nizoni hal etishning muqobil mexanizmlari yaratilishi jismoniy va yuridik shaxslarning buzilgan huquqlarini tiklashga erishishning samarali vositasi sifatida baholanadi. Xorijiy tajribada ijtimoiy va huquqiy nizolarni sudgacha va suddan tashqari bo‘lgan tartibda kelishuv yo‘li orqali hal qilishni anglatuvchi “huquqiy nizolarni alternativ hal qilish” termini keng qo‘llaniladi. Ushbu usullarning majmui “huquqiy nizolarni muqobil hal qilish usullari yoki Alternative Dispute Resolution (ADR) deb ataladi. Bugungi kunda O‘zbekistonda ushbu sohada islohotlarning hozirgi bosqichi davlat organlarida nizolarni sudgacha ko‘rib chiqishning yagona tizimini yaratish, mediatsiya, hakamlik sudlari hamda xalqaro arbitrajlarni fuqarolar hamda tadbirkorlarning ishonchiga sazovor bo‘ladigan nizolarni hal etuvchi samarali muqobil institutlarga aylantirish lozimligini taqozo etmoqda. Milliy qonunchiligimizda mediatsiya instituti, hakamlik sudlari va xalqaro arbitraj kabi nizolarni hal qilishning usullari o‘z o‘rniga ega bo‘lib borayotgan bo‘lsa-da, aynan nizolarini hal qilishning muqobil usullari (keyingi o‘rinlarda ADR ) atamasi hozircha qonunan mustahkamlangani yo‘q. Bu atama keng ma’noda nizolarni muqobil hal qilishning turli bosqichlarini muzokaralardan tortib kelishuv bitimi tuzishga erishishgacha bo‘lgan davrlarni o‘z ichiga oladi.Sud muhokamasi tomonlarning tortishuvi, to‘qnashuvi kabi jarayonlarni o‘z ichiga olib, ko‘pincha, tomonlarning munosabatlarini yanada keskinlashishiga olib keladi. Sud qarorining qabul qilinishi barcha holatda ham nizoni haqiqiy hal qila olmasligi ham mumkin, nafaqat yutqazgan taraf, balki yutgan taraf ham sud qaroridan ko‘ngli to‘lmasligi mumkin. Xorijda ADR asosan tijorat huquqiy munosabatlarida keng tarqalgan bo‘lib, uning mexanizmlaridan fuqarolik jarayonida ham foydalaniladi. . Xalqaro nizolarini hal qilishning muqobil usullari Dunyo amaliyotida ADRning ko‘pgina turlari mavjud, ulardan quyidagilarni alohida ko‘rsatib o‘tish mumkin: - E kspert xulosasi ( expert determination ), - Muzokaralar ( negotiation ), - Vositachi ishtirokida muzokaralar ( facilitated negotiation yoki facilitation ), - yarashtiruv ( conciliation ) , - mediatsiya ( mediation ), - hakamlik muhokamasi (arbitration court) , - mediatsiya-arbitraj ( med-arb ), - mustaqil qaror qilish ( adjudication ), - kichik jarayon ( mini-trial ), - faktlarni aniqlash ( fact finding ), - nizolarni komissiyaviy ko‘rib chiqish ( disputereviewboards ), - xususiy sud ( privatejudging ) yoki «ijara»gasudya (rent-a-judge), - dastlabki mustaqil baholash ( earlyneutralevaluation ), - ko‘p eshikli sud ( multi-doorcourthouse ), - nizolarni sudgacha hal qilish majlisi ( settlementconference ), - soddalashtirilgan hay’at sudi ( summary jury trial )vaboshqalar. Keng ma’noda nizolarni muqobil hal qilish deganda sudda ko‘riladigan nizolarning muqobil usullaridan foydalanish tushuniladi. Nizolarni muqobil hal qilishning afzalliklari sifatida quyidagilarni ko‘rsatib o‘tish mumkin: - taraflar da’voni rasmiylashtirish va uni sudga taqdim qilish, da’voni sudda ko‘rish jarayonida ishtirok etish bilan bog‘liq vaqtlari va mablag‘larini tejashlari - taraflarga nizoli holatni nazorat qilish imkoniyati berilishi; - taraflar o‘rtasidagi munosabatga salbiy ta’sir qiluvchi sudlashish jarayonidan qochish; - norasmiylik; - taraflarda qo‘shimcha ravishda odil sudlov doirasida nizoni hal qilish imkoniyati borligi; - taraflar qisqa muddatda buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarini tiklashga erishishi; - davlat boji va ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlarni oldi olinishi; - shartnomaviy munosabat ishtirokchilari o‘rtasidagi ishonch va hamkorlik mustahkamlanishi va kelajakda hamkorlikni yanada rivojlantirishga sharoit yaratiladi. Yuqoridagi ijobiy xususiyatlari va afzalliklariga qaramay ADRdan foydalanishni cheklaydigan holatlar ham mavjud: - ADR murakkab huquqiy masalalarni o‘z ichiga olgan nizolar uchun xos emas; - Bir nechta tomonlar bilan tortishuvlarda ADR konsensual xarakterga ega bo‘lganligi sababli samarasiz bo‘lib qolishi mumkin, chunki, tomonlar o‘rtasida kelishuvga erishish qiyin va ular ko‘p bo‘lsa ADR deyarli imkonsiz; - Muqobil vositalardan foydalanish uchun tomonlar hamkorlikka tayyor bo‘lishi kerak. Shuning uchun hamkorlik qilish istagi bo‘lmagan taqdirda ADR va o‘z huquq va manfaatlarini himoya qilish, nizoni hal etishga erishish mumkin emas; - Nizo tarafi ishtirokchisining sud qaroriga apellyatsiya berish va jamoatchilik e’tiborini u yoki bu muammoga qaratish imkoniyati saqlanib qolmasligi. Mojaro, vositachalik, kelishuv va qaror Nizo har qanday vaqtda va sharoitda inson hayoti va yashash tarzi bilan bog‘liq ajralmas qonundir. “Konflikt” tushunchasi umumiy yondoshuvga ko‘ra, u ziddiyatga umumiy tushuncha sifatida, eng avvalo, ijtimoiy ziddiyat sifatida qaraladigan tushunchadir. Har qanday ziddiyatning rivojlanishi murakkab jarayon bo‘lib, u ob’ektiv ziddiyatlarning yuzaga kelishi, avj olishi va hal etilishi asosida ro‘y beradi. Konflikt ob’ektiv yoki sub’ektiv qarama-qarshiliklar, ziddiyatlar bo‘lib, u taraflarning bir-biriga nisbatan qarama-qarshi kurashida ifodalanadi. Konfliktning ob’ekti bo‘lib manfaatlar to‘qnashuvi yuzaga keladigan qadriyat xizmat qiladi. Uning ob’ekti bo‘lsagina ziddiyat yuzaga keladi. Konfliktning predmeti bo‘lib o‘zaro aloqaga kirgan tomonlarning raqobat orqali hal qilmoqchi bo‘lgan qarama-qarshiliklari xizmat qiladi. Konfliktlarni tasniflashda ularning albatta o‘ziga xosligini inobatga olish zarur. Shu nuqtainazardan: 1) shaxsningichkiqarama-qarshilikarivakurashi; 2) shaxslararo; 3) shaxsvaguruho‘rtasidagi; 4) guruhlararo; 5) davlatlararo (yokidavlatkoalitsiyalario‘rtasidagi) ziddiyatlargabo‘lishmumkin. Albattayuqoridakeltirilgankonfliktlartasnifito‘liqemas. Bugungikundaularnibirqanchabelgilargaqarabbo‘lishmumkin. Odamlarninghayotiyfaoliyatigaqarab (maishiy,oilaviy, mehnatjamoalarivaturlaribo‘yicha, harbiy, o‘quv-pedagogik vahokazo ), z iddiyatlar kelib chiqadigan ob’ektlarning xarakteriga qarab ( zahirali, maqomli – rolli, ijtimoiy-madaniy, g‘oyaviy va boshqalar), t a’sir ko‘rsatish va vazifalarning taqsimlanishi bo‘yicha ( vertikal va gorizontal), m ohiyatiningfarqlanishibo‘yicha ( konstruktiv vadestruktiv;qisqavauzoq;realistikvanorealistik;lokal, hududiyvaxalqaro), f alsafiynuqtainazardanziddiyatningma’lumshakldanamoyonbo‘lishimiqyosihamdat arqalishkengligigaqarab, uning umumiyvajuz’iy ko‘rinishlarinibelgilashmumkin. Konfliktlarnihalqilishdaqo‘llanilayotgansamaraliusullardanbiri konsensus ( o‘zarokelishuv) dir. Konflikt va konsensus har qanday huquq tizimining ikki muhim jihati hisoblanadi. Mohiyatiga ko‘ra, yuridik siyosat konfliktlar bo‘lgan joydaboshlanadi.Huquqshunoslikning muhim vazifalaridan biri konfliktlarni hal etish vositalari sifatida institutlar va tartiblarni, shuningdek, siyosiy va huquqiy tizimni isloh qilish usullarinio‘rganishdir. K onsensus - bu yakka tartibdagi kelishuv emas, negaki qarorni qabul qilish jarayoni barcha qatnashuvchilarning pozitsiyalari to‘la muvofiq kelishini emas, balki faqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri e’tirozlarning yo‘qligini talab qiladi va betaraf yo‘lni tutishga yo‘l qo‘yadi (ovoz berishda betarafbo‘lganlar). Konflikt qarama-qarshi tomonlarining rolidan farqli ravishda uning qiziqtiruvchilari, yordamchilari, tashkilotchilari, vositachilari va sudyalarning roli asosan epizodik xususiyatgaega. Dalolatchi(qiziqtiruvchi) - bu bir tomonni konfliktga undovchi shaxs, tashkilot yoki davlatdir. Dalolatchining o‘zi keyin bu konfliktda ishtirok etmasligi mumkin, vazifasi boshqa shaxslar (guruhlar) o‘rtasida konfliktni yuzaga keltirish bilanbelgilanadi. Yordamchi - bu o‘z maslahatlari, texnik, tashkiliy ko‘magi va bosh-qa usullar bilan konfliktga yordam beruvchi shaxsdir. Xalqaro siyosatda qurolli konfliktga sabab bo‘lgan bosqinchiga yordam qilish tinchlikka qarshi qaratilgan jiddiy jinoyat deb baholanadi . Tashkilotchi - bu konfliktni rejalashtiruvchi, uning rivojlanishini belgilovchi, uni ta’minlash yo‘llari va ishtirokchilarni muhofaza qilishni nazarda tutuvchi shaxsdir. Tashkilotchi bo‘lib taraflardan biri yoki mustaqil shaxs bo‘lishi mumkin. Vositachilar faqat yuz berayotgan jarayonlar sabablari va sharoitlarini bilishga harakat qilib qolmay(masalan, sudyalar shunday qiladilar), shu bilan birga konfliktni oldini olishga, uni to‘xtatishga va hal qilishga ham urinadilar. Bu ma’noda vositachilarni konflikt ishtirokchilari deb hisoblashmumkin. Amaliy konfliktologiyada vositachilik muammosi muhim ahamiyatga ega. Muzokaralar yordamida kelishuvga erishishda konfliktlashuvchi tomonlarga yordam ko‘rsatuvchi qat’iy xolis shaxs - vositachini nazarda tutgan tartib eng samarali hisoblanadi. Vositachilikning o‘ziga xosligi shundaki, tomonlar odatda kelishuv bitimini o‘zlari tuzadilar. Vositachi birorta qaror qabul qilishga vakolatli emas, balki uning yordamida erishilgan kelishuv tomonlarning keyingi harakatlarini belgilabberadi. Vositachining qator xususiyatlarga ega bo‘lishi talab etiladi; u dono va ijodkor, konfliktdagi barcha tomonlar uchun axloqiy jihatdan obro‘li, xolis va savodxon shaxs bo‘lishikerak. Konfliktlarni hal qilishning an’anaviy shakllariga taqqoslaganda vositachilik qator afzalliklarga ega. Vositachini kurashuvchi tomonlarning o‘zlari tanlaydilar, shu bois u tomonlarning o‘zlariga qaraganda muzokaralarni oson boshqaradi va nazorat qiladi . Konfliktlarni tartibga solishning mustaqil yo‘nalishi bu uchinchi tomonning vositachiligi hisoblanadi. Farb nazariyasida bu yo‘nalish konfliktli mediatoring degan nom olgan. Uning doirasida vositachilik institutini qo‘llashdan tortib to vositachini o‘zining shaxsiga qo‘yiladigan talablar bilan bog‘liq turli nazariy va amaliy masalalargacha ko‘riladi. Konfliktdagi vositachilik funksiyalarini faqat hukumat muassasalari emas, shuningdek, har qanday tashkilotlar, muassasalar yoki alohida shaxslar bajarishlari mumkin. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, to‘g‘ri tanlangan vositachi konfliktni qisqa muddatda tartibga solishi mumkin, vaholanki uning aralashuvisiz taraflarni bitimga keltirish umuman amalga oshmasligi mumkin. Vositachi jarayonning norasmiy ishtirokchisi sifatida maydonga chiqadi, uning tavsiyalari va qarorlari konflikt ishtirokchilari uchun majburiy emas, biroq, bu holatda ham uning vositachilik harakatlari kelishuvga erishishda yordam berishi mumkin. Uchinchi tarafning maqomi rasmiy xarakterga ega bo‘lishi mumkin (masalan, arbitrajishtiroki). Konfliktda vositachi harakatlarining natijasi ko‘p darajada vositachining tutgan o‘rni va yo‘liga, uning xususiy manfaatlariga, shuningdek, konfliktni avj olishiga va o‘ta salbiy oqibatlarga yo‘l qo‘ymaslik uchun uning qanday vositalarni tanlashiga bog‘liq. Muzokaralar ADRusullari orasida muhim o‘rin tutadi. Muzokaralar natijasida fuqarolik-huquqiy nizolarning, shu jumladan, tijorat nizolarining asosiy qismi hal qilinadi. Xalqaro huquqiy va milliy huquqiy doirada muzokaralardan keng foydalanish odatiy holga aylangan. Biroq, nizo taraflari, ularning vakillari – advokatlar malakali muzokaralarga tayyor bo‘lmaydilar. Odatga ko‘ra, nizo yuzaga kelishi bilan muzokaralarga nisbatan vaqt va xarajat sarflanishi va ovvoragarchilikka duch kelishsa-da, sudga murojaat qiladilar. Dunyo amaliyotida nizolarni hal qilish bo‘yicha muzokaralarning ahamiyati yuristlar tomonidan doimiy ravishda ishlab chiqilib va o‘rganib chiqilgan butun bir nazariyaning mavjudligi bilan belgilanadi. Tijorat huquqiy munosabatlarida kelib chiqadigan nizolar yuzasidan muzokaralar odatda bitim bo‘yicha muzokaralardan farq qiladi. Garchi, har ikkala muzokara umumiy nazariyaga asoslansa-da, nizolar bo‘yicha muzokaralar taraflar konflikt holatda bo‘lganliklari bois ko‘proq salbiy hissiyotlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunday muzokaralarni yaxshi olib borish alohida yondashuv, maxsus bilim va ma’lum bir tajribani talab etadi. Nizolarni muqobil hal qilish bo‘yicha G‘arb konsepsiyasida muzokaralar ikki xil aspektda o‘rganib tadqiq qilinadi: nizolarni muqobil hal qilishning mustaqil usuli sifatida va sudga bog‘liq bo‘lmagan holda nizoni muqobil qilish usullarining ajralmas tarkibi sifatida (masalan, arbitraj, vositachilik, mini-sud va h.zo) Ular o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, birinchi holda muzokaralar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tomonlar (ularning vakillari) tomonidan amalga oshiriladi; ikkinchisida shartli ravishda uchinchi, mustaqil shaxslar arbitr, vositachi yoki raislik etuvchi tomonidan amalga oshiriladi. Tijorat nizolari, xususan, kompaniya yoki tadbirkorlar ishtirokida nizolarda muzokaralar ularni hal qilish yo‘lida birinchi qadamdir. Shartnomada nizoni hal qilish usuli sifatida muzokaralar alohida band sifatida kiritilgan yoki kiritilmagani hech qanday ahamiyat kasb etmaydi. Biroq, g‘arb mamlakatlari huquqshunoslari o‘z mijozlariga bunday band kiritishni tavsiya qiladilar. Hozirgi kunda rivojlangan xorijiy davlatlar huquqiy tizimida nizoni sudgacha olib bormasdan, muqobil yo‘l bilan hal qilishga qaratilgan mediatsiya — yarashtiruv protsedurasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Mediatsiya — ingliz tilidan tarjima qilinganda “vositachilik” ma’nosini anglatadi. U kelib chiqqan nizoni taraflarning o‘zaro maqbul qarorga erishish maqsadidagi ixtiyoriy roziligi asosida, xolis bo‘lgan shaxs, ya’ni mediator ko‘magida hal qilish usulidir. Mediatsiyani o‘z ichiga olgan nizolarni muqobil hal qilish usullari dunyoning yetakchi arbitraj institutlari tomonidan taqdim etiladigan nizolarni hal qilish xizmatlarining bir qismidir. Ularning barchasi mediatsiya protseduralari bo‘yicha o‘z qoidalariga ega (masalan, Xalqaro savdo palatasi, Amerika arbitraj uyushmasi, London xalqaro arbitraj sudi, Vena xalqaro arbitraj sudi, RF SSP qoshidagi Xalqaro Arbitraj sudi va boshqalar). Mediatsiya deganda kelib chiqqan nizoni taraflar o‘zaro maqbul qarorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator ko‘magida hal qilish usuli tushuniladi. Mediatsiya suddan tashqari tartibda, nizoni sud tartibida ko‘rish jarayonida, sud hujjatini qabul qilish uchun sud alohida xonaga (maslahatxonaga) kirguniga qadar, shuningdek sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish jarayonida qo‘llanilishi mumkin. Mediatsiya nizolarni hal qilishning boshqa usullari, xususan nizolarni sud tartibida hal qilishdan o‘zining bir qator afzalliklari bilan ajralib turadi. Birinchidan, nizolarni mediatsiya vositasida hal qilish sud tartibiga nisbatan ancha qisqa muddatlarda amalga oshiriladi. Nizolarni sud tartibida ko‘rib chiqish uchun ketadigan muddatning ko‘pligi muammosi faqatgina O‘zbekiston uchun tegishli emas. Misol uchun, Italiyada quyi turuvchi sudlarda ishni ko‘rib chiqish uchun o‘rtacha 3 yil kerak bo‘ladi. Agar sud qarori ustidan shikoyat qilinsa, bu muddat 10 yilga cho‘ziladi. Buyuk Britaniyada 73% da’vogarlar angliya sud tizimining urfdan qolganligi hamda samarasizligidan shikoyat qilishadi. London shahridagi sudlar tomonidan ishni ko‘rib chiqish uchun kamida 161 hafta, shahar tashqarisidagi sudlar tomonidan esa 195 hafta talab etiladi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, aksariyat hollarda mediatsiyani amalga oshirish muddati bir ish kunini, ba’zan bir necha soatlarni tashkil etadi. Xususan, 2018 yil 30 noyabrda holatiga ko‘ra, Singapur mediatsiya markazida tomonlar o‘rtasida mediativ kelishuv tuzilishi bilan yakunlangan ishlarning 90%dan ortig‘i bir ish kunida hal qilingan. Ikkinchidan, mediatsiya tartib-taomillari qo‘llanilganda ishga taalluqli barcha ma’lumotlar mutlaqo sir tutiladi. O‘rtadagi nizo va unga oid faktlardan faqatgina taraflar va ularning vakillari hamda mediator xabardor bo‘lishi mumkin va ularga qonun bilan bu axborotlarni oshkor qilmaslik majburiyati yuklatiladi. Uchinchidan, mediatsiya vositasida hal qilinadigan nizolarda har ikkala taraf uchun ham maqbul kelishuvga erishiladi. Sud tartibida ko‘riladigan nizolar bo‘yicha bir taraf foydasiga chiqarilgan qaror ikkinchi tarafning ziyoniga xizmat qiladi. Natijada bir ishni ko‘rish appelyatsiya, kassatsiya, nazorat tartiblari bilan oylab, hatto yillab cho‘zilib ketishi mumkin. Mediatsiyani qo‘llashda taraflar ixtiyoriy ravishda mediativ kelishuv tuzish orqali nizoni hal qilish yo‘llari va usullari, kelishuvda belgilangan majburiyatlarni bajarish muddatlari hamda ushbu majburiyatlarni bajarmaslik oqibatlarini ham belgilab qo‘yishlari mumkin. Nizolarni hal qilishda mediatsiyani qo‘llashning keng yoyilishi sudlar uchun ham foydadan xoli bo‘lmaydi. Ish hajmining noreal darajada ko‘pligi barcha davlatlar sudlari uchun umumiy muammo hisoblanadi. Jumladan, Hindistonda har bir sudyaga 2147ta ish to‘g‘ri keladi. Ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan ishlarning umumiy soni 31,280,000tani tashkil etadi. Bu ishlarning Hindiston sudlari tomonidan ko‘rib chiqilishi 2330 yilga kelib tugallanishi mumkin. XitoyXalqRespublikasida 2012 yildasudlarishyurituvida 200 000dan ortiqishmavjudedi. JanubiyAfrikada 2004-2005 yillardavomidasudlarga 128 000ta da’voarizasikelibtushganvashulardan 62%i o‘shadavroralig‘idahalqilingan. Germaniyadaesa, 4771 nafarquyituruvchisudyalartomonidanko‘rilganishlar bor yo‘g‘i 1416 nafaryuqorituruvchisudyalartomonidanappelyatsiyatartibidako‘ribchiqiladi. Nizolarni mediatsiya vositasidahalqilishsudlarishhajminingsezilarlidarajadakamayishigaolibkeladi. Bunixalqarotajribahamisbotlaydi. Xususan, DelhivaBangalor mediatsiya markazlaritashkiletilganpaytdaikki oy davomida 39 969ta ishni, Dubay mediatsiya markaziesa, bir oy davomidasudlarishyurituvidabo‘lganishlarning 1/3 qismini mediatsiya tartib-taomillariniqo‘llaganxoldako‘ribchiqdi. Bundanko‘rinibturibdiki, mediatsiyaniqo‘llashnafaqatnizolashayotgantaraflar, balki sudlaruchunhamijobiyta’sirgaega. Sudlov va arbitraj Nizolarni hal etish mexanizmi ularni ko‘rib hal qilishning sud va suddan tashqari tartibini belgilaydi. Bunda nizoning kayst tartibga mansubligi huquqiy munosabatning xususiyatini inobatga olgan holda qonun hujjatlari bilan belgilanadi. Bunday xususiyatlar nizoni hal qilish tartibi bilan emas, balki ularning mohiyati bilan bog‘liq bo‘lib, buni aniqlash uchun nizoni hal qilishda qaysi moddiy huquq nomasi qo‘lanilishini bilan bog‘liq. Nizolarni sud va suddan tashqari hal qilishning tartibi bir xil emas. Ba’zi bir normativ hujjatlar nizolarni sud orqali va suddan tashqari hal qilish o‘rtasida tanlovni nazarda tutadi. Ba’zi nizolarni sudgacha hal qilishning majburiy tartibi belgilanib qo‘yilishi ham mumkin (masalan mehnat nizolarida, oila huquqiy nizolarda va h.zo). Bundan tashqari, qonun hujjatlari nizolarni faqat sud tomonidan ko‘rib chiqish tartibini belgilab qo‘yishi mumkin. Xalqaro munosabatlarda nizolar xalqaro sudlar tomonidan (universal va mintaqaviy) ko‘rib chiqilishi mumkin, ular nizoni nafaqat mohiyatan hal qiladi, balki xalqaro huquqning yordamchi manbai bo‘lgan qarorni ham qabul qilishi mumkin (masalan, Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi, Yevropa Ittifoqi sudi). Sudga murojaat qilish imkoniyati manfaatdor shaxslarning odil sudlovga erishish imkoniyatini ta’minlaydi, sud himoyasi vositasi bo‘lib, buzilgan huquqlar va qonuniy manfaatlarni da’vo arizasi, shuningdek, davlat idoralari, mansabdor shaxslarning hatti-harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat berishda ifodalangan murojaati hisoblanadi. Arbitraj (ot fr. arbitrage — nizoni vositachi yordamida hal qilish) — atamasi bu nodavlat arbitrlar tomonidan tomonlar uchun bajarilishi majburiy bo‘lgan qaror chiqarish yo‘li bilan nizolarni ko‘rib chiqishdan iborat arbitraj jarayoni. U o‘z ichiga mahalliy arbitraj – hakamlik sudlari ( domesticarbitration ); xalqaro tijorat arbitraji ( internationalcommercialarbitration ); xalqaro investitsion arbitraj ( internationalinvestmentarbitration ); davlatlararo arbitraj ( interstatearbitration )ni ham o‘z ichiga oladi. A dabiyotlar 1. Shoraxmetov Sh.Sh. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksiga sharhlar. – Toshkent: TDYUI, 2010. 2. Sh.Ro‘zinazarov, M.Mamasiddiqov, Sh.Masadikov. Hakamlik muhokamasi haqida nimalarni bilish kerak? Amaliy qo‘llanma. infoCOM.uz MCHJ nashriyoti. Toshkent, 2010. 3. Treteyskie sudы v Uzbekistane: analiz i tendensii razvitiya. Nauchno- prakticheskoe posobie. / Otv. red. Asyanov Sh.M. – T.: Shark, 2004. – 608 s. 4. O‘zbekiston Respublikasining "Hakamlik sudlari to‘g‘risida"gi Qonuniga sharh. 5. Inoyatova S.F. Protsessualnыe mexanizmы otmenы i vыdachi ispolnitelnыx listov na prinuditelnoe ispolnenie resheniy treteyskix sudov. Monografiya. –Toshkent: De-Haus-Print, 2011. 6. Sh.M.Masadikov. Problem ы pravovogo regulirovaniya mediatsii. Monografiya. – Tashkent: TGYuU, 2014. – 150 s. 7. Sh.M.Masadikov. Mediatsiya-alternativn ы y sposob razresheniya grajdansko-pravov ы x sporov. Uchebnoe posobie. – Tashkent: TDYuI, 2010. – 100 s. 8. M.M.Mamasiddiqov, Sh.M.Masadikov, D.Y.Xabibullayev N.A.Azizov, I.M.Salimova Hakamlik muhokamasi (o‘quv qo‘llanma) TOSHKENT – 2018 9. Nizolarni xal qilishning mukobil usullari / O‘quv qo‘llanma. Yuridik fanlari buyicha falsafa doktori (PhD), dotsent v.b. I.M.Salimova. - Toshkent. TDYuU, 2022. - 208 bet.

Nizolarni muqobil hal qilishni rivojlantirish bo‘yicha xalqaro amaliyot

Купить