Nizolarni sudgacha hal qilishning shartnomaviy va majburiy - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	55.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nizolarni sudgacha hal qilishning shartnomaviy va majburiy

Купить

Nizolarni sudgacha hal qilishning shartnomaviy va majburiy tartibi.
Reja:
1 . Nizolarni hal qilishning mukobil usullari tushunchasi va turlari.
2. Nizolarning hal qilishning tartibi VA sharti
3. Nizolarni sudgacha hal qilishning ahamiyati
T avsiya etiladigan adabiyotlar
1. Shoraxmetov Sh.Sh. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual
kodeksiga sharhlar. – Toshkent: TDYUI, 2010.
2. Sh.Ro‘zinazarov, M.Mamasiddiqov, Sh.Masadikov. Hakamlik
muhokamasi haqida nimalarni bilish kerak? Amaliy qo‘llanma. infoCOM.uz
MCHJ nashriyoti. Toshkent, 2010.
3. Treteyskie sudы v Uzbekistane: analiz i tendensii razvitiya. Nauchno-
prakticheskoe posobie. / Otv. red. Asyanov Sh.M. – T.: Shark, 2004. – 608 s.
4. O‘zbekiston Respublikasining "Hakamlik sudlari to‘g‘risida"gi Qonuniga
sharh.
5. Inoyatova S.F. Protsessualnыe mexanizmы otmenы i vыdachi
ispolnitelnыx listov na prinuditelnoe ispolnenie resheniy treteyskix sudov.
Monografiya. –Toshkent: De-Haus-Print, 2011.
6. Sh.M.Masadikov. Problem ы pravovogo regulirovaniya mediatsii.
Monografiya. – Tashkent: TGYuU, 2014. – 150 s.
7. Sh.M.Masadikov. Mediatsiya-alternativn ы y sposob razresheniya
grajdansko-pravov ы x sporov. Uchebnoe posobie. – Tashkent: TDYuI, 2010. – 100
s.
8. M.M.Mamasiddiqov, Sh.M.Masadikov, D.Y.Xabibullayev N.A.Azizov,
I.M.Salimova Hakamlik muhokamasi (o‘quv qo‘llanma) TOSHKENT – 2018
9. Nizolarni xal qilishning mukobil usullari / O‘quv qo‘llanma.
Yuridik fanlari buyicha falsafa doktori (PhD), dotsent v.b. I.M.Salimova. -
Toshkent. TDYuU, 2022. - 208 bet
2.1. Nizolarni hal qilishning muqobil usullari tushunchasi va turlari.
Nizolarni mukobil hal qilish deganda, asosan davlatning odil sudlov tizimidan
tashkarida nizolarni xal etishning uslub va usullari, mexanizmlari tushuniladi.
Zero, nizolar nafakat sud Hokimiyati yoki ijro hokimiyati (solik, bojxona
organlari) organlari tomonidan, balki boshka nodavlat organlar xakamlik sudlari,
xalkaro arbitraj sudlari yoxud mediatsiya orkali hal etilishi mumkin. O‘z
navbatida, butun dunyoda nizolarni mukobil Xyal kilish - "Alternative dispute
resolution methods"(ADR) deb nomlanib, fukarolar va yuridik shaxslarning
buzilgan xukuklari va konuniy manfaatlarini ximoya kilishning samarali usuli va
zaruriy sharti sifatida e’tirof etiladi.
O‘z navbatida, Birlashgan millatlar tashkiloti (BMT) Nizomining¹ oltinchi
bobi "Nizolarni tinch yo‘l bilan xal kilish" masalalariga bagishlangan bo‘lib, ushbu
bobning 33-moddasida nizoni muzokaralar yuritish, tekshirish, vositachilik,
yarashuv, arbitraj orkali xal etish nizolarni tinch yo‘l bilan xal kilish vositasi
sifatida e’tirof etilganligini kayd etish darkor.

Mamlakatimizda nizolarni xal kilishning mukobil usullarini joriy kilishga oid
izchil isloxotlar amalga oshirilib, ularning xukukiy asoslari moddiy va protsessual
Konunchilikda mustaxkamlanib, boskichma-boskich takomillashib bormokda.
Birok, milliy konunchilikda nizolarni xal kilishning mukobil usullari tushunchasi
mustaxkamlanmagan.
Nizolarni xal kilishning mukobil usullari deganda konun xujjatlari yoki
taraflarning kelishuvi yoxud lokal xujjatlar bilan belgilangan va xukukiy
munosabat ishtirokchilari o‘rtasida vujudga keladigan nizolarni suddan tashkari xal
kilishga karatilgan tartib-taomillar, usullar, mexanizmlar tushuniladi.
Hukukiy munosabat ishtirokchilari o‘rtasida vujudga kelgan nizolarni suddan
tashqari xal kilish imkonini berib, kuyidagi afzalliklarga ega:
birinchidan, kiska muddatlarda nizoni hal qilish imkoniyati
ikkinchidan, taraflar nizoni hal qilish uchun uchinchi shaxs (mediator,
xakamlik sudi sudyasi, ekspert)ni mustakil tanlash mavjud:xukukiga ega;
uchinchidan, sul muxokamasining bo‘lmasligi, taraflarning da’vogar va
javobgar singari maqomga ega emasliklari sababli taraflar o‘rtasida soglom muxit
saklanib koladi;
to‘rtinchidan, sud muhokamasidan farqli ravishda norasmiy shaklda
o‘tkazilishi natijasida taraflar o‘zini erkin tutishlari mumkin,
beshinchidan, maxfiyligi, yani yuritilmaydi, yopik tarzda o‘tkaziladi; xech
kanday bayonnomalar
oltinchidan, taomillarning moslashuvchanligi taraflar tomonidan nizolarni xal
kilishning mukobil usullarini erkin tanlay olishlari, o‘zgartirishlari mumkin;
yettinchidan, taraflar o‘rtasida o‘zaro munosabat bir-biriga rakib,
nizolashuvchi taraf sifatida emas, balki xamkorlik va urtoklik alokalarining
rivojlanishi bilan belgilanadi.
Xorijiy davlatlar amaliyotida nizolarni xal kilishning kuyidagi mukobil
usullari ko‘llaniladi: ekspert xulosasi (expert determination)
> muzokaralar (negotiation);
vositachi ishtirokidagi muzokaralar (facilitated negotiation /facilitation),
spamyn (conciliation);
vositachilik (mediation);
arbitraj/ xakamlik muxokamasi (arbitration);
vositachilik-arbitraj (mediation-arbitration);
mustakil hal qilish (adjudication). kichik-protsess (mini-trial)
xolatlarni aniklash (fact finding);
nizolarni xal kilish komissiyasi (dispute review boards);
xususiy sud (private judging).
mustakil dastlabki baxolash (early neutral evaluation); - kup eshikli sud
(multi-door courthouse)
nizolarni xal kilish bo‘yicha sudgacha majlis o‘tkazish (settlement
conference);
soddalashtirilgan xolislar sudi (summary jury trial) va b.ka.

Mazkur NMX usullarining eng keng tarqalgan turlari sifatida mediatsiya,
hakamlik muxokamasi, arbitraj, yarashtiruv va muzokarani keltirish mumkin.
Mediatsiya (mediation) - bevosita nizoni taraflar o‘zaro makbul karorga
erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator uchinchi shaxs, xolis)
ko‘magida hal KILISh usuli xisoblanadi. Ayrim yuridik adabiyotlarda vositachilik
termini Hakamlik muxokamasi / arbitraj (arbitration) - taraflarning o‘zaro ixtiyoriy
roziligi asosida nizoni xal kilish uchun o‘zlari tomonidan tanlangan Hakamlik
sudi(arbitraj)ga murojaat kilishlari tushuniladi. Birok, boshka NMX usullariga
nisbatan rasmiy taomil bo‘lib hisoblanadi. Chunki nizoni hakamlik
muxokamasi(arbitrajlari)da xal KILISh natijalariga kura xakamlik sudyasi(arbitr)
taraflar uchun majburiy tusga ega bulgan xal kiluv qarorini kabul kiladi. Ushbu
karor taraflar tomonidan ixtiyoriy ijro etilmagan takdirda, ulardan birining
arizasiga ko‘ra vakolatli sudlar tomonidan majburiy ijroga karatilishi mumkin.
Yarashuv (conciliation) ham taraflarning xolis(uchinchi shaxs)ga murojaat
kilgan xolda nizoni hal qilish taomili xisoblanadi. Birok, boshka NMX usullariga,
xususan xakamlik muxokamasiga nisbatan o‘zining norasmiyligi, ishni yakuni
buyicha majburiy karor chikarilmasligi bilan fark kiladi. Bunda xolisning asosiy
vakolatlari taraflarga maslaxat va nizoni yechimi buyicha takliflar berish bilan
cheklanadi.
Muzokara (negotiation) boshka NMX kilish usullaridan farkli ravishda,
nizolashuvchi taraflarning nizoni uchinchi shaxsga murojaat kilmasdan uzlari
tomonidan mustakil xal kilishlarini nazarda tutadi.
Mazkur usullar NMX usullari uchun umumiy bo‘lgan xususiyatlarga,
afzalliklarga ega bo‘lishi bilan birgalikda, o‘zining xukukiy tabiatiga ko‘ra bir-
biridan fark kiluvchi jixatlarga ega. O‘z navbatida, ushbu farkli xususiyatlar
mazkur usullarning jamiyatning tarixiy jiy-madaniy, iktisodiy-siesiy va boshka
omillar ta’sirida vujudga kelganligi va rivojlanganligi bilan belgilanadi.
Mediatsiya deganda nizoni taraflar uzaro ixtiyoriy kelishib, mediator
yordamida hal qilish usuli tushuniladi. Mediator esa bevosita mediatsiyani amalga
oshirish uchun taraflar tomonidan jalb etiladigan shaxsdir.
"Mediatsiya" so‘zining lugaviy ma’nosiga to‘xtaladigan bo‘lsak, lotin tilida
"mediare", ingliz tilida "mediation" so‘zlaridan kelib chikkan bo‘lib, "vositachilik"
ma’nosini anglatadi. Ushbu taomilning rivojlanishi kadimgi Rimga borib takaladi.
Jumladan, Qadimgi Rimda savdo sohasidagi nizolar asosan "vositachi" (medium)
ishtirokida xal kilingan. O‘z navbatida, Yustinian kodeksida xam nizolarni
vositachi ishtirokida hal kilish mumkinligi mustaxkamlangan. Zamonaviy
mediatsiya tushunchasi esa, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab AQSh,
Avstraliya va Buyuk Britaniyada shakllana boshlagan. Dastlab, asosan oilaviy
nizolarni xal kilishda keng kullanilgan.
Yevropa Parlamenti na Kengashining 2008 yil 21 maydagi YeI 2008 (52)
direktivasi fukarolik va tijorat sohasidagi mediatsiyaning ayrim aspektlariga
taallukli bo‘lib, mediatsiya tushunchasiga kuyidagicha ta’rif beriladi: "Nizoning
ikki yoki undan ortik taraflari ular o‘rtasidagi nizoni xal kilish to‘g‘risida
kelishuvga erishish maksadida, mazkur jarayon taraflarning tashabbusi bilan

uyushtirilganligidan, sud tomonidan taklif etilgan ëki tayinlanganligidan ski milliy
konunchilikda ko‘rsatilganligidan kat’i nazar uchinchi tarafga yordam so‘rab
murojaat etishi jarayonidir?
O‘zbekiston Respublikasining 2018 yil 3 iyuldagi "Mediatsiya to‘grisida"gi
Qonuni 4-moddasiga ko‘ra, mediatsiya - kelib chikkan nizoni taraflar o‘zaro
makbul karorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator
ko‘magida xal kilish usuli xisoblanadi.
Mamlakatimizda xam garchi mediatsiya deb nomlanmasa-da, mediatsiyata
O‘xshash yarashtirish taomillari kadimdan ota bobolarimiz tomonidan keng
kullanilib kelinganligi kayd etish darkor. Xususan, oilaviy nizolar kadimdan milliy
urf odatlarimiz, an’analarimizga kura, maxallaning xurmatga sazovor sshi ulug
oksokollari, fukarolar yigini raislari, kuni-kushnilar. yoki karindosh-uruglar
ishtirokida, ular tomonidan muayyan yarashtirish choralarini ko‘rgan xolda xal
kilinib kelingan, ya’ni, oilaviy nizolarni hal qilishda ular mediator vazifasini
bajargan.
Mediatsiya NMX usullariga axamiyatga ega. Bu mediatsiya tartib-taomilini
AMALGA oshirishning O‘ziga xos xususiyatlari va afzalliklari bilan belgilanadi.
Meditsiya kuyidagi afzalliklarga ega:
-kiska muddatlarda nizoni xal kilish imkoniyati mavjud:
-taraflar uchun nafakat mediatorni, balki mediatsiyani o‘tkazish tartib-
taomilini mustakil tanlash imkoniyati mavjud:
- taraflar uchun o‘zaro manfaatli kelishuvga erishish mumkin;
-taraflar uchun kulay muxit, norasmiy jarayonda o‘tkaziladi;
-mediatsiyada golib yoki maglub taraf bo‘lmaydi, ya’ni o‘zaro manfaatli
kelishuvga erishilganligi uchun har ikki taraf "win-win" - golib makomida bo‘ladi;
-maxfiylik prinsipi asosida o‘tkaziladi;
- kam sarf-xarajatli xisoblanadi.
Xukukshunos olim F.Otaxonov nizolarni davlat sudlarida hal etish bilan
takkoslaganda mediatsiyaning kuyidagi afzalliklari kayd etadi:
Birinchidan, huquqlarni davlat sudlarida ximoya kilishning sud shaklidan
mediatsiya jarayonining asosiy farki mediatorning nizoning moxiyatiga nisbatan
o‘z-o‘zidan xech kanday karor kabul kilmasligi xisoblanadi. Mediatsiya
doirasidagi barcha karorlar fakat taraflarning o‘zaro roziligi asosida kabul kilinadi.
Sudda nizolar sudyalar tomonidan taraflar uchun majburiy bo‘lgan va majburiy
tartibda ijro kilinishi mumkin bo‘lgan karorlar chikarish yo‘li bilan tugatiladi.
Ikkinchidan, sudlarda ishlarning ko‘pligi va ishlarni kurib chikish oylab
cho‘zilganligi tufayli mediatsiya orkali nizolarni xal etish vaktning tejalishiga olib
keladi, ko‘pincha bir ish bo‘yicha nizolar ikkinchi va uchinchi instansiyada davom
etadi, yutkazgan taraf sud xujjatlari ustidan shikoyat qiladi. Yuridik yordam
olishga sarflanadigan xarajatlar sud jarayonining davom etish muddati bilan uzviy
boglik bo‘lganligi tufayli nizolarni tezkorlik bilan xal kilinishi mediatsiyaning
tejamkorligini bildiradi.
Uchinchidan, mediatsiya o‘zgaruvchan jarayon xisoblanib, taraflar nizoni
kurib chikish jarayonini o‘z xohishiga kura tartibga solishlari mumkin, ularga

muammoni muxokama etish uchun erkin sharoit yaratiladi. Shu bilan birga
mediatorning o‘zi xam taraflarga nizoni hal qilish yo‘lini topishga yordam beradi.
Turtinchidan, sud ishining ommaviyligi, oshkoraligi va ochikligidan farkli
ravishda mediatsiya jarayoniga maxfiylik xosdir. Taraflardan olingan barcha
malumotlar, "devordan tashqariga chikmaydi" va mediatorning faoliyati
tugagandan so‘ng uning barcha yozuvlari yuk kilinishi lozim.
Beshinchidan, sud karorlari har doim xam taraflar istagan okibatga olib
kelmaydi (kamida bir taraf ishning natijasidan noroziligicha qoladi) va bu xolat
kelajakda sud qarorlarini nafakat ixtiyoriy bajarishdan bosh tortilishiga, balki
bajarishga majburiy tuskinlik kilinishiga olib keladi. Mediatsiya davomida barcha
karorlar taraflarning ikki tomonlama kelishuviga ko‘ra kabul kilinadi va ikkala
taraf uzlari tomonidan birgalikda kabul kilingan qarorlarini ixtiyoriy ravishda
bajarish majburiyatini oladilar.
Oltinchidan, mediatsiyaning rad etib bo‘lmaydigan ustunliklari ichida taraflar
o‘rtasidagi yaxshi, do‘stona munosabatlarni saklab kolish xisoblanadi. Mediatsiya
ayniksa, mulkni taksimlash, er xotinlar, ota-onalar va farzandlar o‘rtasidagi
kelishmovchiliklarni bartaraf etish, mexnat nizolarini hal etish bilan boglik
muammolarni xal etishda samarali xisoblanadi.
Mediatsiya suddan tashkari tartibda, sud tartibida sud tomonidan sud xujjatini
kabul kilish uchun aloxida xonaga (maslaxatxonaga) kirguniga kadar kullanilishi
mumkin.
2.3. Mediatsiya turlari. Mediatsiya modellari.
Mediatsiyani turlarga ajratishda turlicha tasniflash mezonlari asos kilib oldini
na gradini.
Mediatsiyani o‘tkazish maksadiga ko‘ra quyidagi turlari farklanadi:
-umumiy mediatsiya (Scoping mediation) - ushbu mediatsiyada nizo predmeti
va ishni kurish doirasi aniklanadi;
-nizoni hal qilishga qaratilgan mediatsiya (Dispute settlement mediation)
nizoni xal kilish va taraflar uchun uzaro manfaatli bo‘lgan kelishuvga erishish
maksad kilib olinadi;
-nizodan tiyilish mediatsiyasi (Conflict containment mediation) - taraflarning
o‘zaro muskara olib borishlari uchun eng makbul O‘zlarini tutib turish koidalari
ishlab chikiladi;
-shartnoma tuzish bo‘yicha mediatsiya (Transactional mediation) - shartnoma
tuzish bo‘yicha muzokaralar olib borilaetganda o‘tkaziladi va bo‘lajak shartnoma
bo‘yicha sheriklarning o‘zaro bir-birlarini tushunishlari va manfaatlarini aniklash
uchun xizmat kiladi;
-siësiy karorlar qabul qilishga karatilgan mediatsiya (Policy making
mediation) jamoat manfaatlarini isobga olgan holda siësiy karorlar kabul kilish
uchun o‘tkaziladi;
-preventiv mediatsiya (Preventive mediation) oldini olish maksadida
o‘tkaziladi.
Nizolarning turlariga ko‘ra:
>Mexnat nizolari buyicha mediatsiya;
>Oilaviy nizolar bo‘yicha mediatsiya;

>Iktisodiy nizolar buyicha mediatsiya;
> fukarolik xukukiy nizolar bo‘yicha mediatsiya;
- Ma’muriy (solik) nizolari bo‘yicha mediatsiya turlari farklanadi.
Meditorlarning soniga kura:
-Yakka mediator;
-ishtirok ikki va undan ortik mediator ishtiroki (co-mediation)da
o‘tkaziladigan mediatsiya turlari mavjud.
Mediatsiyada boshka taomillarning qo‘llanilganligiga ko‘ra: mediatsiyaning
klassik (sof) va aralash shakllari bir-biridan farklanadi. Aralash shakliga
vositachilik-arbitraj (mediation arbitration) turini misol sifatida keltirish mumkin.
Mediatsiya turlari ichida tijorat (commercial mediation) mediatsiya turi
borligini xam aloxida kayd etish darkor. Lukasz Rozdeiczer Ba Alejandro Alvarez
de la Campa kabi olimlar o‘zlarining ilmiy ishlanmalarida tadbirkorlar urtasida
nizolarni xal kilishda tijorat mediatsiyasi (commercial mediation)ni tatbik etish
tugrisida fikrlarni ilgari surishadi. Zero ADR loyixasining asosiy maksadlaridan
biri tadbirkorlik soxasida nizolarni tinch yo‘l bilan xal kilish mexanizmini
ta’minlash orkali tadbirkorlik muxitini yaxshilash xisoblanadi. Ushbu maksadga
uzok muddatga muljallangan nizolarni hal kilishning samarali tizimini joriy lish
orkali erishish mumkin.
Bundan tashkari, bugungi kunda amaliyotda medna onlayn turi keng
ko‘llanilmokda. Onlayn mediatsiya internet va axborot texnologiyalarini ko‘llagan
holda amalga oshiriladi va kolgan mediatsiya turlariga qaraganda bir kator
afzalliklarga ega. Jumladan, onlayn mediatsiya uzok masofadan turgan xolda
nizoni xal etish imkonini beradi. Bunda taraflar, mediatorlar uchun vakt va yo‘l
xarajatlari iktisod kilinadi. Bundan tashqari, hozirgi pandemiya sharontida Onlayn
mediatsiya ishtirokchilarning sogliklarini saklash imkonini beradi va jismoniy
imkoniyati cheklangan shaxslar (nogironlar)ning ortikcha sarsongarchiliklari oldi
olinadi. Shuningdek, onlayn mediatsiya asosiy mediatsiya jarayoni uchun
tayyorgarlik boskichi bo‘lib xizmat kilishi mumkin.
Mediatsiyaning kanday shaklda amalga oshirilishiga karab uning modellari
xam farklanadi. Butun dunëda mediatsiyaning eng keng tarkalgan modellari
sifatida baholovchi (evaluative approach), kumaklashuvchi (facilitative) va kayta
uzgartiruvchi (transformative) modellari kullaniladi. Baxolovchi (evaluative
approach) modelda mediator vaziyatga baxo berib,taraflarning kuchli yoki kuchsiz
tomonlarini aniklaydi va nizoni hal qilish bo‘yicha yo‘nalish beradi, ayrim hollarda
ularga nizoni xal kilishning makbul yechimlarni taklif kilib mediatsiya jarayoniga
bevosita ta’sir kursatadi.
Kayta o‘zgartiruvchi (transformative approach) modelda boshka modellardan
farkli ravishda mediator taraflar o‘rtasida muammoli vaziyatni xal kilish va o‘zaro
makbul kelishuvga erishishga xarakat kilmaydi. Mediator muammoli vaziyatni hal
qilish va nazorat kilishni taraflarning uziga yuklaydi.
Mediatsiya taraflari mediatsiya jarayoni borishini uzlari mustakil belgilaydi,
yani mediator kursatmalariga amal kilib unga ergashmaydi. Bunda mediatsiya
taraflari tomonidan amalga oshiriladigan asosiy xarakat va "tinglashdir. Taraflar
bir-birlarini eshitish va tinglash orkali muammoli vaziyatga boshkacha nazar

tashlaydi, uni nafakat akl-idroki balki kalbi bilan tushunish imkoniga ega bo‘ladi.
Natijada taraflar o‘rtasida bir-biriga bo‘lgan munosabat, muammoli vaziyatni
tushunish o‘zgaradi (transformatsiya), uro bir-birlarining talablarini tan olish va
maqbul karorga erishish uchun sharoit yaratiladi.
Kumaklashuvchi (facilitative) mediatsiyada mediator taraflar o‘rtasida
muammoli vaziyatni yaxshilash, o‘zaro makbul karorga erishishlari va hal qilish
uchun yordam beradi.
Yukoridagilardan tashkari xorijiy davlatlar amaliyotida mediatsiyaning:
-muammoni hal kilishga qaratilgan (problem-solving or settlement-directed
approach);
-narrativ (parrative approach);
-ekotizimli yoki oilaviy nizolarga qaratilgan (ecosystemic or family-focused
approach);
-tushunishga (understanding-based approach);asoslangan mediatsiya
-kayta tiklovchi (restorative mediation) kabi boshka modellari xam
kullaniladi.
.
"Mediatsiya tugrisida"gi Konunning 4-moddasiga ko‘ra, mediativ kelishuv
deb mediatsiyani ko‘llash natijasida mediatsiya taraflari tomonidan erishilgan
kelishuvga aytiladi.
Ushbu Qonunning 29-moddasiga asosan mediativ kelishuv mediatsiya tartib-
taomilini amalga oshirish natijalari bo‘yicha taraflar kelib chikkan i yexud
majburiyatlarni baja nizo shartlari va muddatlari xususida o‘zaro makbul karorga
erishgan takdirda, taraflar o‘rtasida yozma shaklda tuziladi.
Fukarolik va iktisodiy protsessual konunchilikka kura, mediativ kelishuv
birinchi instansiya sudida sud aloxida xonaga (maslaxatxonaga) sud xujjatini kabul
kilish uchun chikkuniga qadar taraflar tomonidan tuzilishi mumkin.
Uzbekiston Respublikasining Iktisodiy protsessual kodeksi (bundan keyin
matnda IPK deb yuritiladi) 107-moddasi 5-bandiga ko‘ra, taraflar o‘rtasida
mediativ kelishuv tuzilgan takdirda, sud da’vo arizasini ko‘rmasdan koldiradi. O‘z
navbatida, nizoni sudla kurish jarayonida mediativ kelishuvning tuzishi taraflar
uchun manfaatli ekanligini kayd utish lozim. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi
"Davlat boji to‘grisida"gi qonunning 18-moddasi birinchi kismi 9-bandiga ko‘ra,
taraflar urtasida mediativ kelishuv tuzilgan bo‘lsa, ariza ko‘rmasdan koldirilganda
davlat boji undirilmasligi mustaxkamlangan. Ushbu konda Mediatsiya tugrisidagi
konunning 17-moddasida xam o‘z ifodasini topgan. Ya’ni, garaflar nizoni sudda
ko‘rish jarayonida mediativ kelishuvga erishsa, davlat bojini to‘lashdan ozod
etiladi. Ishni ko‘rish bilan boglik bo‘lgan chikimlar, jumladan pochta xarajatlari
esa javobgar zimmasiga yuklatiladi. Analogik norma fukarolik protsessual
konunchilikda xam mustaxkamlangan. O‘z navbatida, nizoni sud muxokamasida
yoki vakolatli davlat organida ko‘rish jarayonida mediatsiya tartib-taomilini
amalga oshirish chogida taraflar tomonidan erishilgan mediativ kelishuv tegishli
ish kaysi sud yoki vakolatli davlat organining ish yurituvida turgan bo‘lsa, darxol
o‘sha sudga yoki vakolatli davlat organiga yuborilishi lozim. Nizo mediativ

kelishuv bilan mediatsiya tartibida xal kilingan takdirda, to‘langan davlat boji
kaytarilishi lozim. Milliy konunchilikka ko‘ra, davlat organlari tomonidan
mediativ kelishuv tuzilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Agar, davlat organi yoki boshka
organ tomonidan muayyan shaxsning manfaatlarini kuzlab sudga da’vo takdim
etilgan bo‘lsa, o‘sha shaxs mazkur davlat organining yoki boshka organning
ishtirokisiz mediativ kelishuv tuzishga xakli xisoblanadi.
Mediativ kelishuv uni tuzgan taraflar uchun majburiy kuchga ega bo‘lib,
ushbu kelishuv unda nazarda tutilgan tartibda hamda muddatlarda taraflar
tomonidan ixtiyoriy ravishda bajarilishi lozim. Agar, mediativ kelishuv
bajarilmagan takdirda taraflar o‘z xukuklari ximoya kilinishini so‘rab sudga
murojaat etish huquqiga ega.
Mediativ kelishuv bajarilmasligining okibatlari taraflar tomonidan ushbu
kelishuvning uzida belgilab kuyilishi xam mumkin.
Sud amaliyoti materiallaridan misollar:
"Fargona xududiy elektr tarmoklari korxonasi" aksiyadorlik jamiyati sudga
da’vo arizasi bilan murojaat kilib, "Fargona suv ta’minoti" mas’uliyati cheklangan
jamiyatidan 4 222 539 835 so‘m karzdorlikni undirishni so‘ragan. Ammo sud
majlisida taraflar 2019 yil 23 oktyabr kuni mediativ kelishuvga erishganini ma’lum
kilib, da’vo arizasini ko‘rmasdan koldirishni so‘rashdi.
Sud majlisida ayon bo‘ldiki, sudga takdim etilgan mediativ kelishuvni
"Fargona xududiy elektr tarmoklari korxonasi" aksiyadorlik jamiyati bosh direktori
A. Saydaliev xamda "Fargona suv ta’minoti" mas’uliyati cheklangan jamiyati
direktori M. Yo‘ldoshev imzolagan.
"Mediatsiya to‘grisida"gi konunning 17-moddasiga binoan, mediatsiya tartib-
taomilini amalga oshirish chogida davlat organining bevosita aralashuvi
takiklanadi. Shu sababli sud mediativ kelishuv shartlarini muxokama kilmadi va
ularga xukukiy baxo bermadi.
Amaldagi "Davlat boji to‘grisida"gi konunning 18-moddasiga muvofik, agar
taraflar o‘rtasida mediativ kelishuv tuzilgan bo‘lsa, ariza kurmasdan koldirilganda
davlat boji kaytarilishi lozim.
Ayni koida "Mediatsiya tugrisida"gi konunning 17-moddasida xam o‘z
ifodasini topgan. Iktisodiy protsessual kodeksining 107 moddasida taraflar
o‘rtasida mediativ kelishuvning tuzilgani da’vo arizasini kurmasdan koldirish
uchun asos bo‘lishi kayd etilgan. Ana shu asoslarga tayangan sud da’vo arizasini
ko‘rmasdan koldirish yuzasidan ajrim chikardi. Ushbu holatda, agar ish mazmunan
ko‘rilib, xal kiluv qarori kabul kilinganda "Fargona suv ta’minoti" mas’uliyati
cheklangan jamiyati 84 450 796 so‘m mikdorida davlat boji to‘lagan bo‘lardi.
Mediatsiyaning bugungi kundagi zamonaviy ko‘rinishi dastlab AQSh, Buyuk
Britaniya, Avstraliya kabi anglo-sakson xukuki oilasiga mansub xorijiy davlatlarda
XX asrning ikkinchi yarmida vujudga kelgan. Keyinchalik Yevropa davlatlarida
xam rivojlanishni boshlagan.
AKShda mediatsiyani tartibga solishga karatilgan yagona federal konun yuk.
Xar bir shtatda nafakat mediatsiya, balki nizolarni mukobil hal etish usullarini
Hukukiy tartibga solish va kullashga oid o‘ziga xos amaliët shakllangan.

Jumladan, AQShda dastlab mediatsiyani ko‘llash oila xukuki soxasida
vujudga kelgan. 1981 yilda Kaliforniya shtatida mediatsiya ilk bor bola bilan
ko‘rishish va unga nisbatan vasiylikni belgilashga oid nizolarda kullanilgan.
1983 yilda Michigan shtatida "Michigan shtatining G‘arbiy okrugi federal
sudi tomonidan kullaniladigan vositachilik kondalari" kabul kilingan. Unga ko‘ra,
nizolarni mukobil xal kilish usullari fukarolik sud ishlarini yuritishning istalgan
boskichida ko‘llanilishi mumkinligi mustaxkamlangan.
Bundan tashqari, 1990 yil Djordjiya shtatida Nizolarni mukobil xal kilish
bo‘yicha ko‘shma komissiya tuzilgan. Natijada Djordjiya shtatining Oliy sudi
tomonidan shtatda nizolarni mukobil xal kilish usullarini ko‘llash bo‘yicha
xarakatlar rejasiga ond koidalar tasdiklangan va bu borada maxsus Komissiya
tashkil kilingan. Komissiya nizolarni mukobil xal kilish dasturlarini, prinsiplarini
ishlab ChIKISh Va sertifikatlashtirish. vositachilarni ukitish va ular faoliyatining
asosiy mezonlarini belgilab beruvchi muvofiklashtiruvchi organ xisoblanadi.
O‘z navbatida, AKShda shtatlar kesimida nizolarni mukobil xal etish
usullarini tartibga solish va uni kullashga karatilgan yagona konunchilikni
shakllantirish bo‘yicha izchil isloxotlar ham amalga oshirilganligini kayd etish
lozim. Jumladan, 1990 yil AQSh Kongressi tomonidan "Fukarolik odil sudlovni
islox kilish tugrisida" Akt kabul qilingan. Ushbu konun bilan fukarolik sudlariga
ilk bor nizolarni mukobil hal qilish usullarini ko‘llashga ko‘maklashish vazifasi
yuklatildi. Natijada ko‘plab shtatlarning protsessual konunchiligiga tegishli
o‘zgartish va kushimchalar kiritilib sudyalarga nizolashuvchi taraflarning dastlab
mediatorga majburiy murojaat kildirishlari bo‘yicha keng vakolatlar berildi.
1998 yilda "Nizolarni mukobil hal kilish to‘g‘risida"9 Akt kabul kilindi. Akt
federal okrug sudlariga nizolarni mukobil xal kilish usullarini kullash beradigan
maxalliy kondalarni kabul kilishga ko‘rsatma bergan, shuningdek sudlar xar bir
okrugda nizolarni hal qilishning mukobil usullaridan foydalanishni ragbatlantirishi
va kullab kuvvatlashi lozimligini belgilagan. Ushbu qoidalar AQShning barcha
okruglarida kabul kilingan.
2001 yilda esa na’munaviy "Yagona mediatsiya tugrisida"gi Akt kabul
kilinib, ushbu Akt mediatsiyaga oid shtatlarda mavjud 2500 mingdan ortik federal
konunlarni uzida birlashtirdi. Ushbu Aktga kura, mediatsiya deganda, ixtiyoriy
kelishuv orkali taraflar o‘rtasida vujudga kelgan nizoni xal kilishga yordam berish
maksadida vositachining mulokot va muzokaralarni ko‘maklashadigan jarayon
tushuniladi. olib borishga AQShning "Yagona mediatsiya tugrisida"gi Akti
konstitutsiyaviy xukuk masalalari bilan boglik bo‘lmagan fukarolik va tijorat
nizolarida mediatsiyaning kullanilishini nazarda tutadi.
Germaniya Federativ Respublikasida mediatsiya 2012 yil 21 iyulda kabul
qilingan na 2012 yil 26 iyuldan kuch kirgan "Mediatsiyani na nizolarni suddan
tashkari xal taomillarini kullab-kuvvatlash tugrisida"gi maxsus konun bilan
tartibga solinadi. Mazkur konun rasman kiskartirilgan xolda "Mediatsiya
tugrisida"gi konun deb yuritiladi. Ushbu konun jami to‘qqizta paragrafdan iborat
bulib, mediatsiya tushunchasi (1-4),mediatorning axborot takdim kilishdagi
Majburiyati faoliyatidagi cheklovlar (3-5), maxfiylik (4-8), mediatori mediatsiya
tartib-taomili va mediatorning vazifalari (2-8), va tayyorlash va malakasini

oshirish, sertifikatlangan mediator tushunchasi (5-5), Adliya vazirligi tomonidan
mediatorlar uchun ukuv dasturlariga buyurtmalar berish vakolati (6-5),
mediatsiyani ilmiy tadkikot loyixalari va moliyaviy ko‘llab-kuvvatlash (7-$),
baholash konunning amal kilish natijalarini baholash (8-3) va o‘tish kondalari (9-$)
nn o‘z ichiga oladi.
"Mediatsiya to‘grisida"gi konunning birinchi paragrafiga ko‘ra, "Mediatsiya -
bu maxfiy va tizimli jarayon bo‘lib, unda tomonlar bir yoki bir nechta mediatorlar
ko‘magida ixtiyoriy ravishda va o‘z mas’uliyati ostida ziddiyatni o‘zaro manfaatli
hal qilishga intilishadi".
-Mediator" deganda taraflarni mediatsiya tartib-taomili bo‘yicha olib
boradigan, nizoni xal kilish vakolatiga ega bo‘lmagan mustakil va xolis shaxs
tushuniladi. Germaniya tajribasida "sud mediatsiyasi", "sud xuzuridagi
mediatsiya" va "suddan tashkari mediatsiya" terminlari bir-biridantfarklanadi.
Mediatsiya:
sud tomonidan amalga oshirilganda -"sud mediatsiyasi":
sudyaning taklifiga ko‘ra mustakil mediator tomonidan amalga oshirilganda -
"sud huzuridagi mediatsiya":
shartnoma asosida mustakil mediator tomonidan amalga oshirilganda "suddan
tashkari mediatsiya" terminlari ko‘llaniladi.
Konun bilan mediatsiyani ko‘llashga maxsus cheklovlar belgilanmagan,
barcha soxadagi munosabatlardan kelib chikadigan nizolarni mediatsiya orkali hal
qilish mumkin. Shuningdek, mediatsiya tartib-taomilini ko‘llash ixtiyoriy jarayon
xisoblanadi. Konun asosida yoki sudning karoriga ko‘ra majburiy tartibda
o‘tkazilishi mumkin emas.
Shu bilan birga, oilaviy nizolar (nikoxdan ajratish, bolalar ishtirokidagi
nizolarni xal kilishda), sud taraflarni mediatsiyadan foydalanish imkoniyatini
ko‘rib chikish uchun majburiy tartibda mediator bilan axborot sessiyasini
o‘tkazishga yuborishga haqli xisoblanadi. O‘z navbatida. FPK 253-moddasi
uchinchi kismiga ko‘ra nizolashayotgan taraflar sudga nizoni mediatsiya yoki
nizolarni mukobil hal etishning boshka usullari orkali xal kilishga uringanliklari
tugrisida ma’lumot berishlari shart xisoblanadi 13 Birok, maxsus qonun qabul
kilinganligiga karamasdan, mediatsiyani tartibga solishga karatilgan ayrim
normalar Fukarolik kodeksi va fukarolik protsessual kodekslarida xam
mustaxkamlangan. Jumladan, Germaniya Federativ Respublikasi Fukarolik
protsessual kodeksi 4 278a-moddasi ikkinchi kismida taraflar mediatsiya yoki
nizolarni mukobil hal etish protsedurasini tanlagan takdirda sud tomonidan yuritish
tuxtatilishi belgilangan.
Yaponiyada vositachilik(mediatsiya) keng tarkalgan bo‘lib, uning sud,
shuningdek boshka davlat organlari (ma’muriy organlar) va xususiy sektor -
nodavlat organlar tomonidan o‘tkazilishiga ko‘ra: sud mediatsiyasi, ma’muriy
mediatsiya va xususiy mediatsiya shakllari bir-biridan farklanadi.
Sud mediatsiyasi (Chotei) o‘z navbatida ko‘llanilish soxasiga kura ikki
toifaga bulinadi: fukarolik ishlari buyicha mediatsiya va oilaviy mediatsiya.
Fukarolik ishlari bo‘yicha mediatsiya barcha fukarolik ishlari va shu jumladan
tijorat nizolari bo‘yicha qo‘llaniladi. Oilaviy mediatsiya ja fakat oilaviy xukukiy

munosabatlardan kelib chikadigan nizolarga nisbatan tadbik etiladi. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, 2018 yilda fukarolik ishlari bo‘yicha mediatsiya 34019 ta
ishda, oilaviy mediatsiya 135 793 ta ishda kullanilgan 5
"Fukarolik ishlari buyicha yarashuv tugrisida"gi konun sudlarda mediatsiyani
o‘tkazish tartibini va mediatorga kuyilgan talablarni belgilaydi. Ish kaysi sudning
ish yurituvida bo‘lsa, o‘sha sud tomonidan mediatsiyani o‘tkazish bo‘yicha maxsus
ko‘mita tuziladi. Mazkur kumitaning tarkibi bir nafar professional sudya va
sudning shtatdagi xodimlari tarkibiga kiruvchi ikki nafar professional mediator
vositachi)lardan iborat bo‘ladi. Chotei natijasiga ko‘ra taraflarning kelishuvi
umumiy tartib va konunga zid bo‘lmasa, sud tomonidan kayd etiladi. Kelishuv
yozma
(chosho) shaklda rasmiylashtirildi va yuridik kuchiga kura sudning xal kiluv
qaroriga tenglashtiriladi.
Agar taraflar nizoni mazmunan xal kilishga kelishmasa kumita ransi
tomonidan taraflarning takliflarini hisobga olgan xolda "sud mediatsiyasi o‘rniga
nizolarni hal qilish tugrisida karor" chikariladi. Taraflar karorni olganidan so‘ng
ikki xafta muddat nchila ushubu karaor ustidan shikoyat kilishlari mumkin. Agar
shikoyat kelib tushsa, karor xakikiy emas deb xisoblanadi.
Agar belgilangan muddatda taraflar karor ustidan shikoyat kilmasa, karor sud
jarayonida tuzilgan kelishuv bitimiga tenglashtiriladi, ijro kilinishi majburiy
xisoblanadi.
Sud mediatsiyasi har ikkala tarafning tashabbusiga ko‘ra, shuningdek
Qo‘mitaning karori bilan agar taraflarni yarashtirish imkoniyati yuk deb xisoblagan
takdirda tugatilishi mumkin. Kelishuv tuzilmasdan yoki "sud mediatsiyasi o‘rniga
nizolarni xal kilish to‘g‘risida karor" chikarilmasdan Chotei tugatilgan barcha
xollarda sud tomonidan ishni mazmunan kurish kayta tiklanadi.
Agar ish kuzgatilmagan bo‘lsa va manfaatdor taraf tomonidan sud
mediatsiyasi tugatilgan kundan ikki xafta muddat ichida da’vo ariza berilgan
bo‘lsa, lavo sudga murojaat kilingan yoki sud tomonidan Chotei taklif kilingan
kundan e’tibor berilgan xisoblanadi
O‘z navbatida, Yaponiyada fukarolik protsessining o‘ziga xosligi turli
kelishuv bitimlarining keng ko‘llanilishi bilan belgilanadi, aynan shuning uchun
ham sudning faoliyati ishni mazmunan kurib xal kilishga emas, balki taraflarni
yarashtirishga yo‘naltirilgan. Birok, vositachilik(mediatsiya) va yarashtirish bir
biridan farklanadi. Yarashtirish tartib-taomilini amalga oshirishda vositachi
tomonlarga maslaxat berishi va ularga o‘zining nizoni xal kilish buyicha
yechimlarini taklif kilishi mumkin. Mediatsiyada esa vositachi nizoni xal kilishga
ko‘maklashuvchi xolis shaxs xisoblanadi.
Ma’muriy mediatsiya asosan mexnat va iste’molchilar nizolari buyicha
ko‘llaniladi. Jumladan, Yaponiya xukumati tomonidan 1970 yilda Yaponiya
iste’molchilar ishlari buyicha milliy markaz tashkil kilingan bo‘lib, u
iste’molchilar ishtirokidagi nizolar bo‘yicha mediatsiya protsedurasini amalga
oshiradi.
Yaponiyada xususiy mediatsiya 2004 yil kabul kilingan va 2007 yil 1
apreldan kuchga kirgan "Nizolarni mukobil xal kilish usullaridan foydalanishni

kullab kuvvatlash tugrisida"gi konun bilan tartibga solinadi. Xususiy mediatsiya
Yaponiya tijorat arbitraj assotsiatsiyasi (JCAA), hududiy Yaponiya advokatlar
assotsiatsiyasining "Arbitraj va mediatsiya" markazlari kabi turli nodavlat organlar
tomonidan amalga oshiriladi.
Rossiya Federatsiyasida mediator ishtirokida nizolarni xal etish Rossiya
kodeksi v Kodeksi19. vositachi ishtirokida mukobil hal etish (mediatsiya
protsedurasi) tugrisida"gi Federal konuni 20 bilan tartibga solinganligini
kurishimiz mumkin.
Federatsiyasining Arbitraj protsessual fukarolik protsessual shuningdek
Rossiya Federatsiyasi APKning 138-moddasiga asosan, arbitraj sudi
taraflarning kelishuvi uchun choralarni ko‘radi, ularga nizolarni xal etishda
ko‘maklashadi. Federal konunga zid bo‘lmagan takdirda, taraflar nizolarni
kelishuv bitimini tuzish yoki boshqa kelishuv protseduralarini, shu jumladan
mediatsiya protsedurasini kullash orkali xal etishlari mumkin. Shuningdek,
APKning 158 moddasiga muvofik, arbitraj sudi ikkala tarafning iltimosnomasi
buyicha nizoni kelishuv yo‘li bilan hal kilish maksadida sud yoki vositachi, shu
jumladan mediatordan ko‘maklashishni so‘rab murojaat kilgan takdirda sud
muxokamasini keyinga koldirishi mumkin. RF FPKning 169-moddasida sud ikkala
tarafning iltimosnomasi buyicha ular tomonidan mediatsiya protsedurasini
o‘tkazish tugrisida karor kabul kilgan takdirda, oltmish kundan oshmagan
muddatga sud muxokamasini keyinga koldirishi mumkinligi belgilangan.
Belarus Respublikasi xujalik protsessual konunchiligini taxlil kilar ekanmiz,
nafakat iktisodiy nizolarni mediator ishtirokida xal etish, balki uning ijrosini
ta’minlashning protsessual mexanizmlari mavjudligini ko‘rishimiz mumkin.
Chunki, Belarus Respublikasi Xo‘jalik protsessual kodeksida mediator ishtirokida
nizolarni xal etish tartibi (40-modda) bilan birgalikda taraflar tomonidan mediativ
kelishuvga erishilib, ular tomonidan mediativ kelishuv ixtiëriy ijro etilmagan
takdirda majburiy ijro etish tartibiga ond maxsus protsessual normalar
mustaxkamlangan (2621-2623 moddalar). Nizo taraflar tomonidan mediator
(mediatorlar) ishtirokida xal kilinishi uchun topshirilganda sud tomonidan arizani
ko‘rmasdan koldirilishi tugrisida ajrim chikariladi. Mediativ kelishuv ixtiëriy ijro
etilmagan takdirda, kelishuv bitimini majburiy ijro etish koidalari tatbik etiladi.
Qozog‘iston Respublikasida nizolarni mediatsiya orkali xal tartibi etish
Qozog‘iston Respublikasi fukarolik protsessual Kodeksi21 va "Mediatsiya
to‘grisida"gi konuni bilan tartibga solinadi.
Kozogiston Respublikasi FPK 179-moddasiga asosan, taraflar birinchi
instansiya, apellyatsiya, kassatsiya instansiya sudlarida sud maslaxatxonaga
kirguniga kadar nizoni mediatsiya tartibida xal kilinishini so‘rab murojaat kilish
xukukiga ega. Taraflar tomonidan birinchi va apellyatsiya instansiyasi sudiga
mediatsiyani mediator ishtirokida o‘tkazish to‘g‘risidagi iltimosi arz kilingan na
taraflarning mediator bilan kelishuvi takdim kilingan takdirda, sud FPKning 272-
moddasi 7-bandiga muvofik, bir oy muddatdan oshmagan muddatga ish yuritishni
tuxtadi. "Mediatsiya tugrisida"gi konunda mediatsiyani o‘tkazishning bundanda
uzokrok muddatlari belgilangan. birok ushbu muddatlar mediatsiya fukarolarning
sudga murojaat kilmasdan kilgan murojaatlari asosida o‘tkazilganda tadbik

etiladi". Taraflar tomonidan birinchi va apellyatsiya instansiya sudi tomonidan
mediatsiyani o‘tkazish tugrisidagi iltimosi arz kilingan bo‘lsa, sud FPKning 273
moddasi 7-bandiga muvofiq, o‘n ish kunidan oshmagan muddatga ish yuritishni
to‘xtatadi. Mediatsiya taraflarning iltimosiga ko‘ra ishni ko‘rayotgan sud
tomonidan o‘tkazilishi mumkin, boshka xollarda esa boshka sudyaga o‘tkaziladi.
Mediatsiya tartibida nizoni hal etish to‘grisidagi kelishuvga erishilgan takdirda,
ushbu kelishuvning mazmuni tegishli ish qaysi sud ish yurituvida turgan bo‘lsa,
shu sudya tomonidan tekshiriladi. Sudya tomonidan mediatsiya kelishuvi
tasdiklansa, uni tasdiklash va ish yuritishni tugatish to‘g‘risida ajrim chikariladi.
Agar taraflar tomonidan mediatsiya tartibida kelishuvga erishilmagan Yeki sudya
tomonidan kelishuv tasdiklanmagan takdirda, ish umumiy tartibda kurib chikiladi.
Yukorida kayd etilgan xorijiy davlatlarning protsessual konunchiligidan kelib
chikkan xolda aytishimiz mumkinki, ish kuzgatilgandan so‘ng nizolarni mediatsiya
orkali xal etish tartibi barcha davlatlarda o‘ziga xos protsessual xususiyatlar bilan
farklanadi. Chunki ko‘rib turganimizdek, birgina taraflar tomonidan nizoni
mediatsiya orkali xal etish tugrisida kelishilganda, sud tomonidan ish ko‘rish
keyinga koldirilishi yoki ariza ko‘rmasdan koldirilishi yoxud ish yuritish
to‘xtatilishi, shuningdek, ish yuritish tugatilishi mumkinligi belgilangan.
PF-4850-son “Sud-huquq tizimini yanada isloh qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli
himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni mazmuniga koʻra va 2017
yil 19 yanvardagi PQ-2773-son “Yuridik хizmat faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”gi Qarori bilan davlat organlari va tashkilotlarining yuridik хizmatlari mazkur organlar va
tashkilotlar ishtirokida vujudga keladigan nizolarni sudgacha hal etish yuzasidan majburiy tartibda
choralarni koʻrishi belgilandi.
Nizolarni sudgacha hal qilish tartibi nima?
Nizolarni sudgacha hal qilish deganda taraflarning yuzaga kelgan nizolar (kelishmovchiliklar)ni sud
organlarining aralashuvisiz hal qilishga qaratilgan birgalikdagi harakatlari tushuniladi.
Nizolarni sudgacha hal qilishga qonun chiqaruvchi tomonidan ham fuqarolik, ham ma’muriy huquqiy
munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha yoʻl qoʻyiladi.
Ma’muriy huquqiy munosabatlardan kelib chiquvchi nizolar, arizachining хohishiga koʻra sudgacha yoki
sud tartibida ham hal qilinishi mumkin.
Masalan, “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi Qonunning 271-moddasiga muvofiq
ishlab chiqaruvchi (ijrochi, sotuvchi) davlat boshqaruvi organining koʻrsatmasi ustidan bevosita sudga
yoki boʻysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoхud mansabdor shaхsga shikoyat qilishga haqli.
Davlat boshqaruvi organining koʻrsatmasi ustidan boʻysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoхud
mansabdor shaхsga shikoyat qilinishi sudga shikoyat qilish huquqini istisno etmaydi.
Nizolarni sudgacha, ya’ni sud muhokamasisiz hal qilish tartibidan har bir taraf manfaatdor.
Birinchidan, talabnoma yuboruvchi qisqa muddatda buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarini tiklashga
erishadi.

Ikkinchidan, taraflar da’voni rasmiylashtirish va uni sudga taqdim qilish, da’voni sudda koʻrish jarayonida
ishtirok etish bilan bogʻliq vaqtlari va mablagʻlarini tejaydilar.
Uchinchidan, davlat bojini toʻlash va sud chiqimlari bilan bogʻliq хarajatlar oldi olinadi.
Toʻrtinchidan, shartnomaviy munosabat ishtirokchilari oʻrtasidagi ishonch va hamkorlik
mustahkamlanadi hamda kelajakda hamkorlikni yanada rivojlantirishga sharoit yaratiladi.
Nizolarni sudgacha hal qilishning turlari
Mazkur tamoyil faqat da’voni sudga topshirishgacha amalga oshirilishi mumkin, ammo keyinchalik sud
instansiyalariga murojaat qilishni istisno qilmaydi.
Shuni ta’kidlash lozimki, Xoʻjalik protsessual kodeksining (keyingi oʻrinlarda XPK deb yuritiladi) 23-
moddasida belgilanishicha, iqtisodiyot sohasida yuridik shaхslar, yakka tartibdagi tadbirkor maqomini
qonunda belgilangan tarzda olgan fuqarolar oʻrtasidagi iqtisodiyot sohasida fuqaroviy, ma’muriy va
boshqa huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar iqtisodiy sudlov jarayonida nizoni sudgacha
hal qilish tartibiga rioya qilish haqida talab qoʻyilmasdan koʻrib chiqiladi.
Nizolarni sudgacha hal qilish quyidagilar orqali amalga oshiriladi:
a) muzokaralar;
b) mediatsiya;
v) talabnoma yuborish.
Shartnomalarda koʻpchilik holatlarda nizolarni muzokaralar yoʻli bilan hal qilish imkoniyati koʻrsatiladi,
agar kelishuvga erishilmasa – nizolar sud tartibida hal qilinadi. Amaliyotda sudyalar bunday matnni
nizolarni sudgacha hal qilish sifatida qarash uchun yetarli emas deb hisoblaydilar, chunki XPKning 6-
moddasi mazmunidan kelib chiqib, nizolarni sudgacha hal qilish sifatida muzokaralar oʻtkazish shakli,
tartibi va muddatlari qonunda yoki shartnomada aniq nazarda tutilgan boʻlishi lozim.

Nizolarni sudgacha hal qilishning shartnomaviy va majburiy

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish