Noelektrolitli suvli eritmalarda fazaviy diagramma holatlarini o‘rganish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Noelektrolitli suvli eritmalarda fazaviy diagramma holatlarini o‘rganish

Купить

Noelektrolitli suvli eritmalarda fazaviy diagramma holatlarini o’rganish
MUNDARIJA
Kirish ..................................................................................................... - 6
I-BOB ELEKTROLIT BO`LMAGAN SUVLI ERITMALARDA
YORUG’LIKNING MOLEKULYAR SOCHILISHI - 9
1.1
Suyuqliklarda yorug‘likni molekular sochilishi nazariyasi ……. - 9
1.2 Suyuqlik va eritmalarda yorug‘lik molekular sochilishining
spekteral tarkibi ............................................................................. -
13
1.3 Piridin va pikolinlarni suvdagi eritmalarida yorug‘likning
sochilishiga doir ba’zi-bir tadqiqotlar …………………………. -
18
1.4
Suyuqliklarda tovush tarqalishining relaksatsion nazariyasi ….. -
21
1.5
Eritmalarda bo`ladigan strukturaviy o`zgarishlar..........................
31
I bob bo`yicha xulosalar…………………………….................... -
37
II BOB. ERITMALARNING MAXSUS NUQTASINI RELEY
CHIZIG‘I NOZIK STRUKTURASI USULI BILAN TADQIQ
QILISH …………….…………………………………………………. - 38
2.1 Ikki o‘tishli Fabri – Pero interferometri spektrining ayrim
xususiyatlari ……………………………………………………..
-
38
2.2 Ikki o‘tishli Fabri-Pero interferomitrni tuzilish va yustirovka
qilinish …………………………………………..........................
-
41
2.3
Tajribaviy qurilma tavsifi ………………………………………. -
46
II bob bo`yicha xulosalar………………………………………... - 52
III BOB. NOELEKTROLITNING SUVLI ERIITMALARIDA
YORUG`LIKNING RELEYCHA SOCHILISH
CHIZIQLARINING NOZIK STRUKTURASI …………………….
-
53
3.1 Noelekrolitlarning suvli eritmalarda fazaviy o`tishlar haqida
zamonaviy tasavvurlar ……………….…………………………. -
53
3.2 4-metilpiridinning suvdagi eritmasida fazaviy diagrammalarni
o`rganish bo`yicha tajriba natijalari............................................... -
56
III bob bo`yicha xulosalar……………………………………….. - 66
XULOSA ................................................................................................ - 67
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI ........................ - 68
1

KIRISH
Ishning dolzarbligi . Yorug’likning moleklyar sochilishi molekulyar
optikaning asosiy muommolaridan biri hisoblanadi. Bu hodisaning nazariy va
eksperimental tadqiqotlari statistik fizika uchun katta ahamiyatli natijalarga olib
keladi hamda optika, molekulyar dinamika va issiqlik fluktasiyasi kinetikasi kabi
muxim muommolarni xal qiladi. Hozirgi vaqtda biofizika, biokimyo va biotexnika
sohasida qator muxim nano-texnologik yo’nalishlarni amaliy tadqiq qilish (ishlab
chiqish) uchun suyuqliklarning termodinamik turg’unmas muvozanati kritik
nuqtalari yaqinida nano-o’lchamli fazoviy va vaqt o’lchamida sodir bo’layotgan
jarayonlar fizikasini chuqur bilish talab qilinadi. Bu yo’nalishda eksperemental
tadqiqotlarni tezda yo’lga qo’yilishini talab etadi.
Suyuqliklar kritik nuqtasi va boshqa 2-tur fazoviy o‘tishlarni birlashtiruvchi
umumiy xususiyatlari mavjudligi bir necha marta ko‘rsatilgan. Faqat hozirgi
vaqtga kelib bu hodisalar bir xil ekanligi ya’ni bir xil xususiyatga ega ekanligi
ma’lum bo‘ldi (issiqlik o‘tishning mavjud emasligi va boshqalar). Bu xodisalarda
asosiy rolni anomal o‘suvchi fluktuasiyalarning o‘zaro ta’siri (korellyasiya)
muximdir. Bu o‘zaro ta’sirni 1-tur fazoviy o‘tishda e’tiborga olmasa ham bo‘lar
edi. Fluktuasiya anomal o‘sishi oqibatida sezilarli: 1) kritik nuqta yaqinida fizik
xususiyatlarining o‘zgarish noanalitik (singulyar) xarakterga ega ekanligi, 2)
o‘tishga mas’ul, o‘zaro ta’sirlar mikroskopik tabiatlari turli bo‘ladi, obyektlar
o‘zgarishi universallashadi.
Suyuqliklarda universallik sohasi mavjudligi, modda suyuq xolati
muammosi masalasini ma’lum jihatdan qayta ko‘rishni taqoza etadi.
Oxirgi vaqtlarda biror marotaba ham muhokama qilinmagan («suyuqlik-
suyuqlik» fazoviy o‘tish turini mavjudligi) turli xildagi suyuqlik fazalari
mavjudligi savoli tug‘iladi. Shunday qilib, suyuqlikdagi strukturaviy fazoviy
o‘tishlar mavjudligi muammosi va bu o‘zaro ta’sir fazoviy o‘tishlar nuqtasi
yaqinidagi strukturaviy fazoviy o‘tishlar nuqtasi yaqinidagi anamaliyasi xarakterga
2

ta’sir masalasi hamda sistemalarning kritik hususiyatlarini izoxlash universalligi
saqlanadimi degan muammo hozirgacha ochiq qolmoqda, Shu sababli bu
muammolarni yechish uchun sifat jihatdan yangi eksperimental ko‘rsatmalar
kerak.
Ishning asosiy maqsadi: Yorug`likning molekular sochilish usuli
yordamida 4-metilpiridinning suvdagi eritmalarida adiabatik siqiluvchanlik tadqiq
qilish orqali eritmada fazaviy diagramma holatlarini o`rganish.
Tadqiqot ob’yekti . Maxsus kritik nuqta hosil qiluvchi 4-metilpiridinning
suvdagi eritmalarida, temperatura va konsentratsiyaning o‘zgarish sohasida,
izotrop sochilgan yorug‘likning spektral tarkibini tadqiq qilish hamda eritmaning
termodinamik turg‘un bo‘lmagan holati tabiatini maxsus kritik nuqta atrofida
fazalar hosil bo‘lish jarayonini aniqlash.
Tadqiqot predmeti. Yorug‘likning Reley sochilishining nozik struktura
chiziqlari spektri tadqiqot predmeti hisoblanadi. Ishning maqsadi bo‘lib 4-
metilpiridinning suvdagi eritmalarida sochilgan yorug‘lik spektral xarakteristikasi
(nozik struktura komponentalarining chastotaviy siljishi va siljimagan chiziqlar
intensivligi) konsentratsiya, temperatura va burchakka bog‘liq ravishda
o‘zgarishini tadqiq qilish.
Tadqiqot usullari . Yorug‘likning Reley sochilish nozik strukturasi spektri
laboratoriyada maxsus tayyorlangan va sanoatda uchramaydigan, yuqori ajrata
olish qobiliyatiga ega bo‘lgan ikki karra o‘tuvchi Fabri-Pero interferometrida
tadqiqotlar o‘tkazildi. Nurlanishni uyg‘otuvchi manba sifatida He-Ne lazeri
qo‘llanildi. Interferometr kamerasida bosimni o‘zgartirish yo‘li bilan spektrlar
yozildi.
Tadqiqotning vazifalari: magistrlik dissertatsiya ishini bajarishda
quyidagi vazifalar qo`yildi;
 Suvli eritmalarda fazaviy o`tishlar va fazaviy diagrammalarga oid nazariy va
eksperimental tadqiqot natijalari bo‘yicha zamonaviy adabiyotlarda mavjud
ma’lumotlarni to`plash va o`rganish;
3

 Ikki o`tishli Fabri-Pero interferometri bazasida yig`ilgan spektral
qurilmaning ish prinsipini o`rganish va eksperiment o`tkazishga tayyorlash;
 4-metilpiridinning suvdagi eritmalarida yorug`likning molekulyar
sochilishining nozik strukturasini tadqiq etib gipertovushning tarqalish
tezligi orqali adiabatik siqiluvchanlik kattaligini aniqlash;
 maxsus nuqtaga ega 4-metilpiridinning suvdagi eritmalarida fazaviy
diagramma holatlarini o’rganish temperaturaviy tahlil etish ;
 tajribada olingan natijalar bilan nazariy hisoblangan kattaliklar taqqoslanib,
zamonaviy ilmiy hulosalar qilish .
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy axamiyati . Magistrlik
dissertatsiyani tadqiqoti ilmiy izlanishi fundamental ahamiyatga ega, ishlab
chiqilgan eksperimental usul, olingan natijalar va xulosalar Mandelshtam-
Brillyuen spektroskopiyasiga, kritik nuqta yaqinida fazoviy o‘tish va termodinamik
turg‘unmas sohada bo‘lgan moddalarda yuqori chastotali akustik
spektroskopiyasida qo‘llaniladi. Nozik struktura komponentalari chastotaviy
siljishini tekshirish natijalari suv eritmalarining turli konsentratsiyalarida va
temperaturaning keng oralig‘ida adiabatik siqiluvchanlik kabi termodinamik
parametrlarni hisoblashda qo‘llaniladi, chunki bu parametrlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri
o‘lchash imkoniyati yo‘q. Olingan ma’lumotlar suv sistemali eritmalar
termodinamikasini rivojlantirishda muhim axamiyatga ega, shuningdek bu
sistemalarda fizikaviy, ximiyaviy jarayonlarning ro‘y berishini tushinishda, bu esa
tibbiyot, farmakologiya, biofizika, biotexnologiya va boshqa soxalarda muhimdir.
Dissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi:
Diss е rtatsiya kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan
iborat. Diss е rtatsiya hajmi 16 rasm va 38 nomdagi adabiyotlar ro’yxati bilan
birgalikda 71 sahifani tashkil etadi.
4

I-BOB. ELEKTROLIT BO`LMAGAN SUVLI ERITMALARDA
YORUG’LIKNING MOLEKULYAR SOCHILISHI
Bu bobda biz asosan tajribadan olinadigan natijalarni tahlil qilishda kerak
bo‘ladigan nazariy va amaliy ishlarga qaratamiz. Bu ishlar jumlasiga,
yorug‘likning molekulyar sochilishiga suyuqlik va eritmalarning molekulyar –
kinetik hususiyatini o‘rganish metodini qo‘llash va berilgan asosiy tushunchalarni
tushunish yorug‘likning molekulyar sochilish spektri bo‘yicha eritmalarda
gepirtovush tarqalishini o‘rganish kiradi. Bu ishda o‘lchangan kattaliklar
gipertovush tezligi va yutish koeffisentini tahlil qilishda biz keyingi yillarda ishlab
chiqilgan nazariyalardan foydalanamiz.
Kondensirlangan muhitni turli fizik holatlarda masalan, fazaviy o`tish,
tadqiqot qilganda tezlikning chastotaga bog`liqligi (dispersiya) va yutilish
koeffitsientini tahlil qilishda biz keyingi yillarda ishlab chiqilgan nazariyalardan
foydalanamiz. Suyuqliklarda molekulalarning issiqlik harakati yuzaga keltirgan
zichlik fluktuatsiyasini barcha yo‘nalishlarida tarqalayotgan elastik issiqlik
to‘lqinlari deb qarash mumkin. Shunday qilib, uning harakatlari suyuqliklarda
hamda qattiq jismlarda uzluksiz ravishda chastotasi 10 9
-10 10
GHz bo‘lgan
tovushni “generatsiya” qiladi. Shuni qayd qilish kerakki, suyuqliklarda sun’iy
ravishda uyg‘otilgan bunday chastotadagi tovushni o‘rganish, akustik usullar bilan
ularni yutilishi katta bo‘lganligi uchun ancha qiyin. Bunday holatlarda
yorug‘likning Mandelshtam-Brillyuen sochilishi deb ataluvchi zichlikning
adiabatik fluktuatsiyasi ta’siri metodini qo‘llash ancha qulay.[1,2]
Qutblangan yorug‘likni sochilishi spektridagi Mandelshtam-Brillyuen
komponetalari va ularning kengligidan moddadagi gipertovush tezligi va yutilish
koeffisiyentini aniqlash imkonni beradi.
1.1-§ Suyuqliklarda yorug‘likni molekular sochilishi nazariyasi
5

Har qanday bir jinsli muhitda yorug‘likni sochilishi, zichlik va temperatura
fluktuatsiyasi natijasida vujudga kelgan optik jihatdan birjinslimaslik natijasida
bo‘ladi. molekulalarning issiqlik harakati zichlik va temperaturaning o‘rtacha
qiymatidan chetlashishiga olib keladi. Bu esa dielektrik singdiruvchanlikning ham
o‘rtacha qiymatidan chetlashishiga olib keladi .
Agar molekula anizatrop bo‘lsa, u vaqtda dielektrik kirituvchanlikning
fluktuatsiyasi molekulani tartiblanishining hisobidan bo‘ladi. Zichlikni va
temperaturani fluktuatsiyasiga termodinamik fluktuatsiya deyiladi .[3,4]
Dielektrik kirituvchanlikning termodinamik fluktuatsiyasi natijasida
sochilgan yorug‘likni qaraymiz. -hajm.dan sochilgan yorug‘likning to‘lqin
intensivligi quyidagicha aniqlanadi:
(1.1)
Bunda I
0 va I- tushuvchi va sochilgan yorug‘lik intensivligi.
r - sochuvchi jismdan kuzatish nuqtasigacha jisimdan kuzatish nuqtasigacha
bo‘lgan radus -vektori, -hajm, V-elementar hajm, n- elementar hajmlar soni, -
tushuvchi elektr maydonini yo‘nalishi bilan sochuvchi hajmdan kuzatish
nuqtasigacha bo‘lgan radus-vektori yo‘nalishi orasidagi burchak, -tushuvchi
yorug‘likni to‘lqin uzunligi.
Dielektrik singdiruvchanlik fluktuatsiyasi ( ) ni zichlik va temperaturani
fluktuatsiyalari orqali quyidagicha ifodalash mumkin:
(1.2)
ni kvadratga ko‘taramiz va o‘rtacha qiymatini olamiz va termodinamik
ko‘paytmasini o‘rtacha qiymati bo‘lganligidan (1.2) ni
quyidagicha yozamiz:
(1.3)
6

(1.3) ni (1.1) ga qo‘yib
(1.4)
Ma’lumki
(1.5)
(1.6)
Bunda -izotermik siqiluvchanlik, -adiabatik siqiluvchanlik,
,
- issiqlikdan kengayish koeffisyenti.
Bu formulalarni hisobga olib temperaturaning fluktuatsiyasini juda kichik
bo‘lganligidan tashlab yuborsak, yorug‘likni sochilish intensivligi quyidagicha
ko‘rinishni oladi:
(1.7)
Agar (1.7) formuladagi ni bilan almashtirsak,
(1.8)
Bunda -sochilish burchagi.
Suyuqlikda sochilish koeffisyenti quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:
(1.9)
7

90 0
sochilish burcahgi desak unda (1.8) dan foydalansak sochilish koeffisyenti:
(1.10)
Eritmada yorug‘lik sochilganda yana yangi ko‘rinishdagi zichlikning
tartiblanishining fluktuatsiyasi paydo bo‘lib, intinsivligi quyidagi ko‘rinishni
oladi:
I=I
zich +I
kon (1.11)
Bunda I
zich - zichlik va konsentratsiya fluktuatsiyasi toza modda ham eritmada ham
bo‘lishi shart.
Toza suyuqlik uchun chiqarilgan formulani katta o‘zgarishsiz eritmalar
uchun ham bo‘lishi shart.
Toza suyuqlik uchun chiqarilgan formulani katta o‘zgarishsiz eritmalar
uchun ham yozish mumkin:
(1.12).
Bunda -tushuvchi to‘lqin elektr vektorining yo‘nalishi bilan sochilgan to‘lqinni
tarqalish yo‘nalishining radusi –vektori orasidagi burchak, -hajm., V-elementar
hajm.
Agar molekulani izotrop deb ikki komponetalli eritma uchun quyidagicha
yozish mumkin:
(1.13)
Yoki fluktuatsiyani bog‘liamasligini kiritsak, unda
(1.14)
8

Bunda x- komponetalardan bittasining molyar konsentrasiyasi, x
1 -birinchi
komponetaning konsentratsiyasi, x
2 - ikkinchi komponetaning konsentratsiyasi.
(1.14) ni (1.12) ga qo‘yib eritmalar uchun sochilgan yorug‘lik intensivlilgini ikkita
qo‘shuluvchidan-zichlik va konsentratsiya fluktuatsiayalaridan iborat bo‘lar ekan.
[5]
Intensivlikdan sochilish koeffisyentiga o‘tsak ikkinchi qo‘shuluvchi uchun:
(1.15)
(1.14) ifoda tushuvchi yorug‘lik qutblanagan bo‘lgan hol uchun to‘g‘ri. Tabiiy
yorug‘lik uchun (1.14) dagi ni bilan almashtiramiz. Unda
sochilish burchagi bo‘lgan hol uchun
(1.16)
Bunda -sochilish burchagi.
1.2-§ Suyuqlik va eritmalarda yorug‘lik molekular sochilishining spekteral
tarkibi.
Toza suyuqliklarda yorug‘likning molekular sochilishida zichlik va
anizatropiya fluktuatsiyasi asosiy o‘rinni egallaydi. Eritmada yorug‘likning
molekular sochilishi konsentratsiyasining fluktuatsiyasiga ham bog‘liq.
Yorug‘likning molekular sochilishida intensivlikka boshqa xil fluktuatsiyalarga
nisbatan temparatura fluktuatsiyasining hissasi kam bo‘ladi .
Yorug‘likning molekular sochilishining spektral tarkibini o‘rganishda,
moddaning quyidagi harakteristik fluktuatsiyalarini qo‘llash qulay: bosim
fluktuatsiyasi P, entropiya S, konsentratsiya fluktuatsiyasi C va anizatropiya
fluktuatsiyasi 
ik .
9

Bu holda dielektrik doimiylik tenzorining o‘zgarishi yuqorida
ko‘rsatilgan fluktuatsiyalari hisobga olgan holda quyidagi ko‘rinishda yozish
mumkin [1.2].
(1.17)
(1.17) formulaga suyuq sistemalarda bosim fluktuatsiyasidan sochilishining
skalyar turini ifodalaydigan Kroneker belgsi kritilgan. Bu formuladagi
birinchi qo‘shuvchi spektrda uyg‘ongan yorug‘lik chastotasiga tegishli siljigan
Mandelshtam-Bryuellen komponetasining hosil bo‘lish hodisasini ifodalaydi.
Mandelshtam-Bryuellen komponetasida intensivlikning spektral taqsimlanishi
quyidagi ko‘rinishga ega .
(1.18)
Bu yerda -uyg‘ongan yorug‘lik chastotasiga nisbatan hisoblanadigan
chastota. , va -gipertovushning chastotadagi tezligi va
amplitudali yutilish koeffisyenti.
- Mandelshtam-Bryuellen formulasidan aniqlanadi.
(1.19).
Bunda -sochilish burchagi.
n- muhitning sindirish ko‘rsatkichi.
(1.18) formuladagi Mandelshtam-Bryuellen komponentasining maksimumi
yorituvchi yorug‘lik chastotasiga nisbatan quyidagi kattalikka siljigan
Bu komponetaning spectral kengligi quyidagiga teng:
10

shart bajarilganda Mandelshtam-Bryuellen komponetasining siljishi (1.19)
ifoda bilan aniqlanadi, kengligini esa quyidagi formula bilan hisoblash mumkin:
(1.20)
Bunda
- uyg‘ongan va sochilgan yorug‘lik to‘lqinlariga tegishli to‘lqin vektori va Г
quyidagi ko‘rinishga ega.
(1.21)
Mandelshtam-Bryuellen relaksatsion nazariyasidan tovushni yutilish
koeffisyenti ning hajmiy yopishqoqlik koeffisyenti ga va siljish
yopishqoqlik koeffisyenti ga bog‘langanligini quyidagicha yozish mumkin:
(1.22)
Bu yerda -zichlik, va -siljish va hajmiy yopishqoqlik koeffisyenti, -
temperatura o‘tkazuvchanlik koeffisyenti.
-o‘zgarmas bosim va o‘zgarmas xajmdagi issiqlik sig‘imlarini nisbatlari.
Agar tenglikni [sm -1
] da ifodalamoqchi bo‘lsak, quyidagicha bo‘ladi:
[sm -1
] (1.23)
Shunday qilib Mandelshtam-Bryuellen komponetasining siljishi va uning kenligini
o‘lchasak (1.19) va (1.23) u holda ma’lum chastotadagi
11

gip е rtovush t е zligi va yutilish ko е ffitsi е ntini aniqlashimiz mumkin.
Ishlarga toza suyuqliklarga tovushning disp е rsiya t е zligini aniqlashga imkon
b е radi. [5-7] ishlarda chastotasi 10 9
-10 10
Gs gacha bo‘lgan gip е rtovushning yutilish
ko е ffitsi е nti o‘lchanadi. Bu m е tod turli muxitlarga gip е rakustik hususiyatlarni
o‘rganishda k е ng qo‘llaniladi.
(1.17) formuladagi ikkinchi qushiluvchi entropiya fluktuatsiyasi tufayli
sochilishga yorug‘lik sp е ktrida (uyg‘ongan yorug‘lik sp е ktrida) uyg‘ongan
yorug‘lik chastotasiga t е gishli siljimagan sp е ktral k е nglikning Lor е nscha
formulasini ifodalaydi.
(1.24)
Bu е rda - o‘tkazuvchanlik koeffitsi е nti (1.24) ning tug‘riligini faqat uyg‘onuvchi
yorug‘lik sifatida Laz е rlarga ishlatganda t е kshirish mumkin bo‘ladi.
(1.17) formuladagi uchinchi qushiluvchi (konts е ntratsiya fluktuatsiyasi
tufayli eritmalarga yorug‘likning sochilishi) sochilgan yoruglik sp е ktrining
siljimagan kompon е ntalarining yarim k е nglikda chastotaning Lor е nscha
taqsimlanishiga olib k е ladi va quyidagiga t е ng.
(1.25)
Bu е rda D
t - translyatsiya diffuziya ko е ffitsi е nti. (1.25) ning to‘griligini laz е rlarni
qo‘llash yo‘li bilan tajribada aniqlanadi. Suyuqlik – Bug‘ kritik nuqtasi yaqinida
va kritik qatlamlanish nuqtasidagi asosiy dinamik koeffisiy е ntlari va D
t larni
o‘rganish m е todi qulay m е tod hisoblanadi. Bu t е kshirishlar konts е ntratsiya
fluktuasiyasi va kritik nuqta yaqinidagi fluktuatsiya bosimini (suyuqlik – bug‘)
qo‘llash mumkinligini ko‘rsatadi.
Markaziy kompon е nta sp е ktral int е nsivligi ning Mand е lshtam-Bruell е n
kompon е ntasi int е nsivligini nisbati (Landay - Plal е y munosabatini) toza
suyuqliklarda quyidagi formula [1] bilan aniqlanadi.
12

(1.26)
Bu y е rda hajmiy k е ngayish koeffitsi е nti. - adiabatik siqiluvchanlik -
o‘zgarmas bosimdagi solishtirma issiqlik sig‘imi.
Kritik nuqta yaqinida bu bog‘lanish kuchli sochilish natijasida
(opol е s е nsiya) siljimagan kompon е ntalarning quyidagi qonun buyicha usishini
b е radi.
(1.27)
Bu y е rda
– kritik t е mp е raturalar farqi, - kritik t е mp е ratura
va izot е rmik siqiluvchanlik va issiqlik o‘tkazuvchanlik kritik
ind е kslari.
Landay-plach е k munosabati toza suyuqlik va eritmalarda o‘lchangan.
O‘rganilgan sist е mada kritik nuqta yaqinida (1.27) bog‘lanish yaxshi bajarilishini
qisman ko‘rsatadi. (1.17) formulaning oxirgi ifodasi qutblangan yoruglik
sochilishiga olib k е ladi. Optik anizatrop mol е kulalardan tuzilgan suyuq muxit
uchun mol е kulalarning anizatropiya o‘qi bo‘yicha burchakli taksimlanishiga
anizatropiya fluktuatsiyasi asosiy o‘rin egallaydi.
Bizning ishimizda sochilishning bu turi taaluqli bo‘lmaganligi uchun biz
qarab chiqmaymiz.
1. 3 -§ Piridin va pikolinlarni suvdagi eritmalarida yorug‘likning sochilishiga
doir ba’zi-bir tadqiqotlar.
Suvli eritmalar boshqa turdagi eritmalarga nisbatan juda ko‘p uchrab turishi
tufayli u eritmalar katta qiziqish uyg‘otadi. Shu bilan birgalikda bu eritmalar ba’zi
13

bir o‘ziga xos xususiyatlarga egaki, ularni tushuntirish uchun har tomanlama
o‘rganish kerak bo‘ladi. yorug‘likni sochilishi usuli ham suvli eritmalarni
strukturasida bo‘ladigan o‘zgarish tug‘risida katta ma’lumotlar beradi. Bu
pikolinlarni suvdagi eritmalar to‘g‘risidagi ba’zi bir ma’lumotlarni keltiramiz.
-pikolin, -pikolin va -pikolinlarni molekulalari piridin molekulasidan
CH
3 gruhidagi birikma vodorod atomining almashishi bilan farq qiladi. Bu tabiiy
ravishda suv bilan ta’sirlashuvining kuchsizlanishiga va mos holda konsentratsiya
fluktuatsiyasining ko‘payishiga olib kelishi kerak.
Yorug‘lik sochilishining umumiy manzarasidan ko‘rinadiki suv-pikolin
sistemasidagi yorug‘likning sochilishi taxminan suv-pridin sistemasiga o‘xshash.
To‘rtta sistemada ham sochilgan yorug‘lik intensivligining maksimumi piridin
yoki pikolinlarning kichik konsentratsiya sohasida joylashgan suv-pridin
sistemasida maksimum konsentratsiyada, suv-pikolin sistemasida esa
konsentratsiya soxasida joylashgan. Keyingi sistemalarda maksimum, birinchiga
nisbatan bir-muncha yuqorida, -pikolin sistemasida u barchasidan yuqori.
Suv-pikolin sistemalari suv-piridin sistemasidan yorug‘lik sochilishining
yuqori intensivligi bilangina farqlanmasdan, shu bilan birga suv-piridin
sistemalarida temperature oshishi natijasida konsentratsion sochilish intensivligi
juda tez ko‘tariladi. Shunday qilib -pikolin sistemasini 20 0
C dan 75 0
C gacha
qizdirilsa maksimum balandligi 15 marta oshishiga olib keladi.
Qolgan ikki sistemada esa xuddi shunday qizdirilishda maksimum balandligi
taxminan 2 3 martagacha usadi.
Pikolinlarsuvdagi eritmalarida temperatura oshishi bilan konsentratsion
sochilish intensivligi (chiziqli emas) momonton o‘zgaradi va maksimum orqali
o‘tadi. Namuna uchun - pikolin suvdagi eritmasini olamiz, xona
temperaturasida konsentratsion bog‘liqlik egriligidagi maksimum qiymatigacha
juda yuqoriga ko‘tariladi.
14

Temperatura oshishi bilan yorug‘likning sochilish intensivligi hamma vaqt
o‘sadi va 75 0
C yaqinida eng yuqori qiymatiga erishadi. Bundan keyin intensivlik
kamayib boshlaydi 130 0
C da, boshlang‘ich holiga 20 0
C dagiga erishadi.
Piridin suv eritmasida ham shunga o‘xshash temperaturaga bog‘liqligi
kuzatiladi.
Temperatura oshishi bilan yorug‘likning konsentratsion sochilish intensivligi
piridin-suv sistemasida ham yuqoridagidek oshib boradi, lekin aytarlik darajada
emas va 60 0
C yaqinida maksimumdan o‘tadi.
M.F. Vuks va L.I. Liskyanskiylarning tadqiqotlari ko‘rsatadiki x
2 =0,06
konsentratsiyadagi - pikolinning suvdagi eritmasi T=75 0
C inversiya nuqtasiga
juda yaqin keladi. Bu yerda konsentratsiya fluktuatsiyasi funksiyasi f=1000 va
undan ham yuqori qiymatga ko‘tariladi.[5]
Inversiya nuqtasining kritik qatlamlanish nuqtasiga yaqinligini yorug‘lik
sochilish intensivligining burchakga bo‘g‘liqlik tadqqotlarining natijalari ham
tasdiqlaydi. B.E. Eskin va A.E. Nesterovlar konsentratsiyadagi -pikolin suvdagi
eritmasida 70 0
C temperatura yaqinida I
45 /I
135 nisbatan o‘lchaydilar va bu nisbat
birdan katta qiymatga ega ekanligini topdilar.
- va - pikolinlarning suvdagi eritmalarida 70 0
C temperaturada bug‘
elastikligi buyicha termodinamik ma’lumotlari mavjud.
Bu ma’lumotlar buyicha tuzilgan bug‘ elastikligining konsentratsiyaga
bog‘liqlik egriligi kichik konts е ntratsiyada pikolinlarda konts е ntratsiya
fluktuatsiyasining katta bo‘lishini tasdiqlaydi. Konts е ntratsiya fluktuatsiyasi
funktsiyasi maksimumi balandligini va joylashishini aniq xisoblab bo‘lmaydi,
chunki Konts е ntratsiyasi soxasida bug‘ elastikligi egriligi
taxminan gorizontal k е tadi. Bundan elastikligi egriligining bunday shakli kritik
qatlamlanish nuqtasi yaqinidagi sist е malar uchun xarakt е rli.
15

-pikolin – suv sist е masini P.P. Roshina va E.D.Ish е nkolar o’rgangan.
Suvning bir qismini og‘ir suv bilan almashtirganda konts е ntratsion sochilish
int е nsivligi s е zilarli oshishini tasdikladi. Bu esa shundan darak b е radiki, y е ngil
suvning bir qismini og‘ir suv bilan almashtirganda konts е ntratsiya fluktuatsiyasiga
olib k е lar ekan. Bunday xulosa to‘laligicha tabiiy xisoblanadi, chunki biz
quyidagini e'tiborga olsak, y е ngil suvning bir qismini og‘ir suv bilan almashtirsak
eritmada qatlamlanish soxasining xosil bo‘lishiga olib k е linadi.
Shunday qilib sp е ktroskopik yo‘l bilan gip е rtovushni chastotasi ni va
(1.2) formula yordamida uni fazoviy t е zligini aniqlash mumkin ekan. Elastik
tulkinlar yuqori chastotada bo‘lganda suyuqlikda s е zilarli darajada yutiladi. Bu
yutilish birinchisidan M-B kompon е ntasini k е ngayishiga olib k е ladi. Ikkinchida
uni maksimumini holatini birmuncha o‘zgartiradi. Zichlikni adibatik fluktuatsiyasi
natijasida sochilgan yorug‘likni sp е ktroskopik masalasini y е chishda yutuvchi
muhit uchun chiqarilgan gidrodinamik nazariyadan foydalanadi. Sochilgan
yorug‘likning int е nsivligi uchun u quyidagi ko‘rinishga ega.
(1.28)
Bu t е nglikda nozik struktura uchun int е nsivlik birga normallashtirilgan.
Bunda uyg‘otuvchi yorug‘lik chastotasiga nisbatan hisoblanadigan
aylanma chastotasiga nisbatan xisoblanadigan aylanma chastota –
gip е rtovushni amplitudali yutilish koeffitsi е nti. (1.19) dan kompon е ntani nozik
strukturasini holatini aniqlash mumkin.
(1.29).
1. 4 -§ Suyuqliklarda tovush tarqalishining relaksatsion nazariyasi
16

1937 yilda Mandelshtam va Leontevich tomonidan kondensirlangan
muhitda tovush tarqalishini fenomenologik nazariyasi yaratildi. Bu nazariya
suyuqliklarnni akustik usuli bilan tadqiqot qilishni tez rivojlantirishning
boshlanishiga asos bo‘ldi.
L.I. Mandelshtam va M.A. Leontevich moddani qaralayotgan nuqtasidagi
holatini bosim P, zichlik p va moddani ichki holatiga bog‘liq bo‘lgan qandaydir
-parametr orqali ifodalash edi. Muvozanat holatida parametrning o‘zi bosim va
zichlikni funksiyasi hisoblanadi. Muvozanat holatida = - agar muhit
tarqaluvchi tovushni past chastotali tarqalayotgan P ga proporsional bo‘ladi. U
vaqtda reaksiya va energiya tenglamalari quyidagi ko‘rinishni oladi.
(1.30)
(1.31.)
Tovush tezligining tarqalishining kompleks kvadrati bosim o‘zgarishini,
zichlikning o‘zgarishiga bo‘lgan nisbati orqali aniqlanadi. [3] ga asosan
(1.32)
intilganda kompelks tezlikning Laplascha qiymati
intilganda kompelks tezlikning chegaraviy qiymati
-hajmiy yopishqoqlikning relaksatsiya vaqti.
-o‘zgarmas hajim, -ga o‘zgarmas parametrdagi issiqlik sig‘imi -tezlik -
ning va hajmiy yopishqoqlik natijasida hosil bo‘ladigan yutilish
koeffisyentining amplitudasini haqiqiy qiymati tovush tarqalilshi tezligini
kompleks kvadrati qiymatidan aniqlanadi.

17

(1.33)
(1.34)
(1.34) formuladan ko‘rinadiki hajmiy yopishqoqolik orqali aniqlanuvchi yutilish
relaksatsiyalanadi, u da doimiy katalikka intiladi, past chastotalarda esa,
ya’ni bo‘lganda a proporsional bo‘ladi.
Gidrodinamik nazariyaning shartalari bajarilganda sohalarida elastik
to‘qnashishning yutilish koeffisyenti ni relaksatsiya nazariyasi aniqlangani bilan
solishtirsak, u vaqtda
(1.35)
Ya’ni tezliklar farqini maksimal qiymati kattalik bilan aniqlanar ekan.
Adiabatik fluktuatsiya natijasida sochilgan yorug‘likni, kondensirlangan
muhitda tarqalayotgan Debayni issiqlik elastik to‘lqinlaridan bo‘ladigan difraksiya
natijasida deb qarash mumkin. Bundan qarash zichlikni adiabatik fluktuarsiya f
chastotali Debay issiqlik to‘lqini bilan modullashadi.
Yorug‘lik to‘lqin amplitudasi va fazosining vaqti bo‘yicha o‘zgarishi
birlamchi monoxramatik yorug‘lik nurlanish spektral tarkibining o‘zgarishiga
olib keladi. Suyuqlik va eritmalarda molekulyar sochilgan yorug‘lik spektri
birinchi yaqinlashishda suyuqlik va eritmalarda sodir bo‘ladigan turli xil jarayonlar
tufayli sodir bo‘lgan to‘rt qism bilan tavsif qilish mumkin.
1) Entropiya fluktuatsiyasidan yuzaga keladigan molekulyar sochilish
spektri, maksimumi uyg‘otuvchi yorug‘lik chizig‘i holati bilan mos keluvchi
chiziq bo‘lib, bu chiziqning yarim kengligi issiqlik o‘tkazuvchanlik
koeffsentiga bog‘liq bo‘ladi.
18

2) Konsentratsiya fluktuatsiyasidan yuzaga keladigan yorug‘lik spektri
chastotasi siljimagan maksimum hisolanib, bu chiziqning yarim kengligi
diffuziya koefsentiga bog‘liq bo‘ladi.
3) Elastik issiqlik to‘lqinida yorug‘likning difraksiyasi va modulyatsiyasi
tufayli yuzaga kelgan Mendelshtam-Brillyuen spektri, yoki boshqacha aytganda,
bosimning adiabatik fluktuatsiyasi sabab hosil bo‘lgan spektr. Mendelshtam-
Brillyuen komponentalari holati va ularning kengligi o‘ta keng chastotalar
diapozonida tovush tezligi va yutilishi haqida noyob ma’lumotlar beradi. Yuqorida
sanab o‘tilgan uchta spektrlar sochilgan yorug‘lik tekisligiga perpendikulyar
joylashgan elektr vektori bilan qutblangan. Bu uchta tur ko‘rinishdagi spektrlar
yotgan spektral oraliq unchalik katta emas. Suyuqlik va eritmalar uchun u
yoki soha bilan chegaralangan va shuning uchun spektrni
nozik struktura spektri deb ataladi.
4) Anizotropik fluktuatsiyasi sabab sochilgan yorug‘lik spektrining
ko‘rinishi siljigan chastotaga mos keluvchi maksimum polasadir. Bu spektrning
intensivligi, odatda uni reliy chizig‘i qanoti deb yuritiladi, maksimumning ikkala
taraf bo‘yicha tushadi, va u har bir tarafga yoki
gacha yoyilib ketadi.
Suyuqliklardagi va eritmalarda kritik hodisalarni o‘rganish uchun
qutblangan sochilish spektiri qo‘llaniladi.L.L.Mandelshtam va Brulluen tomonidan
taklif qilingan va suyuqliklarda F.Gross tomonidan topilgan yorug‘likning
molekulyar sochilish chizig‘i nozik sutrukturasi moddalarning akustik xossalarini
10 10
Гц chastotalarda o‘rganishga imkon berdi.Gepertovush chastotasining bu
sohasi hozirgi paytgacha ultiratovush texnikasi uchun ham qo‘llanilgan .
Yuqorida aytib o‘tilganidik ,zichlikning adiabatik fluktuatsiyasida
yorug‘likning sochilishini xuddi kondensirlangan muhutda issiqlik elastik debay –
to‘lqinlarida yorug‘lik difraksiyasi kabi qarash mumkin. Bunday qarash quyidagi
xulosaga olib keladi, yani zichlikning adiabatik fluktuatsiyasida sochilgan
yorug‘lik issiqlik to‘lqini debay- to‘lqini chastotasi bilan modullashtirilgan
19

bo‘ladi. Uyg‘otuvchi to‘lqin vektori sochilgan yorug‘lik va tovush
to‘lqin vektori quyidagi bo‘lgan Breg-Volf munosabatini qanoatlantirishi kerak
- = (1.36)
Agar muhitga chastotasi  bo`lgan monoxromatik yorug`likning parallеl
oqimini yo`naltirsak, sochilgan (difraksiyalangan) yorug`lik tushayotgan yorug`lik
yo`nalishiga nisbatan ma'lum burchak ostida kuzatsak (sochilish burchagi
 )
amalda yakka
 issiqlik elastik to`lqini ajraladi va bu to`lqinda difraksiya
(yorug`lik sochilishi) kuzatiladi. (1-rasm)

burchak ostida  elastik to`lqinda difraksiyalangan yorug`lik Bregg
shartiga asosan aniqlanadi. Bu shart quyidagicha:
2
n  sin  
2
Bu yerda n-sindirish ko`rsatkichi,
 - tushayotgan yorug`lik to`lqin uzunligi. Shu
bilan birgalikda bu yorug`lik chastotasi 
bo`lib, tovush tezligi
 bilan
yugirayotgan elastik issiqlik to`lqinining siqiluvchanliki va kengayishidan qaytgan
yorug`lik. Doppler effekti evaziga elastik to`lqin tarqalishiga bog`liq ravishda,
sochilgan yorug`lik chastotasi 
kattalik ortishi yoki kamayishi mumkin.
Bu vaqtda siljigan Mandelshtam –Brillyuen komponetasi siljimagan
chiziqdan farq qiladi va quyidagi munosabatdan aniqlanadi.
(1.37)
Bunda n- muhitning sindirish ko‘rasatkichi, v- uyg‘otuvchi yorug‘likni chastotasi,
c-yorug‘lik tezligi, -sochilish burchagi.
20

1-rasm Issiqlik elastik to`lqinida
yorug`likning difraksiyasi
(sochilish) sxemasi
| q |=2π/ Λ – elastik to`lqinning
to`lqin soni, | k
0 |, | k
s | – lari mos
ravishda uyg`otilgan va
sochilgan yorug`lik to`lqin sonlari.
Shunday qilib, uyg`otuvchi yorug`lik chastotasi  ga ega bo`lsa, sochilgan
yorug`lik spektri chastotalari
  va   bo`lgan ikkita kompanenta mavjud
bo`ladi. Bu komponentalar Mandelshtam Brillyuen komponentalari deyiladi.
Shu nuqtai nazardan bosim fluktuatsiyasini, elastik issiqlik to`lqinlarining
interferensiyasi natijasi deb qarash mumkin. Qattiq jismda sochilgan yorug`likda
siljigan komponentalarni tajribada aniqlash masalasini L.I Mandelshtam, to`lqinida
ifodalagan edi. Kvars kristalida molekular sochilishni birinchi bo`lib Landsberg
(1926 -1927 y.) va shogirdlari tajribaviy natijalarida aniqlangan.
Landsberg kvars monokristalida molekular sochilish mavjudligini aniqlagach,
Mandelshtam bilan yorug`likning molekular sochilish spektrini o`rgana boshladi.
Bu tadqiqotlar 1928 - yili yorug`likning kombinatsion sochilishi (Raman-effekti)
hodisasini aniqlash bilan yakunlashdi. Bu kashfiyot XX - asrda aniqlangan eng
katta optik effektlaridan biridir. Taqdir hazili shundaki, Landsberg , Mandelshtam,
Raman va Krishnanlar boshqa hodisalarni axtarishgan bo`lsa ham bir vaqtda
yorg`likning kombinatsion sochilishini aniqlashdi. Kabani va Dor xuddi shu
hodisani gazlarda axtarib hech narsani topisha olmadi, chunki gazlarda
kombinatsion sochilishi yo`q emas, mavjud lekin yorug`likning kombinatsion
sochilishi intensivligi juda kichik bo`lganligi sababli uni o`lchash imkoni
bo`lmagan.
G.S. Landsberg va I.L Mandelshtam bu hodisani ham ham nazariy ham
amaliy tadqiqot qilishdi va faqat 1930 yili o`zlarining boshlang`ich masalasi, ya’ni
21

kondensirlangan muhitda sochilgan yorug`lik spektirdagi dopler siljishini
axtarishgan. Bu ish Landsberg va Mandelshtam tomonidan Moskvada (MDU da)
ularning taklifiga asosan E.F. Gross tomonidan Leningradda (hozirgi Sankt -
Peterburg) Davlat optika institutida davom ettirildi. Gross (1930 y.) tomonidan
kvars monokristali va suvda sochilga yorug`lik spektrida diskrit siljigan
komponentalarni aniqladi.
Temperatura va konsentratsiya fluktuatsiyasi tufayli sochilgan yorug`lik
spektrida siljimagan kengaygan chiziqni beradi. Shunday qilib, agar sochilgan
yorug`lik monoxramatik yorug`lik (lazer) bilan uyg`otilayotgan bo`lsa, sochilgan
yorug`lik spektrida siljigan komponentalar – Mandelshtam-Brillyuen komponenta
lari va markaziy komponenta lar kuzatilishi lozim. L.I. Mandelshtam, L.
Brillyuen, M.A. Leontovich, G.S. Landsberg, A.A. Andronov, I.E. Tamm, L.D.
Landau va G. Plachek (1922-1934) tomonlaridan boshlagan bu ish asosida hozirgi
vaqtga kelib, sochilgan yorug`lik spektral tarkibi nazariyasi yaxshi rivojlandi.
Shunday qilib, spektroskopik yo‘li bilan gipertovush chastotasi f ni va
(1.37) formula yordamida uni fazoviy tezligini aniqlash mumkin ekan. Elastik
to‘lqinlar yuqori chastotada bo‘lganda suyuqlikda sezilarli darajada yutiladi. Bu
yutilish birinchisidan MB komponetasini kengayishiga olib keladi, ikkinchida uni
maksimumini xolatini bir muncha o‘zgartiradi. Zichlikni adibatibatik
fluktuatsiyasi natijasida sochilgan yorug‘likni spektroskopik masalasini yechishda
yutuvchi muhit uchun chiqarilgan gidrodinamik nazariyadan foydalaniladi.
Sochilgan yorug‘likning intensivligi uchun u quyidagi ko‘rinishga ega
(1.38)
Bu tenglikda nozik struktura uchun intensivlik birga normallashtirilgan. Bunda
, - uyg‘otuvchi yorug‘lik chastotasiga nisatan hsioblanadigan aylanma
chastota, ; -gipertovushnning ampiltudali yutilish koeffisenti. (1.37) dan
komponetani nozik strukturasini holatini aniqlash mumkin.
22

(1.39)
va har bir komponetani yarim kengligi
(1.40)
dan ko‘rinadiki MB komponetasi qisman simmetrik emasligi kelib chiqadi, ya’ni
konturini ichki qismi tashqi tashqi qismiga nisbatan bir qancha keng (siljigan
chiziqqa nisbatan olganda) Konturni tashqi tomondan, intensivlik 2 marta
kamaygan joygacha maksimumdan masofasi quyidagicha bo‘ladi.
(1.41)
Konturni tashqi tomonidan
(1.42)
esa ( )
Hozirgi o‘lchash aniqligida 10% nosimmetriyalik ~ hisobga olmasa ham
bo‘ladi va (1.40) formuladan foydalanish kerak. Shunday qilib nozik strukturani
komponetalari orasidagi masofani va ularni kengligini aniqlab gipertovushni
tezligini va yutilishini aniqlash mumkin ekan.
chastotadagi gipertovushning kengligini esa quyidagi formula bilan
hisoblash mumkin:
(1.43)
Bunda

23

hisobga olsak, Г quyidagi ko‘rinishga ega:
(1.44)
Kondensirlangan muxitda yutilishi uchun gidrodinamik nazariya quyidagi ifodani
beradi.
(1.45)
Unda V
0 -tovushni tezligi (keyinchalik V
0 bilan past chastotali tovush tezligini
belgilaymiz.) - muhit zichligi, va `
- muhitni siljish va xajmiy yopishqoqligi.
Agar ultratovushli uchun keltirilgan (1.45) ifodani Mandelshtam –Brillyuen
komponetasi chiqadigan chastotagacha davom ettirsak, (1.40) ifodaga asosan
Mandelshtam –Brillyuen komponetasini yarim kengligi siljishiga nisbatan katta
bo‘lib, komponetalar ko‘rinmasligi kerak edi. Lekin tajribada komponentalarni
mavjudligini ko‘rsatadi.
Agar tenglikni [sm -1
] da ifodalamoqchi bo`lsak, quyidagicha bo`ladi:
[sm -1
] (1.46)
Shunday qilib, Mandelshtam-Bryuellen komponetasining siljishi va uning
kengligini o`lchasak (1.37) va (1.46) u holda ma’lum chastotadagi
gip е rtovush t е zligi va yutilish ko е ffitsi е ntini aniqlashimiz mumkin.
Chastotasi 10 9
-10 10
Gs gacha bo`lgan gip е rtovushning yutilish ko е ffitsi е nti
o`lchanadi. Bu m е tod turli muhitlarga gip е rakustik hususiyatlarni o`rganishda k е ng
qo`llaniladi.
(1.36) formuladagi ikkinchi qo‘shiluvchi entropiya fluktuatsiyasi tufayli
sochilgan yorug`lik sp е ktrida (uyg`ongan yorug`lik sp е ktrida) uyg`ongan
24

yorug`lik chastotasiga t е gishli siljimagan sp е ktral k е nglikning Lor е nscha
formulasini ifodalaydi.
(1.47 )
Bu е rda - o`tkazuvchanlik koeffitsi е nti (1.47) ning to‘g`riligini faqat
uyg`onuvchi yorug`lik sifatida laz е rlarda ishlaganda t е kshirish mumkin bo`ladi.
(1.36) formuladagi uchinchi qo‘shiluvchi (konts е ntratsiya fluktuatsiyasi
tufayli eritmalarga yorug`likning sochilishi) sochilgan yoruglik sp е ktrining
siljimagan kompon е ntalarining yarim k е nglikda chastotaning Lor е nscha
taqsimlanishiga olib k е ladi va quyidagiga t е ng.
(1.48)
Bu y е rda D
t – translyatsiya diffuziya ko е ffitsi е nti. (1.47) ning to`griligini laz е rlarni
qo`llash yo`li bilan tajribada aniqlanadi. Suyuqlik – bug` kritik nuqtasi yaqinida
va kritik qatlamlanish nuqtasidagi asosiy dinamik koeffisiy е ntlari va D
t larni
o`rganish m е todi qulay m е tod hisoblanadi. Bu t е kshirishlar konts е ntratsiya
fluktuasiyasi va kritik nuqta yaqinidagi fluktuatsiya bosimini (suyuqlik – bug`)
qo`llash mumkinligini ko`rsatadi.
Markaziy kompon е nta sp е ktral int е nsivligi ning Mand е lshtam-Bruell е n
kompon е ntasi int е nsivligini nisbati (Landay - Plachek munosabatini) toza
suyuqliklarda quyidagi formula (1.49) bilan aniqlanadi.
(1.49)
Bu y е rda hajmiy k е ngayish koeffitsi е nti. - adiabatik siqiluvchanlik -
o`zgarmas bosimdagi solishtirma issiqlik sig`imi.
Kritik nuqta yaqinida bu bog`lanish kuchli sochilish natijasida
(opol е s е nsiya) siljimagan kompon е ntalarning quyidagi qonun buyicha o‘sishini
b е radi.
25

(1.50)
Bu y е rda
, – kritik t е mp е raturalar farqi, - kritik
t е mp е ratura, va izot е rmik siqiluvchanlik va issiqlik
o`tkazuvchanlik kritik ind е kslari.
Landay-plach е k munosabati toza suyuqlik va eritmalarda o`lchangan.
O`rganilgan sist е mada kritik nuqta yaqinida (1.2.17) bog`lanish yaxshi
bajarilishini qisman ko`rsatadi. (1.2.1) formulaning oxirgi ifodasi qutblangan
yorug‘lik sochilishiga olib k е ladi. Optik anizatrop mol е kulalardan tuzilgan suyuq
muxit uchun mol е kulalarning anizatropiya o`qi bo`yicha burchakli taqsimlanishiga
anizatropiya fluktuatsiyasi asosiy o`rin egallaydi.
Bizning ishimizda sochilishning bu turi taaluqli bo`lmaganligi uchun biz
qarab chiqmaymiz. Bu qarama-qarshilikni L.I. Mandelshtam va M.A.
Leontevich tomonidan yaratilgan relaksatsion nazariya hal qildi.
Relaksatsion nazariyadan quyidagi xulosalar kelib chiqadi.
1. -kattalik bo‘lganda maksimum qiymatga ega bo‘ladi.
2. Relaksatsiya nazariyaning hamma formulalariga chegaraviy tezliklar kiradi,
bunda tovush tezligining dispersiyasi musbat bo‘lishi kerak degan hulosani
Mandelshtam va Leontevichlar aytib o‘tadi.
Bu ishda murakkab jarayonlar bo‘lganda ni bitta qiymati emas, balki bir
nechta
1, 2 ,
3 … parametrlarining, ya’ni boshqacha so‘z bilan aytganda
qaralayotgan jarayonlarni sababchisi, relaksatsiya vaqtlari to‘plamidan iborat deb
qarashni taklif etadi.
1.5-§ Eritmalarda bo`ladigan strukturaviy o`zgarishlar
Keyingi yillarda binar suyuq eritmalarning qatlamlanishini o‘rganishga
qiziqish oshib ketdi. Eritmaning qatlamlanish jarayoni bu jins fazoviy o‘tishdir.
Hamma ikkinchi jins fazoviy o‘ishlar universial xarakterga ega .
26

Hamma ikkinchi jins fazoviy o‘tishlar ichida – kritik nuqta bug‘, suyuqlik,
feromagnetikning orientatsiyasi eksprimentning maqsad nuqtai nazaridan o‘rganish
eng qulay sistema bu suyuq binar qatlamlanuvchi eritmadir.
Tarkiblarga ajratiluvchi ko`plab eritmalar xossasiga ko‘ra spesifik
tarkiblarga ajralmaydigan binary eritmalardir. Xususan, ma`lum konsentratsiya va
temperaturaga yaqinlashganda eritmalarda fluktuatsiya kuzatiladi. Shunga ko`ra bu
eritmalar o`ziga xos nuqtaga ega deb atash mumkin. Hozirgi vaqtgacha
stabillikning minimum temperaturasiga ega bu eritmalar tabiati haqida yagona fikr
mavjud emas. Eritmaning o`ziga xos nuqtasi va uning yaqinida sochilgan yorug`lik
intensivligi va ultra tovush yutilish koeffitsienti maksimumlari aniqlangan. O`ziga
xos nuqtaga ega eritmalar, yopiq qatlamga ajralish hududiga ega eritmalarga
o`xshatish mumkin, ularda qatlamlarga ajralish hududi o`ziga xos nuqtaga
bog`langan. Mos ravishda eritmaning o`ziga xos nuqtasi ikkilamchi kritik nuqtaga
yaqin hisoblanadi, binar eritmaning yuqori va quyi qatlamlariga ajralish kritik
nuqtalari bilan yakuniy ginetik bog`langan.
Ma`lumki, qatlamlarga ajralishning yuqori kritik temperaturasiga
(Q Yu KT) ega bo`lgan binary aralashmalar sinfi mavjud. Ular kritik (T
k ) ni
oshiruvchi temperaturalardagina gomogen hisoblanadi Turli fluktuatsiyalar tufayli
sochilgan yorug`lik nuri turli o`qlar uchun turlicha bo`lganligi tufayli sochilgan
yorug`lik nuri burchaklar bo`yicha teng taqsimlanmaydi ,yani sochilgan yorug`lik
nurining intensivligiburchakka bog`liq bo`lib qoladi. Sochilgan yorug`lik
intensivligi burchaklar bo`yicha bir-xil bo`lsa simmetrik, har xil bo`lsa
assimmetrik sochilgan yorug`lik nuri deb ataladi. Albatta simmetrik sochilgan
yorug`lik nuriga nisbatan, assimmetrik sochilgan yorug`lik nuri bizni ko`proq
qiziqtiradi. Shuning uchun suyuqliklarda sochilgan yorug`lik intensivligining
burchakka bog`liqligini o`rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun biz
suyuqlikka tushayotgan yorug`likning sochilishiga sabab bo`luvchi
fluktuatsiyalarini o`rganish muhimdir. Zichlik fluktuatsiyasi qaralayotgan
suyuqlikning olingan bir xil hajmchalari turli sonli molekulalar bo`lishi zichlik
fluktuatsiyasini vujudga keltiradi. Kontsentratsiya fluktuatsiyasi bu fluktuatsiya
27

faqat eritmalarda mavjud bo`ladi yani, olingan eritmadagi qaralayotgan bir xil
hajmchalarda erituvchi va eritmalar soni bilan farq hosil qilingandagi
fluktuatsiyadir. Bosim fluktuatsiyasi qaralayotgan hajmchalarda turli bosimlarning
vujudga kelishidir.
Entropiya fluktuatsiyasi – temperatura o`zgarishi mavjud bo`lgan
fluktuatsiyadir.
Yuqorida keltirilgan fluktuatsiyalar va doimiy orientatsiya mavjud
bo`lmaganligi uchun sochilish ham turli burchaklarda turlicha bo`ladi.
Qatlamlanish masofasining o`zgarishi shuningdek tashqi bosimning
Shnayder va boshqalarning ilmiy tajribalarini qo`llagan holda eritmada bosim
o`zgarishida “tortishish” sodir bo`ladi, ikkilangan kritik nuqtada (IKN) yopiq
qiyshiq mavjudlik uning ortidan esa – eritmada oxirgi asosiy nuqta transformatsiya
(aniq, to`liq yo`nalishda aniq nuqtalar) sodir bo`ladi.
Shuni aytish joizki, eritmaning termodinamik holatida nafaqat bosim
o`zgarishi bilan boshqarish shuningdik eritmaga 3-komponent qo‘shilishi bilan
boshqarish mumkin.
2-rasm ular biz tomonimizdan bir-biri bilan bog`langan. Metilpiridin
eritmalarida qiyshiq mavjudlik suvda namoyon bo`ladi , bu ishda 3 karrali muhitda
koordinatalar ko‘rsatilgan. Bosim o`qida 0 nuqtada normal atmosferali bosimga
mutonosib manfiy bosimli sohada P<P
H , shuningdek musbat (t) holda P>P
H .
2 rasmda sxemik qiyshiqlik ko`rsatilgan, u 3-metilpiridin suvli eritmasida (β-
pikolin) va uning dinamik bosim o`zgarishi uchun qiya mavjudlikning ko`p turli
formasining turli xil eritmalardagi ko`rinishini [35] ishda ko`rish mumkin.
28

T
T
К
C
K CQYuKN 1a-Rasm
29

QYuKN
QQKN
С
КТ
С
1b-Rasm

30T
T
К
C
K CQQKN

1 c-Rasm
1-rasm Eritmalarning fazoli diagrammasi
a) Qatlamlanishning yuqori kritik temperturasi b) Qatlamlanishning quyi
kritik temperturasi c) Qatlamlanishning berk sohasi
Rasmda ko`rsatilganidek yopiq muhitda metilpiridinlarning oz miqdorda
mavjudligida bosimning oshishi natijasida IKN (ikkilangan kritik nuqta) tomon
intiladi. Keyingi bosim ko`tarilishida biz asosiy nuqtaga ega bo`lgan eritmaga ega
bo`lamiz.Aniqroq aytganda asosiy nuqtaga ega bo`lgan uzluksiz eritma qatorini
ko`ramiz. Keyingi bosim ko`tarilishi 2- IKN ning hosil bo`lishiga sabab bo`ladi va
muhitining qatlamlanish hosil bo`lishiga olib keladi.Koordinatalarida past bosim
ostida “manfiy” tomonga qo`shiladi va “manfiy” maydonda joylashadi.
(2∙10 8
: 5∙10 8
Па ) yuqori bosimda barcha monometil yaratuvchilar H
2 O va
D
2 O bilan ikkinchi qatlanish gumbazi tashkil qilishadi(1.2 rasm) 3-metilpiridin
D
2 O bilan bo`lganda barcha bosim ostida qatlanish(qatlamlanish) yuzaga keladi; 2-
metilpiridin D
2 O bilan birga normal bosim ostida yopiq qatlamlanish maydonini
yaratadi qaysiki ko`p bo`lmagan bosim o`sishida IKN ga intiladi P>2*10 8
Па
da esa yangi qatlamlanish maydoni yaratiladi.
Qatlamlanishning yuqori kritik nuqtasi ikkilangan eritma va qatlamlanish
eritma qatorida yana kam hisobli ikkilangan eritma guruppasi(guruhi) mavjud. Bu
guruh kamroq 3-komponent qo`shilmasi bilan butun yopiq qatlamlanish
maydoniga (muhitiga)ega bo`ladi C va T tekisligida (C-konsentratsiya va T-
temperatura).Bunday eritmadagi gvayakol- gliserin eritmasi misol bo`la oladi.
Bunday eritma uchun 23 molekula eritmasiga 1 molekula suv yoki 10 molekula
eritmasiga 1 ta molekula 4 xlorli uglerod qo`shish kifoya, natijada chegaralangan
interval oralig`da yopiq qatlanish maydoni hosil bo`ladi. ( CSR ) {3-5} yuqori
31

va pastki kritik nuqtalar bilan Tajribalar shuni ko`rsatadiki, qatlanish muhitida
faqatgina eritma komponentalaridanbiriga eritmalar qo`shilganda hosil bo`ladi. Bu
jarayon 3-rasmda tasvirlangan. Asosiy nuqtalar AB qatordagi (chiziqdagi) barcha
o`qlar, A dan DCP intervalida joylashgan bu nuqtalarda qayt etilganda
maksumumlik qatlanish intevsivligidan (tezligidan) bo`g‘liq bo`ladi.
2-rasm. –pikolin suvli eritma uchun fazoviy diagramma sxemasi .
Eritmalar maxsus nuqtaga ega konstenratsiya va temperatura koordinatatlari,
ikkilangan kritik nuqtalar C
IKN va T
IKN bilan mos tushishsa ham bosim
ahamyati farq qiladi.(ko`p yoki oz) kritik eritmaga nisbatan.
32

a) Diagramma yopiq qatlanish muhitining tushintiruvchi fikr: ikkilangan kritik
nuqta va asosiy nuqtasi gvayakol- glitserin eritmasida: T-temperatura, C-
gvayakol konsentratsiyasi. C
x qo`shilma (qo`shimcha) konsentratsiyasi, T
u –
yuqori kritik nuqta temperaturasi T
i pastki kritik nuqta temperaturasi, DCP
–
ikkilangan kritik nuqta, SP- asosiy nuqta

b) – C va T tekislikdagi qatlamlanishning yopiq muhiti;
I bob bo’yicha xulosa
Bu bobda yorug’likning molekulyar sochilish nazariyalari va sochilishga
olib keladigan sabablar xaqida to’liq to’xtalib o’tilgan. Eritmalarda konsentratsiya
va temperaturasini dinamik o’zgartirib eritmadagi strukturaviy jarayonlarni
o’zgartirdi va yorug’lik sochilish spektri kompanentalarining chastotaviy
kattaligini o’zgartirib temperatura-konsentratsiya o’rtasida noyob bog’lanish
o’rnatildi. Eritmalarda bo’ladigan fazaviy o’tishlar xaqida to’liq to’xtalib o’tilgan.
33

II BOB. ERITMALARNING MAXSUS NUQTASINI RELEY CHIZIG‘I
NOZIK STRUKTURASI USULI BILAN TADQIQ QILISH.
Aniq izlanishlarda, intensivlikning spektral taqsimlanishida Reley chizig‘i
nozik strukturasi spektrlarini lazer yorug‘lik manbai va yuqori kontrasli
interferometrni qo‘llash orqali o‘rganishga erishdik. Atrofimizda juda ko‘p fizik
masalalar mavjud. Bu masalalarni yechishda interferometrning ajrata olish kuchi
yetarli ammo oddiy Fabri – Pero interferometri sxemasini qo‘llashda uning
kontrasligi yetishmaydi. Bu kontraslikning yetishmasligiga sabab spektral chiziq
fonining katta intensivligida spectral chiziqning kuchsiz yo‘ldoshlarini o‘rganish
mumkin emas. Bunday holatda eritmaning kritik nuqtasida Mandelshtam –
Brillyuen komponentasi (MBK)ning siljishini tadqiq qilishda ro‘y beradi qachonki,
Reley chizig‘i nozik strukturasining markaziy komponentasi ortganda. MBK
intensivligi esa uch va undan yuqori tartibda bo‘ladi. Katta intensivliklarda
chastotalar siljimaydi chunki, chiziq siljishi kuchsiz bo‘lib, MBK sini markaziy
chiziq yopib qo‘yadi va kichik kontraslikda spektral manzarada MBKni kuzatish
qiyinlashadi. Hattoki ba‘zi hollarda ko‘rishning umuman iloji bo‘lmaydi. Shuning
uchun kritik nuqta atrofida nozik struktura spektrini hozirgi vaqtda tadqiq qilish
chegaralangandir.
Buni tadqiq qilishning birdan bir yo‘li Fabri – Pero interferometri
yordamida spektral taqsimlanishning kontrasligini oshirish kerak. Buning uchun
tahlil qilinayotgan yorug‘likni interferometer orqali bir necha marta o‘tkazish
kerak.
2.1-§ Ikki o‘tishli Fabri – Pero interferometri spektrining ayrim
xususiyatlari.
Spektral manzaraning kontrasligini oshirishda interferometrdan yorug‘likni
o‘tkazish usuli ancha ilgari ko‘rsatilgan. Ammo bunda keng masshtablarda aniqligi
real bo‘lmaydi. Bu usul yaqin vaqtlarda rivojlana boshladi. Keng imkoniyatli ko‘p
o‘tishli Fabri – Pero interferometrini qo‘llashni umumlashtirib ko‘rib chiqamiz.
Interferension manzaraning mavjudlilik shartini quyidagi ifoda bilan aniqlaymiz.
34

(2.1)
bu yerda t, n,  , m,  - ko‘zgular orasidagi masofa, muhitning sindirish
ko‘rsatkichi, yassi to‘lqinning ko‘zguga tushish burchagi, interferensiya tartibi va
yorug‘likning to‘lqin uzunligi. Interferometrning aparat funksiyasi Eyri formulasi
bilan aniqlanadi. Ayrim hollarda interferometrning yassi va bir xil ko‘zgulariga
parallel monoxramatik yorug‘lik dasatalari tushganda va uning intensivligi birligi
sifatida qabul qilinib, quyidagi ko‘rinishda yozish mumkin.
(2.2)
Bu yerda R va T lar mos ravishda interferometer ko‘zgusining yorug‘likni
qaytarish va o‘tkazish koeffisiyentlaridir. Ideal yassi ko‘zgular uchun esa quydagi
formulani keltiramiz:
(2.3)
Bu formuladagi F kattalik interferension manzaraning o‘tkirligi deyiladi.
(2.2) d m=m
0 + deb olib, bu yerda m
0 -butun son, -tartibining bo‘laklangan
qismi, -ni kichkina deb faraz qilib (2.2) ni
(2.4)
ko‘rinishda yozish mumkin.
(2.4) dan ko‘rinadiki instrumental (yoki qurilma) to‘liq yarim kengligi ,
dispersiyasi sohasi qismida
(2.5)
ni tashkil etadi.
35

Bir o‘tuvchi interferometer uchun interferinsion spektr kontrasligi C,
maksimumdagi maksimal intensivligi ning interferogramma tartiblari
oralig‘idagi minimal intensivligi ga nisbati bilan aniqlanadi. A
n aparat konturi
kengligidan ancha kichik bo‘lgan xususiy chizig‘i kenglikli monoxramatik
yorug‘lik manbayi bilan interferometer yoritilgan holda contrast C
(2.6)
Ifoda bilan aniqlanadi.
Fabri-Pero yassi interferometri ucun F- o‘tkirligi odatda R- kattalik qiymati bilan
chegaralanadi u esa o‘z navbatida ko‘zguning qaytaruvchi qatlamlari va yassi
sirtlarini tayyorlanish kamchiliklari yig‘indi bilan aniqlanadi. Agar ko‘zgu
yassiligi gacha aniqlikda tayyorlangan bo‘lsa maksimal o‘tkirligi F
5 =m/2 ga
teng bo‘ladi. Ko‘p o‘tuvchi interferometrlar uchun (2.5) va (2.6)
Ifodalar o‘rnida
(2.7)
(2.8)
Ifodalar bo‘ladi.
(2.8)dan ko‘rinadiki o‘tishlar sonini oshirish kontrastni kuchli o‘zgartiradi.
Haqiqatdan ham, R=0,95 va n=1 da C=10 3
bo‘ladi va n=2 ga teng bo‘lganda esa
o‘sha R qiymatda C
n =10 6
bo‘ladi. D е mak ikki karra o‘tuvchi Fabri- P е ro
int е rf е rom е trda int е nsivlik bo‘yicha olti tartibga farq qiluvchi chiziqlarni
o‘rganish mumkin ekan.
2.2-§ Ikki o‘tishli Fabri-Pero interferomitrni tuzilish va yustirovka qilinish.
a) Uch qirrali prizma
36

Barqaror ishlaydigan ikki o‘tishli Fabri-Pero interferometrini yasash uchun
burchakli qaytargichdan (kub burchaklari) foydalanamiz. Boshqacha qilib
aytganda uch qirrali prizma o‘ziga tushgan nurni to‘g‘ri 180 gradus burchak ostida
qaytaruvchi xususiyatga ega. Antiparalelga qaytarish aniqligi tayyorlangan uch
qirrali prizma va yoriqlikning tushish burchagiga bog‘liq emas.
Trilpil prizma uch qirrali pirizmadir. Uchta qirralari yuqori qismida bir-
biriga 90 gradus burchak ostida kesishadi va qolgan uch qismi esa prizmaning osti
yoki asosini tashkil qiladi (2.1- rasm). Prizmaning asosiga tushuvchi nur uning yon
yomonlaridan ya’ni uning qirralaridan qaytgandan so‘ng, prizmaga tushayotgan
nurga nisbatan parallel ravishda orqaga qaytib chiqadi. Interferometer ko‘zgusidan
ketma-ket o‘tayotgan nurlarning optic uzunligi bir xil bo‘lishi kerak. Bundan
ko‘rinadiki interferometrning plastinka sirtiga ishlov berib ham shartlarni bajarish
imkoniyati bor. Ya’ni amaliy maxsus yustirovka qilish shartlari yordamida
foydalanamiz. Biz bu ishda shunga erishamizki, prizma metal xalqaga
mahkamlanadi va uning holati osongina o‘zgartiriladi.
Ikki o‘tishli interferometrning tuzilishi.
Ikki o‘tishli interferometrning prinsipial tuzilishi 2.2 rasmda ko‘rsatilgan.
Bu sxemada biz yaratgan interferension qurilmaning asosini tashkil etadi. Bu
qurilma yordamida biz yorug‘likning molekular sochilish spektrlarini o‘rganamiz.
2.3 rasmdan ko‘rinadiki, interferometer korpus barokamera (1) uning yon
kameralaridan biri, oynali Kamera derazasi kichik burchak ostida joylashgan (1)
interfrometr o‘qiga nisbatan deraza (2) qalinligi 10mm va diametri 80mm halqali
gardish ( Flani ) bilan berkitilgan. Kamera derazasi interferometer o‘qiga nisbatan
kichik burchak ostida joylashgan (1) bunig sababi keraksiz (parazit) qaytishlarini
yo‘qotish uchun. Kamera tuzilishini ИТ -28-30 interferometrining standart detal
(ko‘zgu, halqa, prokladka) ga mo‘ljallab foydalanamiz. Tripil-pirizma
interferometr o‘qiga nisbatan perpendikular qilib to‘g‘irlanadi. Prizma temir
halqachaga bekitiladi. Halqa orqali prizmaning holatini engil o‘zgartirishimiz
mumkin.
37

Interferometrni yustirofka qilishda uning buragichlaridan foydalanamiz (3),
purjinalar to‘g‘irlanadi (4). Yustirofka buragichlari kichik rezvali bo‘lib uning har
bir qadami-0.5 mm ga teng. Bu bizga interferometrni juda ham nozik yustirofka
qilishga imkon yaratadi. Interferometrning plastinkasini yustirofka qilinayotgan
paytda buragichlar barokamera tashqarisiga chiqariladi. Barokamerani
germetizamiyalashda silfonlar yordamida amalga oshiriladi. Madomiki,
interferension spektr bosim o‘zgarishi bilan skaner bo‘lar ekan, maxsus qayd
etishda yustirofka qilinadigan interfrometr plastinkalari maxkam qisib turuvchi
kontgaykalar kontirgaykalar bilan maxkam qisib turuvchi yustirovka buragichi
bilan maxkamlanadi (4).
Ikki o‘tishli interfrometrda yustirofkasi ikki bosqichda o‘tkaziladi. Tripil
prizma yechiladi interfrometr yustirofkalanganda ishlash tartibi bir bir o‘tishli
bo‘lib qoladi. Yana tripil prizma o‘rnatiladi. Prizmaning joylashuvi o‘zgarishi
bilan interfension mazara bir-birini qoplaydi va ikki o‘tishli bo‘lib qoladi. Biz
imkoniyatimizga qarab eng yuqori yoritilganlikni olishga intilamiz.
Interferopogrammani bir xilda tartibda yoritamiz. Keyin interferogrammaning
maksimum tomonida mavjut bo‘lgan yorug‘likning kuchsiz gardishini
kichraytiramiz. Yustirovkasini optimal sifatli darajada qilishga yaqinlashgan sari
interferensiya tartibi maksimum tomonida yorug‘lik gardishini yo‘qola boradi
lekin bu maksimumning ravshanligi ortadi.
Biz ikki o‘tishli interfrometrning yustirofka usulida foydalanganimizda,
ko‘zgu qaytarish koiffisiyenti R=95% o‘tkirlik tartibi 40 va kontrasligi 4x10 5
bo‘lishiga erishdik. 2.4 rasmda ko‘rsatilgan bir o‘tishli va ikki o‘tishli Fabri-Pero
interferometrida bir xil sharoitda olingan spektrlarni solishtirib ko‘ramiz.
38

2.1. Rasm. Uch qirrali prizmada nurning o‘tishi
2.2. Rasm. Ikki o‘tishli interferometrda nurning o‘tishi.
39

2.3 Rasm. Ikki o‘tishli Fabri-Pero interferometrining tuzilishi.
1 – Interferometr korpusi; 2 – shishali deraza ( окно ); 3 –
yustirovka qiluvchi buragich; 4 – mustahkamlovchi prujina; 5 –
40

silfonlar; 6 – Tripl - prizma; 7 – Metal halqa Tripl – prizmani
mahkamlash uchun; 8 – Buruvchi prizma.
41

2.4 rasm. Bir o‘tishli va ikki o‘tishli Fabri-Pero interferometrida bir xil
sharoitda olingan spektrogrammalar.
2.3-§ Tajribaviy qurilma tavsifi
Tajribaviy qurulmaning tuzilishi 2.5- rasmda ko‘rsatilgan. (1) yorug‘likni
uyg‘otuvchi manba sifatida foydalanilgan He-Ne lazeri LG-38 (to‘lqin uzunligi
6328A 0
, nurlanish quvvati 15mVt ga yaqin). (3) Uzun fokusli linzada lazer nuring
fokusi (4) kyuvetada bo‘ladi. Sochilish burchagini pentaprizma (aniqligi )
yordamida to‘g‘irlanadi. Yorug‘lik sochilishi yo‘lida Franko -Ritter prizmasi (7)
o‘rnatilgan bo‘lib, sochilgan yorug‘likni keraklicha qutblanishga imkon beradi.
Tajribaga qo‘yilgan topshiriqni bajarishda qutblantirgichni yustirovka qilish
aniqligi ( ) bo‘ladi. Sochilgan nurlar to‘laligicha ob’ektiv fokusida (nurlar
kesishgan nuqta) (6) bo‘ladi. Franka-Ritter prizmasi orqali o‘tayotgan parallel
nurlar dastatasidan tashkil topgan va keyin nurlar dastasi Fabri –Pero
interfrometriga (8) tushadi.
Nurlarni skanirovkada qilish paytida gazning bir tekis oqishi uchun biz
ignali yuqori tovushli natekatel (17) (oquvchi) dan foydalanamiz. Skandirovkani
chiziqli oshirish uchun ballastli xajmdan foydalanamiz. Natekatelga kiruvchi
gazlarning (azot) bosimi 6-8 atm tashkil etadi. Bu sistema orqali gaz
uzatganimizda, nochiziqli skanirofka qilishda interferogrammaning o‘lchamchi
tartiblanishining tuzilishi 0.5% dan oshmaydi.
42

Sochilgan yorug‘lik ikki o‘tishli interferometerdan o‘tgandan so‘ng qayta
buruvchi prizmadan o‘tib ma’lum masofadagi kamera obektivining fokal
tekisligida yig‘iladi. (10) fokus masofasi 27mm. Kamera ob’ektivining fokal
tekisligida diafragma (11) o‘rnatilgan. Diafragma radiusi shunday qatiyatlik bilan
joylashganki, bu esa apparat funksiyasini minimal darajada oshirishga imkon
beradi. Masalan: agar qo‘llanilayotgan interferometerning dispersiya sohasi
0,417sm, diafragma diametri 0,25mm ga erishadi.
2.5-rasm. Reley chizig‘ining nozik strukturasini spektrini qayd qiluvchi
tajribaviy qurilmaning sxemasi.
43

1- He-Ne lazeri; 2 – diafragma; 3 – ob’ektiv (120 mm); 4 – tadqiq
qilinayotgan suyuqlik uchun idish; 5 – diafragma; 6 – kollimatirli ob’ektiv
(210 mm); 7 – qutblantirgich (Franka-Ritter prizmasi); 8 – ikki o‘tishli
Fabri-Pero interferometrining barokamerasi; 9 – buruvchi prizma; 10 –
Kamerali ob’ektiv (270 mm); 11 – diafragma (0.25 mm); 12 – FEU-79; 13
– FEU blok manbayi; 14 – Emmitterli takrorlagich; 15 – chiziqli
intensimetr; 16 –KSP-4 o‘zi yozuvchi qurilma; 17 – yuqori tovushli ignali
natekatel; 18 – azot bilan to‘ldirilgan balon.
Agar diafragmani interferinsion manzaraning markaziga joylashtirsak,
apparat funksiyasining yarim kengligi minimal darajada shakllanadi. Diafragmani
yusturofka qilishda ikki kichik o‘lchamli burchak orqali bajariladi bu orqali
diafragmalarni aralashtirilib ob’yektivning yassi fokal tekisligiga tik ravishda
yo‘naltiriladi. ( 10)
Bizning qurilmamiz foto qubul qilgich sifatida fotoelektrik ko‘paytirgich
FEU-79 qo‘llanilgan. Bu fotonlar sonini sanash rejimida ishlaydi.
FEUning sovitish tizimi sifatida yarim o‘tkazgichli mikromuzlatgich
qo‘yilgan bo‘lib, uning ish rejimi Pelte effekti bo‘yicha ishlaydi.FEU 1soatda -
25gradusgacha soviydi. Bu temperaturagacha soviganda qora impulslar soni o‘sha
sezuvchi fotokatodlarda 100-150 imp/s dan 10-15 imp/s gacha kamayadi.
FEU anodi orqali impulslarlar emmitterli takrorlagichga kiradi (14).
Emmitterli takrorlagich yetarlicha yuqori kirish qarshiligiga va kichik xajmiga ega.
Agar kirish qarshiligi kichik bo‘lsa impulsni uzatish zarur bo‘ladi. Keyin signal
diskirenametrga kirib undan so‘ng u bilan bir chiziqda turgan intensimetrga PI4-
1(15) tushadi. Intinsimetr diskirminator impulsini qanday ampilituda uzatgan
bo‘lsa shu tarzda o‘tkazadi. Intensimetrdan chiqqandan so‘ng o‘zgarmas
kuchlanish paydo bo‘ladi. Uning kattaligi bir sekundagi impulslar soniga
proporsional. Bu impulslar potensimetr KSP-4 (o‘zi yozuvchi) (16) ga
tushgandan so‘ng signallarni diagramma lentasiga yozadi.
44

MBK siljishining sistematik xatoligi aniqlanadi va aniqlangan sochilish
burchagining noaniqligi bilan bog‘liqligini [1] da ko‘rsatilgan formula bilan
topiladi. Bizning qurilmamizning burchak aniqligi hatoligi ( 0
) bo‘ladi. MBK
siljishini 90 0
sochilish burchagida kuzatganimizda hatolik 1% dan oshmaydi.
Yozib olingan spektrlning xatoligini kamaytirish uchun spektrogrammada 4
marotabadan ortiq yozib olish kerak.
b) Termostatik namuna
Bunda diametri 40-20mm va balandligi 60-70mm bo‘lgan slindrik
kyuvetdan foydalanamiz. Bu kyuveta uchun maxsus tayyorlangan termostatik
g‘ilof kerak bo‘ladi. Uning devorlari orasida suyuqlik aylanib turishi kerak (TS-24
tipidagi termostat). Termostat 2.6-rasmda kursatilgandek uch qavat (devorlar)dan
iborat. 1-va2-qavatlar metaldan 3-qavat esa issiqlik o‘tkazmaydigan material
penopalstdan yasaladi. Birinchi va ikinchi devorlar orasida xaroratni bir xil
ushlab turuvchi suyuqlik ( suv ) aylanadi. Kyuvetadagi tadqiq qilinuvchi
suyuqlikni (a) va (b) plastinkalar orasiga joylashtirib, qisqichlar bilan (4)
qotiriladi. Kerakli balandlik to‘g‘rilovchi buragich ( vint ) o‘rnatiladi (9).
Qopqoq (7) issiqlik saqlovchi testolitdan yasaladi. Termostat ichidagi xarorat
( temperature ) tashqaridan oddiy simobli termometr bilan ( 0.1 grads
aniqlikda ) iloji bo‘lmasa aks xolda Bekman termometridan foydalaniladi.
b) Optik obektivlarni tozalash va tayyorlash usuli
Har qanday namunamizda ham sochiluvchi muhit maxsus tayyorlanmagan
aniqroq qilib aytganimizda sindirish koeffisiyentiga ega bo‘lgan tashqi
qo‘shiluvchilar majvuddir (chang, colloid zarralar). Hattoki o‘rab turgan muxitning
sindirish ko‘rsadkichidan yuqori. Tashqi muhit qo‘shilishi natijasida olinadigan
yorug‘lik sochilishining intensivligini aniq hisob –kitob qilganimizda sindirish
ko‘rsadkichining statistik fluktuatsiyasidan ko‘proq bo‘ladi. Shuning uchun tashqi
qo‘shiluvchilardan sochuvchilarni tozalash jiddiy muammolarni keltirib
chiqaradi.
45

Bizning ishimizda optik jihatdan toza bo‘lgan ob’ektni tayyorlashda Martin
taklif qilgan usuldan foydalandik.
Martin usul quyidaglcha: V idishda biz sochilishni o‘rganamiz (2.7-rasm).
V idishga A kolba payvantlanadi. A Kolbadan tozalangan va o‘lchangan suyuqlik
quviladi (haydaladi) keyin yana V idishga haydalgan suyuqlik yana A kolbaga
qaytarilib quyuladi va bu jarayon uch to‘rt marta takrorlanadi va kapilyar qismi
kesib olinadi. idish) buta oraqli ko‘chiriladi b-kerakli vakumga erishganimizdan
so‘ng bu ham uziladi (uzib olamiz).
c) Tasodifiy xato
Tasodifiy xatolikning manbayi bu spektrlarni ayrim notekis yozilganidir.
Bizning tajribamizda chiziqli dispirsiya interferometr dispirsiyasi 0.625 1/sm
qilib foydalanganimizda 0.002sm/mm ga teng bo‘ladi. 0.5mm xatolik MBK
kengligi o‘lchov o‘tkazganimizda aniqlanmagan tenglik +-0.001 1/sm bo‘ladi.
Bu kattalik MBK kengligiga bog‘liq bu esa 1% dan 10% bo‘ladi. Bu
xatolik MBK kengligining haqiqiy aniqlanganidir. Agar zonani kamaytirsak
interferometr dispirsiyasi xatoligi kamayadi. Aniqlikni oshirish uchun o‘lchash
har seriyada o‘lchanib eng kamida 6 marotaba interfogrammada yozib olinadi
Oxirgi natija barcha spektrogramma o‘lchovlarining qiymati qabul qilingan.
46

2.6-rasm. Slindrik kyuveta uchun thermostat sxemasi.
1 va 2 – metal devorlar; 3 – teploizolatsiyalangan materialdan
tayyorlangan devor; 4 – qisqich; 5 – taglik(teploizolatsiyalangan
material); 6 – oyna; 7 – qopqoq (teploizolatsiyalangan material); 8 –
termometr; 9 – boshqaruvchi vint; а , б – metal plastinkalar.
47

2.7-rasm. Optik jihatdan toza bo‘lgan suyuqlikni tayyorlashda ishlatiladigan
sistemaning umumiy ko‘rinishi.
II bob bo’yicha xulosa
Yuqori kontraslikka ega bo’lgan tajribaviy qurilma eksperimentga
tayyorlanib, ikki o’tishli Fabri-Pero interferometri yustirovka va fokustirovka
qilindi. Ikki o’tishli Fabri-Pero interferometri bazasida yig’ilgan ajrataolish
qobiliyati juda yuqori bo’lgan spektral qurilmadan foydalanib natijalar olindi.
γ – pikolin suv eritmasi uch marotaba peregonka qilinib toza xolatga
keltirilgan.
48

III - BOB
NOELEKTROLITNING SUVLI ERIITMALARIDA YORUG`LIKNING
RELEYCHA SOCHILISH CHIZIQLARINING NOZIK STRUKTURASI
3.1-§ Noelektrolitlarning suvli eritmalarda fazaviy o‘tishlar haqida
zamonaviy tasavvurlar
Suyuqliklar va eritmalardagi fazaviy o`tishlar va kritik hodisalarni tadqiq
qilish o`ziga qiziqarli va dolzarb fizik jarayonlarning keng qamrovini namoyon
etadi. Fazabiy o`tish bilan birga kechadigan umumfizik hodisalardan eng ko`p
uchraydigani yorug`lik sochilishi intensivligining kuchli o`sishi bo`lgan tartib
parametrlari fluktuatsiyasining shartli o`sishi hisoblanadi. Bu kattalikning fizik
ma’nosi turli xil fazaviy o`tishlar uchun turlichadir. Masalan, eritmalar
qatlamlanishining kritik nuqtasi uchun tartiblanish parametrlari konsentratsiyaning
kritik qiymatidan farqlanishi sanaladi.
Tartiblanish parametrlari fluktuatsiyasi muhitda optik bir jinslimaslikni hosil
qiladi. Bu esa yorug`lik sochilishini kuchaytiradi. Fluktatsiyalarning tartib
parametrlari optik bir jinslimaslik muhitida yorug`lik sochilishi shartliligini
yaratadi. Fluktuatsiyalarning o`rtacha kvadratik kattaligi, ularning o`lchamlari va
kinetikasi yorug`lik sochilishining intensivligini, uning burchak taqsimoti,
shuningdek, sochilgan yorug`likning spektral tarkibini aniqlab beradi. Shu sababli
yorug`lik sochilishi spektroskopiyasi o`zida fazaviy o`tishlar va kritik hodisalarini
o`rganish uchun kuchli qurilma zarur hisoblanadi.
Hozirgi paytda “ temperatura - konsentratsiya ” koordinatalarida
qatlamlanishning yopiq sohasiga ega bo ` lgan bir necha eritmalar o ` rganildi .
Qatlamlanishning yopiq sohasiga ega bo ` lgan eritmalarga metilpiridinning tuz yoki
og ` ir suv qo ` shilgan suvli eritmalari kiradi , yuqori spirtning tuz qo ` shilgan suvli
eritmalari , ozroq suv qo ` shilgan glitsirin - gvayakol eritmasi kabilar kiradi .
Glitserin - gvayakol eritmasining fazaviy diagrammasi tadqiq qilingan . Ishda
keltirilishicha , bu eritmaning olingan eksperimental natijalari va kuzatilgan o ` ziga
49

hosliklarini yopiq sohadagi qatlamlanish tizimi uchun mavjud bo ` lgan nazariyalar
bilan tushuntirish qiyin .
Yopiq sohadagi qatlamlanishli eritmalar hali bir qator tushuntirishlarni talab
qiluvchi xususiyatlarga ega . Bu sohada noelekrolitlarning suvdagi eritmalari
alohida qiziqish uyg ` otadi . Piridinning suvli eritmalarida va uning metilning
noelekrolit konsentratsiyasi o ` zgarishlarida ( normal bosim ostida, tuz va og ` ir suv
qo ` shilmagan holatda ) qatlamlanish hosil qilmaydi . Bu eritmalarda qatlamlanish
nuqtalarining mavjud emasligiga qaramasdan , ularning noelekrolitning kichik
konsentratsiyasi sohasida yorug ` lik sochilishiga oid anomaliyalar kuzatiladi .
Yorug ` lik sochilish koeffitsienti konsentratsiyaga bog ` liqligini ifodalaydigan
maksimum suv – piridin tizimida 0,1 m . q . ga , suv – metilpiridin tizimi sohasida
0,06-0,09 m . q . ga teng bo ` lgan . [6-8]
Bu eritmalarda kichik konsentratsiya sohasiga sochilish koeffetsientining
mavjudligi uning temperaturaga bog ` liqligidagi o ` ziga xoslik va sochilishning
indikatrissasidan sezilarli asimmetriyasi konsentratsiya fluktuatsiyasining sezilarli
o ` sishi bilan aniqlanadi .
Bu xil konsentratsiyalar va temperaturalarda piridin va metilpiridinning
suvdagi eritmalari qatlamlanishing kritik nuqtasiga juda yaqin bo ` ladi . Bu faraz
qisman H
2 O molekulasining D
2 O molekulasi bilan almashgan qismida bosimning
o ` zgarishi yoki oz miqdorda oddiy tuzning qo ` shilishi bilan eritmada
qatlamlanishing yopiq sohasi paydo bo ` lishiga olib keladi .
Ayrim tadqiqotlarda bunday eritmalarda qatlamlanish kritik nuqtasining
yetarli bo ` lmasligi yorug ` lik sochilishi koeffitsientining konsentratsion
bog ` liqlikdagi maksimum va uning temperaturaga bog ` liqligi , shuningdek ,
sochilish indikatrissasining maksimumini aniqlash imkonini berdi . Shuningdek ,
rentgen nurlari difraksiyasi usuli bilan eritmalar tadqiqoti xulosalariga asosan ,
tadqiqot mualliflari olg ` a surgan noelektrolitlar suvli eritmalarining
mikrogeterogen konsepsiyasini ham hisobga olish zarur . Nihoyat , so ` nggi tadqiqot
ishida spirt - suvli eritmalardagi fazaviy o ` tish strukturasi jarayoni imkoniyatlari
asoslanadi . [9,10]
50

Metilpiridinlarning suvli eritmalarining ultraakustik parametrlari tadqiqi
shuni ko ` rsatadiki , bu eritmalarning adiabatik siqiluvchanligi izotermalari  0.04
m . q . konsentratsiya sohasida kesib o ` tadi ( пересекаются ). Aniqlangan
konsentratsiyalarda eritmalar zichligining temperaturaviy mustaqilligi muallif
tomonidan suv molekulalaridan iborat bo ` lgan vodorodli bog‘lanishlar to ` rida
metilpiridin molekulalarining parchalanishi natijasida eritma strukturasi
“mustaxkamligi” ning ortishi bilan izohlanadi . 4- metilpiridin ( γ - pikolin ) suvli
eritmasining giperakustik parametrlarini o ` rganishda 0,06 m . q . konsentratsiyada
gipertovosh tezligining salbiy dispersiyasi aniqlandi . Bu narsa mualliflarga eritma
strukturasining klatratsimon struktura shakllanishi hisobiga zichlashish ro ` y beradi ,
degan taxminga kelishlariga sabab bo ` lgan . 3- metilpiridin va 4- metilpiridinning
suvli eritmalarining termodinamik parametrlari tadqiqotning natijalari mualliflar
tomonidan kichik konsentratsiyalar sohasida molekulyar assotsiatlarning
shakllanishi pozitsiyasi bilan izohlanadi . Bu eritmalardagi molekulyar
assotsiatlarning shakllanish imkoniyati kichik burchak ostida neytronlarning
sochilish , neytronlar va YMS ( ЯМР ) ning kvaziqayishqoq ( квазиупругий )
sochilish , kvant - kimyoviy hisoblar usullari , shuningdek , komputer modellashtirish
usullari natijalarini tasdiqlaydi . [11,12]
Metilpiridinning suvli eritmalarining turli fizik xarakteristikalarining
xususiyatlari bo ` yicha yetarlicha ko ` lamdagi tajribalar ma ’ lumotlari bo ` lishiga
qaramasdan , bu tizimlarda molekulyar darajada o ` tadigan jarayonlar haqida ayni
damda mavjud emas . Ushbu vaziyat bu qiziqarli obyektlarni kelgusida tadqiq
qilishni taqozo etadi .
Yorug ` likning sochilishi hozirgi paytda ham suyuqliklarda kechadigan eng
nozik jarayonlarni o ` rganishda eng informativ usul sifatida qollanib kelinmoqda .
Metilpiridinning suvli eritmalarida yorug ` lik sochilishining integral intensivligi
o ` rganib bo ` linmagan . Bu eritmalarda yorug ` lik sochilishining spektral
xarakteristikasi haqidagi ma ’ lumotlar konsentratsiyaning keng miqyosida
o’lchanmagan. Shu bilan birga , bunday parametrlarni o ` rganish , jumladan ,
komponent larning Reley chizig ` ining nozik strukturasi bilan aralashishi va
51

spektral kenglik yorug ` lik sochilishining integral intensivligiga qaraganda , ko ` proq
ma ’ lumot olish imkonini beradi .
3.1–Rasm Mandelshtam-Brillyuen komponentasi siljishining spektrogrammasi
3.2-§ 4-metilpiridinning suvdagi eritmasida fazaviy diagrammalarni o`rganish
bo`yicha tajriba natijalari
4-metilpiridinning suvli eritmalaridagi temperatura va kontsentratsiyaning
keng doirasidagi Reley chizig‘ining nozik tuzilishi spektrlarini eksperimental
o‘rganish Mandelshtam-Brillyuen komponentalarining chastota siljishi kinetikasi
qonuniyatlarini tushuntirish mumkinligini ko‘rsatdi. Eritma temperaturasi
o‘zgarishi bilan ham, suvdagi noelektrolit kontsentratsiyasining o‘zgarishi bilan
yuzaga keladigan tarkibiy qayta tuzilishlar bo‘ladi. Temperatura-kontsentratsiyasi
52

diagrammasida har-xil fazoviy nuqtalarning mavjudligini ko‘rsatadi (temperatura t
0
va konsentratsiya x
0 ), yechimlarni tarkibiy qismlarning sezilarli darajada farq
qiluvchi tarkibiy qisimlariga ajratish. Temperatura va konsentratsiyalarning
ma’lum bir oralig‘ida eritmadagi vodorod bog‘lanish tarmog‘i uzluksiz uch
o‘lchovli setkasimon bog‘lanishini saqlab qoladi. Konsentratsiya sohasida x > x
0
(belgilangan temperaturada) yoki t>t
0 temperatura (doimiy kontsentratsiyasida),
vodorod bog‘lanishi uziladi .[13-15]
Suyuqlikning tuzilishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan parametrlardan
biri bu siqiluvchanlikdir. Nyuton-Laplas tenglamasiga binoan adiabatik
siqiluvchanlikni hisoblash uchun zarur bo‘lgan eksperimental qiymatlar ( ,
V – tovush tezligi, ρ – zichlik) yuqori aniqlikda hisoblash mumkin; buning
hossalarini aniqlash (ortiqcha molyar adiabatik siqiluvchanlik, qisman adiabatik
siqiluvchanlik) eritmalar strukturaviy tuzilishini o‘rganish uchun keng tarqalgan
usullaridan biri hisoblanadi. [17,18]
4MP-suvli eritmalarda vodorod bog‘lanishlarining uzluksiz setkasimon
bog‘lanishning mavjud bo‘lish chegaralarini aniqlash uchun eritmalarning bir qator
termodinamik parametrlarini (adiabatik siqiluvchanlik β
S , molyar adiabatik
siqiluvchanlik siqish β
S va ortiqcha molyar hajm V E
) eritmalarning keng
temperatura o‘zgarishlari (10 ÷ 80 °C) va suvdagi 4MP konsentratsiyasi (1 ÷ 0,005
mol qismida) β
S qiymatlari quyidagi formuladan foydalangan holda MBK ∆ν ning
siljishini o‘lchash natijalari bo‘yicha hisoblanadi:
 
2
0
2 sin 2 1








 


 n
S 3.2.1
bu yerda

0 – yorug‘likning to‘lqin uzunligi (6328 Å),  zichlik, n - sindirish
ko‘rsatkichi, 
 MBK siljishi,  - yorug‘lik tarqalishining burchagi. 
S qiymatini
hisoblash uchun biz bir xil temperatura oralig‘idagi eritmalar uchun n sindirish
ko ‘rsatgichining 20 ÷ 65°C temperatura oralig‘ida 4MP suvli eritmalar olingan
natijalaridan foydalandik.
53

3.2.1-rasm. Adiabatik siqiluvchanlikning temperaturaga bog‘liqligi 
S har xil
konsentratsiyali 4MP bo‘lgan suvli eritmalar uchun (uzik chiziq - toza suv uchun

S ).
3.2.1-rasmda 90° ga teng bo‘lgan sochilish burchagi uchun MBK ning
chastota siljishi to‘g‘risidagi ma’lumotlarga ko‘ra har xil konsentratsiyali eritmalar
uchun

S ning temperaturaga bog‘liqligini hisoblash natijalari ko‘rsatilgan. MBK
ning bu sochilish geometriyasi bilan siljishi modulyatsiya bilan aniqlanadi. ~ 4.8
GGs chastotali elastik to‘lqinlar (gipertovush) bilan sochilgan nurning. Eritma
temperaturasining ortishi t
s ning monotonik o‘sishiga olib keladi. Sof 4MP deng
yuqori siqiluvchanlik xususiyati bilan ajralib turadi.
Suvdagi noelektrolitlar kontsentratsiyasining pasayishi eritmaning adiabatik
siqiluvchanlik qobiliyatining pasayishiga olib keladi. Sof 4MP va yuqori
konsentratsiyali eritmalar uchun ( x ≥ 0,6 m.q.), adiabatik siqiluvchanlikning
temperatura koeffitsienti taxminan bir xil. Eritma konsentratsiyasini 0,6 dan 0,1
m.q. gacha kamaytirish.

S temperatura koeffitsientining sezilarli pasayishiga olib
keladi -

S ( t ) bog‘liqligi kamroq bo‘ladi.
54

3.2.2-rasm. 4MP-suv eritmasidagi 
S ( х ) bog‘liqlikning izotermalari: t = 20
(1), 30 (2), 40 (3), 50 (4), 60 ° C (5).
3.2.2-rasmda

S ( х ) adiabatik siqiluvchanlikga konsentratsiyaga
bog‘liqlikning izotermalari ko‘rsatilgan.

S ( х ) bog‘liqlikning shakli temperaturaga
qarab sezilarli darajada o‘zgaradi. Past temperaturalarda, eritmaning
konsentratsiyasi pasayganda,

S qiymati monotonik ravishda o‘zgaradi, eritmaning
ma'lum konsentratsiyasida minimaldan o‘tadi. Temperaturaning oshishi bilan
minimalning

S ( x ) bog‘liqlikdagi pozitsiyasi quyi konsentrasiyalar sohasiga
siljiydi va minimalning o‘zi unchalik aniq bo‘lmaydi, yuqori temperaturali
sohasida

S ( x ) bog‘liqlikning izotermalari bo‘yicha minimal ko‘rsatkich kamayadi
va konsentratsiyaning pasayishi bilan

S ning monotonik pasayishi kuzatiladi.
55

3.2.3-rasm. Minimal 
S ni tashkil etadigan 4MP kontsentratsiyasining
temperaturaga bog‘liqligi: to’q chiziq - natijalarni tutashtirilgani, uzik chizig‘i -
(3.2.2) formula bo‘yicha hisoblash.
3.2.3-rasmda

S ning temperaturadagi kontsentratsiya shkalasiga
bog‘liqligining minimal darajasi joylashtirilgan. x
min ( t ) bog‘liqlikning shakli
quyidagi ifoda bilan yaxshi tavsiflangan:

C
B
t A x 


  exp min
3.2.2
bu yerda A = –0.00467 m.q., B = –12.21285 ° С va C = 0.25412 m.q. ( x
min va t
o‘lchov birliklari mos ravishda m.q. va °C ).

S ( х ) bog‘liqlikning izotermalarida
minimumning mavjudligi, shuningdek, sochilish burchagi uchun MBK siljishining
xususiyati haqidagi ma'lumotlarimizga muvofiq, adiabatik siqiluvchanlik
izotermalarini hisoblash va tahlil qilish natijalari bilan tasdiqlanadi 135°C va
ultratovush tezligining 4 MGs chastotada kontsentratsiyaga bog‘liqligini o‘rganish
56

natijalari 3.2.4-rasmda 20°C temperaturadagi eritmalar uchun har xil tovush
chastotalarida hisoblangan 
S ( х ) bog‘liqlikning izotermalari ko‘rsatilgan.
Ultratovush chastotalari uchun hisoblash ultratovush tezligi va zichligi
to‘g‘risidagi ma'lumotlar yordamida formulasi bo‘yicha amalga
oshirildi.[19-21]
Gipertovushli chastotalar diapazonida adiabatik siqiluvchanlik qiymatlari
90° va 135° tarqalish burchaklari uchun MBK ning sinishi ko‘rsatkichi va siljishi,
shuningdek eritmalar zichligi haqidagi ma’lumotlarimiz yordamida hisoblab
chiqilgan.
3.2.4-rasm. (■) - 6,1 gigagertsli, (□) - 4,8 gigagertsli va uzun chizig’i 4
MGts uchun hisoblangan 4MP suvli eritmaning

S ning 20° C temperaturadagi
konsentratsiyaga bog‘liqligi. 90° va 135° gradus burchaklarda sochilgan yorug’lik
biz o‘rgangan eritmalardagi MBK siljishining kattaligi, sochilgan yorug‘likni mos
57

ravishda ~ 4.8 va ~ 6.1 Ggs elastik to‘lqinlar (gipertovush) bilan modulyatsiya
qilish orqali aniqlanadi.
3.2.4-rasmdan ko‘rinib turibdiki, o‘rganilayotgan kontsentratsiya
diapazonida eritmalarning adiabatik siqiluvchanliki tovush chastotasiga bog‘liq -
chastotasi oshib borishi bilan 
S kamayadi. Adiabatik siqiluvchanlikning tovush
to‘lqinlarining chastotasiga bunday bog‘liqligi eritmadagi tovush tezligining
dispersiyasining namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Keltirilgan adiabatik
siqiluvchanlik izotermalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, 4MP suvli eritmalar
uchun tovush tezligining musbat dispersiyasi barcha temperatura oralig‘ida (4
MGs dan 6100 MGs gacha) tovush chastotalarining keng diapazonida va biz
o‘rgangan suvdagi 4MP kontsentratsiyasida tekshirildi.[26-28]

S ( х ) bog‘liqlikning izotermalarida minimumning mavjudligi, tarqalish
tezligi adiabatik siqiluvchanlikni hisoblashda foydalaniladigan tovush chastotasiga
bog‘liq emas. Bundan tashqari,

S ( х ) bog‘liqlik minimal darajadan o‘tadigan
kontsentratsiya (3.2.4-rasm) ultratovushdan gipertovush chastotalarga o‘tishda
o‘zgarishsiz qoladi. O‘rganilayotgan yechimlarda ultratovush chastota
diapazonidan (4 MGts) gipertovush (6,1 GGts) o‘tish paytida tovush to‘lqin
uzunligi mos ravishda 4 × 10 -4
dan 3 × 10 -7
m gacha o‘zgaradi.
Adiabatik siqiluvchanlik kontsentratsiyasining teskari tomoni (minimaldan
o‘tib) ultra va gipertovushli to‘lqinlar bilan teng darajada "yaxshi" his etilishi, bu
eritmalardagi tarkibiy o‘zgarishlarning suvda ma'lum 4MP konsentratsiyasida,
ikkalasi ham kichik (giper tovushning to‘lqin uzunligi bilan taqqoslanadigan) va
muhim (ultratovush to‘lqin uzunligi bilan taqqoslanadigan) fazoviy tasavvurlarni
o’ylashga olib keladi.
Suvdagi 4MP kontsentratsiyasiga qarab belgilangan temperaturada adiabatik
siqiluvchanlik xolatini tahlil qilish (3.2.4-rasm), shuningdek, 4MP ning suvli
eritmalarini past konsentratsiyali hududdagi tadqiqotlar natijalaridan foydalanish
bizni taklif qilishga imkon beradi, kuzatilgan qonuniyatlar uchun quyidagicha
tushuntiriladi. Ushbu tadkikotlar tajribada olingan suvdagi elektrolitlar
kontsentratsiyasining o‘zgarishi bilan 4MP-suv eritmalarning adiabatik
58

siqiluvchanlikning xususyatlari o‘zgarishlarning qonuniyatlari, asosli va juda tabiiy
ko‘rinadi. Ikkinchidan, o‘z navbatida, ko‘p jihatdan toza suvning tuzilishi va uning
molekulalarining unda erigan moddaning molekulalari bilan o‘zaro ta'sirining
o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Suv strukturasining eng aniq tasviri - bu
vodorod bog’nishlarining tasodifiy to‘rt tomonlama muvofiqlashtirilgan tarmog‘i.
Vodorod bog‘lanishlarining uzluksiz uch o‘lchovli tarmog‘ining mavjudligi,
masalan, past temperaturalarda suvning siqiluvchanlik qobiliyatining g‘ayritabiiy
xatti-harakatlarini tushuntirishga imkon beradi. Ma'lumki, toza suvning
siqiluvchanliki temperatura oshishi bilan kamayadi. Siqiluvchanlikning bunday
xatti-harakatining sababi, past temperaturalarda suvning vodorod bog‘lanishlari
tarmog‘i tetraedr konfiguratsiyasi bilan solishtirganda va temperatura o‘zgarishi
bilan ushbu tarmoq tuzilishini qayta tuzishda hali juda buzilmagan. Yuqori
temperaturada, suv juda deformatsiyalangan (va ehtimol qisman bo‘laklangan)
bo‘lsa, uning qayta o‘rnatilishi siqiluvchanlikga kamroq ta'sir qiladi va suv barcha
oddiy suyuqliklar singari o‘zini tutadi.[30-33]
Suvdagi vodorod bog‘lanishlari tarmog‘iga ozgina miqdorda 4MP
molekulalarning kiritilishi uning qo‘shimcha deformatsiyasiga olib keladi shu bilan
birga, tarmoqning ochilgan tuzilishi bo‘shliqlarini elektrolit bo‘lmagan molekulalar
bilan qisman to‘ldirishni olib keladi, natijada eritmaning siqiluvchanlik qobiliyatini
pasayishiga olib keladi. 4MP kontsentratsiyasining oshishi bilan siqiluvchanlikning
pasayishi vodorod bog’lanishlarining uzluksiz tarmog‘ining uch o‘lchovli
xolatidan ma’lum bir konsentratsiyaga qadar minimumga erishadi. "Kritik"
kontsentratsiyaga o‘tish vodorod bog‘lanishlari tarmog‘i kuchli deformatsiyaga
chidamli bo’ladi va bu asta sekin buzila boshlanishiga olib keladi (parchalanish).
Noelektrolit kontsentratsiyasining yanada ko‘payishi to’rsimon ctrukturaning
tobora ko‘proq buzilishiga va natijada eritmaning siqiluvchanlik qobiliyatining
monotonik o‘sishiga olib keladi.
Temperaturaning oshishi bilan eritmaning deformatsiyalanish darajasi
oshadi va shunga mos ravishda uning yaxlitligini yo‘q qilish jarayoni
elektrolitlarning quyi konsentrasiyalaridan boshlanadi. Shu sababli, eritmaning
59

minimal siqiluvchanliki konsentratsiya, temperatura oshishi bilan quyi
konsentrasiyalar mintaqasiga siljiydi. Ushbu siljish adiabatik siqiluvchanlikni
minimal darajasining temperatura-kontsentratsion xolatlarida ko’rinadi.
Eritmaning temperaturasi o‘zgarishi bilan siqiluvchanlik minimumining
siljishini tavsiflovchi yuqoridagi formulani tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, suvda
4MP kontsentratsiyasining pasayishi minimal qiymatning 
S ( x ) ga bog‘liqligiga
qarab siljishiga olib keladi bu yuqori temperatura. Binobarin, suvdagi 4MP
molekulalarning konsentratsiyasi qancha past bo‘lsa, eritmadagi vodorod
bog‘lanishlarining uzluksiz tarmog‘i uchun temperatura oralig‘i shunchalik katta
bo‘ladi. Eksperimental ma'lumotlarni x = 0 mintaqaga ekstrapolyatsiya qilish toza
suv uchun t≈49 0
C uzluksiz panjara mavjudligining "kritik" temperaturaini beradi.
Ushbu temperatura qiymati 47 ° C dan yuqori temperaturalarda suvdagi vodorod
bog‘lanishlari tarmog‘ining yaxlitligini buzilishiga olib keladi.[37-38]
Shunday qilib, 3.2.3-rasmdagi "temperatura-kontsentratsiya"
koordinatalarida bog’liqlik

S ( x ) bog‘liqligining izotermalariga minimal siljishini
ko‘rsatuvchi nuqta chiziqni, tuzilishi sezilarli darajada farq qiladigan eritmalar
orasidagi interfeys deb hisoblash mumkin. Ushbu chiziq ostida har qanday
temperatura va kontsentratsiyadagi eritmadagi vodorod bog’lanish tarmog‘i
tomomlama uch o‘lchovli butunligini saqlab qoladi va uning ustida u yoki bu
darajada parchalanadi. Vodorod bog‘lanishlarining uzluksiz tarmog‘idan
parchalanishga o‘tish eritmaning temperaturani (belgilangan kontsentratsiyasida)
o‘zgartirish orqali ham, suvdagi elektrolitlar kontsentratsiyasini (belgilangan
temperaturada) o‘zgartirish orqali ham amalga oshirilishi mumkin. Temperatura-
kontsentratsion munosabatida tarmoqning parchalanish darajasi eritmaning
temperaturai bilan ham, uning konsentratsiyasi bilan ham belgilanadi.
3.2.3-rasmda 4MP – suv eritmalarida adiabatik siqiluvchanlikning
temperatura, konsentrasiya va gipertovush chastotasi oralig’ida tovush chastotasiga
bog’liqligi tadqiqotlari natijalari keltirilgan. Siqiluvchanlik suyuqlik strukturasi
(ichki tuzulishi) bilan bog’liq bo’lgan kattaliklardan biridir. Shu sababli uning
xossalari xarakteristikalari (adiabatik siqiluvchanlikning ortiqcha mollisi, parsial
60

adiabatik siqiluvchanligi) aniqlash eritmalar ichki tuzilishini o’rganishda keng
tarqalgan usuldir. Ultovush tezligini o’lchash asosan suyuqliklarning adiabatik
siqiluvchanligini 
S =1/(  V 2
) (  - zichlik, V – tovush tezligi) tadqiq qilish bo’yicha
qilingan ishlar juda ko’p. Suvli eritmalarning yuqori chastotalarda (gipertovush)
siqiluvchanligi to’g’risida eksperimental ma’lumotlar yo’q.
Eritmada 4MP konsentrasiyasi kamayishi bilan

S kattalik notekis
(nomonotom) o’zgaradi va o’rtacha konsentrasiya sohasida minimumdan o’tadi
( t =const da x bo’yicha

S ( x ) hosila ishorasi inversiyasi). Temperaturaning ortishi
bilan

S ( x ) bog’lanishdagi minimum kam nomoyon bo’lib qoladi va uning vaziyati
konsentrasiya shkalasi bo’yicha kam konsentrasiya tomonga siljiydi.

S ( x )
bog’lanishning konsentrasiya o’qi bo’yicha minimum vaziyati chastotaga bog’liq
bo’lmaydi. Ultratovush sog’asidan gpertovush sohasiga o’tsa ham faqatgina eritma
xarorati bilan aniqlanadi.
Kichik konsentrasiyali ( x <0.1 m.q.) eritmalarda

S ( t ) sodda chiziqli
bog’lanish bilan ifodalanmaydi. Temperaturaning ortishi bilan eritma
siqiluvchanligi oldin kamayib minimumdan o’tadi keyin temperaturaning ortishi
bilan ortib boradi. Siqiluvchanlikning temperaturaviy koeffisiyenti ( x =const da t
bo’yicha

S ( t ) hosilasi) eritma konsentrasiyasi va temperaturasiga ham bog’liq.
Siqiluvchanlikning temperaturaviy koeffisiyenti ishorasi inversiyasi o’rinli bo’ladi
hamda inversiya nuqtasi (temperatura) x ning kamayishi bilan yuqori temperatura
sohasiga siljiydi.

S ( x ) bog’lanish izotermasida kitchik konsentrasiya sohasida
qo’shimcha minimum kuzatiladi. Ultratovush chastotasida bu konsentrasiya
sohasida xech qanday minimum kuzatilmaydi. Temperatura va konsentrasiya
bo’yicha

S hosilasining inversiya ishorasi nuqtalarini hosil qiluvchi chiziqlar,
eritma turli holatlari orasidagi strukturaviy o’tishlar chiziqlarini ifodalaydi.
61

III Bob bo`yicha xulosalar
1. 4-metilpiridinning suvdagi eritmalarining nozik strukturasi va doimiy uch
o'lchamli vodorod bog'lanishlar to`rining mavjudligi bilan bog'liq bo'lgan
strukturaviy holat diagrammasi spektrida chastota siljishidagi
o'zgarishlarning temperatura- konsentratsiya dinamikasini tahlil qilindi.
2. Noelektrolit eritmalarning konsentratsiya va temperaturasi dinamik
eritmadagi strukturaviy jarayonlarni o’zgartirdi va yorug’lik sochilish
spektri kompanentalarining chastotaviy kattaligini o’zgartirib temperatura-
konsentratsiya o’rtasida noyob bog’lanish o’rnatildi.
3. Suvli eritmalarda bir necha strukturaviy holatlarning mavjudligi shu tufayli
uch o’lchamli vodorod bog’lanishining ba’zi joylarida buzulishlar borligi
o’rganildi. Ishning natijalari kondensirlangan muhitlarda strukturaviy
tuzilishini o’rganish va eritmalarning temperature-konsentratsiya
kordinatalarida turli xil fazalar mavjudligi chegaralarini belgilash uchun
yorug’likning molekulyar sochilish spektroskopiya usuli yordamida juda
ko’p ma’lumotlar olish mumkinligini ko’rsatdi.
62

XULOSA
1. Quyilgan vazifani bajarish uchun qurilmalar sanoatda uchramaydigan ikki
o’tishli Fabri-Pero interferometri bazasida yi g’ilgan qurilmadan foydalanildi.
Sochilgan yorug’lik spektri bo’yicha taqsimoti ma’lumotini haqqoniyligi
ta’minlash uchun uyg’onuvchi nurlanish manbai sifatida chastotasi stabillashgan
He-Ne lazeri qo’llanildi.
2. Eritmalarda adiabatik fluktuasiyalarning temperaturaviy va konsentratsion
tadqiqotlari shuni ko’rsatadiki, vodorod bog’lanishning uzluksiz to’ri mavjudligi
bilan belgilanadigan temperatura va konsentrasiyaga qarab har xil termodinamik
xolatlarning mavjudlini ko`rsatdi.
3. 4-metilpiridinning suvdagi eritmasining holat diagrammasi temperatura –
konsentrasiya koordinatalarida har xil strukturaga ega bo’lgan turli sohalar
mavjudligini ko`rsatdi.
4. 4MP-suv eritmasi ning maxsus nuqta si temperaturasidan past soxasidagi adiabatik
siqiluvchalik ning singulyar tarkalishi ning kritik indeks i bilan izohlanadi bu
esa maxsus nuqta temperaturasidan pastda strukturaviy fazoviy o’ tish
mavjudligini tasdi q laydi.
63

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Фабелинский И.Л. Избранные труды. В 1-2 т. Под ред. В.Л. Гинзбурга.
М.: Физматлит, 2005 .
2. Фабелинский И.Л. Молекулярное рассеяние света. М.: Наука, 1965.
3. Фабелинский И.Л. // УФН. 1994. т.164. №9. с.897.
4. Анисимов М.А. Критические явления в жидкостях и жидких кристаллах.
М.: Наука, 1987.
5. Вукс М.Ф., Лиснянский Л.И. В кн.: Критические явления и флуктуации в
растворах. М., 1960.
6. Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров, Лазерная акусто-оптическая
спектроскопия конденсированных сред. Часть I : Тонкая структура
спектра молекулярного рассеяния света: экспериментальное
исследование и анализ в рамках релаксационной теории. – 3 п.л. Изд-во
СамГУ, 2017
7. Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров, Лазерная акусто-оптическая
спектроскопия конденсированных сред. Часть II : Дифракция лазерного
излучения на ультраакустических фононах: экспериментальное изучение
акустических параметров среды и характеристик звукового пучк а . – 3
п.л. Изд-во СамГУ, 2017
8. Хайдаров Х.С. Спектры тонкой структуры рассеяния в окрестности
особой точки водных растворов. Дисс. канд. физ.-мат. наук. Самарканд.
2010.
9. Jacob J., Kumar A., Asokan S., Sen D., Chitra R., Mazumder S. // Chem.
Phys. Lett. 1999. v.304. p.180.
10. Subramanian D., Ivanov D.A., Yudin I.K., Anisimov M.A., Sengers J.V. // J.
Chem. Eng. Data. 2011. v.56(4). p.1238.
11. Semenov D.I. // Physics of wave phenomena. 2010. v.18(3). p.155.
12. Сабиров Л.М., Семенов Д.И., Хайдаров Х.С. // Оптика и спектроскопия.
2007. т.102. №6. с.955.
64

13. Сабиров Л.М., Семенов Д.И., Хайдаров Х.С. // Оптика и спектроскопия.
2008. т.105. №3. с.405.
14. Бункин Н.Ф., Горелик В.С., Сабиров Л.М., Семенов Д.И., Хайдаров
Х.С. // Квантовая электроника. 2010. т.40. №9. с.817.
15. Sabirov L.M., Semenov D.I., Utarova T.M., Haydarov H.S. // Physics of wave
phenomena. 2011. v .19(3). p. 177.
16. D.I. Semenov, “Adiabatic Compressibility of the 4-Methylpyridin−Water
Solution as a Function of the Temperature, Concentration, and Sound
Frequency,” Physics of Wave Phenomena. 2010. v .18, №3, p .155.
17. Н.Ф. Бункин, В.С. Горелик, Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров,
“Частотное смещение компонент тонкой структуры линии Рэлея в
водном растворе 4-метилпиридина в зависимости от температуры,
концентрации и угла рассеяния света”, Квантовая электроника. 2010.
т.40, №9, с.817 .
18. Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров, “Спектры рассеяния
Мандельштама-Бриллюэна в растворе γ-пиколин – вода и проявление в
них фазового перехода типа структурного при малых концентрациях γ-
пиколина”, Оптика и спектроскопия. 2008. т.105, №3, с.405.
19. Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров, “Температурные и
концентрационные исследования частотного смещения компонент
тонкой структуры линии Рэлея в водном растворе γ-пиколина”, Оптика и
спектроскопия. 2007. т.103, №3, с.505 .
20. Н.Ф. Бункин, В.С. Горелик, Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров,
Частотное смещение компонент тонкой структуры линии Рэлея в водном
растворе 4-метилпиридина в зависимости от температуры, концентрации
и угла рассеяния света, Квантовая электроника 40(9) , 817 (2010).
21. Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров, Температурные и
концентрационные исследования частотного смещения компонент
тонкой структуры линии Рэлея в водном растворе  -пиколина, Оптика и
спектроскопия 103(3) , 505 (2007).
65

22. Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров, Спектры рассеяния
Мандельштама-Бриллюэна в растворе  -пиколин-вода и проявление в
них фазового перехода типа структурного при малых концентрациях
 -
пиколина, Оптика и спектроскопия 105(3) , 405 (2008).
23. Л . А . Булавин , Н . П . Маломуж , К . С . Шакун , How substantial is the role of
the H-bond network in water, Укр . физ . журн . 47(7) , 653 (2005).
24. D. Subramanian, D.A. Ivanov, I.K. Yudin, M.A. Anisimov, J.V. Sengers, J.
Chem. Eng. Data 56 (4), 1238 (2011)
25. R. Kurita, H. Tanaka, J. Phys.: Condens. Matter 17 , 293 (2005)
26. Н.Ф. Бункин, В.С. Горелик, Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Х.С. Хайдаров,
Квантовая электроника 40 (9), 817 (2010)
27. М.Н. Родникова, Н.А. Чумаевский, Журн. структур. химии 47 [Прил.],
S154 (2006)
28. Лерман В.Ю., Сабиров Л.М., Утарова Т.М. Спектры анизотропного
рассеяния света и тонкая структура крыла в изотропной фазе нематиков //
ЖЭТФ, 1989. - Т.96, - вып.6(12). - С.2038-2044.
29. Poggi, Y., Atten, P., Aleonard, R. Application of the Landau approximation to
the nematic phase of liquid crystals // Phys. Rev. A, 1976. - V.14. - PP. 466-468.
30. Sengupta A., Fayer M.D. Theory of universal fast orientational dynamics in
the isotropic phase of liquid crystals // J. Chem. Phys., 1995. - V.102(2). -
PP.4193-4202.
31. Deeg F.W., Greenfield S.R., Stankus J.J., Newell V.J., Fayer M.D.
Nonhydrodynamic molecular motions in a complex liquid: Temperature
dependent dynamics in pentylcyanobiphenyl // J. Chem. Phys., 1990. - V.93(5). -
PP.3503-3514.
32. Deeg F.W., Fayer M.D. Dynamics in the pretransitional isotropic phase of
pentylcyanobiphenyl studied with subpicosecond transient grating experiments //
Chem. Phys. Lett., 1990. - V.167 (6). - PP.527-534.
33. Cang H., Li J., Fayer M.D. Short time dynamics in the isotropic phase of
liquid crystals: the aspect ratio and the power law decay // Chem. Phys. Lett.,
2002. - V.366. - PP.82-87.
66

34. Gottke S.D., Cang H., Bagchi B., Fayer M.D. Comparison of the ultrafast to
slow time scale dynamics of three liquid crystals in the isotropic phase // J. Chem.
Phys ., 2002. - V .116(14). - PP .6339-6347.
35. Сонин А.С. Введение в физику жидких кристаллов. - М.: Наука, 1983. -
400 с.
36. Паташинский А.З., Покровский В.Л. Флуктуационная теория фазовых
переходов. - М.: Наука, 1982. - 381 с.
37. Х.С.Хайдаров, Ф.Б.Қувондиков. “ Сувли эритмаларда ёруғликнинг
молекуляр сочилишнинг нозик структураси спектрларини тадқиқ этиш”
“ Integration of education , science and production ” Республика илмий-амалий
конференция материаллари тўплами 22-23 сентябр ҚарДУ 296-298б.
38. Л.М. Сабиров, Д.И. Семенов, Д. Барноева, Ф. Кувондиков. “Измерение
интенсивности звука в процессе взаимодействия лазерного излучения c
акустическими фононами в жидком кристалле” Ёш олимлар ва физик
талабаларнинг I республика илмий анжумани (ЁОФТРИА-I) Тошкент
2021йил, 21 апрель
Internet saytlari
1. www . ufn . ru – Сайт журнала «Успехи физических наук»
2. www . quantum - electron . ru – Сайт журнала «Квантовая электроника»
3. www . maik . ru – Портал издательства научной литературы МАИК,
содержание журналов «Журнал экспериментальной и теоретической
физики», «Оптика и спектроскопия»
4. www . lebedev . ru – Сайт Физического Института Академии Наук (ФИАН)
России, содержание журнала «Краткие сообщения по физике ФИАН
67

Noelektrolitli suvli eritmalarda fazaviy diagramma holatlarini o‘rganish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish