Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Нофилологик таълим йўналиши талабаларини инглиз тилини ўқитишда коммуникатив компетенцияларини такомиллаштириш

Купить
НОФИЛОЛОГИК ТАЪЛИМ ЙЎНАЛИШИ ТАЛАБАЛАРИНИ ИНГЛИЗ ТИЛИНИ ЎҚИТИШДА КОММУНИКАТИВ КОМПЕТЕНЦИЯЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МУНДАРИЖА КИРИШ ....................................................................................................... 3 I – БОБ. НОФИЛОЛОГИК ТАЪЛИМ ЙЎНАЛИШЛАРИ ТАЛАБАЛАРИ НИНГ КОММУНИКАТИВ КОМПЕТЕНЦИЯЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ НИНГ НАЗАРИЙ–МЕТОДОЛОГИК АСОСЛАР И ………………………………………………………..... 12 1.1–§. Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тилини ўрганишдаги коммуникатив компетентлигини такомиллаштириш нинг методологик ва илмий–назарий асослари....................................... 12 1.2–§. Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тили машғулотларида коммуникатив компетенцияни такомиллаштиришда гапириш малакасининг роли................................. ........................... 34 1.3–§. Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг коммуникатив компетенциясини такомиллаштиришда интерфаол технологиялар нинг роли............................................................................................... 43 I – боб хулосалари..................................................................................... 66 II – БОБ. НОФИЛОЛОГИК ТАЪЛИМ ЙЎНАЛИШЛАРИ ТАЛАБАЛАРИ НИНГ КОММУНИКАТИВ КОМПЕТЕНЦИЯЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШНИНГ ҲОЗИРГИ ҲОЛАТИ.................... 67 2.1–§. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларини инглиз тилини ўқитишда коммуникатив компетенциясини такомиллаштиришнинг ўқув меъёрий ҳужжатларининг методик мазмун–моҳиятини дидактик шарт–шароитларини такомиллаштириш.................................................. 67 2.2–§. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг коммуникатив компетенциясини такомиллаштиришда ўзбек ва инглиз тиллари қиёсий таҳлилининг методологик мақсади …........................................ 79 2.3–§. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг инглиз тили машғулотларида нутқ фаолиятини такомиллаштиришда амалий машқ ва топшириқлартизими............................................................... 90 II – боб хулосалари .................................................................................... 112 III – БОБ. НОФИЛОЛОГИК ТАЪЛИМ ЙЎНАЛИШЛАРИ ТАЛАБАЛАРИ НИНГ КОММУНИКАТИВ КОМПЕТЕНЦИЯСИНИ РИВОЖ ЛАНТИРИШ БЎЙИЧА ПЕДАГОГИК ТАЖРИБА–СИНОВ ИШЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ САМАРАДОРЛИГИ ...... 114 3.1–§. Нофилологик таълим муассасаси талабаларининг инглиз тилида гапириш кўникмасини такомиллаштиришга йўналтирилган тажриба– синов ишлари мазмуни............................................................................ 114 3.2–§. Нофилологик таълим муассасаси талабаларнинг коммуникатив компетенцияларини такомиллаштиришга йўналтирилган тажриба– синов ишларининг миқдор ва сифатий таҳлили....................................... 130 1 III – боб хулосалари................................................................................ 142 ХУЛОСА..... .......................................................................................... .. 143 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ............................... 147 ИЛОВАЛАР.......................................................................................... ... 176 КИРИШ Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда бугунги глобал ахборот асрида илм–фан ва ишлаб чиқаришда жадал ривожланиш турли соҳа вакилларининг чет тилида касбий мулоқот юритишларига талаб ва эҳтиёжни янада кучайтирмоқда , чет тилларни махсус мақсадларда йўналтириб ўқитиш, мутахассисларнинг чет тилидаги касбий– соҳавий коммуникатив компетенцияларни ривожлантириш масалаларига, хусусан, соҳавий йўналишларда мутахассисларнинг чет тилидаги касбий лаёқатларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Талабаларнинг хорижий тилларни ўрганишда билимларини баҳолашда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг «XXI асрнинг Олий таълими» Бутунжаҳон декларацияси (1998 й.), ЮНЕСКО нинг «Олий таълимни ислоҳ килиш ва ривожлантириш» дастурий ҳужжати (1995 й.), Европа олий таълим муассасалари сифатини бир хиллигини таъминлаш мақсадида қабул қилинган Болонья декларацияси дунё миқёсида таълим сифатини оширишда, малака талаблари асосида олий таълим мазмунини ва сифатини халқаро даражага кўтариш, замонавий педагогик ва ахборот–коммуникация технологиялардан фойдаланган ҳолда ўқитишнинг илғор услубларини жорий этиш йўли билан талабаларнинг коммуникатив компетентлигини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этади [2] . Жаҳонда ижтимоий, иқтисодий ва маънавий соҳалардаги ривожланиш ҳам глобаллашув жараёни жадал кечаётган бир даврда халқаро малака талабларига мос рақобатбардош педагог кадрларни тайёрлаш мазмуни ва илмий–методик базасини мустаҳкамлаш, инновацион таълим технологияларидан фойдаланиш йўналишидаги тадқиқотларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ, Европа Университетлар 2 Ассоциацияси таълим олувчиларнинг интелле к туал фаоллиги ва касбий етуклигини баҳолаш, соҳавий инглиз тилини (English for Specific Purpose) йўналишида ўқитиш асосида мутахассислик фанлари билан алоқадорликни таъминлаш ва мутахассисларни касбий компетен т лигини кучайтириш бўйича йирик илмий лойиҳаларни амалга ошириш бўйича тизимли ишлар олиб борилмоқда. Британия Кенгашининг нофилологик олий таълим муассасаларида мутахассислик фанларини инглиз тилида ўқитиш борасида олиб борилаётган EMI (English as a Medium of Instruction) ва STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics) лойиҳаларидаги хорижий тажрибаларини ўрганиш ва шу йўналишда илмий–тадқиқот ишларини олиб бориш долзарб масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Мамлакатимизда замонавий талаблар асосида таълим сифатини ошириш, жумладан, чет тилларни ўқитишда тизимли халқаро малака талаблари асосида ташкил этиш каби ишларга алоҳида эътибор қаратилди. Таълим соҳасида амалга оширилган кенг қамровли ислоҳотлар натижасида талабаларга илғор хорижий тажрибаларга асосланган ўқитиш тизими яратилди. Шулар билан бир қаторда чет тилларни ўқитишда коммуникатив компетенцияларни шакллантиришга оид ёндашувларни жадаллаштириш зарурати кўзга ташланмоқда. Ўзбекистон Респуб ликасининг « 2022–2026 йилларга мўлжалланган Я нги Ўзбекистоннинг Т ара ққ иёт стратегияси » IV. А долатли ижтимоий сиёсат юритиш, инсон капиталини ривожлантириш йўналиши да [7] «... Ёшлар учун очи қ ва сифатли таълимни та шкил этиш , таълимнинг барча бос қ ичларида ёшларнинг мукаммал таълим олишини таъминлаш, ҳ удудларда инклюзив таълим ривожланиши учун шарт–шароит яратиш » каби вазифалар белгиланиб, бу борада бугунги кунда талабаларнинг коммуникатив қобилиятини фаоллаштириш, ижтимоий лингвистик тайёргарлигини ошириш муҳим аҳамият касб этади . Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 10 декабрдаги «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора– тадбирлари тўғрисида» ги 3 ПҚ–1875–сонли [5], 2017 йил 20 апрелдаги «Олий таълим тизимини янада ривожлантириш тўғрисида»ги ПҚ–2909–сонли [9], Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасида хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш фаолиятини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш чора–тадбирлари тўғрисида» 2021 йил 19 майдаги ПҚ– 5117–сон ли [10] , Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 27 майдаги 2013–2016 йилларда «таълим муассасаларининг чет тилларини замонавий ахборот–коммуникация, ўқитишнинг техник воситалари ва анжомлари билан жиҳозлаш (қўшимча жиҳозлаш)ни жадаллаштириш чора–тадбирлари тўғрисида» 143–сонли қарорлари ҳамда 2017 йил 7 февралдаги «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ПФ–4947–сонли фармони [8] да ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 19 июлдаги «Олий малакали илмий ва илмий–педагогик кадрларни мақсадли тайёрлаш тизимини такомиллаштириш тўғрисида» 606–қарори, Ўзбекистон Республикасининг 2021 йил 19 майдаги ПҚ–5117–сонли «Ўзбекистон Республикасида хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш фаолиятини сифат жиҳатдан янги босқичга олиб чиқиш чора–тадбирлари тўғрисида» ги [10] ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий–ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга ошириш да мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади . Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланишининг устувор йўналишларига мослиги . Мазкур тадқиқот иши республика фан ва технологиялари ривожланиш и нинг 1. «Ахборотлашган жамият ва демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий, маданий, маънавий–маърифий ривожлантиришда, инновацион ғоялар тизимини шакллантириш ва уларни амалга ошириш йўллари» устувор йўналиши доирасида бажарилган. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Республикамизда инглиз тилини ўқитиш муаммолари Ж.Ж.Жалолов [43], Г.Х.Бакиева [21], [20], 4 У.Ҳошимов [119], Т.К.Сатторов [101], С.Саидалиев [98], Г.Т.Маҳкамова [11], Л.Т.Ахмедова [17], И.М.Тухтасинов [114], каби етук олимларнинг ишларида, нофилологик йўналишларда тилларни ўқитиш муаммолари С.К.Байматова [27], Ю.Л.Акрамова [ 11 ], Г.Н.Ирмуҳаммедова [ 52 ], Х.Т.Мустафаева [52], Г.А.Асилова [ 15 ], М.А.Бердиева [ 23 ], Б.Р.Саматова [100], [21], Н.Х.Кушиева [67] томонидан ёритилган. Жумладан , талабалар нинг коммуникатив компетенциясини шакллантириш масалалари билан С.Казакбаева [58], Д.Олимова [83], А.Исоқов [53], Ф.Алимовлар [12] шуғулланганлар. Хорижий олимларидан чет тилларни ўқитишда коммуникатив компетенцияни шакллантириш ва ривожлантириш масалалари бўйича С.И.Шевченко [122], В.В.Громова [36], Э.Ю.Кудряв ц ево [64], А.К. Амрахова [13], Т.П.Попова [93] Э.М.Шулгина[124], Е .В.Тих ом и ров а [113], Э.В.Козловскова[61] ва бошқалар тадқиқот ишларини олиб боришган . Х орижий мамлакатларда инглиз тилини ўқитиш масалалари билан D.Nunan [152], J.C.Richards, [153], J. Rogers [155], H.G. Widdowson [162], A.Doff [137], J.Harmer [138] томонидан хусусан, коммуникатив компетенцияни ривожлантириш L.Xias [163], B.R.Waite [160], I.Luka [150], F.Klippel [147] ва бошқалар томонидан ўрганилган. Диссертация тадқиқотининг диссертация бажарилган олий таълим муассасасининг илмий–тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Д иссертация тадқиқоти Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети илмий тадқиқот ишлари режасининг «Докторантлар, мустақил изланувчилар ва талабалар ўртасида илмий–тадқиқот, илмий–ижодий ишлари» лойиҳасининг «Чет тилларни ўқитиш методикасининг янги йўналишлари» (2017-2021 йй.) банди доирасида бажарилган. Тадқиқотнинг мақсади нофилологик таълим йўналиши талабаларини инглиз тилини ўқитиш да коммуникатив компетенцияни такомиллаштириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Тадқиқотнинг вазифалари қуйидагилардан иборат: 5 нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тилини ўрганишдаги коммуникатив компетентлигини такомиллаштиришнинг педагогик, психологик имкониятларини таҳлил қилиш ; нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тили машғулотларида коммуникатив компетенцияни ривожлантириш моделини такомиллаштириш ; нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг коммуникатив компетенциясини интерфаол технологиялар воситасида такомиллаштириш ; нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг инглиз тили машғулотларида нутқ фаолиятини амалий машқ ва топшириқлар воситасида такомиллаштириш. Тадқиқотнинг объекти нофилологик таълим йўналиши талабаларини инглиз тилини ўқитишда коммуникатив компетентлигини такомиллаштириш жараёни бўлиб, тажриба–синов ишларида Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети ва Жиззах давлат педагогика институтларидан 825 нафар талабаси иштирок этган. Тадқиқотнинг предмети нофилологик таълим йўналиши талабаларини ўқитишда коммуникатив компетенцияларни такомиллаштиришнинг шакллари, метод, воситалари ташкил этади. Тадқиқотнинг усуллари тадқиқот мавзусига оид илмий-тадқиқот, ўқув-услубий ишларни таҳлил қилиш, педагогик тажриба ва кузатув усуллари, анкета сўровлари, тест, суҳбат, математик-статистик таҳлил. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: давлат таълим стандартлари ва умумевропа (CEFR) талаблари асосида математика таълим йўналиши талабаларининг таълим жараёнида чет тилларни ўрганишдаги мулоқот компетентлигини шакллантиришнинг лингводидактик таркиби аниқлаштирилган; инглиз тили дарсларида талабаларнинг нутқий фаолияти (мантиқийлиги, изчиллиги ва аниқлиги, равонлиги, узвийлиги) тилнинг 6 коммуникатив функциясига устуворлик бериш асосида ривожлантирилган; талабаларнинг билимини баҳолашга бўлган муносабатни ўзгартириш ва уларнинг интеллектуал профилини ҳисобга олган ҳолда ўқув жараёни да талабаларнинг "кучли томонларига" таяниш ва "заиф" томонларини ривожлантириш, ҳар бир талабага инглиз тилидан билим даражасига мувофиқ ёндашувни таъминлаган холда методикага «алоҳида ёндашув» (individual approach) термини тақдим этилди ва амалиётда синаб кўрилган; математика йўналиши талабаларнинг “Инглиз тили” фанидан дастур ва дарсликлари таҳлил қилиниб, инглиз тилини ўқитишда нутқ фаолияти турлари гапиришни эгаллаш даражалари, лексик, грамматик ва фонетик қийинчиликлар типологияси аниқланди ва уларни бартараф этишда креатив лойиҳалаш технологияларидан фойдаланишнинг методик таъминоти ишлаб чиқилган. Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: инновaцион таълим шароитида талабаларнинг инглиз тилида нутқ маданиятини шаклланишида коммуникатив компетенциясини ривожлантиришнинг амалдаги механизми мазмуни аниқланган, шакл, метод ва воситалари ишлаб чиқилган; талабаларнинг коммуникатив компетенцияларини ривожлантириш бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар асосида билим соҳаси 500000 (табиий фанлар, математика ва статистика) , таълим йўналиши 60110600 (математика ва информатика), учун «Инглиз тили» фанининг ишчи ўқув дастури, ўқув– методик мажмуаси такомиллаштирилган; компетенциявий, мотивацион ва интегратив ёндашувга асосланган ҳолда нофилологик таълим йўналиши талабаларининг соҳавий инглиз тилини мустақил ўрганишда методик таъминот Hemis платформаларига жойлаштирилган ва инглиз тилини ўзлаштириш даражасини давлат таълим стандартида белгиланган лингвистик компетенциялар асосида баҳолаш мезонлари такомиллаштирилганлиги билан белгиланади; 7 талабаларнинг инглиз тили машғулотларида нутқ фаолиятининг гапириш кўникма турини ўқитиш бўйича инновацион усулларининг ташкилий методик таъминоти яратилди; қўлланган педагогик диагностика, услуб ва назарий материалларнинг расмий манбалардан олинганлиги, тадқиқот натижалари ва тажриба–синов ишлари самарадорлигининг математик–статистик усуллари воситасида асосланганлиги, хулоса, таклиф ва тавсияларнинг амалиётга жорий этилганлиги, олинган натижаларнинг ваколатли ташкилотлар томонидан тасдиқланганлиги билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги қўлланилган методологик ёндашувлар, услуб ва назарий материалларнинг расмий манбалардан олинганлиги , методларнинг республикамиз ва хорижда яратилган педагогика ва инглиз тилига оид илмий–методик тадқиқотлар, амалиётчи ўқитувчиларнинг тажрибасига асосланганлиги, тадқиқот вазифаларига мос келувчи тажриба–синов ишлари, самарадорлигининг кўрсаткичлари математик–статистик усуллари воситасида асосланганлиги, тадқиқот методларининг ҳилма–ҳиллиги, атамалар, ёндашувлар ва илмий–назарий маълумотларнинг расмий манбалардан олинганлиги; нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тилини ўқитишнинг ўқув–услубий таъминоти (ДТС, ўқув дастури, ишчи ўқув дастури, дарсликлар) ва бошқа меъёрий ҳужжатлар ўрганилганлиги; ишлаб чиқилган машқлар тизими, инновацион технологиялар ва тажриба–синовлар ишлари натижалари амалий тавсиялар воситасида амалиётга жорий этилганлиги ва математик статистик таҳлил қилиниб, асосланганлиги ҳамда олинган натижаларнинг ваколатли ташкилотлар томонидан тасдиқланганлиги билан изоҳланади . Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти нофилологик таълим йўналишлари талабаларида «компетенция», «компетентлик», «компетенциявий ёндашув» каби тушунчаларнинг мазмун–моҳияти, коммуникатив компетенциянинг ўзига хос хусусиятлари ҳамда математика таълим йўналиши инглиз тили 8 машғулотларида коммуникатив компетентлигини ўқитиш ҳолати билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти нутқ фаолияти турларини ўқитишдаги қийинчиликлар ва имкониятлар, инглиз тили машғулотларида нутқ фаолияти турларини ўқитишга йўналтирилган машқлар ва топшириқлар тизими, талабаларининг инглиз тилида гапириш нутқ фаолият тури бўйича дидактик ва методик таъминоти ҳамда тадқиқот материалларидан назарий ва амалий машғулотларда ҳамда шу соҳа бўйича ўқув адабиётларининг янги авлодини яратишда кенг фойдаланиш мумкин. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тилини ўқитишда коммуникатив компетенцияни ривожлантиришни такомиллаштириш бўйича илмий тадқиқот натижалари асосида: Инглиз тилини ўқитишда математика таълим йўналиши талабаларнинг мулоқот кўникмасини шакллантиришга йўналтирган инновацион педагогик технологияларга оид таклифларидан «Самарқанд» вилоят телерадиокомпаниясининг «Самарқанд» телеканалининг «Ассалом, Самарқанд» кўрсатувини сенарийсини тайёрлашда (2022– йил 5– мартдаги №01–11/88 –сон маълумотномаси). Самарқанд вилоят халқ таълими ходимларини қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш ҳудудий марказида 2018–2021 йилларида ишлаб чиқилган чет тилларни ўқитиш бўйича ўқув дастурларини яратишда таклиф ва тавсияларидан фойдаланилган (2022–йил 3– мартдаги №01/3–39– сонли маълумотномаси). Мазкур меъёрий ҳужжатлар талабаларнинг ва тил ўрганиш истагида бўлган талабалар учун интенсив курслар фаолиятини самарали ташкил этиш, чет тилларда турли кўрик танловлар ўтказиш орқали уларнинг коммуникатив фаолиятга бўлган қизиқишларини ошириш имкониятини кенгайтиради. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасида хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш фаолиятини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш чора–тадбирлари тўғрисида» 9 2021–йил 19–майдаги ПҚ–5117–сон қарорига ва унинг ижросига йўналтирилган фармонга мувофиқ, шунингдек, хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш бўйича ташкилий чора–тадбирларни самарали амалга ошириш мақсадида 2022–2023 ўқув йилидан бошлаб олий таълим муассасаларининг магистратура мутахассисликларига ҳамда олий таълимдан кейинги таълим ихтисоссликларига танловларда миллий ёки унга мос даражадаги халқаро сертификатга эга шахслар иштирок этиш тартиби жорий этилган, бунда, филология йўналишлари бўйича камида С1 даражадаги миллий ёки унга мос даражадаги халқаро сертификат, нофилологик йўналишлари бўйича эса B2 даражадаги миллий ёки унга мос даражадаги халқаро сертификат талаб этилиши назарда тутилган. Мазкур таклифларнинг жорий қилиниши талабаларнинг коммуникатив компетенциясининг такомиллашувига хизмат қилади. Нутқ фаолияти турларини ўқитиш методикасига асос бўлган интерфаол методлар мажмуаси талабаларнинг инглиз тилида нутқ кўникмасини ривожлантиришга хизмат қилади. Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Тадқиқот иши натижалари 4 та халқаро ва 5 та республика илмий–амалий анжуманларида муҳокамадан ўтказилган. Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Диссертация мавзуси бўйича 16 илмий иш [164–176] нашр қилинган бўлиб, шулардан, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги ОАК томонидан PhD докторлик диссертацияларининг асосий илмий натижаларини чоп этишга тавсия этилган илмий нашрларда 7 мақола, шу жумладан, 5 та республика ва 2 таси хорижий журналларда нашр қилинган. Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми Диссертация кириш, уч боб, хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан иборат бўлиб, асосий матн 170 саҳифани ташкил этади. 10 I – БОБ . НОФИЛОЛОГИК ТАЪЛИМ ЙЎНАЛИШЛАРИ ТАЛАБАЛАРИ НИНГ КОММУНИКАТИВ КОМПЕТЕНЦИЯЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ НИНГ НАЗАРИЙ–МЕТОДОЛОГИК АСОСЛАР И § 1.1. Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тилини ўрганишдаги коммуникатив компетентлигини такомиллаштиришнинг методологик ва илмий–назарий асослари Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгач, ижтимоий– иқтисодий, сиёсий, маънавий тараққиёти жиҳатдан ривожланган мамлакатлар томонидан тан олинди. Мамлакат имиз да босқичма–босқич ислоҳотлар замонавий техника ва технологиялардан фойдаланиш жараёнини тезлаштирди ва «ўзбек модели» номи билан дунё эътироф этган устувор йўналиш яратилди. Мамлакатда яратилган узлуксиз таълим тизими таълим субъектларининг ҳуқуқий манфаатларини ҳимоя қиладиган, дунё миқёсида рақобатбардош кадрлар тайёрлашнинг яхлит механизми вужудга келишига асос бўладиган тизим яратилди. «Таълим тўғрисида» ги Қонун ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» [11] асосида узлуксиз таълим тизимидаги барча ислоҳотларни амалга ошириш доирасида чет тиллар ни ўқитиш устувор вазифа этиб белгиланди. Замонавий фикрловчи, чет тилларни мукаммал биладиган кадрларни етиштириш кўп миллат ва элатлар истиқомот қиладиган мустақил Ўзбекистон давлатини дунё миқёсида салоҳиятини яна бир бор оширади. Дунё миқёсида ўзаро рақобатлашадиган мутахассисларга ушбу халқ ва миллатларнинг урф–одатлари ва анъаналарини ҳурмат қилиш 11 ва ривожланиши учун шарт–шароит яратиб бериш конституциявий ҳуқуқ сифатида белгиланган (Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, 1992 й. ) . Ўзбекистон Республикаси Биринчи Президенти И.Каримовнинг 2012 йил 10–декабрдаги № 1875– сонли «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора–тадбирлари тўғрисида» ги қарори [5] да Ўзбекистонда чет тилларида эркин сўзлаша оладиган, жаҳон цивилизацияси ютуқлари ва дунё ахборот ресурсларидан самарали фойдалана оладиган, халқаро ҳамкорликни амалга оширишда юксак коммуникатив компетенцияга эга кадрларни тайёрлаш вазифалари белгиланган. Ушбу қарор г а мувофиқ, таълимнинг барча босқичларида чет тилларни, хусусан инглиз тилини ўрганиш муҳим аҳамият касб этади . Ушбу қарорнинг ижросида қуйидаги устувор вазифалар белгиланди [6]: чет тилларни, асосан инглиз тилини 2013–2014– ўқув йилидан умумий ўрта таълим мактабларининг биринчи синфидан бошланиши, Олий таълим муассасаларида халқаро мутахассисликларда ўқитиш тизимини инглиз тилида олиб борилиши, янги давлат таълим стандартлари, ўқув дастурлари ва режалари, дарсликлар яратилиши, Олий таълимнинг ҳар бир босқичида чет тилларни билиш даражасини баҳолашнинг аниқ мезонлари ҳамда Миллий тест тизими яратилди. Ўзбекистонда инглиз тилини ўқитишнинг комплекс тизимида юксак компетентли, замонавий фикрловчи, турли миллат вакиллари билан эркин фикр алмашувчи, жаҳон меҳнат бозорида рақобатбардош кадрлар, комил инсон ни тайёрлаш ҳамда уларни чет тилларни ўрганиш самарадорлигини такомиллаштириш механизми яратилди. Олий таълим муассасаларининг битирувчи кадрлари ўз касбига оид чет тилидаги адабиётларни ўқий олиши, ўқилган матнни тушуниши ва бўлажак касбида қўллай олиши, берилган мавзуда суҳбатдоши билан эркин мулоқот қила олиши бугунги глобаллашган давр талабидир. Бугунги кунда мамлакатимиз таълим тизими да ол иб борилаётган ислоҳотлар юқори малакали, интилувчан, рақобатбардош, ташаббускор, 12 ма ъ навий ва жисмоний соғлом шахсларни тарбиялаб бериш талаби ни қўймоқда. Ушбу мақсадда « 2022–2026 йилларга мўлжалланган Я нги Ўзбекистоннинг Т ара ққ иёт стратегияси » нинг IV. А долатли ижтимоий сиёсат юритиш, инсон капиталини ривожлантириш йўналиши да [7] « ... Ёшлар учун очи қ ва сифатли таълимни таъминлаш, таълимнинг барча бос қ ичларида ёшларнинг мукаммал таълим олишини таъминлаш, ҳ удудларда инклюзив таълим ривожланиши учун шарт–шароит яратиш » каби вазифалар белгиланиб, бу борада бугунги кунда талабаларнинг коммуникатив қобилиятини фаоллаштириш, ижтимоий лингвистик тайёргарлигини ошириш ҳамда юксак билимли ва интеллектуал ривожланган авлодни тарбиялаш, олий таълим муассасаларида компетентли илмий педагогик кадрлар захирасини яратиш муҳим аҳамият касб этади . Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021–йил 19–майдаги ПҚ– 5117–сон ли « Ўзбекистон Республикасида хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш фаолиятини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш чора–тадбирлари тўғрисида »ги [10] қарори га мувофиқ хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш бўйича ташкилий чора–тадбирларни самарали амалга ошириш мақсад қилиб қўйилди. Ушбу қарорга мувофиқ, 2022–2023 ўқув йил и дан бошлаб, магистратура ва докторантурага кирувчилар учун чет тили бўйича халқаро сертификатга эга бўлиш талаби киритилди. Нофилологик таълим йўналишлар и талабалар ига инглиз тил и ни мукаммал ўқитишда уларнинг коммуникатив компетентлиги ни ривожлантириш га замонавий илғор педагогик ва ахборот–технологияларидан самарали фойдаланиш ни методик жиҳатдан таъминлаш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан этиб белгиланди. Ушбу илмий тадқиқот иши да н офилологик олий таълим йўналишлари талабалар и нинг инглиз тилида гапириш компетентлигини ривож лантириш самарадорлигини оширишга эришишнинг амалий тадқиқи тажриба–синов ишлари орқали амалга оширилган. Н офилологик олий таълим йўналишлар и талабаларнинг коммуникатив компетенцияларини ривожлантиришда т адқиқотлар жараёни нг методологик 13 асос и бўлиб билим, кўникма ва малака хизмат қилади ҳамда таълим мазмунини белгилайди . Бунда к омил инсон тарбияси, таълим самарадорлигини таъминлайдиган рақобатбардош, иқтидорли бўлажак мутахассис кадрлар тайёрлаш соҳасидаги [6], [7] қонун ҳужжатлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармон ва қарорлари, идоралар, Вазирлар маҳкамасининг ҳуқуқий–меъёр и й ҳужжатлари ҳуқуқий–меъёрий асослар дир. Н офилологик таълим йўналишлари талабаларнинг коммуникатив компетенциясини ривож лантиришда хорижий ва республика олимларининг мавзу доирасида илмий– назарий қарашлари, ғоялари ва олға сурилган асосли фикрлари муҳим илмий– назарий асос бўлиб хизмат қилади. Жаҳон ҳамжамиятида мамлакатимиз илм–фанининг тутган ўрнини юқори поғонага кўтаришда инглиз тил ида мулоқот қилиш кўникмасини шакллантириш асосий мақсад этиб белгиланди . Т алабаларни инглиз тилида шахсий, касбий ва ижтимоий ҳаёт и да ахборотларни излаб топиш, таҳлил қилиш натижасида зарурий билимларни оширишга оид материалларни ажрата олиш , ҳамда эгаллаган билимларни кундалик турмуши жараёнида қўллай оладиган хусусиятлар и ни шакллантириш бугунги кундаги асосий вазифаларимиздан биридир. Нофилологик олий ўқув юртлари да амалий фаолият матнларни инглиз тил ида баён этиш талабаларнинг реал, маданий ва тил компетенция си нинг даражалари ни белгилаш муҳимдир. Бунда инглиз тилини ўрганишдан асосий мақсад талабаларнинг мулоқот маданиятини шакллантириш , ў қиш жараёнида олдин эгаллаган ижтимоий, маданий, лингвистик, эмоционал тажрибалардан самарали фойдаланиш . Инглиз тилида мулоқотга киришишда мулоқотдошларнинг бир–бирини тинглаб тушуниш, ўзаро мулоқотга кириши аҳамиятлидир, талаба лингвистик билимларни тўлиқ ўзлаштириш билангина эмас, балки нутқий ва маданий малакаларини (компетенцияларини) ривожлантириш да мутахассислик фанига оид билим, кўникма ва малакаларнинг дарс жараёнида сингдириш лозим. Инглиз тилидаги мулоқот асосини коммуникатив компетенция ташкил қила ди, муайян натижаларга 14 эришиш ушбу компетенция орқали амалга ошади . К оммуникатив компетенцияни шакллантириш учун асосий омиллардан бири инглиз тилини ўрганишдан асосий мақсад сифатида белгиланаётган талабаларнинг кўп маданиятли дунёда касбий, илмий ва маиший соҳаларда фаолият юритишларидан иборат. М.А.Иванованинг эътироф этишича [ 52; 128 –б. ], доимий равишда касбий компетентликни белгиловчи профессионал билим, кўникма ва малакалари, интеллектуал ўрганувчанлик қобилияти, ақлий меҳнат қила олиш ва ҳамкорликда ишлаш, креативлик қобилиятлари каби компонентларнинг яхлитлиги ва ривожланганлигидан келиб чиқадиган бўлсак, профессионал мобилликка эга бўлган ва билимларни доимий янгилаб боришга тайёр турадиган замонавий мутахассис тайёрлаш кўникмасини талаб қилади. Олий таълим муассасаси нинг асосий мақсади ҳам халқаро стандартлар асосида юқори малакали, креатив ва тизимли фикрлайдиган, мустақил қарор қабул қила оладиган кадрлар тайёрлаш, ёшларнинг интеллектуал қобилиятларини ривожлантиришдан иборат. « К омпетентлик » тушунчаси билим олиш, кўникма ҳосил қилиш ва тажрибада акс этади. Бошқача айтганда, у маълум бир вазифа турини бажариш ҳисобланади. Аслида, компетентлик ва компетенция атамалари ўхшашдир. Компетенция билимларнинг умумийлиги ва уларнинг одамларда мавжудлигини англатса, компетентлик – бу билимларни иш жараёнида қўллашдир. ХVIII асрда «to communicate » – «мулоқот қилиш атамаси », «to have a common channel of passage », «умумийлик йўқ » , ХIV асрда эса «communication » атамаси ҳудди шу асосга мувофиқ пайдо бўлди, «communicative » – “мулоқотга киришувчанлик » , ХVI– асрда эса [1 31 ; 558 –б. ] «communicate » – маълумотни, билимни қабул қилиш маъносини билдириш учун to give a share of, to share in, receive, administer деган сўзлар билан бирга қўлланилган . «Компетенция » атамаси инглиз тилидаги адабиётларда 15 биринчилардан бўлиб пайдо бўлиб, бу атама «билим » , «кўникма » , «қобилият » атамалари билан кенг қўлланилиб келинмоқда. « Компетенция » атамаси лотин тилидан олинган бўлиб, ўзбек тилига «қобилият » деб таржима қилинади. Буг у нги кунда лингвистик компетенциявий ёндашув атамасининг ўрганилиши ХХ аср ўрталаридан бошлаб қўлланилган бўлиб, тилни қўлланилиш жараёнида фаолиятга йўналтирилган билим, кўникма ва малакалар мажмуидир. Чет тилларни ўқитиш методикасида «билим » ,«кўникма » ва «малака » каби тушунчалар тилни қўлланилиш жараёнида фаолиятга йўналтирилган омил ва улар таълимда натижавийликни талаб қилади. Чет тилларни ўрганишда олинган назарий билим, кўникма ва малакалар мажмуи амалиётда, яъни коммуникатив мулоқотда мустақил қўллай олишдир. Компетентлик атамаси [128; 26 –б. ] лотинча «compete » сўзидан олинган бўлиб, «эришаяпман » , «муносибман » деган маънони англатади ҳамда маълум соҳадан хабардорлигини, билишини ва тажрибага эга эканлигини, у ёки бу соҳада билимдонлик деган маънони билдиради . Компетенция тушунчаси шахсга нисбатан умумийлик касб этса, компетенлик индивидуал характерга эга. Компетентликнинг асосий мезони маҳсулдор фаолият, рақобатбардош кадрлар тайёрлаш натижаси билан белгиланади. «Компетентлик » ва «компетенция » тушунчалари мазмунан бир хил мақсадга қаратилсада, моҳиятан бир–бирида қисман фарқ қилди. «Компетентлик » амалий фаолият билан боғлиқ бўлиб, тажриба орқали компетенция талабларини билим, кўникма, малака орқали намоён этиш даражасидир. «Компетентлик » инсоннинг билими, интеллектуал ва шахсий тажрибаларига асосланадиган ижтимоий–социолингвистик фаолиятдир [ 60 ; 204 –б. ] . Ушбу атамага Наом Хомский, В.Гумболд ва бошқа тилшунослар томонидан таъриф берилган. Н.Хомский томонидан берилган таърифида «компетенция » ўз она тилида тил фаолиятининг аниқ имкониятларини бажариш учун зарур бўлган қобилиятни билдиради. Наом Хомск и й томонидан [1 17 ; 35–59 –б. ] умумий грамматика назарияси 1957 йилда фанга 16 киритилди ва ушбу назарияда ҳар бир гапга аниқ бир структурани таклиф этади. Хомский компетенцияга «сўзловчи ва тингловчининг тил ҳақидаги билимлари » деб та ъ риф бе риб, сўзловчи тил ҳақидаги назарий билимларга эга бўлмасдан грамматик тўғри гап тузиш мумкин эмас дейди. «Britannica » деб номланган энциклопедияда [3 4 ;13–15 –б. ] «компетенция » деганда (competere– бирор нарсада қобилиятли бўлиш) инсон ушбу билим, кўникмаларни амалда қўллай олиш деб изоҳланган . Бир неча йилдан сўнг лингвистик компетенция атамаси билан алмаштирди , у нинг фикрига мувофиқ, «идеал сўзловчи–тингловчи » ўз нутқини омма олдида очиқ ифода эта оладиган шахсни тушунади [11 8 ;129 –б. ]. Хомскийнинг лингвистик компетенцияга берган таърифида кўришимиз мумкинки, фақатгина она тили инглиз тили бўлган маҳаллий гапирувчиларгина яхши шаклланган гапларни туза олади. У « т илдан фойдаланиш » деб номланган атамасига семантик қарама–қарши равишда фойдаланган б ў либ , «тингловчи » ва «гапирувчи » ҳудди амалиётда тилдан фойдаланиш каби бир–биридан фарқ қилади дея таъриф берди . Лекин лингвистик компетенция тил ўрганишда ягона мақсад бўлиб хизмат қила олмайди, зеро тил ҳақидаги билимлар фақатгина яхши шаклланган гаплар тузишдангина иборат эмас. Инсонлар ўртасидаги коммуникация бўлмаса, фақатгина назарий билимларга таяниб қолади [1 17 ; 201 –б. ] . Юқоридаги олимлар томонидан билдирилган фикрларга таянган ҳолда, «компетенция » атамаси назарий билим, кўникма ва малакалар таянган амалиётга йўналтирилган умумий жараёндир. «Компетентлик » эса эгаллаган назарий билимларни амалиётда қўллай олиш, ҳар бир шахснинг индивидуал хусусиятларига боғлиқ фаолият ҳисобланади. ХХ асрнинг 70–90–йилларида хорижий тилларда коммуникатив компетенциянинг бир нечта дескритив (хорижий тилларни билишнинг тавсифлаб бериш характеристикаси) моделлари яратил ган . Унинг шаклланишини назарий ва амалий муаммолари устида қуйидаги хориж ий педагог олим лар: Jennifer Wilkins, A.Xarding, P.Hartman, D.Johnson, N.Kerr, J.Hill, M.Long, Ян Ван Эк, P.Potter , Ж.Равен, И.А.Зимня, [6 4 ; 41 –б. ] ва 17 бошқалар илмий-тадқиқот ишларини олиб боришган. Чет тилларни ўрганишда мулоқотдаги муаммолар билан рус тилшуносларидан А.Верби ц кой, Б.В.Беляева, Э.И.Пассов, А.К.Марков, В.С.Коростилев, А.А.Леонтева, Э.С.Полат, П.Д.Паригина, Э.И.Пассов, В.Г.Гак, В.А.Аверина, Л.А.Бикова, И.Л.Бим, В.И.Байденко Л.М.Войтюк, И.Н.Денисова, Н.В.Самоукина, И.Ю.Тарасова, Л.А.Филатова, Г.П.Шедрина, Л.Бушина, Б.А.Иванова, В.Л.Скалкина, Л.А.Татарина, Г.П.Шедрина, Т.В.Базжина, Э.В.Мусни ц кой, С.Г.Терминасовой, Н.А.Якубова ва бошқалар шуғулланишган [6 1 ;119 –б. ] . Piyanto, Heidari va Alavi грамматик, коммуникатив ёки мулоқот компетенциялар ўртасидаги ўхшашлик ҳақида тадқиқот олиб борди. Айнан тил таълимида коммуникатив компетенцияларни шакллантириш масаласи Н.Б. Ишханян, Л.С.Зникина, С.И.Шевченко, С.А.Чичиланова, Л.М.Войтенко, С.А.Курилова, Э.Н.Соловова, Д.Слобин, С.Савинён, Р.П.Милруд, С.Муаран, Л.Ф.Бахман, М.Н.Вятюнев, Д.Хаймс, Э.Ю.Кудря ц ева, Т.П.Попова, Н.А.Ротоваларнинг тадқиқот ишларида ўрганиб чиқилган [9 3 ; 186 –б. ], [3 1 ; 23 –б. ], [12 2 ; 195 –б. ], [5 6 ; 242 –б. ], [12 3 ; 24 –б. ], [6 5 ; 24 –б. ], [6 7 ; 224 –б. ], [9 8 ; 23 –б. ] . «Коммуникатив компетенция » атамаси биринчи бўлиб Dell Hymes томонидан 1966–йилдаги « Developing the Language of the disadvantaged children » деб номланган конференция нутқида қўллаган. Hymes коммуникатив компетенция атамаси деганда нафақат грамматик компетенцияни балки, социолингвистик компетенцияни ҳам назарда тутган. Dell Hymes Хомскийнинг лингвистик компетенциясини танқид қилади ва шахснинг компетентлиги унинг нафақат тил ҳақидаги билимларида акс этади, балки у ўз билимларни ҳақиқий реал ижтимоий вазиятлардагина фаоллаштира олади. Хомскийнинг компетенция ва фаолият атамаларига қарама–қарши равишда Hymes томонидан «коммуникатив компетенция » атамаси киритилди. Hymes нинг фикрига мувофиқ [ 144 ;406 –б. ] коммуникатив компетенция нафақат грамматик компетенцияни балки, социолингвистик 18 компетенцияни ҳам изоҳлайди . Maikl Kanale va Merril Swain томонидан илгари сурилган тадқиқот натижасига кўра инсонлар мулоқот қилишлари учун зарур бўлган қандай билим ва малакалар зарурлиги таъкидланди. Унга мувофиқ: грамматик, социо–лингвистик ва стратегик компетенцияларга ажратди. Грамматик компетенция [14 5 ;278 –б. ] —«лексик бирликлар ҳақидаги билимлар, морфология, синтаксис, фонология ва гапларнинг семантикасидир » . Социолингвистик компетенция эса турли ижтимоий вазиятларда [13 3 ; 94–103 –б. ] тил элементлардан фойдаланиш қонун – қоидалари , мулоқотнинг самара дорл игини ёритишда ҳам вербал ва новербал воситалардан фойдаланишдир. Нофилологик та ъ лим йўналишиларидаги талабалар га инглиз тил и ни ўқитишда касбга йўналтирган компетенциянинг роли каттадир, яъни инглиз тилини ўрганувчи талаба нафақат тилни балки, тил мансуб бўлган мамлакат ва халқнинг маданий ўзига хослиги ҳақидаги билимларга ҳам эга бўлиши керак. Инсон назарий билимларни билиш орқали ма ъ лум бир билим ва кўникмага эга бўлиб боради. Бу билим ва кўникмаларни амалиётда қўллай олиш орқали ма ъ лум малакага эга бўлади. Талабаларнинг чет тил бўйича олган билимлари лингвистик компетенцияси уларнинг бу билимларни амалиёт билан боғлаш кўникмаси ва нутқ ҳосил қилиш малака кўникмаси деб баҳоланади . Талабалар даги лингвистик компетенцияни шакллантиришга тил қурилиши бўйича берилган билимлар оғзаки ва ёзма нутқини ривожлантиришга қаратилган фаолиятдир . Умуман олганда, амалиёт билан боғланмайдиган, нутқий малака ҳосил қилмайдиган лингвистик билимларни бериш учун сарфланган маблағ ва вақт ўзини оқламайди. Масалан, урғу ҳақидаги билимлар сирасида инглиз тилига четдан ўзлашган сўзларни тўғри талаффуз қилиш қоидалари талаба ларнинг нутқий малакасини ривожлантиради. Зеро, сўз урғусининг инглиз тилида қатъий эмаслиги, сўз қайси тилдан кириб келган бўлса, ўша тилдаги талаффуз сақланиб қолади ва билимлар лингвистик компетенция таркибига кирмайди. Зеро, бу билимлар малакага айланмайди. Инглиз тилини ўрганаётган талаба билимга эга 19 бўлмаса ҳам, тегишли ўринларда урғу ни қўйишда хато қилмайди [5 7 ; 202 – б. ] . Хелсинки университети профессори Ярко Ламписелкининг фикрича, йигирма биринчи аср кўникмалари яратувчанлик, инновациялар, танқиди й фикрлаш, муаммони ечиш, қарор қабул қилиш кўникмаларидан иборат бўлиб, ушбу кўникм а лар фикрлаш воситаси, яшаш тарзи, ишлаш йўли ва ишлаш воситаси тўртлиги асосида шакллантирилади. Унинг фикрича, бугунги кунда компетенлик қолипи рақобатбардош кадрни яратишга йўналтирилиши керак (1. 1. 1–расм) [128; 4–б.] . 1. 1 .1–расм. Рақобатбардошлик учун зарурий омиллар Талаба ўз касбий соҳасида рақобатбардош бўлиб етишиши учун айнан яратувчанлик, инновациялар, танқидий фикрлаш, муаммони ечиш, қарор қабул қилишни ўрганиши керак. Бу борада М.Р.Кадирова [58;64–б.] , тилларга ихтисослашмаган таълим йўналиш лар ида замонавий педагогик технологиялар асосида инглиз тилини ўқитишда талабаларнинг ижодий фаоллигини ривожлантириш алоҳида аҳамият касб этиши уларда касбий кўникмалар; илмий– техник қобилиятларни шакллантириш; таълим жараёнини мазмунини янгилаб туришни тақозо этиши ҳақидаги фикрлари ҳам ўринли деб ўйлаймиз . Инглиз тилини ўрганишнинг турли босқичларида тил ҳақидаги билимларни шакллантиришнинг (лингвистик компетенция) масаласи муҳим ҳисобланган. Лингвистик компетенция масаласи инглиз тилини ўқитиш методикасида тил компетенцияси термини билан синоним равишда қўлланилиб келинган. Тил 20Рақобат бардош кадр Кўникма , малака , лаёқатҚобилият Шахсий хусусиятлар Ижтимоий мослашувчанлик Назарий билимлар компетенцияси атамаси инглиз тилида нутқий фаолиятга киришишда кўникма ва малакаларнинг намоён бўлишидир. Коммуникатив к омпетенциялар таърифига турли хил ёндашувлар мавжуд [4 2 ; 4087–4095 –б. ] . Жумладан : – а мериканча ёндашувда компетенциялар ходимларнинг хулқ–атвори намунаси сифатида кўриб чиқилади. Агар ходим зарур кўникма ва билимларга эга бўлса, яхши натижаларни намойиш этади. – е вропача ёндашувда компетенциялар иш вазифалари ва кутилган иш натижаларининг тавсифи, яъни қабул қилинган стандартларга мувофиқ ҳаракат қилиш қобилияти сифатида кўрилади. Этнолингвист Dell Hymes Хомский нинг назариясини ривожлантирди ва «коммуникатив компетенция» атамасини реал ҳаётдаги турли хил вазиятларга мувофиқ лингвистик компетенция билан боғлаб фанга киритди. Компетенциявий ёндашув нинг биринчи босқичи (1960–1970 й. ) илк бор чет тили ўрганиш назарияси йўналишида Dell Hymes томонидан тил компетенция турларига тегишли тадқиқотлар бошланди ва «коммуникатив компетенция » тушунчаси асосида киритилди . Иккинчи босқич (1970–1990 й . ) давр мобайнида чет тили ўрганиш назарияси ва амалиётида касбий маҳорат, мулоқот қилишни ўрганишда компетентлик категориялари қўлланила бошланди. Ж.Равеннинг 1984–йилда чоп этилган «Замонавий жамиятда компетентлик » номли асарида компетентликка кенг та ъ риф берилган. Унда [14 5 ; 105–126 –б. ] « ... у жуда кўп миқдордаги компонентлардан ташкил топган бўлиб, улардан кўпчилиги бир–бирига нисбатан мустақил. Айрим компонентлар кўпроқ когнитив соҳага тегишли » лигини ифодаланган. В.Хутмахернинг умумлаштирувчи ма ъ рузасида компетенция кўникма, компетентлик, қобилият, маҳорат каби тушунчалар билан бир қаторда ишлатилсада, унинг мазмуни ҳали тўла очиб берилмаганини та ъ кидлаб ўтган. Унинг фикрига мувофиқ [14 4 ; 27–30 –б. ] « ... Бу ижтимоий ҳаётдаги, ишдаги жуда кўп вазиятларда ва турли шаклларда 21 намоён бўладиган шахсий ва шахслараро сифатлар, қобилиятлар, билимлар ва кўникмалардир ». Учинчи босқич 19 90–йиллардан бошланади ва бу даврдаги компетентликни илмий категория сифатида та ъ лимда қўллаш бўйича тадқиқот ишлари олиб борилди. Ўқитувчиларнинг компетентлигига тегишли тадқиқотлар Л.М.Митина, Л.А.Петровский, Н.В.Кузмина, Л.П.Алексе е ва, Н.С.Шаблигина ва бошқа олимлар томонида олиб борил ган . Тўртинчи босқичда компетенциявий ёндашувни касбий та ъ лим, умумта ъ лим фанлари стандартлари мазмунига мувофиқ кирити ли ш и билан боғл иқ ҳолда амалга оширилган . И.Н.Зотова [ 50 ; 22 –б. ] коммуникатив компетентликни профессионал ва инсонлар ўртасидаги шароит ва мақсадлардан келиб чиқиб, инсон ўзини ва бошқаларнинг мулоқотдаги малака ва кўникмалари ҳақидаги психологик билимга эга бўлишдир. «Вазиятга боғлиқлик», «шерикчилик» каби атамалар кўплаб тадқиқотчилар томонидан коммуникатив компетенцияни ифодалаш учун қўлланилган. Айрим олимлар «тил компетенцияси» атамасининг ўрнига « тилни ўрганиш » атамасини қўллаб келади. Масалан, И.А.Зимня [4 8 ; 199–б.] нутқий фаолиятнинг асосий типлари сифатида эшитиш ва гапириш кўникмасини та ъ кидлаб ўтади. Унинг фикрига [48; 199– б. ] кўра, тил компетенцияси ўрганилаётган тилнинг грамматика, лексика ва фонетикаси билан ўзаро боғлиқ бўлган ма ъ лумотни ўзлаштиришдир ва у нутқий фаолиятнинг турли босқичларида, яъни у оғзаки ва ёзма шаклларда ривожланади. Тил компетенцияси баён қилиш, э ъ лон қилиш, ма ъ лумотни етказиш, ўзининг нутқини ёзма баён қилиш, мулоқот жараёнида суҳбатдошининг нутқини тушинишдир. «Чет тилларни ўрганиш компетенция си » атамаси чет тилини ўрганиш жараёнидаги қобилият, кўникма ва малакаларнинг шаклланишидаги комплекс жамланмасидан иборат. Лингвистик компетенция ўз таркибига фонетик, орфографик, лексик воситаларни қ амрайди. Бола дастлаб чет тилидаги ушбу грамматик қоидаларни тушунмайди. У тилни 22 бошқача йўл билан, эшитган ма ъ лумотини онгсиз равишда такрорлаб гапириш ёрдамида ўзлаштиради ва у н да дастлаб эшитиш ва гапириш кўникмалари шаклланади , к ейинчалик эса ёзиш ва ўқишни ўргангандан сўнг грамматик қонун қоидаларни ўзлаштиради. Нутқий фаолиятга киришиш учун нафақат лингвистик компетенцияни ривожлантириш, балким тилни билишда коммуникатив компетенция, я ъ ни тил системасини, унинг структурасини, унинг қатламларини я ъ ни фонетика, лексика морфология, синтаксис, матн стилистикаси, сўз ясалиши, сўз бирикмаси каби қатламларини амалиётда бир система сифатида фойдаланиш кўникмаси ни шакллантирилиши кераклиги [4 7 ; 35–40–б.] Э.М.Вершагин, В.Г.Костомаров, Д.Слобин, С.Муаран, С.Савинён, Л.Ф.Бахман, Ян Ван Эк, М.Н.Вятютнев, Г.В.Колшанский ва бошқа олимлар томонидан таъкидланган . Компетенцияни шакллантириш В.Е.Гмурманнинг фикрича , [ 35 ; 30– 4 7– б.] «... ривожланишнинг ихтиёрий босқичида якуний характерга эга бўлган, ма ъ лум бир ажралмас кўринишга интиладиган жараённи кўриб чиқишга ҳақлимиз ». Э.З.Зеернинг фикрича, [4 6 ; 16–21–б.] «…компетенция – самарали профессионал фаолиятнинг бажариш учун умумлаштирилган ҳаракатлар, усуллар мажмуаси» . Л.Д.Петровский [9 1 ;216–б.] коммуникатив компетенцияни турли вазиятларда вербал ва новербал воситалардан эркин фойдалана олиш қобилиятидир деб таърифлайди. Ю.Н.Емелянов [4 1 ; 166–б.] эса коммуникатив компетенцияни вазиятга мувофиқ вербал ва новербал воситалардан эркин фойдаланган ҳолда ижтимоий хулқ–атвор нормаларига ҳам амал қилиш деб таърифлайди. А.В.Хуторскийнинг фикрича [120; 58–64– б.], «...Компетенция самарали аниқ бир фаолиятга ўқувчини тайёрлашда олдиндан талаб қилинган ижтимоий талаб»дир ва компетенция–бу талабаларга билим олишда дастлаб тақдим этилиши керак бўлган талаблар жамланмаси. Лингвистик компетенция–интуитив даражада ўзлаштирилган билимлар, тил қурилиш системасида мавжуд бўлган қоидаларни нутқий фаолиятда қўллай олиш кўникмасидир. А.А.Чучалиннинг фикрига кўра [35; 29–36–б.] , « … компетенция бу билим, кўникма ва улардан фойдаланиш 23 тажрибасининг бирлашмаси » дир. У ҳақиқий нутқ сўзловчисини барча нутқ хусусиятлари билан лингвистик эмас, балки психологик, социологик, дидактик тадқиқот объекти деб билган. Я.М.Колкеру [63; 263–б.] лингвистик компетенцияни грамматик компетенциядан фарқли равишда нафақат фонетик, морфологик, лексик, синтактик қатламларни аниқлашда, балки амалиётда ҳам фойдалана олишдир. Америкалик психолог ва психолингвист Д.Слобин [107;192–б.] ушбу атамаларнинг фарқини қуйидагича таъкидлайди: мунтазам мулоқот давомида тилни тушиниш кўникмаси пайдо бўлади. Француз олими С.Савинённинг назарида, [40;62–66–б.] тил компетенциясини грамматик компетенция билан бир хил маъно, яъни тилнинг лексик, морфологик, синтактик ва фонологик қатламларини англатади. Чет эл олимларидан тил компетенцияси масаласи билан С.Савинён, Р.П.Милруд, Л.Ф.Бахман ва бошқалар шуғулланишган. С.Муаран [152; 240– б.] лингвистик компетенция деганда фонетик, лексик, грамматик ва матн нуқтаи назаридан мулоқотда уни қўллай олишни тушунади. Голландиялик олим Ян ван Эк [159; 89–б.] «лингвистик компетенция – бу анъанавий маънода сўзлардан ташкил топган грамматик жиҳатдан тўғри гапларни яратиш ва талқин қилиш қобилиятидир, коммуникатив қобилиятнинг тилни қатламларида шакллантириш учун ривожлантириш фундаменти деб ҳисоблайди. Шу билан бирга, сўз бойлиги, грамматика, матнни етарли даражада идрок этиш ва матн яратиш қобилияти ва бошқалар каби кўникма ва малакалар ажралиб туради». Кўпгина тадқиқотчилар лингвистик компетенция атамасини ишлатмайдилар, уни «тил билими», « тилни билиш » ва бошқалар иборалари билан алмаштирадилар. Ю.В.Слезконинг фикрича [106;10–13–б.] чет тилида коммуникатив компетенция ўз таркибига лингвистик, социо–культур, дискурсив, стратегик, социал, социолингвистик, тематик ва маданиятлараро компетенцияларни олади. Талабаларда лингвистик компетенцияни шакллантириш жараёнида тил системаси ҳақидаги билимларидан самарали фойдаланиш кўникмаси 24 мавжуд бўлиши керак. Лингвистик компетенция ҳақида А.Л.Бердичевский [23;103–б.] ХХ асрнинг 80–йилларнинг охири 90–йилларнинг бошида лингвистик ва коммуникатив компетенцияни шакллантириш ва коммуникатив компетенцияни ўзлаштиришда лингвистик компетенция асос бўлиб хизмат қилади деган фикр билдиради. Унинг издоши И.А.Зимня [48; 59–б.] лингвистик компетенцияга «тил системасини билиш ва чет тили коммуникациясини шакллантиришда қоидаларидан фойдалана олиш, яъни лингвистик фаолият ўз таркибига нутқий фаолият механизмларида ўзлаштириш билимини олади». М.Н.Вятюневнинг фикрига мувофиқ [32;55–64–б.], лингвистик компетенция– интуитив равишда тилни ўзлаштириш ва тил структурасини қурилишининг асосини ташкил этувчи қонун қоидалардир, ушбу қонун– қоидалар мулоқот вақтида нутқий ифодаларга айланишидир. Муаллифнинг фикрига кўра, лингвистик компетенция чет тилларни ўрганишнинг таркибий қисмидир. Лингвистик компетенция педагогика, психология, социология каби фанлар билан боғлиқдир. Ўқитиш методикаси лингвистик компетенцияни тил қурилишни яратишдаги асосий қонун қоидалар ҳақидаги интуитив билимларнинг мулоқот жараёнидаги шаклланишини ўрганади. Лингвистика эса инсонлар бир–бирлари билан мулоқотга киришишда фойдаланадиган ушбу қонун қоидаларни шакллантиради. М.З.Биболетова [25; 205–б.] лингвистик компетенцияни диалог, монологда талабаларнинг гапириш, эшитиш, ўқиш ва ёзиш, лексик ва грамматик қоидалардан фойдаланишда, талаффуз қилишда бир нечта компонентларини кузатиш мумкин. Фонетикада товушларни аниқ талаффуз қилиш, унли ҳарфларнинг чўзиқлик ва қисқалик қоидаларидан фойдаланиш, сўзнинг охирида ва алоҳида бўғинда турган ундош товушларни талаффуз қила олиш, унли товуш таъсирида ундошнинг юмшатилиши, гап таркибидаги қийин сўзларга урғуни қўя олиш, дарак, сўроқ, ҳис–ҳаяжон гапларда, эргаш ва тенг боғловчили қўшма гапларда интонацияни қўллай олиш, орфография ва графикада барча ҳарфларни билган ҳолда орфографик қоидаларда амал қилиш, лексикада: 25 лексик қатламда мавжуд бўлган сўз бирикмаси, сўзлар, антоним, синонимларни қўллай олиш, грамматикада содда гапларнинг асосий турларида, дарак, сўроқ, буйруқ гапларда, олмошларнинг турли турларида, кесимнинг турли турларидан фойдаланиш (содда ва қўшма феълларда), морфологияда, артиклларнинг ҳамма турларидан фойдаланишда кузатиш мумкин. Замонавий методикада М.З.Биболетова [25;144–б.] коммуникатив компетенциянинг бир нечта компонентларини таклиф қилади: мулоқот компетенцияси–нутқий фаолиятда (гапириш, эшитиш, ўқиш, ёзиш) коммуникатив мулоқотни ривожлантиради, лингвистик компетенция– мулоқот вазияти ва мавзусига мос келадиган тил воситаларидан тўғри фойдаланиш (фонетик, орфографик, лексик, грамматик), социомаданий ёки маданиятлараро компетенция–маданиятлараро мулоқот вазиятида ўз мамлакатининг маданияти, анъаналарини мулоқот вазиятидан келиб чиқиб маълумотга эга бўлиш, компенсатор компетенция тил воситалари етишмовчилигида вазиятдан чиқа олиш кўникмасидир. Нутқий фаолиятга киришиш учун тил кўникмасини яхши ўзлаштириш керак. Бу ҳақида И.Л.Бим [26;59–б.] лингвистик компетенция деганда социолингвистик хусусиятлари тушунилади деб таърифлаган ва «тил воситаларидан фойдаланиш матнни тушуниб етишдир». И.Л.Бимнинг фикрига мувофиқ [27; 67–79–б.], хорижий тилларни ўрганиш коммуникатив компетенцияни ўзлаштириш орқали эришилади. У коммуникатив компетенциянинг таркибий бир нечта компонентларини, яъни лингвистик, социолингвистик, социо маданий (социомаданий контексда ўзини тутиш, хулқ атвор нормаларига амал қилиш), компенсатор, ўқув компетенцияга ажратади. Э.Б.Тихомирова ўзининг илмий–тадқиқот ишида [113; 178–б.] чет тилида лингвистик шакллардан (фонология, морфология, лексика, синтаксис) фойдаланишда лингвистик компетенцияда намоён бўлади дейилди ва лингвистик компетенцияни аниқлашда чет тилида фикрини ифодалай олиш ва ўзгалар фикрини тушуна олишдир. «Чет тилини ўрганишнинг умумевропа 26 компетенцияси: ўрганиш, ўқитиш, баҳолаш» деб номланган монографияси [114; 182–б.] да лингвистик компетенция назарий асос сифатида тушунилади, унинг заминида коммуникатив компетенция шаклланади. Шу асосда лингвистик компетенция термини асосида грамматик қонун қоидаларни қўллай олиш ва синтактик қурилишда грамматик бирликларни фаоллашишидир. Лингвистик компетенция деганда товушлар, ҳарфлар, сўз туркумлари, морфемалар ва морфологик бирликлардан қўллай олиш кўникмасидир яъни фонетик, морфологик, синтактик, стилистик морфем, сўз ясалиши таҳлил қила олиш қобилиятидир. Лингвистик компетенциясининг энг тўлиқ ва аниқ таърифи француз тадқиқотчиси С.Муаран томонидан тилнинг учта жиҳатини назарда тутган ҳолда берилган: фонетика, сўз бойлиги, грамматика. Бундан ташқари, у ушбу концепцияда билим ва кўникмаларни муомала амалиётида қўллаш ва тўғри грамматик баёнларни тузиш қобилиятини ўз ичига олади деб таърифлаган. Компетенция ва компетентлик тушунчаларига турли даврларда олимлар томонидан турлича таърифлар берилган ва улар томонидан илмий ишлар олиб борилган. Компетенция муаммоси ва унинг жиҳатлари МДҲ мамлакатлари олимлари томонидан ҳам тадқиқот мавзуси бўлиб қўлланилган. Жумладан, Ю.К.Бабанский [20; 90–б.], В.И.Загвязинский [45; 160–б.], М.Н.Скаткин [103; 96–б.] , Н.В.Кузмина [66; 32–б.], В.И.Сластенин [105; 576–б.] ўз тадқиқотларида компетенциявий ёндашув назариялари билан шуғулланган. Коммуникатив компетенция тўртта асосий компонентларга бўлинади ва унинг таркибий қисмлари билим, кўникма таъсирида мулоқотни ташкил қилади. Грамматик компетенция деганда лексика, фонетика, имло, семантика ва синтаксисни, ижтимоий–маданий компетенция маълум бир вазиятдаги шакл ва мазмуннинг мувофиқлиги, дискурсив компетенция оғзаки ва ёзма нутқда яхлит, изчил ва мантиқий баёнотларни қуриш қобилияти, стратегик компетенция чет тили муҳитида хорижий тил билимига эга емаслик, нутқий 27 ва ижтимоий мулоқот тажрибасининг етарли эмаслиги билан характерланади. (1.1.2–расм.) Коммуникатив компетенция Стратегик компетенция Грамматик компетенция Ижтимоий– маданий компетенция Дискурсив компетенция 1. 1 . 2 . –расм. M . Canale ва M . Swain назариясига мувофиқ коммуникатив компетенциянинг таркибий қисми Ван Эк (Van Ek J.A.), [159;80–б.] коммуникатив компетенцияни қуйидаги таркибий қисмларга ажратди : 1) лингвистик компетенция (лексик ва грамматик қоидаларни билиш) ; 2) ижтимоий–лингвистик компетенция ( тил шаклларидан вазият ва контексга мувофиқ фойдаланиш ва талқин қила олиш ); 3) дискурсив компетенция ( алоҳида бирикмалардан мазмуний мақсадларда қурилмалар туза олиш ва тушуниу қобилияти ); 4) стратегик компетенция ( вербал ва новербал бирикмалар билан билимни бойитиш ); 5) ижтимоий–маданий компетенция ( ижтимоий–маданий матнлар билан танишиш ); 6) ижтимоий компетенция ( бошқалар билан мулоқотга киришиш, вазиятни бошқариш ) (1. 1 . 3–расм .) 28 1. 1 . 3–расм. Ван Эку нинг коммуникатив компетенциясининг тузилиши И.Л. Бим қуйидаги таркибий қисмга мувофиқ ажратади: 1) тил компетенции; 2) мазмуний компетенции; 3) ижтимоий–маданий компетенции; 4) компенсат ор компетенции.(1. 1 . 4–расм ) Ушбу компетенцияларнинг барчаси ўқиш, тинглаш, гапириш ва ёзув билан боғланган [ 27 ; 250– б ] . 1. 1 . 4–расм. И.Л. Бим назариясига мувофиқ коммуникатив компетенци янинг тузилиши 29Коммуникатив компетенция Дискурсив компетенциялингвисти к компетенция ижтимоий компетенцияИжтимоий лингвистик компетенция ижтимоий компетенция Стратеги к компетенцияҚОБИЛИЯТ Коммуникатив компетенция Тил компетенция Мавзуга мос компетенция Ижтимоий маданий компетенция Компенсатор компетенция Гапириш Тинглаш Ўқиш Ёзув Чет тилида коммуникатив компетенцияга берилган таърифлар жуда ҳам кўп ва унинг компонентлари ҳақида ҳозирги кунга қадар ҳам олимлар томонидан бир тўхтамга келишмади. В.В.Сафонова қуйидаги жадвалда барча нутқий компетенцияларни– гапириш, тинглаб тушуниш, ўқиш ва ёзиш билим ва кўникмаларнинг асосида ётишини таъкидлади ва қуйидагича ифодалади. Қуйидаги расмда В.В.Сафонованинг илмий кузатишлари тасвирланган: [102: 400–б.] (1.1.5- расмга қаранг ) 1. 1.5–расм. Нутқий фаолиятни шакллантириш стратегияси Н.А.Каменованинг фикрича [14 6;97–98–б.], «Замонавий ахборот технологиялардан фойдаланиш талабаларнинг мотивацияларини, масъулиятини, мустақил ишлаш фаолиятини кучайтириш, мулоқот юритиш қобилияти ва ички маданият компетентлигини шакллантириш имкон беради. Бу талабаларда бошқаларга ёрдам беришни кучлироқ мотивациялайди, талабаларга дарс жараёнида муҳокама қилинган мавзуларни аудиториядан ташқарида ҳам муҳокама қилиш имкониятини берган ҳолда талабалар ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлай олади» . Турли соҳа бўйича чет тил ини ўқитиш жараёнида касбга йўналтирилган профессионал коммуникатив компетенцияни шакллантириш 30Нутқий фаолиятни шакллантириш стратегияси Мулоқот маданиятигапириш нутқий саводхонликэшитиш Тил вазифаларини билишўқиш Оғзаки ва ёзма нутқни билиш ёзув муҳим масала бўлмоқда. Профессионализация олий таълимда алоҳида аҳамият касб этади, яъни махсус мақсадларда чет тилини ўқитиш масалаларига ш у жумладан, чет тил ўқитиш жараёнида талабаларнинг касбий малакаларини шакллантириш технологиясини яратишда замон талаб лар идан келиб чиқиб, «Чет тил и » умумтаълим ўқув предметининг касбий лингводидактик мақомига кўра ўқитиладиган тил курси бошқа ўқув фанларидан ўзининг моҳияти ва ўқитилиш хусусияти билан тубдан фарқ қилади. Чет тиллар и, хусусан инглиз тили бўйича ол ин ган билимлари , ҳосил қилган малакалари асосида соҳавий терминларни тушуниш ва тилдан фойдаланиш жараёнида қўллаш, бўлажак мутахассиснинг касбига мос келувчи тор доирада сўзлашга ўргатиш, ўз соҳаси бўйича чет тилдаги илмий– техник адабиётлардан фойдалана олишлари талаб этилади . Олий таълим муассасаларининг нофилологик йўналишларида инглиз тил ини ўқитишда вақт меъёрлари чегаралангандир. Ушбу жараёнда н утқ фаолиятининг тўрт тури чегараланган меъёрда дастур мавзулари доирасида ва махсус танланган тил материали ҳажмида ўрганиб борилади [44; 432–б.] . Турли олий ўқув юртларида инглиз тил ини ўрганиш ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, махсус ўқув дастури ва ўқитиш методикаси қўлланилишини тақозо этади. О лий ўқув юртлари нинг н офилологик таълим йўналиши талабалар и га инглиз тил ини ўргатишнинг асосий мақсади ўқиш ва ўзининг соҳаси бўйича маълумот олиш, яъни танланган соҳадаги матнларни ўқиш (маълумот олиш) ва дастур доирасидаги оғзаки нутқ мавзулари юзасидан инглиз тил и да фикр алмашишга ўргатишдир. Инглиз тилини ўргатиш жараёнини ташкил этиш да муомала воситаси сифатида тилнинг тўртта барча аспектларини комплекс (ялпи) мувофиқлаштириш тамойилларидан келиб чиққан ҳолда олиб борилади. Тингловчилар бу босқичда инглиз тилининг турли хусусиятларини чуқурроқ, деталлаштирилган тарзда ўрганишга киришадилар , у лар бу даврга келиб лингвистик туркум фанларини ўргана бошлаб, ўқитувчилик фаолиятининг 31 назарий ва амалий томонлари билан яқиндан танишадилар. Бу босқичда айни замонда нутқ малакаларини такомиллаштириш, тинглаб тушуниш, ўқиш, гапириш ва таржима қилиш ёзма нутқ орқали рўёбга чиқарилади. Т ил таълими мазмунига сифатида н офилологик таълим йўналиш и талабалари учун инглиз тилида нутқ маданияти бўйича кўникмаларни шакллантириш , чет тили таълимига замонавий жамият томонидан қўйилган талаблар аҳамиятлидир . Нофилологик йўналишдаги олий ўқув юрт лар и талабалар и га инглиз тил ўқитишдан мақсад бўлажак кадрнинг касбий компетенциясини шакллантиришдир. Ч ет тил ўқитиш мазмуни лингвистик (коммуникатив ва лисоний), социолингвистик ва прагматик компетенцияларни ўз ичига олади. Қайд этилган компетенция турларининг коммуникатив компетенцияни ривожлантиришдаги ўрни беқиёс бўлиб, барча фанлар бўйича эгаллаган билимларни баён этиш ва қўллаш мулоқот юритишни талаб этади [6] . Чет тил и ни мустаҳкам эгаллаш, авваламбор, ўқитишнинг ташкил этилишига, таълимнинг турли метод ва усулларидан фойдаланишга, шунингдек, ўқитиш учун ажратилган вақтга боғлиқдир [91;544–б.] . Бугунги кунда нофилологик таълим йўналиши соҳаларида фаолият олиб бориб, республикамизда туб ислоҳотлар ўтказилишига ўз ҳиссасини қўшаётган ёш кадрлар касбий–соҳавий компетентлигини ривожлантиришда мутахассислик фанлар билан инглиз тилини интеграциялашган ҳолда ўқитилишининг амалий аҳамияти катта эканлиги эътироф этилаяпти. Малакали мутахассис бўлиб етишишларида, рақобатбардош кадр сифатида қадрланишида инглиз тилинининг аҳамияти жуда муҳимдир. Жаҳондаги ривожланган мамлакатлар иш тажрибаларини ўрганиш ва ушбу соҳада ўзгаришлар, янгиликларни киритишда касбий компетентликни ривожлантиришда чет тилидан билим ва кўникмаларнинг зарурлигини кўрсатади. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг касбий–соҳавий ўсишларида соҳавий материалларни топиш, ихтиролар қилишларида АКТ ва чет тилларни билиш, улардан касбий билимларни ошириш мақсадида самарали 32 фойдаланиши шу уч йўналишни: касбий, соҳавий, АКТ ва чет тили билимларини қуйидагича интеграциялаш муҳимдир. Нофилологик таълим йўналишларда талабаларнинг чет тилида мулоқотини самарали йўлга қўйиш орқали уларнинг касбий–соҳавий компетентлигини ривожлантиришда АКТ ва чет тилларни билиш энг муҳим омиллардир. Талабанинг хорижий тилда мулоқот қобилияти унга мулоқотни айрим қоидалар и га риоя қилиш бўйича мувофиқ хатти–ҳаракатларни талаб қилувчи махсус вазият сифатида қабул қилинишини талаб қилади, чунки мулоқот таълим коммуникацияси жараёнида ўзгалар нутқини қабул қилиш ва ўз нутқини идора қилиш лаёқатини назарда тутад и (1.1.6–расмга қаранг). и. 1.1.6–расм. Касбий–соҳавий, АКТ ва чет тили билимларини интеграциялаш Хулоса қилиб айтганда, коммуникатив компетентлик тушунчаси моҳияти ижтимоий–психологик хусусиятига кўра қуйидаги жиҳатлари билан ажралиб туради: 1. Коммуникатив компетентликнинг ифодаси ўқитувчи билан талаба 33 Касбий компетентликКасбий- соҳавий фанлар Ёндаш фанларИжтимоий фанлар АКТ 1-чет тили 2-чет тили АКТ ва чет тилларни биладиган касбий-соҳавий малакаси юқори рақобатбардош мутахассис ўртасидаги ўзаро мазмунли ва манфаатли муносабат ўрнатиш қобилиятининг амалий ифодасида намоён бўлади. 2. Талабанинг мулоқотга эҳтиёжи, ўз қараш ва ғояларини тақдимот қилиши, ўз–ўзига ишончи, ўз коммуникатив фаолиятига баҳо бериши каби хусусиятларини намоён этади. 3. Ўқитувчи ўзининг ҳаётий тажрибаси, мулоқот маҳорати, индивидуал–психологик хусусиятларини акс эттиради. Бунда талаба ва ўқитувчи муносабатини мақсадли ва самарали бўлишига олиб келади. 4. Мулоқот жараёнида ўқитувчи ва талаба ўртасидаги шахсий муносабатларнинг ҳеч қандай тўсиқларсиз, ғоявий қарама–қаршиликларсиз кечиши таъминланади. Бу эса ўқитувчи ва талаба, яхлит жамоа ўртасидаги соғлом маънавий муҳитнинг вужудга келишига олиб келади. Бу жараёнда коммуникатив компетентликнинг когнитив, ўзини–ўзи намоён қилиш каби қирраларини намоён қилади. 5. Чет тилларни ўрганиш жараёнида талаба эгаллаши лозим бўлган билим, малака ва кўникма талаблари натижасида коммуникатив компетентликни намоён этишга қаратилади. 1.2–§. Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тили машғулотларида коммуникатив компетенцияни такомиллаштиришда гапириш малакасининг роли Жаҳон таълим тизимидаги туб ислоҳотлар талабаларнинг чет тилларни мукаммал ўрганишлари, барча соҳаларда чет тилини билган ҳолда ўзларини намоён эта олишлари учун зарур шарт–шароит яратиб бериш, уларнинг хорижий тилда оғзаки ва ёзма нутқларини ривожлантириш муаммоларини илгари сурмоқда. Таълим олувчиларнинг чет тилида фикр юритиш, эркин нутқни амалга ошира олиш қобилиятларини ривожлантириш, интеллектуал фаолиятини амалга ошириш, уларнинг тайёргарлигини баҳолаш масалалари билан ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ, Европа Университетлари Ассоцияцияси, Олий Таълим Сифатини Таъминлаш Европа Тармоғи каби ташкилотлар 34 шуғулланмоқда. Республикамизда амалга оширилаётган ислоҳотлар, давлатимизнинг ташқи сиёсатидаги ўзгаришлари халқаро алоқаларнинг кенгайишига хизмат қилди, натижада юксак билимга эга кадрларга бўлган эҳтиёж ортди. Мамлакатимизда тил саводҳонлигини оширилишининг етакчи йўналишларини белгилаб берувчи меъёрий ҳужжатларда ўз аксини топди [8]. Шунингдек, жамиятимизда турли маданиятларнинг ўзаро таъсири, уларнинг мулоқоти ва ўзаро бойиши учун нутқий фаолият алоҳида аҳамият касб этади. Бу масаланинг умумий тенденциялар и да ёш авлодда чет тилига , хусусан инглиз тилига оид малакаларнинг шаклланишида катта аҳамият касб эт ди [131;80–81–б.] . Маълумки, олий таълимнинг асосий мақсади ҳам халқаро стандартлар асосида юқори малакали, креатив ва тизимли фикрлайдиган, мустақил қарор қабул қила оладиган кадрлар тайёрлаш, ёшларнинг интеллектуал қобилиятларини ривожлантиришдан иборат. Мамлакатимиз олий таълим тизимини такомиллаштиришга асос бўладиган таълим тизимини ислоҳ қилишда хорижий тажрибаларга асосланган халқаро стандартларга мос келувчи ўқув дастурлари билан мувофиқлаштириш вазифаси қўйилган . Бу борада Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг [7] « 2022–2026 йилларга мўлжалланган Я нги Ўзбекистоннинг Т ара ққ иёт стратегияси » ни еттита устувор йўналиши бўйича мамлакатимизда “…таълим ва ўқитиш сифатини баҳолашнинг халқаро стандартларини жорий қилиш асосида олий таълим муассасалари фаолиятининг сифати ҳамда самарадорлигини ошириш, илмий тадқиқот ва инновацион фаолиятни рағбатлантириш, илмий ва инновацион ютуқларни амалиётга жорий қилишнинг самарали механизмларини яратиш…”, кадрлар тайёрлашнинг сифат даражасини ошириш, халқаро стандартлар асосида малакали мутахассислар тайёрлаш учун зарур шарт–шароитларни яратиш, ҳар бир олий таълим муассасаси жаҳоннинг етакчи илмий–таълим муассасалари билан яқин ҳамкорлик алоқалари ўрнатиши ва талабаларнинг креативлик қобилиятларини ривожлантириш, ёшлар аудиторияси билан иш олиб боришда интерфаол усуллардан самарали фойдаланиш, уларга чет тилидан сифатли таълим бера 35 олиш, олий таълим даражасини намунали босқичга олиб чиқиш ва тубдан такомиллаштириш асосий вазифалар сифатида белгиланди [8]. Бугунги кунга келиб таълим олувчиларнинг нафақат чуқур билимга эга бўлишлари, балки кўникма малакаларини пухта эгаллаш орқали коммуникатив компетенцияни ривожлантиришлари давр талабига айланди. Таълимнинг бакалавр йўналиши битирувчиларни яъни бўлажак мутахассисларни тайёрлаш босқичида дастурни ислоҳ қилиш да Европа Кенгашининг «Чет тилларни эгаллаш умумевропа компетенциялар и : ўрганиш, ўқитиш ва баҳолаш» тўғрисидаги умум э ътироф этилган халқаро меъёрлари (CEFR– Common European Framework of Referance) ни тадбиқ этиш билан бирга Ўзбекистон Республикасининг узлуксиз таълим тизимида чет тилларни ўрганишга қўйиладиган талаблар , ўзлаштириш даражасини баҳолаш қоидалари ишлаб чиқилди [6] . Унда чет тилини ўқитишга ихтисослашмаган таълим йўналишлари битирувчилари ОТМдаги ўқиш фаолиятида таълим ниҳоясида B2+ даражани ўзлаштиришлари талаб қилиб қўйилар экан, малака талабларида тилга ихтиссослашмаган таълим муассасаси талабаларининг касбий тайёргарлик лари билим, малака ва кўникмаларига бериладиган талаблар ҳам ўзгарди . Зеро , айрим йўналишлар бўйича тайёрланаётган кадрлар амалиётда ўз ўрнини топа олмай, бутунлай бошқа соҳаларда ишламоқдалар. Узоқ туманларда, ҳудудларда жойлашган ижтимоий муассаса, корхоналарда замонавий билимли кадрларга талаб янада ортмоқда. Т аълимнинг асосий талаби турли фанлардан олинган билимларни ўз ўрнида амалий қўллай олишга ўргатиш бўлиб, бу эса, ўз–ўзидан индивидуал ёндашувни талаб этади. Ҳ ар бир олий таълим муассасаси бўйича конкрет параметр ва кўрсаткичларни ўз ичига олган манзилли ривожлантириш дастурлари тасдиқлан ар экан, т аълим самарадорлигининг муҳим омилларидан бири дарс жараёнида турли хил метод, усул ва воситалардан унумли фойдаланишдир. Коммуникатив компетенция ўрганилаётган чет тилида гаплашувчилар билан мулоқот қила олиш қобилияти ҳамда ўқувчиларни тили ўрганилаётган 36 мамлакатлар маданияти билан танишиш орқали, ўз мамлакати маданияти, урф–одатлари ва анъаналарини янада чуқурроқ англаш ва уларни суҳбат қилиш жараёнида кўрсата олишни назарда тутади. Чет тилидаги коммуникатив компетенция нутқий фаолиятнинг маданият ва лингвистик жиҳатларини ўз таркибида сақлаган ҳолда чет тилида мулоқот фаолиятида муҳим ва унинг ҳар бир компонентларининг қуйидаги таркибий қисмларида ўз ифодасини топади: лингвистик, ижтимоий–лингвистик, ижтимоий– маданий, дискурсив ва стратегик. Инглиз тилида нутқий маданиятини билиш она тили маданиятига асосланади. Нутқ фаолияти одоб–аҳлоқ қоидаларини лингвомаданий нуқтаи назардан ўргатиш инглиз тилида сўзлашувчи инсонлар томонидан қабул қилинган маданий меъёрлар, халқлар томонидан баҳам кўрилган қадриятлар, фикрлаш ва фаолият стереотиплари, нутқий қобилиятларни англашга ёрдам беради. Б ўлажак мутахассисларни тайёрлаш босқичи дастурни ислоҳ қилиш да Европа Кенгашининг «Чет тилларни эгаллаш умумевропа компетенциялар и : ўрганиш, ўқитиш ва баҳолаш» тўғрисидаги умум э ътироф этилган халқаро меъёрлари (CEFR– Common European Framework of Referance) нинг ўқув фанинг мақсад ва вазифаларида қайд этилишига мувофиқ чет тили коммуникатив компетенцияси–ўрганилаётган чет тили бўйича эгаллаган билим, кўникма ва малакаларни мулоқот жараёнида қўллаш қобилиятидир [6] . Ушбу ҳужжатда компетенциялар қуйидаги гуруҳларга ажратилади : Лингвистик компетенция тил соҳиблари билан мулоқот қилиш учун тил материали (фонетика, лексика, грамматика) ҳақида билимлар ва нутқ фаолияти турлари (тинглаш, гапириш, ўқиш ва ёзиш) бўйича кўникмаларни эгаллашни назарда тутади. Социолингвистик компетенция сўзловчининг бирор бир нутқий вазият, коммуникатив мақсад ва хоҳиш истагидан келиб чиққан ҳолда керакли лингвистик шакл, ифода усулини танлаш имконини яратади. Социолингвистик компетенция ижтимоий– маданий компетенцияни ўз ичига олиб, аутентик нутқнинг миллий хусусиятларини : ўзи яшаётган 37 мамлакатнинг урф–одатлари, қадриятлари, маросимлари ва бошқа миллий– маданий хусусиятларини билиш ҳамда ҳамда тили ўрганилаётган мамлакат билан таққослаган ҳолда тақдим эта олиш қобилиятини кўзда тутади. Прагматик компетенция ўрганилаётган чет тилида коммуникатив вазиятда тушунмовчиликлар пайдо бўлганда такроран сўраш ва ҳоказолар орқали мураккаб вазиятдан чиқиб кета олиш қобилиятини назарда тутади. Мазкур стандартда дискурс компетенцияси прагматик компетенция таркибига киритилади. Мазкур компетенция оғзаки ва ёзма нутқда фикрларни тегишли тил воситалари орқали ифодалашни назарда тутади. Дискурс компетенцияси оғзаки ва ёзма нутқдаги изчилликни таъминлашда лингвистик сигналларни тушуниш ва интерпретация қилиш кўникмаларини назарда тутади. [6] Тадқиқот материалимиз лингвистик компетенциянинг нутқ фаолияти турларидан гапириш кўникмасига қаратилган экан, қолган компетенция турлари чет тили бўйича эгаллаётган билим, кўникма ва малакалар мулоқот жараёни учун таянч вазифани ўтайди. Унинг вазифаларидан бири нутқий компетенцияларни ривожлантиришдан иборат де б белгиланган. Нутқ фаолият турлари уст и да ишлаш учун қуйидаги вақт тақсимоти ажратилган: тинглаб тушуниш 25%, гапириш 30%, ўқиш 25% ва ёзув 20%. Демак, коммуникатив компетенцияга эришиш учун гапиришга кўпроқ эътиборнинг қаратилиши а ҳам иятлидир. Гапириш–нутқий фаолиятнинг продуктив (экспрессив) шакли ҳисобланиб, муайян тилдаги лексик, грамматик ва талаффуз ҳодисаларини қўллаб бирор фикрни изоҳ этиш жараёни ва у бевосита эшитиш фаолияти билан боғлангандир. Гапириш бошқа нутқ фаолияти турлари билан чамбарчас боғлангандир. Ўқувчи гапириш малакасини қанчалик яхши эгаллаган бўлса, инглиз тилида гапириши ҳам шунча тезлик билан ривожланади. Ўқувчи матн мазмунини қабул қила олмаса, тушунча олмаса ўқитувчи томонидан берилган маълумотга жавоб қайтариш қийин бўлади. Ўқиш нутқ фаолияти 38 сифатида гапириш билан бевосита алоқадор. Талаба ўқиган маълумот орқали гапиради, маълумот беради. У қанчалик кўп ўқиса, шунча гапириш учун маълумот тўплайди. Ўқиш – гапириш учун маълумот манбаи ҳисобланади [35;30–б.]. Г.В.Рогова гапириш кўникмасини ўқитишнинг учта таркибий қисмга ажратган: лингвистик, психологик, методологик [97;23–б.]. Лингвистик компонент ўз таркибий қисмига тил материаллари яъни (фонетик, грамматик, лексик бирликларни), нутқий бирликларни (турли вазиятга оид) ва ижтимоий–маданий тил элементларини киритади. Чет тилларни ўқитишда нутқий бирликлар мулоқот вазиятига турлича таъсир кўрсатади яъни тил ва маданият, тил ва жамият муносабатида намоён бўлади, миллат маданиятининг манбаси сифатида икки (коммуникатив ва кумулятив) вазифани бажаради. Психологик компонент коммуникатив мақсадда ўрганилаётган тил ҳақидаги билим ва кўникмалардан фойдаланишни шакллантиришдир. Чет тилларни ўрганиш жараёнида талабада нутқ механизмлари шаклланади, нутқий кўникмалар тизими ўзлаштирилади. Методологик компонент деганда ўрганилаётган тилни амалиётда яъни мулоқот вазиятида(оғзаки ва ёзма шаклда) самарали фойдаланишдир. Н.И.Жинкиннинг фикрича [44;432 –б. ], нутқ гапириш жараёнинг маҳсули сифатида юзага келади. Гапириш тушуниш жараёнида, тушуниш эса гапириш жараёнида шаклланади. Гапиришнинг мураккаблиги жиҳатидан турли даражада, масалан, ҳис– ҳаяжонни ифодаловчи сўздан тортиб, саволга жавоб қайтариш , предметнинг номини айтиш ва маълум мавзу, режа асосида фикрни оғзаки баён қилишгача бўлган жараённи ўз ичига олиши мумкин . Гапириш нутқ фаолиятинингфаол жараёни бўлиб, у нафақат гапирганда, балки сўзловчини тинглаганда ҳам ўз фаоллигини йўқотмайди. Н.И.Жинкин ва И.А.Зимняларнинг фикрича, гапириш уч қисмдан иборат [44;432 –б. ] : 1. Гапиришга мойилликнинг юзага келиши . 2. Анализ ва синтез амаллари . 39 3. Ижро, баён қилиш жараёни . Гапиришда ички ва ташқи мотивация муҳим ҳисобланади, мотивацияни эса бирор нарсани гапиришга бўлган эҳтиёж юзага келтиради. Анализ ва синтез фикрни баён этиш жараёнида гапирувчи хотирасида тайёр турган лексик ва грамматик бирликларни танлаш жараёнидир. Гапиришнинг учинчи босқичи ижро, баён этиш, талаффуз қилиш, ҳосил қилинган грамматик тузилмани ташқи нутқда ифодалашдир [ 48 ;71 –б. ] . Л. С. Виготский таъкидлашича, бола она тилини онг иштирокисиз ўрганса, чет тил и ни онгли равишда ўзлаштиради. Она тилида нутқий малака пастдан юқорига қараб борса, чет тилни эгаллаш юқоридан пастга қараб ривожланиб боради [33; 26–б.]. Ў.Хошимовнинг таъкидлашича, инглиз тилида гапириш уч қисмдан иборат бўлган нутқий фаолиятдир [119;110–125б.]. Даставвал гапиришга мойиллик (мотивация) бўлади ва тил воситасида фикр айтиш эҳтиёжи туғилади. Нутқий ҳаракатни бажаришга майл пайдо бўлса, бирор ахборот бериш, саволга жавоб қайтариш ёки нонутқий ҳаракат (масалан: илтимос, буйруқ)ни ижро қилишга киришилади. Гапиришнинг ушбу қисмида айтиш нияти пайдо бўлади. Парадигматик алоқада ички боғланишли сўзларнинг турли белгиларига биноан таққосланиши кузатилади, яъни бир хил ўқилиш қоидасига эга, лекин ёзилишида фарқ қиладиган айрим сўзлар (see–sea, two– too), маъноси яқин (big–large) зид маъноли (go–come) бунга мисол бўлади. Гапирувчи хотирада тайёр турган сўзни ёки грамматик бирликни танлайди, одатда она тили ҳодисалари хотирада тайёр туради. Гапиришнинг учинчи қисми ижро этиш: фикрни баён этиш, талаффуз қилиш. Учала қисмнинг амал қилиши нутқ фаолияти турларидан гапиришни юзага келтиради. Ёзма нутқ ва оғзаки нутқ фикрларни ифодалаш ва идрок қилиш билан боғлиқ нутқ шакли бўлиб, ҳар доим бир–бирига боғлиқ тизим ҳисобланган. Нутқнинг бу икки шакли, яъни оғзаки ва ёзма нутқ умумийлигига қарамай, уларнинг ўртасида фарқлар ҳам мавжуд ; 40 –оғзаки нутқ янгровчи, талаффуз қилинадиган нутқ. У тил мавжудлигининг бирламчи шакл, ёзма нутққа қарама–қарши қўйилган шакл ҳисобланади. Инновацион таълим шароит и да оғзаки нутқ ҳақиқатдан тарқалиш имкониятлари бўйича ёзма нутқни нафақат ортда қолдирмоқда, балки ахборотни узатиш тезлиги каби муҳим устунликка ҳам эга бўлмоқда; –ёзма нутқ нутқ товушларини белгилаш учун мўлжалланган график белгилар ёрдамида қоғозда (пергаментда, қайин пўслоғида, тошда, матода ва ҳоказоларда) тасвирланган нутқнинг шакли. Ёзма нутқ эса нутқнинг икк и ламчи шакли бўлиб, оғзаки нутққа қарама–қарши қўйилади ва тил мавжудлигининг пайдо бўлиш вақтига кўра кечроқ шакли ҳисобланади. Инсон ўз–ўзисиз фақат ташқи мулоқот субъекти сифатида намоён бўлиши мумкин эмас. Шунинг учун ҳам у ўзини тушунгандагина, ўзгаларни англашга қодир бўлади. Инглиз тилини ўқитишда нутқни юзага келтиришга мувофиқ диалогик ва монологик шаклда белгиланади. Монологик нутқ гапиришнинг бир шакли бўлиб, сўзловчи томонидан бажарилади. Монологик нутқ ўзига хос хусусиятларга, қийинчиликларга эга бўлиб, улар қуйидагилардан иборатдир. 1. Монологик нутқ иштирокчиси бир киши бўлади ва нутқ якка ҳолда ижро этилади. 2. У олдиндан режалаштирилган ва қисман тайёрланган бўлади. 3.Монологик нутқ элементлари бир–бирлари билан бевосита мантиқий боғланган. 4. Нутқ бир контекс, матн асосида олиб борилади. 5. Нутқнинг фаоллашишида шароит ва услуб таъсир қилади. 6. Монологик нутқ таъсирчан, ҳис–ҳаяжонли, кимгадир, нимагадир қаратилган бўлади. Э.И.Пассов монологга [88; 125–б.]: 1) давомли, 2) мантиқий, кетма– кетликда, мазмунан тугалланган бўлади деб таъриф беради. Ж.Жалолов, Ў. Ҳошимов ва бошқалар методлар монологли нутқни амалга ошишини 3 та босқичда кўрсатади [43; 225–б.]. 41 1–босқич. Тайёрловчи босқичи. Бунда монологик нутқни ўргатиш учун керакли тил материаллари, структуралари, нутқ намуналарини танлаш, ўргатиш, тайёр монологларни ёдлатиш каби машқлар ўргатилади. 2–босқич. Ўрганилган тил материаллари, нутқ намуналари, воситалари, таянчлари асосида кичик монологлар тузишга ўргатиш. 3 – босқич. Эркин монолог тузиш, монологни ривожлантириш босқичи. Диалогик нутқ гапиришнинг бир шакли бўлиб, биттадан ортиқ сўзловчи томонидан нутқий фаолиятга киришилади. Диалогик нутқнинг ҳам ўзига хос хусусиятлари, қийинчиликлари бор [97;23–б]. Улар қуйидагилар: 1. Диалогик нутқда тезда жавоб (реакция) қилиш зарурияти мавжуд. 2. Диалог фақатгина савол – жавобдан иборат мулоқот шакли эмас. 3. Ҳар бир сўзловчи ўз мақсадини кўзлайди. 4.Диалогда қатнашувчилар бир–бирининг шароитларини, вазиятларини билган тақдирда диалогни давом эттиради. 5. Диалогда қатнашувчилар олдиндан мулоқотнинг мазмунини билишлари қийин. 6. Диалогда қатнашувчилардан бири унга етакчилик қилиши зарур. 7. Диалогда гап қистириш, луқма ташлаш (реплека), восита, шароит муҳим ўрин тутади. Иккала мулоқот шакли ҳам муҳимлиги билан характерланади, лекин диалогик нутқ коммуникатив йўналтирилган вазифаси билан характерланади, чунки мулоқотда суҳбатдош томонидан берилган саволларга тўғри жавоб бера олиш қобилияти билан бирга, саволга тўғри жавоб бера олиш кўникмаси ҳам шаклланиши талаб қилинади. Монологик нутқда гап, мураккаб синтактик қурилмалар ва матндан фойдаланилади. Нутқнинг босқичда (репродуктив) талабаларнинг нутқий тафаккури яъни тил қурилишини шаклланиши ва мазмуни ўқитувчи томонидан белгиланади. Иккинчи босқичида (репродуктив–продуктив) билдирилган мулоҳазага нисбатан нутқий тафаккур ва мустақилликни ифодалайди. Учинчи босқичда монологик нутқни самарали даражаси ҳисобланиб, мустақил шахсий ва 42 нутқий тажрибага асосланади ва воқеа–ҳодиса, фактларга нисбатан ўз шахсий фикрларни ифодалайди. Бунинг учун тил материалидан ўқиш, эшитиш, ўқилган матнни мазмунини айтиб бериш, матн юзасидан саволларга жавоб бериш, расмдан фойдаланиб матнга сарлавҳа бериш ва бошқа топшириқларни бажариш тушунилади. Гапириш кўникмаси монологик тарзда баён қилиш нафақат, чет тилида, балки она тилида ҳам қийинчилик туғдиради. Гапириш кўникмасини шаклланишида лексик ва структур жиҳатдан боғланган бирликларнинг фаоллашиши кузатилади. Г.В.Рогова диалогик нутқни уч босқичга ажратишни таклиф қилади [97;20– б. ] . 1–босқич. Тайёрловчи босқич. Диалог учун тил материалларини, воситаларининг, энг керакли луқмаларини танлаш ва уларни тузишни ўргатиш. 2–босқич. Намуна асосида диалоглар тузишга ўргатиш. 3 – босқич. Мустақил диалог тузиш босқичи, диалогни ривожлантириш. Бугунги кун методик нуқтаи назардан диалогни 2 йўл билан ўргатилиши маълум: дедуктив (умумийликдан хусусийликга йўналган) ва индуктив (хусусийликдан умумийликга). Дедукцияда диалогнинг яхлит намунасига суяниб иш кўрилади. Намуна диалог бирликлари мажмуи сифатида аввало тинглаб тушунишга берилади, сўнгра у ёд олинади, кейинчалик лексик бирликлар асосида ишлаб чиқилади. Бироқ бунда тил ўрганувчи тил материалларини нутқда мустақил қўллашга ўрганмасдан ёдлашга ўрганиб қолади. Индуктив усулда диалогни кичик бирликларидан бошлаб мустақил фикр юритиш машқ қилинади. Бунда ҳам қолип намунадан фойдаланиш тақиқланмайди, лекин ёдлаш учун эмас, унга тақлид қилиш мақсад қилиб қўйилади. Ҳозирги даврда гапиришни ўргатишда монолог ёки диалогдан бошлаш керак деган масала баҳс талаб бўлиб келмоқда. Баъзи методист олимлар диалогдан бошлаб керак десалар, бошқалари монологдан бошлаш керак дея таъкидлайди. Бизнингча, иккала шаклни яъни, диалог ва монологни бир вақтнинг ўзида ўргатиш мақсадга мувофиқдир. Диалог ва монологда нутқий фаоллик вазиятига киришиш учун нутқий вазият яратиш керак. Г.В.Рогова [97; 2 3 – б. ] томонидан нутқий вазиятга 43 сўзловчи ва гапир увчига қўйилган талабни ифодалайди деб таъриф беради. Нутқий вазиятдан келиб чиқиб гапириш мулоқот вазиятидаги иштирокчиларнинг хусусиятларини, ижтимоий вазиятини, мулоқотдаги ижтимоий ролини, ёшини, мулоқотдаги аниқ мазмуни, экстралингвистик контекстни ифодалайди. Э.Н.Соловова [110; 201– б. ] нутқий вазиятни реал, шартли ва муаммоли турларга ажратди. Г.В.Рогова нутқий вазиятни реал, шартли, тассаввурли, фантастик, аниқ, мавҳум, муаммоли турларга ажратди. Энг муҳими буларнинг барчаси иштирокчиларнинг психологик хусусиятларидан келиб чиқиш талаб этилади. Г.В.Рогова шу йўл билан нутқнинг шахсий йўналтирилганлиги, вазиятга мувофиқлиги нутқ вужудга келиши учун шарт–шароитнинг мавжудлиги деб баҳоланади. Буларнинг барчаси нутқнинг коммуникатив хусусиятларини белгилайди ва табиий шароитда инсонларнинг ўзоро мулоқоти нафақат мулоқт учун талаб бўлганда, балки иштирокчиларнинг муносабатида ҳам гавдаланади. Г.В.Рогова [97; 23–б.] томонидан ўқув фаолиятидаги нутқий вазиятни қуйидаги омиллар сифатида саҳналаштириш, импровизация ва ролли ўйинлар деб таъкидланган. Нутқнинг ситуатив хусусияти (вазиятга боғлиқлиги) доимо оғзаки нутқда мулоқотга киришувчиларнинг муносабатини ифодалайди. Нутқий фаолиятда ижобий натижага эришиш учун аввало, гапириш кўникмасига бир нечта талаблар қўйилади: 1. Гапиришга ундаш мақсадида ўқитувчининг ёки суҳбатдоши томонидан мавзу берилиши; 2. Талабанинг нутқий фаолиятни бошлашдан олдин, нимани гапириш ҳақида ҳаётий тажриба эга бўлиши; нутқ объектига талабанинг муносабатини шакллантириш, фикрни изҳор этишдан кўзланган мақсадни аниқлаш. Маълумки, хорижий тилларни, хусусан инглиз тилини ўрганишда тўртта кўникмага асосланар экан , оғзаки нутқда тил тизимига (фонетика, графика, лексика, грамматика, орфография) га оид билимлар акслантирилади ва натижада ўзгалар нутқини тушуниш кўникмаси ни яратиш имконини бера ди. 44 Гапириш кўникмасига вербал ва новербал элементлар ёрдамида мазмуний таркибга эга бирликларнинг бирлашмаси дея илмий талқинда таъриф берилган. Гапириш нутқий фаолият тури сифатида оғзаки вербал мулоқотда намоён бўлиб, турли қийинчиликдаги яъни оддий ҳис–ҳаяжонни билдирувчи бирликлар, предметларни номлашда қўлланиладиган сўзлар, саволларга жавоб бериш каби иборалар билан бошланиб, мустақил тугалланган фикрни ифодалайдиган гап билан якунланиши мумкин. Оғзаки нутқнинг элементлари оддий сўз ва иборалар, турлича қийинчилик даражасидаги тугалланган фикрлар ва тафаккур маҳсули бўлган гаплар ташкил қилиши мумкин. «Гапиришга ўргатиш» деганда ўз фикрларини оғзаки тарзда ифодалаш тушунилади. Коммуникатив кўникмани эгаллаш деганда товуш ва товушлар бирикмасини талаффуз қила олиш, оҳанг ва ритмдан фойдаланиш, сўз ва гапларда урғуни тўғри қўя олиш, аудиторияга мувофиқ келадиган сўз ва гап турларини ажрата олиш, мавзу ва вазиятдан келиб чиқиб ижтимоий ҳолатни аниқлай олиш, инглиз тилида равон ва узоқ вақт талаб қилинадиган тўхтамларсиз гапириш тушунилади. Нутқ доимо тингловчига қаратилиб, аудиторияга мўлжалланган экан, сўзловчи томонидан ким биландир фикрлашиш, кимгадир ниманидир тушунтириш, исботлаш, ишонтириш, илтимос қилиш каби истаклар гапириш чоғида рўёбга чиқади. Гапиришга ўргатишда талаффуз, лексик, грамматик, эшитиб тушуниш кўникмаларини шакллантириш талаб этилади. Тил ўргатишнинг бошланғич босқичида бу кўникмаларни бирлаштириб ўргатишнинг имкони мавжуд эмас. Талаба ўқитувчи томонидан айтилган янги сўз, товушларни унинг ортидан такрорлаш орқали ўрганади. Олий таълим муассасаси талабаларининг гапириш кўник м асини ривожлантиришда мулоқот механизмларини такомиллаштирган ҳолда қуйидаги омиллар таъсир қилади: 1. Тил компетенцияси тилнинг лингвистик бирликларини фаоллаштириш билан ифодаланади. Инглиз тили да товушларни тўғри талаффуз қилишда, урғунинг турларини фарқлай олиш ва гапда урғуни қўя олиш кўникмасининг 45 шакллантириш да фонетик бирликларининг мулоқот фаолиятини самарали ташкиллаштиришда самарали фаоллашуви кузатил а ди. 2. Талабаларнинг коммуникатив компетентлигини шакллантиришда тил компетенциясининг лексик бирликларидан самарали фойдаланиш билан ифодаланади. Нофилологик йўналишдаги олий ўқув юрт лар и талабалар и учун м улоқот қилишда коммуникатив фаолиятга киришишлари учун белгиланган мавзулар бўйича 2000 та лексик бирликни билишлари талаб қилинади. Хорижий тилларни ўзлаштиришда грамматик аспектда тилнинг грамматик қатлами ўз ичига олган барча сўз туркумларини билиш, яъни мустақил ва ёрдамчи сўз туркумларни, содда ва қўшма гапларнинг турларини ажрата олиш, оғзаки ва ёзма нутқда грамматик қурулмалардан оқилона фойдаланиш кўникмасига эга бўлиш талаб этилади. 3. Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг коммуникатив компетентлиги ўз ичига суҳбатдоши билан эркин мулоқотга кириша олиш, чет эллик суҳбатдоши билан ўзи мансуб бўлган миллат маданияти, урф– одатлари юзасидан мулоқотга кириша олиш кўникмаси шакллантирилади. Тилга ихтиссослашмаган таълим муассасаси талабаларининг мулоқот компетенциясини ривожлантириш профессионал–касбий, ўқув, ижтимоий қатламга тегишли бўлган тил бирликлари билан ифодаланади. Оғзаки нутқни ривожлантиришда турли стилистик характердаги матнларни тушуниш, нутқнинг монологик шаклларида (берилган портретни тасвирлаб бериш, белгиланган хабар, ахборот ҳақида маълумот етказиш, ўз мамлакатининг афсонавий қаҳрамонлари тўғрисида, ватанининг анъана, урф–одатлари ҳақида, ватанининг диққатга саз о вор жойлари тўғрисида), диалогик нутқда (саволлар бериш, белгиланган мавзу доирасида мунозарага қатнашиш), талаба ўз фаолияти ҳақида ҳам ёзма, ҳам оғзаки нутқда автобиографик CV, резюме ёзиш, анкета, бланкаларни тўлдириш кўникмалар талаб этилади. Ўқитувчи – талаба ў ртаси даги ўзаро му л о қо т Коммуникатив компетентлик тушунчаси моҳияти ижтимоий–психологик хусусиятга кўра қуйидаги жиҳатлари билан ажралиб туради: 46 1. Коммуникатив компетентликнинг ифодаси шахс билан шахс ўртасидаги ўзаро манфаатли ва мазмунли муносабат ўрнатиш да қобилиятининг амалий фаолият и да ҳаққоний намоён бўл а ди. 2. Шахснинг мулоқотга эҳтиёжи, ўз қараши ва ғояларини тақдимот қилиши, ўз–ўзига ишончи, ўз коммуникатив фаолиятига баҳо бериши каби хусусиятларини намоён қилади. 3. Ш ахслараро муносабатни нг мақсадли ва самарали бўлиши да ш ахс ўзининг ҳаётий тажрибаси, мулоқот маҳорати, индивидуал–психологик хусусиятларини акс эттир иши аҳамиятли. Коммуникация жараёнида ўқитувчи ва талаба ўртасидаги шахсий муносабатларнинг ҳеч қандай тўсиқларсиз, ғоявий қарама–қаршиликларсиз кечиши таъминланади. Ў қитувчи ва талаба, яхлит жамоа ўртасидаги соғлом маънавий муҳитнинг вужудга келиши шахслараро муносабатни мақсадли ва самарали бўлиши ни таъминотидир . Бу жараёнда талаба эгаллаши лозим бўлган билим, малака ва кўникма талаблари натижаси да коммуникатив компетентликни намоён бўлишида кузатилади . Бу эса шахснинг ижтимоий– психологик онги етуклиги билан белгиланади. Шахслараро мулоқот қилиш жараёнида учрайдиган турли хил ҳолатларда, мулоқот мазмунига кўра шахсдаги психик ҳолатни доимий ўзгариши, ўзини–ўзи доимий назорат қилиб бориш ва бошқаларни тушуниш замирида тўғри қарор қабул қилиш, ҳар қандай психологик вазиятл а рдан осон чиқиб кетиш ва вазиятга тез мослашиш да кўринади . Инглиз тили ўқитувчиси талабаларнинг коммуникатив компетенцияларини ривожлантириш учун инглиз тили дарслар и да йўналтирувчи (фаcилитатор) ролини бажариши керак. Ан ъ анавий ўқитиш методикасида ўқитувчи дарсни фаол бошқарувчиси, талаба эса пассив тингловчи бўлиб , ўқитувчи томонидан билдирилган ма ъ лумотларни қайд этиб боради ва бунда т алабаларнинг ўзаро фикр алмашишлари , дарсда суҳбатлашишлари мумкин эмас. Лекин бу усул ўз навбатида самарасиз эканлиги кўплаб олимлар томонида н ўз тадқиқотларида ёритиб берилди. 47 Ўқитувчи демократик муҳит яратган ҳолда, талабалар томонидан билдирилган фикрларни кескин инкор қилмасдан уларга ўз мақсадларига эришиш учун рағбатлантирувчи ролини бажар са белгиланган мақсадга эришиши кузатилади . Бунда ҳеч бир талаба э ъ тибор дан четда қолдирилмаслиги, рағбатлантириб турилиши талаб этилади [162;175 –б. ] . Ў қитувчи талабала рни ўза р о бир–бирлари ва ўзи билан мулоқот қила оладиган муҳит ни яратиши керак. Нофилологик таълим йўналиши, шу жумладан, математика таълим йўналиши талабаларининг гапириш кўникмасини шакллантиришда B1 ва B1+ даражалари учун CEFR га мувофиқ гапириш кўникмасини такомиллаштиришда талаб қилинадиган компетенциялар хусусиятлари қуйидаги жадвалда ёритилган (1.2.1–жадвалга қаранг) [6]. 1.2.1–жадвал Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг гапириш кўникмасини шакллантиришда B1ва B1+ даражалари учун CEFR га мувофиқ талаб қилинадиган компетенциялар хусусиятлари Компетенциялар Таълим мазмуни Мавзулар Кундалик ҳаётга оид мавзулар (шахсий маълумот, оила ҳақида, бўш вақтни ўтказиш ва ҳоказолар). Ижтимоий ҳаётга доир мавзулар. Таълимга оид мавзулар (университетда ўқитиладиган фанларга оид мавзулар). Касбга йўналтирилган мавзулар. Ижтимоий–маданий мавзулар (Ўзбекистон ва тили ўргани- лаётган мамлакатларнинг касбга доир соҳалардаги маданиятининг ўхшаш ва фарқли томонлар ҳақида тасаввур). Лингвистик компетенция Нутқий компетенция гапириш Диалог Учрашув ва саломлашиш. Ўзини таништириш. Илтимос билан таништириш. Маълумот олиш ва бериш. Муаммоларни ҳал қилиш. Норасмий муҳокамаларда иштирок этиш. Таклиф этиш ва таклифни қабул қилиш./рад этиш. Қизиқарли мавзуларни муҳокама қилишда шахсий қарашлари ва фикрларини билдириш. Ишонч, фикр, розилик ва рад қилишни хушмуомалалик 48 билан ифодалаш.Ўзгалар фикрини қисқача шарҳлаш. Ҳис–туйғуларни ифодалаш ва уларга жавоб қайтариш. Монолог. Ижтимоий ва касб ҳунарга оид соҳалардаги тадбир, тажриба ва режани тасвирлаш. Ихтиссослик мавзусида тақдимот қилиш. Европа Кенгашининг «Чет тилларни эгаллаш умумевропа компетенциялар и : ўрганиш, ўқитиш ва баҳолаш» тўғрисидаги умум э ътироф этилган халқаро меъёрлари (CEFR– Common European Framework of Referance) нинг ўқув фанинг мақсад ва вазифаларида қайд этилишига мувофиқ н офилологик таълим йўналиши талабаларининг гапириш кўникмасини шакллантиришда талаб қилинадиган компетенциялар хусусиятлари қуйидаги 1.2. 2– жадвалда ўз аксини топган. 1.2. 2– жадвал Нофилологик таълим йўналиши талабаларининг гапириш кўникмасини шакллантиришда талаб қилинадиган компетенциялар хусусиятлари Компетенциялар Акс эттириш хусусиятлари Гапириш Қобилият: –берилган мавзу юзасидан сиёсий ва оммабоп жиҳатдан қийин бўлмаган матнларни тушуниш; – оғзаки ва ёзма нутқда мулоқот қила олиш; – монологик нутқни амалга ошира олиш (тасвирлаш, маълумот етказиш) ва диалогик нутқда (саволлар бериш, муҳокама қила олиш ва мавзу юзасидан баҳс–мунозарага кириш олиш), шахсий турдаги хатни ёза олиш; – матннинг асосий мазмунини, мавзу юзасидан талаб қилинадиган маълумотни тушуниш, –монолог тузиш (тасвирлаш, маълумот етказиш, берилган мавзу юзасидан ахборот бериш), –анкета бланкаларини тўлдириш, электрон почта воситасида боғлана олиш, резюме ёзиш ( CV ), шу билан бирга ёзма шаклда тезис доклад тайёрлаш; –тасвирлаб берувчи монолог тузиш (она–ватан, диққатга сазавор жойлар ҳақида, туристик объектлар тўғрисида ва бошқалар), Маълумот берувчи монолог (машҳур шахслар, ихтиролар, воқеа– ҳодисалар ва бошқалар ҳақида), диалогда қатнаша олиш (ўқиган, кўрган саёҳатлар ҳақида) ва маълум бир муаммо тўғрисида ўзаро фикр алмашадиган диалоглар 49 тўғрисида –формуляр, бланкалар тузиш кўникмасига эга бўлиш (божхона, регистрацион бланкаларни ва бошқаларни); Ёзма лойиҳавий топшириқларни ташкиллаштириш (презентация, буклет, реклама, постер, брошюраларни); – мулоқот кўникмаси нормаларини ўзлаштириш; –она тили ва хорижий тил мулоқот кўникмасини фарқлай олиш; –мулоқот вазиятига кириша олиш: ўрганилаётган тилга мансуб киши билан Тилга оид Қобилият: –Ўзлаштирилган тил қатламига мансуб фонетик, лексик ва грамматик бирликларни ўз нутқида қўллай олиш; Ижтимоий Қобилият: –вазиятга мос қарор қабул қила олиш, танлаш имкониятига эга бўлиш ва бундай вазиятда жавобгарликни ўз бўйнига олиш; –турли хил ижтимоий ролларда иштирок этиш: лидер, ижро этувчи, етакчи; –ташаббусни ўз қўлига олиш; –ўз– ўзини назорат қилиш; – бошқаларнинг фикрига муносабат билдириш; –– ўз имкониятларига ишониш; Хуллас, нофилологик таълим йўналиши талабаларининг нутқ маданиятини шакллантириш компонентлари мазмуни шундай хулоса чиқаришга имкон берадики, талабаларнинг нутқ фаолиятининг мазкур турини ўргатишда қуйидагилар зарур саналади: тил қоидаларини ўзлаштириш, чет тили воситалари орқали ўзининг ва бошқаларнинг фикрини ифодалаш мақсадида улардан фойдаланишни ўрганиб олиш, шунингдек, у ёки бу ёзма фикрни мустақил тузишда турли таянчлардан фойдаланиш кўникмасини ўзлаштириш, инглиз тилида мулоқот шакли оғзаки ва ёзма, монологик ва диалогик шаклда ифодаланади. Бунда таълим жараёнида барча компонентлар мувафаққиятли амалга ошиши учун қулай шарт–шароитни вужудга келтириш ўқитувчининг вазифасидан иборат. Нофилологик йўналишдаги олий ўқув юртида инглиз тилидан сабоқ берувчи ўқитувчи олдига қуйидаги қўшимча талаблар ҳам қўйилмоқда: – талабанинг касбий компетенциясини шакллантириш учун унинг танлаган соҳаси бўйича оғзаки нутқини ривожлантириш муҳим аҳамият касб этади; 50 –асл материаллар орасидан касбга йўналтирилган ўқув материаллар (матн, машқлар) ни танлай билиш ва уларни соддалаштира олиш кўникмасига эга бўлиш; – талабаларга чегараланган вақт меъёрида амалий машғулот ўтиш. 1.3–§. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг коммуникатив компетенциясини такомиллаштиришда интерфаол технологияларнинг роли Мамлакатимизда б угунги кунда илм–фан ва таълим инсон фаолиятининг барча соҳаларига замонавий технологияларни жорий этиш, меҳнат бозорида рақобатбардошликни ошириш, турмуш даражасини кўтаришнинг муҳим шартига айланиб бормоқда. Илм–фан ва таълим соҳасидаги институционал ўзгаришлар, биринчи навбатда, ўқитиш сифати, илмий салоҳият даражасини оширишга қаратилган бўлса, иккинчидан, инновацияларни ривожлантириш негизида миллий иқтисодиёт рақобатбардошлигини таъминлашга хизмат қилади. Бунинг негизида эса Ўзбекистоннинг Биринчи Президенти И.А.Каримов таъбири билан айтганда [5] «Замонавий педагогик ва ахборот – коммуникация технологияларидан фойдаланган ҳолда ўқитишнинг илғор услубларини жорий этиш йўли билан, ўсиб бораётган ёш авлодни чет тилларга ўқитиш, шу тилларда эркин сўзлаша оладиган кадрлар ни тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш ҳамда бунинг негизи, уларнинг жаҳон цивилизацияси ютуқлари ҳамда дунё ахборот ресурсларидан кенг кўламда фойдаланишлари, халқаро ҳамкорлик ва мулоқотни ривожлантиришлари учун шарт–шароит ва имкониятлар яратиш» мақсадга мувофиқ дея таъкидланган . Ўзбекистон Республикасининг кейинг и беш йилликда тараққий топтиришни Т ара ққ иёт стратегиясида «Олий таълим тизимини 20 22 –202 6 йилларга мўлжалланган комплекс ривожлантириш чора–тадбирлари т ў ғрисидаги» ги қарори бу борада муҳим қадам бўлиб, олий таълим тизимини янги сифат босқичига кўтаришга қаратилганлиги билан 51 белгиланади. Соҳанинг юртимизда кечаётган ислоҳотлар билан ҳамоҳанглигини таъминлайди [7]. Олий таълимда инновацион жараёнларнинг хусусияти янгиликлар киритиш ва улар ўз навбатида таълим технологиялар и асосларини, илғор технологияларни ишлаб чиқиш га тадбиқ этиш билан боғлиқдир. Талабаларнинг инглиз тилини ўрганишда коммуникатив компетентликни шакллантиришда ги таълим–тарбиянинг метод ва воситалари , анъанавий ҳамда инновацион шакл лари дан, жумладан, мультимедиа ресурсларидан, инглиз тилида ўқув методик материаллар и, ўқув ва бадиий адабиётлар дан , электрон ахборот–коммуникация технологиялар, махсус репортажлар, илмий–оммабоп хорижий бадиий ва мультипликацион фильмлар, аудиовизуал лойиҳалар ва бошқалардан ўтиладиган мавзу мазмунидан келиб чиққан ҳолда фойдаланилади [9 7 ; 97– б. ] . Олий таълим тизимида ўқитишнинг инновацион таълим технологиялари асосида ташкил этиш ўзаро боғланган, шартланган, талабаларнинг ўқиш, билиш ва эркин мулоқот фаолиятини олиб боришга йўнал тирил ади. Таълим жараёнига янгича инновацион ва интерфаол методларни жорий этиш узлуксиз таълим жараёнинг асосий мақсадларидан бири ҳисобланади. Шу туфайли о лий таълим муассасалар талабаларини самарали мулоқот технологиялари ва техникасини тайёрлашга оид жаҳонда олиб борилган тадқиқотлар натижасида талабаларнинг тарихий , р а ционал, эркин фикрлашни ривожлантиришнинг интеграциялашган технологиялари ишлаб чиқилган (Chicago University, American History Assosiation) [11 7 ; 81 –б. ] . Сўнгги йилларда мамлакатимиз таълим жараёнида коммуникатив ахборот технологияларидан фойдаланиш талабаларда берилган материалнинг ўзлаштириш самарадорлигини ошир ишда муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Дарс давомида ахборот технологияларни қўллаш , тил материалини қўллаган ҳолда ўрганилаётган инглиз тилининг турли бўлимларига тегишли бўлган материални таснифлаш, ранг, анимация, график ва овозли маълумотлар ёрдамида кенг фойдаланиш имкониятини беради. 52 Замонавий ахборот технологиялардан фойдаланиш талабаларда инглиз тилларни ўрганишда мотивациясини ошириб, берилган предметга қизиқишни орттиради ва тил ўрганишга хоҳиши ортиб мулоқот қилиш кўникмасини яратади [9 6 ;91–92 –б. ] . Коммуникатив–ахборот технологияларидан фойдаланишдаги мақсадлардан бири ҳар бир чет тили дарсини, хусусан инглиз тилини амалиётга йўналтириш, коммуникатив компетентликни ривожлантириш, яъни инглиз тилидаги мулоқотда тил сатҳининг аниқ қатламида мавжуд бўлган коммуникатив кўникма ва нутқ малакасини ўзлаштириш буни бевосита амалда қўллай олишни шакллантириш талаб қилинади. Дарсларда ахборот–технологиялардан фойдаланиш ўқув материалини талаба томонидан ўзлаштирилишини осонлаштиради. Дарснинг ташкилий қисмидаги ҳар қандай жадвал, иллюстрация, анимация, овоз ёзиш нафақат дарсни қизиқарли ўтишини таъминлайди, балки унинг мазмуний омили ҳамдир. Чет тили дарсларида ахборот технологиялардан фойдаланиб ўтилган дарс талабаларнинг ижодий имконият ва қобилиятларини ривожлантиради, талабаларнинг ўзларини қизиқтирган йўналишларида ўз– ўзини тарбиялаш учун шароит яратиш, дарсда визуализациядан фойдаланиш даражасини ошириш, замонавий чет тилида ахборотлардан тўғри фойдалана олиш кўник м асини шакллантиради , талабаларнинг тил и ўрганилаётган мамлакатлар тарихи ва маданияти ҳақидаги билимлар билан бойитиш , дарс самарадорлигини ошириш, фанлараро алоқани ўрнатиш, чет тилида маданиятлараро мулоқотнинг ҳақиқий тажрибасини эгаллаш каби натижаларга олиб келади . Таълим тизими ўз олдига эркин фикрловчи, баркамол, етук шахсни тарбиялашни вазифа сифатида қўяр экан, келгусида етишиб чиқадиган кадрлар эркин фикрловчи, баркамол, етук бўлиб вояга етишида ушбу интерфаол технологияларнинг ўрни беқиёсдир. Ушбу методлар нутқ фаолияти турларини ривожлантириб, уларнинг фаоллигини оширади ва дарсларда ушбу методлардан фойдаланиш ижобий натижа беради. Интерфаол инновацион таълим методларидан фойдаланиб дарсларни ташкил 53 этишдан асосий кўзланган мақсад талабаларнинг билим, кўникма ва малакаларини ўзаро коммуникация жараёнида оширишдан иборатдир. « Communication Studies » мультимедиали технологияси [8 3 ; 6– б. ] (California University); самарали мулоқотнинг шахсга йўналтирилган тизими ҳамда ролли, когнитив каби қисмлари аниқланган бўлиб (Cambrige University) , талабаларнинг коммуникатив компетентлигини ривожлан - тиришга доир ижтимоий–психологик тренинглар мажмуи (Manchester University) ҳисобланиб, мулоқот ва ўзаро муносабатлар самарадорлигини оширишнинг инновацион моделлари (Москва давлат университети) , к оммуникатив стратегиялар ёрдамида ўзаро муносабатларни самарали ташкил этиш ва амалга ошириш механизмлари (Япон тили ва маданияти Кудан институти) , Ўзбекистонда эса инновацион таълим шароитида талабаларни самарали мулоқотга тайёрлаш технологияси ишлаб чиқилган (Тошкент давлат педагогика университети). Ўқитишнинг анъанавий ва инновацион шаклларининг ютуқ ва камчиликлари қуйидаги 1.3.1, 1.3.2 – жадвал лар асосида таҳлил қилинди: 1.3.1–жадвал Таълимнинг анъанавий шакллари Афзалликлари Камчиликлари –м аълум кўникмаларга эга бўлиш маълум тушунчаларни, фанни ўрганишда фойдали; –ўқитувчи томонидан ўқитиш жараёнини ва ўқитиш муҳитини юқори даражада назорат қилиниши; –вақтдан унумли фойдаланиш; аниқ, илмий билим ларга таяниш. –д арснинг бир қолипдалиги, бир хиллиги; –б ошланғич маълумот берилиб, уни ўзлаштириш жараёни уйга вазифа орқали амалга оширилади; –ў қувчилар пассив эшитувчи ва мустақиллиги йўқ; –ў қувчилар бир–бири билан фикр алмашадилар, нутқий фикр алмашув амалга ошмайди; –қ айта алоқалар йўлга қўйилмайди; –ҳ ар бир фаолият ўқувчига ўртача ёндашув асосида кечади; –т аълим мазмуни асосан ўқитувчи томонидан амалга оширилади. 1.3.2–жадвал Таълимнинг интерфаол шакллари 54 Афзалликлари Камчиликлари ‒ ў қитиш мазмуни яхши ўзлаштирилиш ма қ сад қилинади ; ‒ т алаба–ўқитувчи–талабалар орасида таълимий алоқалар ўрнатилади; ‒ якка, жуфт, гуруҳ ва катта гуруҳларда ишлаш каби ўқитиш усулларида таълим жараёни ташкил этилади; ‒ ўқув жараёни ўқув эҳтиёжини қондириш каби юқори мотивацияда ташкил этилади; ‒ ўқув материали яхши эсда сақлаб қолиниши учун ўзаро ахборот бериш, олиш ва қайта ишлаш каби усуллардан фойдаланилади; ‒ ўзаро мулоқотга киришиш, фикр билдириш ва фикр алмашиниш каби кўникмаларни талабалар ўзлаштириди; ‒ талабанинг ўқув жараёнида ўзига–ўзи баҳо бериши, танқидий фикрлаш қобилияти ривожланади; ‒ талаба ўқиш жараёнига ижодий ёндашади ва унда қизиқарли тарзда ўтилаётган дарс ҳақида ижобий фикр намоён бўлади; ‒ талабани ўзи мустақил фикр юрита олишга, изланишга ва мушоҳада қилишга ундайди; ‒ интерфаол усулда ўтилган дарсларда талаба фақат мавзуни ўзлаштирибгина қолмай, балки ўзининг мантиқий ва танқидий фикрлашини ҳам ривожлантиради. ‒ ўқув–билув жараёнига вақт кўп сарфлашни талаб қилади; ‒ и нтерфаол усулда ташкил этилган дарсларда барча талабаларни кераклича назорат этиб боришнинг имконияти кам; – т алабалар га ж уда мураккаб материаллар ни ечиш шароитида улар муаммони тўлақонли, аниқ еча олмайдилар ва бундай вазиятларда ўқитувчининг роли паст бўлиши ҳоллари кузатилади; ‒ г уруҳларда ўткази ладиган машғулотларда туфайли кучли талабалар кучсиз талабаларнинг ишти роки туфайли па с т балл ёки баҳо олиш ҳоллари ҳам кузатилади; ‒ ўқитувчи и нновацион таълим шароитида юксак ривожланган қобилиятга, муаммолар бўйича мушоҳа да юритишга, муаммоларни ўз вақтида еча оладиган қобилиятга эга бўлиши керак. К омммуникатив фаолиятни ташкил этишнинг махсус шакли ў қитишнинг интерфаол усулларини билиш бўлиб, таълим олувчилар тушуниш ва фикрлаш имкониятига эга бўладилар. Интерфаол дарсларда ўқитувчининг ўрни қисман талабаларнинг фаолиятини дарс мақсадларига эришишга йўналтиришга олиб келади [5 5 ;180 –б. ] . Бугунги кунда тил таълимига инновацион технологияларни кенг миқёсида жорий этиш долзарб вазифалардан бирига айланди. Хусусан, Д.П.Беспалко, А.Кушнер, К.Роджерс, Л.А.Каменский, И.Г.Пестало ц и, Ж.Г. Йўлдошевларнинг илғор педагогик технология, инновация, ахборот технологиясининг, унда инсон омили ва унга қўйилган талаб, усул ва услублари педагогик тизимнинг натижасини самарали ижобий томонга силжишга 5–10% га ўстиришга олиб келишдан иборат [5 1 ;400 –б. ] . Маълумки , т ехнологик аспектлардан фойдаланиш инглиз тилини 55 ўрганишнинг ҳар бир босқичида тил кўникмаларини ривожлантиришда аҳамияти юксак. Талаба бир вақтнинг ўзида сўзловчининг ёки ўқитувчининг талаффузи, грамматик қоидаларга риоя қилганлиги, сўз бойлиги ва унинг маъноларини кузатиб боради. Инглиз тил и ни ўқитишдаги ком муникатив ёндашув дегани чет тилидаги билимларини амалиётда фойдалана олиш кўникмаси ва у талабаларнинг чет тилида гапира олиш кўникмаси нинг дастлабки омил сифатида баҳоланар экан, турли хил технологиялар, метод ва усуллар компетенцияни шакллантирувчи асос ҳисобланади. Анъанавий тарзда қўлланилиб келган қуйидаги методлар бугунги кун методикасида самарали натижа бермай қолди [11 1 ; 239 –б ]: 1. ў қитувчининг монологик нутқи; 2. фронтал– индивидуал сўров; 3. ўқитувчининг топшириғига мувофиқ дарслик билан мустақил ишлаш; 4. анъанавий назорат ишлари; 5. ўқитувчин инг дарсда якка назоратчи эканлиги. Интерфаол методлар асосида ўтиладиган дарсдаги машғулотларга талаба қизиқиб ёндашади, ўзини эркин тутади, муваффақиятга эришишга интилади [ 79 ;590–592 –б ] . Бевосита интерфаол технологиялар орқали дарс ўтишда гапириш кўникмаси ҳам шакллантирилади. Талаба ўйин давомида ўйнаб, чет тилида гапириш тинглаб тушуниш, фаолиятга қизиқиш истаги пайдо бўлади. [8 6 ; 36–37 –б ] . Ҳар қандай чет тилини ўрганишдан асосий мақсад ушбу чет тилида мулоқот қила олиш, оғзаки нутқ малакаларини ўстириш экан, чет тилларни ўқитиш жараёнида ҳар хил интерфаол усулларни қўллаш талаба томонида чет тилини ўрганишни зерикарли бир фаолият сифатида эмас, аксинча қизиқарли ва севимли машғулот сифатида баҳоланиши белгилаб берилади. Интерфаол ўйинларда талабалар ўзларини эркин тутишлари, ҳатто уятчан талаба ҳам ушбу фаолиятга қатнаш ишлари таъминлан ади. Интерфаол усуллардан талабаларнинг грамматик билимларини ривожлантириш ва сўз бойлигини ошириш учун қўллаш самарали фойдаланилади . Ушбу усулларни қўллашдан олдин ўқитувчи 56 талабаларга ушбу методларнинг мақсадини ва ўтилган мавзу билан қандай боғлиқлигини тушунтириши зарур. Ҳамкорликда ўрганиш, лойиҳа методикаси, янги ахборот технологияларидан фойдаланиш, и нтернет– ресурслар каби замонавий педагогик технологиялар ўқув жараёнида шахсга йўналтирилган ёндашувни амалга оширишга ёрдам беради . Т алабанинг қобилиятлари, уларнинг ўрганиш даражасини ҳисобга олган ҳолда ўқитишнинг индивидуализацияси ва фарқланишини таъминлайди. Дарсларнинг турли хил ўйинлар асосида олиб бориш талабаларнинг имкониятларини намойиш қилиш, диққатни жамлаш, билим ва кўникмаларни ошириш учун замин тайёрлайди. Чет тили дарсларида компьютерни ўқитиш дастурлари билан ишлаш шаклларига қуйидагилар киради: сўз бойлигини ўрганиш; талаффуз қилишни машқ қилиш; диалогик ва монологик нутқни ўргатиш . Ўйин технологияларидан фойдаланишнинг асосини талабани фаоллаштирувчи ва жадаллаштирувчи фаолияти ташкил этади. [ 80 ; 590–592 – б. ] . Бугунги кун да ком муникатив метод ва шакллари нафақат таълимий, балки ҳаётий аҳамият ҳам касб этади [13 7 ; 79 –б. ] . Инновацион технологиялардан фойдаланган ҳолда ташкил этилган дарслар жараёнида талабаларнинг чет тилига бўлган қизиқишлари орттиб, уларнинг мустақил ижодий ишла б малака ва кўникмаларини такомиллаштириб боради. «Инновацион технология» атамасининг этимологияси илмий адабиётларда келтирилишича «инновация» (инглизча innovation – киритилган янгилик, ихтиро, фан–техникада жорий этилган «янгилик» ) маъносини ифодалайди, «технология» эса лингводидактик тушунча сифатида «кам вақт, куч ва маблағ сарфлаб, таълим мақсадига эришишни таъминловчи саъй–ҳаракатни илмий ташкил қилишнинг оқилона усуллари мажмуи»ни ифодалайди. Интерфаол таълимида талабалар биргаликдаги фаолияти давомида ўзаро маълумот алмашади, биргаликда муаммоларини ҳал қилади, муаммоли вазият уюштиради, фаолият давомида бошқаларнинг ва ўзининг иштирокини қадрлайди. А.В. Ковалеванинг тадқиқоти [62;134–б.] да интерфаол педагогик 57 технологиялар сўзининг мазмуни кенг доирада комьпютер ва бошқа хил ўқитиш шаклларида ўқитувчи, талабаларнинг домий равишда фаол ҳаракати шартларида намоён бўлади деб таъриф берилади. Педагогик технологиялар интерфаол мақсадларни амалга оширишда талабаларнинг фаол ва мақсадли ҳаракатини, «икки томонлама муносабатида», дарсларда коммуникатив вазиятларни яратишда, реал ҳаётга яқинликда намоён бўлади. А.В.Ковалева ўз тадқиқотларида интерфаолликни уч технология ёрдамида фаоллаштиради: 1. Ўйинлар технологиясида иштирокчиларнинг фаолиятини рағбатлантиради, «психологик баръерлар»ларни енгиб ўтади, соғлом рақобат муҳитини яратади, иштирокчиларнинг ижодий фикрларини ривожлантиради. 2. Ҳамкорликда ишлаш фаолиятини ривожлантиради. 3. Танқидий фикрлашни рағбатлантиради. Ушбу фаолият орқали иштирокчиларда мақсадлилик, мантиқийлик, мустақилликни ривожланади. Анъанавий педагогикада инновацион технологиянинг муайян усуллари сифатида Cinquain, Brainstorming, Case, Zigzag, Cluster, Project, Method, Mind Mapping каби турларини қўллаш катта натижалар олиб келади. [8 4 ; 488–493–б.]. Масалан: л ойиҳалар методи (Project method) ; т анқидий фикрлашни ривожлантириш (Developing the critical thinking); м унозара методи (Debating method); ў йин технологиялар (ролли, драматик) , (Game technology (role, dramatic)); Кеис–стадии (Case study); м уаммоли дискуссия (Problematic discussion). Аудио–визуал воситалар, мультимедиа технологиялардан, интернет ресурсларидан фойдаланиш; (with Audio–visual, multimedia technologies, Internet resources). Ушбу методлардан фойдаланиш талабанинг ўз билимига бўлган ишончини ошириб, атрофга бўлган ижобий муносабатини ўзгартиради, дарсдаги микроиқлимга таъсир қилади, талабаларнинг ўзаро муносабатини 58 яхшилайди. О.А. Голубкова и А.Ю. Прилепо, Т. С. Панина и Л. Н. Вавилова интерфаол технологияларни коммуникатив вазифасига асосан қуйидаги турларга ажратиб чиққан [93;42–б] : 1) муҳокама методлари (discussional methods) унга (диалог, гуруҳда муҳокама, ҳаётий вазиятларни таҳлил қилиш) киритилди; 2) ўйинли методлар (дидактик, ролли, ташкилий–фаолиятга йўналтирилган, ижодий); 3) интерфаол усулларнинг психологик гуруҳи (коммуникатив ва сенситив тренинглар). Интерфаол технологиялардан фойдаланишда ўқитувчининг вазифаси умумий ташкиллаштириш вазиятини назорат қилади, бошқа вазифаларни биргаликдаги ҳал қилиш, муаммоли вазиятлардан чиқиб кета олиш, бир– бирлари билан коммуникацияга киришиш каби вазифаларни талабанинг ўзи ҳал қилади. Ўқитувчи фасилитатор (йўналтирувчи) вазифасини бажаради, яъни талабаларга муаммони ҳал қилишда уларни рағбатлантиради, йўл йўриқ кўрсатади. Маълумки, чет тили амалиётида хорижий тилларни ўқитишда бир нечта замонавий метод ва ёндашувлар қўлланилиб келинган ва уларнинг орасида коммуникатив тарзда тилни ўқитиш гапириш фаолиятининг ривожланишида аҳамияти кенг (1.3.3–жадвалга қаранг). 1.3.3–жадвал. № Метод ва ёндашувларнинг номи Муаллифлар Афзалликлари 1 Коммуникатив тарзда тилни ўқитиш (Communicative Language Teaching (CLT)) Э.И.Пассов (E.I.Passov) Коммуникатив тарзда тилни ўқитиш талаба ларда гуруҳда ишлаш, ўз фикрини мустақил баён эта олиш, бир бирини тинглаш, савол бериш ва унга манти қан жавоб қайтара олиш қобилиятини ривожлантиради 2 Компетенцияга йўналтирилган тил ўқитиш Э.А.Шнек (E.A.Schneck) Ушбу метод талабалар да коммуникатив компе тенцияни ва унинг компонентлари бўлган 59 (Competency–Based Language Teaching (CBLT)) лингвистик, прагматик, социолинг вистик, дискурс, социо маданий компетенция ларини эгаллашга ёрдам беради 3 Табиий ёндашув (The Natural Approach (NA)) T.Террел (T. Terrel) Ушбу ёндашув тилни табиий ўрганишга қаратилган бўлиб, турли хил коммуникатив машқ, ўйин ва диалогларни тузиш ва ижро этиш орқали коммуникатив компетен цияга эришилади 4 Жамоа бўлиб тилни ўрганиш (Cooperative Language Learning (CLL)) Ж.Девей (J. Dewey) Жамоа бўлиб тилни ўрганиш методи талабаларда жамоада эркин мулоқот юритиш, ўз фикрини ўтказа олиш,уни исботлаш, бир–бирини тинглаш ва ўзаро ҳурмат қилиш имконини беради 5 Оғзаки ёндашув ва вазиятли тилни ўқитиш (The Oral Approach and Situational Language Teaching) Ҳ.Палмер А.Хорнби (H. Palmer, A. Hornby Мазкур ёндашув талабаларнинг турли хил вазиятларда фикрларини қийинчиликларсиз баён этишлари ва дуч келган муаммоларга ечим топа олиш имкониятини бера ди 6 Матнга йўналтирилган инструкция (Content–Based Instruction (CBI)) К.Ж.Брутон (C. J. Bruton) Матн ёки мавзу асосида тилни ўрганиш талаба ларда мотивацияни уйғотади ва коммуника цияга киришларини бирмунча осонлаш тиради 7 Машқ ва топшириқларга йўналтирилган тарзда тилни ўқитиш (Task–Based Language teaching (TBLT)) [72; 132–б.]. Ж.Виллис (J. Willis) Мазкур метод тилни машқ ва топшириқлар ёрдамида ўрганишни тақозо этади. Унда талабалар танқидий мушоҳада юритишлари, мустақил ишлашлари ва оғзаки ва ёзма 60 нутқни пухта эгаллашларига олиб келади Замонавий метод ва ёндашувларнинг афзалликлари Е.И. Пассовнинг фикрига мувофиқ, [87;170–б] гапириш– нутқий фаолиятнинг продуктив тури ҳисобланиб, эшитиш билан биргаликда вербал мулоқотга таянади. Гапириш кўникмасининг мазмуни фикрни оғзаки ифода этишга таянади ва унинг негизида талаффуз, лексика ва грамматик кўникмалар ётади. Гапириш кўникмасини ўргатишга йўналтирилган бир нечта методлар мавжуд ва уларнинг психологик таркибий қисми қуйидагича берилган: 1) Мақсадга йўналтириш – ушбу босқичда сўзловчи гапириш учун аниқ мақсадни кўзлаган ҳолда фаолиятга киришади; 2) аналитик–синтетик босқичда мулоқотнинг ички тузилиши шакллантиради; 3) ижровий босқичда фикрнинг шаклланишида товуш ва оҳанг шаклланади; 4) назорат босқичида тил амалиётининг шаклланишидан фойдаланиб гапириш фаолиятида вужудга келадиган хатоларни тузатиш босқичи ҳисобланади. Т.С. Панинанинг гапиришни ўргатиш учун қуйидаги махсус интерфаол методлар талаб қилинади [93;43–б]: муҳокама талаб қиладиган (муҳокама, ақлий ҳужум ва case–study); ўйинли (масалан: ролли ўйинлар). 1. Discussion (Муҳокама) методининг мақсади талабаларнинг ўқиган ёки тинглаган маълумотига, бирор–бир воқеа–ҳодисага, у ёки бу муаммонинг биргаликда ечимини топишга қаратилган бўлади ва иштирокчилар томонидан ўзаро фикрлар алмашинуви томон йўналтирилади. Муҳокама методида 3–5 кишидан ташкил топган гуруҳ шакллатирилади бунда ҳар бир иштирокчининг муҳокамада иштирок этиш ва ўз фикрини айтиш имкониятига эга бўлади. Инглиз тилида гапиришни такомиллаштиришга 61 йўналтирилган ушбу фаолият гуруҳда талабалардан тезроқ танқидий қарор чиқариш қобилиятини ривожлантиради. Масалан: A fraction (from Latin fractus , "broken") represents a part of a whole or, more generally, any number of equal parts. A fraction describes how many parts of a certain size there are, for example, one–half, eight–fifths, three–quarters. Every fraction consists of a numerator, displayed above a line (or before a slash like 1 ⁄ 2 ), and a non–zero denominator , displayed below (or after) that line. Numerators and denominators are also used in fractions that are not common , including compound fractions, complex fractions, and mixed numerals. ¼, ½ In positive common fractions, the numerator and denominator are natural numbers . The numerator represents a number of equal parts, and the denominator indicates how many of those parts make up a unit or a whole. The denominator cannot be zero, because zero parts can never make up a whole. For example, in the fraction ¾, the numerator 3 indicates that the fraction represents 3 equal parts, and the denominator 4 indicates that 4 parts make up a whole. The picture to the right illustrates ¾ of a cake. Fractions representing values less than 1, like 2/3 (two thirds) for example, are called proper fractions. Fractions which name a number equal to or greater than 1, like 2/2 or 3/2, are called improper fractions. There are numerals like 1½ (one and one second), which name a whole number and a fractional number. Such numerals are called mixed fractions. Ушбу матн гуруҳ учун муҳокамага берилгандан сўнг, гуруҳдаги талабаларга муҳокама учун матнни мазмунини ташкил этадиган қуйидагича саволлар берилади . 1. What is the denominator? 2. What is the fraction? 4. What is the numerator? 5. What are the proper and what are the improper fractions? 6. What is the mixed fraction? Role plays (ролли ўйинлар) фаолиятининг ушбу турида талабалар ўзларини турли хил ижтимоий–контексда таъсаввур қилиб кўрадилар. Ўқитувчи ушбу турдаги ўйинларни ўргатиш учун маълум бир вазиятда талабалардан ўзларини қандай ҳис қилишлари, қандай тасаввур қилишларини сўрайди. Талабаларнинг ушбу ўйин фаолиятида иштирок этиши учун мавзу, ўйиннинг мақсади, қахрамонлари, саҳна безаклари талаб қилинади. Interview инглиз тилини ўрганувчилар берилган мавзу доирасида бир– бирлари билан интерью ўтказадилар. Талабалар қуйидаги шаклдаги саволлар билан мавзу доирасида бир–бирларига мурожаат қилишлари мумкин.   What is 62 Geometry? What is algebra? How can you convert a fraction to a percentage? How can you convert a percentage to a fraction? What is Cubic Meter? What is the difference between Line, Point, Plane and Solid? What is Commutative, Associative and Distributive laws in maths? Finishing the continuation of the story ўқитувчи томонидан берилган мавзу доирасида ҳикоя ўқиб беради, лекин ҳикоянинг давоми талабалар томонидан шакллантирилиши керак. Ўқитувчи «The first substitute»деб номланган ҳикояни ўқиб беради ва талабалардан ушбу ҳикояни тугатишларини сўрайди. So here’s a story you’re probably not going to believe, but it’s true. I promise you! At least I remember it happening…It was a long time ago, when I was teaching in a school that was a bit strange, and a bit peculiar (but not nearly as peculiar and strange as the school you’re in right now!) As I remember, it was a cold, dark morning, and I came into my classroom like I always did. Everything was perfectly normal and there was no way I could have imagined what was going to happen to me and my students that very strange day. It was during our morning meeting, when I got a phone call in my classroom. It was from Principal Grapefruit , and he said he had to speak to me for two minutes in his office, and he was sending a substitute teacher to watch the class for the short time I’d be gone. A second later, there was a knock on the door. “Hi,” said a pleasant teacher, “My name is Ms. Saturnberry. Principal Grapefruit sent me to watch your class.” “Nice to meet you, Ms. Saturnberry,” I said. I asked my students to welcome Ms. Saturnberry , and told them they should be on their best behavior while I was gone. “I’ll be back in a few minutes.” “Oh, take your time,” said Ms. Saturnberry with a pleasant smile. I pulled the door closed and walked to Principal Grapefruit’s office. When I got there, I asked him what was going on. “What do you mean?” he asked. “Well, you called me to your office to discuss something important.” “Are you feeling OK, Mr. R.,” he asked, “I didn’t call you or anyone else today.” “Yes you did, and you sent Ms. Saturnberry , the substitute to watch my class.” “Ms. Who–dee–berry?” asked Principal Grapefruit, “I didn’t send anyone to your classroom.” “There was a woman, Ms. Saturnberry . The new substitute?” Suddenly, I realized something was very wrong, and a second later, I was running back towards my classroom. [161: 45] My heart was beating millions of times a minute! If it beat 2,567,989 + 5,678,989 in the first minute, and the same amount in the second minute, how many times had it beat in total? 63 Describing the picture ўқитувчи томонидан расмлар тарқатилади талабалар ушбу расмларни расвирлашлари талаб этилади. Ўқитувчи доскага математикада тўрт амал устида ҳисоб китоб, геометрик шакллар, жадваллар мавзусидаги расмлар илиб қўяди. Берилган расмларни тасвирлаш учун мавзуга алоқадор лексикани тақдим қилинади. (1.3.1–расмга қаранг) 1.3.1–расм Working with the lexics метод ёрдамида ўқитувчи математика йўналиши талабалари учун арифметик амаллар мавзусини ўтишда инглиз тилида арифметик амаллар қандай талаффуз қилиниши, таржимасини тушунтиради ва шундан сўнг матн устида ишлайди. Кўпайтириш (multiplication); Бўлиш (division), multiply (by) – ...га кўпайтириш; multiplicanda –кўпайтувчи; multiplier – кўпайтувчи; product – кўпайтма; divide (by) – ...га бўлиш; dividend – бўлинувчи; divisor – бўлувчи; quotient – бўлинма. Белгилар: х multiplication sign – кўпайтириш белгиси; : division sign – бўлиш белгиси. 6x3=18 Six multiplied by three equals eighteen , Six times three makes eighteen 6 is multiplicanda, ( кўпайтувчи ) 3 is multiplier, (кўпайтувчи), 18 is product (кўпайтма) Doclad or making presentation берилган математика йўналиши талабалари учун мавзу доирасида тақдимот ёки мазмуний боғлиқликдаги нутқ тақдим қилади. Бундай турдаги тақдимотлар ва презентациялар талабаларни ҳалқаро ва республика конференцияларида нутқ сўзлашни ўрганиш учун яхши имконият ҳисобланади. Mind mapping инглиз тилида мулоқот кўникмасини такомиллаштириш жараёнида кенг қўлланилиб келиниб, ушбу методнинг бошқача номи интеллектуал карта деб номланади, унда асосий мавзу ёки ғоя атрофида бирлаштирилган доира шаклдаги маълумотлар жамланади. Катта матн 64 ўрнига у ҳақидаги асосий маълумотлар кичик сўз бирикмалари, расмлар шаклида диаграмма орқали акс эттирилади. Асосий маълумотни ёдда қоладиган тарзда етказиш учун ҳар хил ранглардан, ҳарфларнинг шрифтини ўзгартирган ҳолда фантазиядан фойдаланиб ёзилади. Mind mapping методидан фойдаланиш маълумотларни узоқ муддатли хотирада сақлаб қолишга, маълумотларни мантиқий боғлиқлик асосида ажратишга, уларни қисмларга ажратиб, умумийлаштиришга ўргатади. Ушбу метод талабаларнинг лексик қатламини ривожлантиришда қўлланилади, яъни диаграмма ёрдамида сўзлар бир мавзуга тегишли бўлган қатламларга ажратилади. Масалан: «square numbers», «Pythagorean property», «proof of the Pythagorean theorem», «solutions» ва бошқалар. Ушбу мавзуларнинг тагидан яна бевосита мавзуларнинг қисмлари ажратилади, яъни «Pythagorean property», мавзусига тегишли диаграмма «solutions», «proof of the Pythagorean theorem», «square numbers» ва бошқаларга тақсимланади. Ушбу карталарни сўзлар билан тўлдирилади ва у ларнинг таржималари ёнида она тилида баён этилади. Имкон қадар сўзларнинг таржималари эсда сақлаб қолиш учун ёрқин, диққатни тортадиган ранглардан ифодаланади . Бундан ташқари , картани ичини сўзнинг ассоциациялари, эсда сақлаб қолиш учун матндан олинган фразалар, сўз лар нинг транскрипциялари уларни тўғри ўқиш учун б ерилади . Агар картадан фойдаланишда рангли ёрқин элементлардан фантазия билан қўлланилса, тил ўрганишда кўпроқ натижага эришган ҳисобланади. Brain storming (Ақлий ҳужум) методи талабаларнинг инглиз тилини ўрганишнинг ихтиёрий босқичида гапириш кўникмасини такомиллаштиришда кенг қўлланилиб келадиган муҳим техникадир. Талаба мавзу доирасида билган, ўйлаган маълумотларни айтади. Барча фикрлар тўғри ёки нотўғрилигидан қатъий назар қабул қилинади. Ўқитувчининг ушбу методдан фойдаланишда талабаларни фикрлашга қизиқтириш, билдирилган фикрларнинг мазмуни изчиллигини таъминлашдан иборат. Brain Storming ижодкорликни оширадиган техника ҳисобланиб, аниқ муаммонинг ечимини 65 топишда иштирокчилар томонидан билдирилган фикрлар танқид қилинмасдан умумийлаштирилиб йиғилади. Brain Storming методи дастлаб 1967–йилда Alex Faickney Osborn томонидан « Applied Imagination » китобида таърифланган. Масалан, Teacher : What comes to mind when you hear the expression: What is a graph ? Brain storming методи гуруҳ ичида фикрларни шакллантириш усули ва одатда машғулотнинг бошида берилган мавзу юзасидан билимлар тўлиқ шакллантирилмаган вазиятда амалга оширилади. Қуйидаги саволлар «Whole numbers» деб номланган мавзуни тушунтирмасдан олдин талабаларга берилади. Масалан : 1. How many prime numbers are there between 1 and 100? 2. How many of the prime numbers are even numbers? 3. How many of the first 25 prime numbers are odd numbers? 4. With the exception of 2 and 5 notice that every prime wnds with the digit 1, 3, 7, or 9. Does this mean that every whole number ending with 1 or 3 or 7 or 9 is a prime? 5. With the exception of 2 and 5, why is no other whole number ending with 2 or 5 a prime number? 6. Without factoring, how do you know that 415 is not a prime? 7. Without factoring how do you know that 592 is not a prime? 8. Both addends in these additions are odd numbers 3+5=8, 9+7=16. Is each sum an even number? Do you think it is always true? 9. What number can be divided by 5? 10. Are you able to give a definition of a prime number? Many statements in mathematics are concerned not with * a single number but with a set of numbers that have some common property. For example, such a set of numbers is the set of even numbers 0, 2, 4, 6,…or the set of odd numbers1,3,5,7,…What property is common to all odd numbers? You ought to know that the result of multiplication is called a product, and that numbers to be multiplied are called factors. When you write 6×3=18 it means that you write number as a product of two whole number factors. Another pair of whole numbers factors will be 9 and 2. Since 9×2=18. Will you be able to name other factors of 18? Because 6×3=3×6 lets agree * to call 6 and 3 just one pair of factors of 18. When we use 0 as one of the factors, what should the product be? That is, 0 times 5*equals what number? Or 7 times 0 equals what number? For any number a, a×0=0=xa A whole number is called a prime number, or just a prime if: a) It is greater than one. b) Its only factors are 1 and itself. Any whole number other than 0 or 1 which is not a prime number is called a composite number, or just a composite. «Бирга ўрганамиз» (Learning Together) Student Team learning (STL ёки гуруҳда ўрганиш) методида дастлаб 66 ўқитувчи янги мавзуни тушунтиради ва шундан сўнг ушбу материални мустаҳкамлаш учун талабаларга мавзуни қисмларга ажратиб бўлиб беради, ҳар бир гуруҳ аъзосининг масъулияти гуруҳнинг омади сифатида баҳоланади. Вазифа бажарилиб тугатилгандан сўнг, баҳолаш талабаларнинг билим даражасига қараб эмас, балки гуруҳнинг мувафаққиятига қараб баҳоланади. Ушбу методнинг афзаллик томони бошқаларга ўргатиш орқали ўрганамиз деган шиорга амал қилади. Бу метод матн билан ишлаш (Work on the text)имкониятини беради. Бунинг учун гуруҳ 4–7 кишидан иборт бўлган кичик гуруҳларга ажратилади, гуруҳнинг барча аъзоларига айнан бир хил матн тарқатилади. Иштирокчилар бирма–бир «ўқитувчи» ролини бажарадилар, шундан сўнг ўқитувчи томонидан қуйидаги фикр мулоҳаза қилинади: - Абза ц нинг мазмунини хулоса қилади; - Берилган матн юзасидан савол тузади, талабадан ушбу саволга жавоб беришини сўрайди; - Б о шқа талабалар учун тушунарсиз бўлган маълумотларга ойдинлик киритади; - Кейинг и абза ц ни ўқиш учун вазифа сифатида берилади . Масалан : «The meaning of geometry» мавзусидаги матнни таҳлил қиламиз. Geometry is a very old subject. It probably began in Bibilonia and Egypt. Men needed practical ways of measuring their land, for building pyramids, and for defining volumes. The Egyptians were mostly concerned with applying geometry to their everyday problems. Yet as the knowledge of Egyptians spread to Greece, the Greeks found the idea about geometry very intruing and mysterious. The Greeks began to ask”Why?” “Why is that true?” In 300 B.C. all the known facts about Greek geometry were put into a logical sequence by Euclid. His book, called Elements, is one of the most famous books of mathematics. In recent years men have improved on Euclid’s work. Today geometry includes not only the study of the shape and size of the Earth and all things on it, but also the study of relations between geometric objects. The most fundamental idea in the study of geometry is the idea of a point. We will not try to define wat a point is, but instead discuss some of its properties. Think a point as an exact location in space. 67 You cannot see a point, feel a point, or move a point, because it has no dimensions. There are points(locations) on the earth, in the earth, on the sun, and everywhere in space. 4. «Ким? Нима? Қачон? Қаерда? Нима учун? 5– W » жадвали методи Қуйида берилган «The Lost World» деб номланадиган мавзу асосидаги ҳикояни жадвал кўринишидаги шаклидан фойдаланиб талабаларга гапириб бериш вазифаси берилади. Талабалар ҳикоянинг асосий мазмуни акс этган жадвалга мувофиқ уни баён этади. Who? What? When? Where? Why? Professor Challenger, Professor Summerlee, Reporter Edward Malone, Hunter Lord John Roxton During the expe – dition they encountered prehistoric animals August 28 th The Amazon Rainforest In South America They invented Time Machine 5. Ком мунакатив ёндашувда энг самарали методлардан бири « Watching the film » видеоматериални томоша қилишдир. Ушбу топшириқда нафақат ушбу тилда гаплашувчи инсоннинг нутқини, балки унинг мимика, жестларини, гапириш услубини ва ўрганилаётган тилга мансуб бўлган мамлакат реалиаси, воқеа содир бўлган вазиятни кузатиш имконини беради. Дарс давомида видео материалдан фойдаланиш табиий контексда содир бўлган тилдан фойдаланишни ифодалайди. Видео дарс аудиторияни ҳақиқий реал дунё билан боғлайди ва жонли мулоқотдаги тил и ни кўрсатиб беради. Видеони кўриш мобайнида: a) фильм ниҳоясини тахмин қилиши мумкин; b) Маълумот излаш. Биринчи марта фильмни кўрганидан сўнг гуруҳнинг билим даражасига, талабалар нинг ёшига мос фильм съюжети, фильм қаҳрамонлари ҳақида маълумот топиш вазифаси берилади. 68 c) Талабалар видеос ъ южетнинг маълум бир сигментини томоша қилиб бўлганларидан сўнг, уларга машқ тарзида гапларни таҳлил қилиш вазифаси берилади . Баъзида фильмдаги картинкани олиб ташла ни б, фақатгина овоз қолдирилади, фильм сюжети қисмларга бўлиб намойиш қилинади ва ўқувчиларга овозга қараб ҳаракат қаерда содир бўлганлиги, қаҳрамонлар нима қилганлари, уларнинг суҳбатлари ҳақида саволлар берилади. Талабалар ушбу саволларга жавоб бериб бўлганларида сўнг, фильмни яна бир марта картинкалар билан биргаликда кўриш имкони берилади. Масалан «Finding X» деб номланган қисқа метражли математик фильмни талабалар билан биргаликда томоша қилиб, шундан сўнг уни таҳлил қилиш уларнинг гапириш кўникмасини ривожлантиради. «Correcting friend» метод нафақат ўз–ўзини шакллантириш учун шароит яратиб беришда қўлланилади, балки талабанинг ўз–ўзини назорат қилиши учун ҳам яхши имконият яратади. Агар талаба ўз олдида нафақат ўз– ўзини назорат қилиш, балки ўз–ўзини тўғрилаш вазифаси ҳам турганлигини ҳис қилса, унда у онгли тарзда хатоларни англайди ва ўқув фаолияти давомида шахсий кўникмалари ҳам баҳоланади. Ушбу методдан ўқитувчи талаба шеригининг хатоларини ҳам тузатишда қўлласа бўлади. Бунда бир талаба шеригига савол беради, иккинчи талаба унга жавоб беради. Савол жавобнинг натижаси ўқитувчи томонидан назорат остида олиб борилади. Бундай метод гапиришнинг шерикчиликда диалогик нутқни ривожлантиради, ўзаро биргаликда фаолиятни амалга оширади. Қуйида бир нечта усуллар орқали ўз –ўзини назорат қилиш мумкин. 1. Which adjectives in the box go with the nationalities? 2. Синоним ёки антоним танлаш : Match a verb in A with its opposite in B; 3. берилган гуруҳдаги сўзлардан мавзуга мос бўлмаганлигини ажратиб олиш: Which of the surrounding words cannot go with the noun? Дарснинг охирида талабаларнинг ўзлаштирган билимларини якуний хулоса қилиш учун ўқитувчи уларга қуйидаги савол билан мурожат қилади: 69 what you have just done and how you’ve done it? Уларнинг ҳар бирини қизиқиш ўзлаштирган билим, кўникма, малакаларини ҳисобга олиб жавоблари қуйидагича бўлади: I have just read an extract from the fairy–tale "…” acted out the dialogue; practiced grammar; asked and answered different questions; played a game; written a test; retold the story…; reviewed the words Story completion методи талабаларнинг нутқий фаолиятини ривожлантиришда аҳамияти катта, бунда дастлаб битта талаба ўқитувчи томонидан берилган мавзу юзасидан ҳикоя яратишни бошлайди. Ушбу методнинг афзаллиги талабаларнинг эшитиш, гапириш кўникмасини бир вақтда ривожлантиради. Қуйида ўқитувчи томонидан талабаларга ҳикояга тайёрлаб келиш вазифаси берилади, машғулотни талабаларни бирма–бир чақириш билан бошлайди. Storytelling методи хорижий тилларни ўқитишда ихтиёрий ёшдаги ўқувчилар учун фойдаланиш мумкин бўлган методлардан биридир. Турли хил мавзудаги унчалик катта бўлмаган ҳикояларни айтиб бериш билан тилларни ўргатишда аутентик материаллардан фойдаланиш, гапириш ва эшитиш кўникмаларини шакллантириш, тасаввурни ривожлантириш, грамматик ва лексик материалларни таҳлил қила олиш, ушбу методнинг ўзига хос хусусиятидир. Ушбу методни инглиз тили дарсларида қуйидагича фойдаланиш мумкин: Ўқитувчи эртак, ҳикояни гуруҳга ўқиб бериш жараёнида турли хил эмоция, жест, мимикалардан кенг фойдаланади, овозини турли хил персонаж, ролларга мувофиқ ўзгартиради, талабаларга саволлар билан мурожат қилади ва ҳикоянинг давоми қандай якунланишини сўрайди. Масалан: Ўқитувчи « what’s your angles, Pythogoras» ҳикоясини айтиб беради ва ҳикоядаги инглиз тили лексикасини ўзбек тилида тушунтиришдафойдаланади. Long ago in ancient Greece, there lived a curious boy named Pythgoros. Pythogoros just couldn’t help poking his nose into places. Sometimes his curiosity got him in trouble, but sometimes it paid off. One day Pythogoros sat in the shade of an old olive tree. He could see the harbor and the sparkling blue seaaround the island where he lived. Nearby, two men were 70 building a temple. They began to argue,”This ladder is too short to reach the roof,” Pepros grumbled. “That is not possible,” said Saltos.” The wall is 12 feet long,” Pepros roared, “The ladder only reaches the roof when it is flat against the wall, and then no one can climb it! This is as bad as the columns on the porch.” Pythogoros poked his head out from behind the tree. “What is wrong with the columns?” asked he. Ўқитувчи томонидан ҳикоянинг боши берилади, ҳикоянинг давоми саволларга жавоб бериш орқали, расмлардан фойдаланиб ёки бўш ўринларни сўзлар билан тўлдириш орқали давом эттиришади. Масалан : Who is it? Where is he? What is he doing? What is he holding? What is going to happen next? Ўқитувчи томонидан ҳикоянинг сўнгида мавзуга тегишли бир нечта саволлар берилади ва талабаларнинг мулоқот кўникмаси шакллантирилади .  Choose the genre for your story, Describe your main character ;  Choose the location of the action , Describe what happens to the main character , Describe what happens at the end of the story . Нутқ фаолиятини шакллантиришда интерфаол методлар № Мавзулар Интерфаол методлар ва усуллар Нутқ фаолиятида 1- Босқич учун 1 Four basic operations of arithmetic « Муҳокама » методи , «3*4»методи» , «Расмни тўғри жойлаштириш» , «Кластер» методи Гапиришда 2 The Hindu–Arabic system « Суҳбат » методи « Балиқ скелети » «Story completion» методи , «interview» методи Гапиришда 3 Natural numbers «3*4» усули «Story chain» методи «Debating» , « Кейс – стади » усули Гапиришда 4 Whole numbers « Ақлий ҳужум » методи «Story completion» методи « Савол – жавоб » методи «Watching the film» Гапиришда 71 5 Fractions « Муаммо » , « Савол – жавоб » методи , « Ролли ўйинлар » , « Ақлий ҳужум » методи Гапиришда 6 Proper and inproper fractions «Савол– жавоб»методи , « Swot »методи , «Муаммо усули» , «Кейс стадии» Гапиришда 7 Deciminal numerals « Муаммоли вазиятлар » усули , «Debating» , «5 w–questions» усули « Тақдимот » методи Гапиришда 8 The meaning of the geometry « Swot » методи , «Debating» , « Баҳс – мунозара » Гапиришда 2- Босқич учун 1 Mathematics and other subjects «Ақлий ҳужум» методи «Баҳс– мунозара» «Видеотопишмоқ» Гапиришда 2 The history of mathematics «case study» «debating» « Лабиринт » Гапиришда 3 Cross cultural communication «Видео топишмоқ» « Баҳслашув » , « Биламан , билишни хоҳлайман , билиб олдим » « Муаммоли вазият » Гапиришда 4 Points and lines «Савол жавоб» , «КБИ (кузатув, баҳслашиш, ишонтириш)» « Видеотопишмоқ » Гапиришда 5 Rays, angles, triangles «Кластер» , «Т жадвал» , «Савол – жавоб» , «Баҳс– мунозара» Гапиришда 6 circles « Ақлий ҳужум » , « Муносабат » , « Swot » методи Гапиришда 7 The Pythagorean property «Кластер» , «Ролли ўйинлар» «Савол жавоб» Гапиришда 8 Proof of Pythagorean theorem « Видео топишмоқ » , « ФСМУ » , «claster» Гапиришда 72 Тадқиқот ишимиз жараёнида инглиз тили машғулотларида ушбу метод ва усуллардан нутқ фаолиятининг гапириш кўникмасини ривожлантириб ўқитишда 1–босқич бакалавр математика йўналиши талабаларининг инглиз тилидан билимларини назорат қилишда мутахассисликка йўналтириб фойдаланишда самарали натижаларни бериши далилланди (4–илова). Инглиз тили дарсларида инновацион усулларни қўллаш натижасида талабаларнинг мантиқий фикрлаш қобилиятлари ривожланади, нутқи равонлашди, тез ва тўғри жавоб бериш малакаси шаклланади. Бундай методлар талабаларнинг билимга иштиёқини уйғотиб, дарсларга пухта ҳозирлик кўришга ундайди. Биринчи боб бўйича хулосалар Ушбу бобда нофилологик таълим йўналиши талабаларининг нутқ фаолиятини мувафаққиятли амалга ошириши учун гапириш кўникмаси муҳим шартлардан бири ҳисобланиб, у шахснинг камол топишида билим, кўникма ва малакалар намоён бўлишида акс этиши ўрганилди. « К омпетенция » ва « к омпетентлик » тушунчалари таҳлил қилинди ҳамда «компетенция » атамаси назарий билим, кўникма ва малакалар таянган амалиётга йўналтирилган умумий жараён , « к омпетентлик » эса эгаллаган назарий билимларни амалиётда қўллай олиш, ҳар бир шахснинг индивидуал хусусиятларига боғлиқ фаолият деган ҳулоса чиқарилди. Н офилологик таълим йўналишлари талабаларнинг коммуникатив компетенциясини ривож лантиришда хорижий ва республика олимларининг мавзу доирасида илмий–назарий қарашлари, ғоялари ва олға сурилган асосли муҳим фикрлари акс эттирилди. Коммуникатив к омпетенциялар таърифи га берилган турли ёндашувлар , тадқиқот босқичлари ва унинг компонентлари ўрганилди. Чет тилида коммуникатив компетенцияга берилган таърифлар жуда ҳам кўп ва унинг компонентлари ҳақида ҳозирда ҳам олимлар томонидан турлича ёндашувлар тадқиқ қилинди. Тадқиқот давомида коммуникатив компетенциянинг таркибий қисмлари сифатида лингвистик, граммматик, ижтимоий–маданий каби турларга ажратилди. Нофилологик 73 таълим йўналиши талабалари ўз лингвистик қобилиятларини эшитиш, ўқиш, ёзиш ва гапириш компетенциялари орқали намоён этади. Ушбу бобда инглиз тилини хорижий тил сифатида ўқитишда коммуникатив компетенция, хорижий тилни ўқитиш ёндашувида замонавий технологиялар, ёндашувлар ва тил ўрганиш усуллари ҳақида сўз борган. Ҳар бир инновацион технология ўз афзалликларига эга, бу усулларнинг барчасида ўқитувчи ва талаба ҳамкорлиги, талабанинг таълим жараёнидаги фаоллиги бевосита кузатилади. Инглиз тилини ўқитишда гапириш малакасининг ривожланишида кўргазмалилик методи, талабалар билан дебат, дискусия, ўйинлар технологияси (ролли, драматик), аниқ вазиятлар методи (кейс–стади), муаммоли дискусия, гуруҳ ёки жамоавий ўйинлар, тил портфели, аудио визуал воситалардан, Интернет–ресурсларидан мультимедиа воситалардан фойдаланиш кўпроқ самара беради. Ўқитувчи томонидан оғзаки ва ёзма шаклда берилган муҳокама, дискусия, ролли ўйинлар талабаларнинг фикрлаш қобилиятини оширадиган методлардир[72; 167–б.]. 74 II. БОБ. НОФИЛОЛОГИК ТАЪЛИМ ЙЎНАЛИШЛАРИ ТАЛАБАЛАРИНИНГ КОММУНИКАТИВ КОМПЕТЕНЦИЯЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШНИНГ ҲОЗИРГИ ҲОЛАТИ 2.1–§. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларини инглиз тилини ўқитишда коммуникатив компетенциясини такомиллаштиришнинг ўқув меъёрий ҳужжатларининг методик мазмун–моҳиятининг дидактик шарт–шароитларини такомиллаштириш Мамлакатимиз таълим тизимидаги ислоҳотлар таълим сифатини ва самарадорлигини таъминлашнинг эски методларидан воз кечиб, ижтимоий– иқтисодий ривожланиш ва замонавий талабларга мос келадиган, мамлакат таълим стратегиясига хос таълим мазмунини тақозо қилади. Таълимда замонавий касбий технологиялар таълим самардорлигини оширувчи восита бўлиб, улар ёрдамида таълим жараёни янги касбий парадигма асосида амал қила бошлайди. Ўзбекистон Республикасида таълимнинг барча босқичларида чет тилини ўқитишнинг асосий мақсади ўрганувчиларнинг кўп маданиятли дунёда кундалик, илмий ва касбга оид соҳаларда фаолият олиб боришга доир коммуникатив компетенциясини шакллантиришдан иборат. ДТС ва ОТМ талабаларининг чет тиллари бўйича билим, кўникма ва малакалар нуқтаи назаридан ҳар қандай мавзуни тинглаб тушуниши, мана шу мавзу бўйича гапира олиши, талабаларда чет тиллари бўйича ўқиш, ёзиш, фикрлаш, ўз фикр, ғояларини тушунтириш ва ифодалаб бериш лаёқатлари тақозо этилмоқда. Чет тили ўқитувчиси таълимнинг ҳар бир босқичида айнан мана шу натижавийлик ва самарадорликка қаратилмоғи талаб этилади. Инглиз 75 тилини ўргатишда таҳсил олувчиларда таянч компетанциялар билан бирга коммуникатив компетенцияни ривожлантириш муҳим аҳамият касб этади. Коммуникатив омил мулоқот олиб боришга ўргатишни назарда тутади. Чет тилларни ўқитишдаги мақсад хорижий тил муҳитида эркин мулоқот қила олиш билим, малака ва кўникмаларига эга бўлишга тенг бўлади. Инглиз тилини мулоқот даражасида эгаллаш, оғзаки ва ёзма нутқни ўқув дастури талаблари доирасида тушуниш, ўз фикрини чет тилида баён этишга билим ва малакаларни эгаллашни ўргатиш ўқитувчининг асосий мақсадидир. Коммуникатив компетенциянинг бир нечта компонентлари мавжуд ва тадқиқот мавзуси бўлган лингвистик (тил) компетенция сўз бирликлари ва грамматик қоидалар ҳақидаги билимларни ўз ичига олади. Маълумки, чет тиллар таълимида хусусан, инглиз тили таълимида филологик мақсадларда, яъни бўлажак инглиз тили ўқитувчиларни тайёрлаш йўналиши ҳамда нофилологик, яъни муайян мақсадларга ва касбга йўналтириб ўқитиш сифатида таснифланади. Нофилологик таълим йўналишида чет тилларни махсус мақсадларга йўналтириб ўқитиш илк бора 1983–йилда С.Савингтон томонида таклиф этилган. У инглиз тилини иккинчи тил сифатида ўқитиш (English as a Second Language, ESL), инглиз тилини фан ва технология тили сифатида ўқитиш (English for Sceince and Technology, EST), инглиз тилини академик мақсадларда ўқитиш (English for Academic Purposes, EAP), инглиз тилини ишлаш мақсадида, яъни мулоқот юритиш учун иккинчи тил сифатида ўрганиш (Vocational English as a Second language, VESL) йўналишларни таснифлаб чиқган [156; 300–б.]. ESP (Мутахассисликка йўналтирилган инглиз тили) нинг ўзига хос хусусиятлари: • тил малакалари биргаликда қўлланилади (масалан, фақат ўқиш малакаси ўргатилмай, балки тинглаш, гапириш, ёзиш реал ҳаёт, яъни ўқувчининг касби ва ёшига боғланган тарзда ўргатилади); • ESP махсус фанларга асосланиб ишлаб чиқилиши; 76 • ESP муайян таълимий вазиятларда инглиз тилининг турли методикаларидан фойдаланиши; • ESP катта ёшли ўрганувчилар учун мўлжалланган бўлиб, касб талаб доирасида ўқитилади; • ESPнинг кўпчилик курслари инглиз тили бўйича асосий билимларга эга бўлишни талаб этади. Тилларни ўрганиш, ўқитиш ва баҳолашнинг Умумевропа рамкалари (CEFR – Common European Framework of Reference for Languages: Learning, teaching, assessment) дунё бўйлаб кенг тарқалган хорижий тил таълимининг стандартларидан биридир. Вазирлар Маҳкамасининг “Чет тиллар бўйича таълимнинг барча босқичлари битирувчиларининг тайёргарлик даражасига қўйиладиган талаблар” га [6] кўра олий таълим муассасаларининг ихтисослиги чет тили бўлмаган факультетлари бакалавриат босқичи битирувчилари тўрт йиллик таҳсиллари ниҳоясида ўрганган чет тили бўйича В2 даражани эгаллашлари лозим. Ушбу дастур “Чет тили” фанини икки босқичга бўлинган ҳолда ўқитишни назарда тутади: - умумий босқич (умумий чет тили ўрганилади) ; -касбга йўналтирилган босқич (чет тили махсус мақсадларда ўргатилади). Чет тилларни ўрганиш, ўргатиш, баҳолаш бўйича Умумевропа тавсиялари (CEFR) ва унинг даража талаблар ига кўра [6] : – А1–ўзига таниш бўлган сўз бирикмалари атрофида мулоқот қила олиш, асосан сўзлашув ва эшитиш қобилятининг бошланғич даражасини билиш; – А2–асосан ишда, ўқишда, бўш вақтларида ва турли суҳбатларда оддий тилда айтиладиган хабарларнинг асосий мазмунини тушуниш. Иккинчи даража – тилни эркин касбий мулоқотда ҳам қўллай олиш: – B1– асосан ишда ўқишда ва турли суҳбатларда адабий тилда айтилган ҳар хил мавзудаги хабарларнинг асосий мазмунини тушуниш. Тили ўрганилаётган мамлакатда саёҳатга борганда туризмга оид вазиятлардаги мавзулар асосида суҳбатлаша олиш; 77 – B2–мавҳум ва аниқ мавзудаги матнларнинг умумий мазмунини тушуна олиш, ўз мутахассислиги соҳасига оид илмий мунозараларни тушуна олиш. Учинчи даража – тилни она тили даражасида билиш ва қўллай олиш: – C 1– даража филологик таълим йўналишлари учун талаб этилганлиги ва нофилологик таълим йўналишлари талабаларнинг инглиз тилидан билим даражаси бу талабга жавоб бермаганлиги боис тадқиқотимиз доирасида тўхталмаймиз. Ушбу дастур мамлакатимиздаги турли университетлар, институтлар ўқув дастурлари, тайёргарлик даражаси ва баҳолаш тизимларини қиёслаш учун ишонарли усул ҳисобланади. CEFR талабларига кўра мамлакатимизда тил компетенцияларни баҳоланиши инглиз тили мисолида қуйидаги жадвалга мувофиқ баҳоланади:(2.1.1-жадвалга қаранг)[6] 2.1.1-жадвал CEFRга нисбатан сўз бойлиги % ларда Ўзбекистонда янги ДТС Ўзбекистон таълим тизими Босқичлари IELTS TOEFL IB T А (24 - 48%) Элементар даражаси A 1 A 1 1-4- синфлар --- ---- A 1+ 1-4- синфлар тилга йўналтирилган A 2 A 2 5-9 синфлар 1-2.5 1-30 A 2 + 5-9 синфлар 2.5-3.5 30-40 В (48 - 72%) Эркин билим даражаси B 1 B1 АК ва КҲК 3.5-4.5 40-50 B 1+ Тилга йўналти рилган АК 4.5-5.5 50-60 B 2 B2 Олий таълим бакалавриатура 5.5-6.5 70-80 С (89 - 100%) прфессиолнал даражаси C 1 C1 Олий таълим бакалавриатура магистратура доктарантура 6.5-7.5 80-90 -- - -- 110-120 78 C 2 8-9 Тил ўрганувчилар учун зарур бўлган кўплаб малакаларни қамраб олиш мақсадида бу асослар тегишли равишда кенгайтирилди. Эндиликда муайян ўқув режа, муайян ўқув фаолият ва баҳолаш тизими учун йўриқнома бўлиб хизмат қилади. CEFRнинг C2 дан A1 гача бўлган даражалари: Мукаммал фойдаланувчи C 2 Эшитгани ва ўқиганини осон лик билан тушунади эшитгани ва ўқиганини натижалаб, хулоса чиқара ола ди, бир- бири билан боғлиқ ифодаларда далил ва мулоҳазаларн қайта тиклай олади, ўз мулоҳаза ларни алоҳида тайёргарликсиз, тушунарли ва аниқ ифодалай олади, ҳатто мураккаб вазият ларда ҳам фикрнинг нозик маъноларини ажрата олади. C 1 Турли мураккаб ва узун матн ларни тушунади ва улардаги яширин маънони англай олади, зарур ифодаларни қидириб ўтирмай, ўз фикрларини эр кин ва тайёргарликсиз ифода лай олади, ижтимоий, акаде мик ва прфессионал мақсад ларда тилдан эркин фойдалана олади. Мураккаб мавзулар даги матн қисмларини яхши боғлаб, аниқ кичик деталлар гача ифодалай олади, матн таркибидаги қисмлар, боғлов чи ва боғловчи воситаларни назорат қилишини кўрсата олади. B 2 Аниқ ва мавҳум мавзулардаги мураккаб матнларнинг умумий маъносини, шунингдек, соҳаси га оид техник муҳокамаларни тушуна олади, тил ташувчи лари билан эркин ва тайёр гарлик 79 Мустақил фойдаланувчи кўрмасдан мулоқот қила олади, кенг мавзуларда аниқ, илмий услубга хос бўлмаган сўзлар билан ўз фикрини ифодалай олади, шунингдек, муҳокама қилина ётган мавзу бўйича турли вари антларнинг ютуқ ва камчи ликларини кўрсата олади. B 1 Ишда, таълимда, дам олишда доимо муҳокама қилинадиган, таниш мавзуларнинг асосий мазмунини тушунади, саёҳат вақтида рўй берадиган турли мулоқот вазиятлардан чиқиб кета олади, таниш ёки ўзи учун қизиқарли бўлган бўлган мавзуларда матн ярата олади, ўз режаларини, бошидан кечирган воқеа ва ҳодиса ларни, орзу-умидлари ва ҳиссиётларини тасвирлаб бера олади, шунингдек, фикрларини асослаб тушунтира олади. Бошланғич фойдаланувчи A 2 Кундалик ҳаётда кўп ишлати ладиган гап ва ифодаларни (ўзи ва оиласи ҳақидаги оддий маълумотлар, харид қилиш, ма ҳаллий география ва иш ҳақидаги маълумотлар) тушуна олади, оддий маълумотлар алмабшинувини талаб қиладиган маиший мавзуларда мулоқот қила олади, ўз таржимаи шунингдек, унинг атрофдагилари нимага эҳтиёж сезаётганини ва бунинг сабабларини содда қилиб тушунтириб бера олади. A1 Аниқ эҳтиёжларини қонди ришга қаратилган кундалик таниш ифодаларни тушунади ва қўллай олади, ўзини ва бошқаларни таништира олади, Шахсий ҳаётга оид саволларни бераолади(масалан қайерда 80 яшайсиз, кимларни биласиз, нимангиз бор қабилида), агар суҳбатдоши секин, тушунарли гапира туриб, унга ёрдам беришга тайёр бўлса, содда тилда мулоқот қила олади. Нофилологик таълим йўналишларида чет тилини соҳага боғлаб ўқитиш самарадорлигини таъминлашнинг бир томони ўқув дастурлари, дарсликлар, ўқув қўлланмаларнинг мазмунига ҳам боғлиқ. Афсуски, тадқиқот жараёнида нофилологик таълим йўналишлари учун инглиз тилидан амалдаги ўқув дастурларини таҳлил қилиш уларнинг ажратилган соат ҳажми бўйича ҳам, мазмуни ва баҳолаш шакллари бўйича ҳам талабга жавоб бермаслиги кўринди. Жумладан, нофилологик таълим йўналишларида 2018–2019 ўқув йили учун ишлаб чиқилган ўқув дастурларида амалий машғулот учун 138 соат ажратилган бўлса, 2020–2021 ўқув йили учун ажратилган дастурда эса фаватгина 90 соат ажратилган. 2017–2018, 2018–2019, 2019–2020 ўқув йиллари учун тажриба майдонларида таълим йўналишлари бўйича амалий машғулот учун ишлаб чиқилган ўқув дастурлари қиёсий таҳлил қилинди. (2.1.1–жадвалга қаранг): 2.1.1–жадвал Таълим йўналишлари бўйича амалий машғулотларга ажратилган соатлар миқдори 2017–2018 ўқув йили учун ишлаб чиқилган ишчи ўқув дастури Фан номи Йўналиш номи. Босқич ОТМ номи Умумий соат ҳажми Амалий машғулот Мустақил таълим 1 Инглиз тили Математи ка 1, 2 СамДУ 140 138 70 70 70 68 2 Инглиз тили Математи ка 1, 2 ТДПУ 142 140 72 70 70 70 3 Инглиз Математи 1, ЖизДПИ 144 74 70 81 тили ка 2 142 72 7 2018–2019 ўқув йили учун ишлаб чиқилган ишчи ўқув дастури 1 Инглиз тили Математи ка 1, 2 СамДУ 132 138 72 74 60 64 2 Инглиз тили Математи ка 1, 2 ТДПУ 132 130 72 70 60 60 3 Инглиз тили Математи ка 1, 2 ЖизДИ 130 132 70 72 60 60 2019–2020 ўқув йили учун ишлаб чиқилган ишчи ўқув дастури 1 Инглиз тили Математи ка 1, 2 СамДУ 108 110 72 70 36 40 2 Инглиз тили Математи ка 1, 2 ТДПУ 108 110 72 70 36 40 3 Инглиз тили Математи ка 1, 2 ЖизДИ 104 106 72 70 32 36 Жадвалдан кўриниб турибдики, охирги 2019–2020 ўқув йилида математика таълим йўналишидаги амалий машғулот соатлари камайиб кетган. Бу эса талабаларнинг чет тилидан билими сустлашишига, тил ўрганишга бўлган мотивациясини камайишига олиб келади. Ваҳолангки, дастур бўйича ҳафтасиги бир маротаба қўйилган чет тили дарси талабалардан ўз устида мустақил ишлаш кераклигини англатади. 2015–йилда чоп этилган «Scale–up» дарслиги аудитория, ўқитувчи ва талаба китобларидан иборат бўлиб, уч босқичли ва инглиз тили билими B2 даражага эга талабалар учун мўлжалланган. «Scale–up» дарслигида нофилологик таълим йўналишлари 1-босқич талабалари учун мўлжалланган мавзулари қуйидаги тартибда берилмоқда [2.1.2-жадвалга қаранг]. 82 2.1.2-жадвал I Unit Global information and you Lessons Listening 1.Ubiquity of English English in Tashkent 2.Information and security Intellectual property 3.Studying with multiple sources Data collection 4.Online–etiquette Real life behaviour and online behavior Review 1 Unit 2 Lifelong learning 5.Learning strategies Types of strategies 6.Effective study habits TV interview with a psychologist 7.Succeeding in LLL How to succeed in continuous learning 8.Social responsibility The song “man in the mirror” Review 2 Unit 3 Managemen t types 9.Service management Interview with a successful businessman 10.Human resource management Staff management 1.Finance management Tips for managing money 12.Risk management Interview with student organization Review 3 Unit 4 challenges and innovations 13.Career responsibility A job interview 14.Professional development Professional development opportunities 15.Latest achievement Recent inventions 16.World awards Anvar’s award Review 4 Нофилологик таълим йўналишлари 2-босқич талабалари учун мўлжалланган «Scale–up» дарслигида мавзулари қуйидаги тартибда берилмоқда [2.1.3-жадвалга қаранг]. 2.1.3-жадвал I Unit Global problems Lessons Listening 1.Problem cause How to reveal root causes of problems 2.Unintended consequences Human interference 83 3.Solutions Song: Hero by Marian Carey Review 1 Unit 2 Research perspectives 4.Motivation and inspiration Radio programme: Motivation and its types 5.Field of interest How to define your field of interest 6.Conference participation Conversation:conference preparation Review 2 Unit 3 Effective ways of research 7.Investigating skills Farobi, Beruni and Mirzo Ulugbek 8.Research issues Conversation: Undertaking a research 9.Social research Interview: Clear vision of some social researches Review 3 Unit 4 Practical outcomes 10.Practical and laboratory work Why is considered to be a practical and laboratory work 11.Analyze and report Conversation: Analyzing some social issues 12.Top research results Radio programme: Best know hows Review 4 Ушбу дарслик мавзулари нофилологик таълим йўналишининг билим даражаси B1-B2 талабалари учун мўлжалланган. Аммо аксарият талабаларнинг инглиз тилидан билим даражаси А1–А2 бўлгани боис талабалар учун талаб қилингин мавзулар қийинчилик қилади. Аксарият инглиз тили гуруҳларини эса аралаш билимга эга талабалар ташкил қилади. Нофилологик йўналиш, математика йўналиши учун мос бўлмаган мавзулар, машқларнинг қийинлик даражаси юқорилиги, нутқ фалиятининг гапириш кўникмасини ривожлантириш ва талабаларнинг билимлари ҳар–ҳиллиги уларга нисбатан индивидуал ёндашув инобатга олинмаганлиги, махсус мақсадларга йўналтирилмаганлиги, ушбу дарсликнинг асосан филологик 84 мақсадлар учун мўлжалланганлиги билан баҳоланади. Бундай вазиятдаинглиз тилидан турли билим даражасига эга бўлган талабаларни ягона давлат дастури асосида ўқитишнинг имкони йўқлиги билан баҳоланмоқда. Нофилологик таълим муассасалардаги касбий–соҳавий йўналишларнинг ҳилма– ҳиллиги улар учун алоҳида ёндашилган дарсликлар ва ўқув–қўлланмаларни ишлаб чиқиш масаласи долзарблиги билан баҳоланмоқда. Фан дастуридаги математика йўналиши талабаларини инглиз тилидан билим даражаларини ошириш, тил ўрганишга мотивациялаш, мустақил ижодий фикрлаш ва нутқ фаолиятининг 4 турини ривожлантириш жараёнида инглиз тили фанини ҳам ижтимоий ҳаёт билан, ҳам соҳавий масалалар билан боғлашга йўналтириш ва мутахассислик фанлар билан боғлиқликни таъминлаш керак бўлади. Нофилологик таълим йўналиш талабаларининг инглиз тилидан билим даражасини ошириш, тил ўрганишга бўлган қизиқишларини кучайтириш ва нутқ фаолиятининг гапириш кўникмасини аста–секинлик билан ривожлантириб бориш ва мутахассислик фанлари билан интеграциялашувини таъминлаш талаб этилади. Дарс соатларининг камлиги талабаларнинг билим даражаларини тенглаштириш учун улар билан индивидуал ишлаш, кичик гуруҳларда ва жамоавий ҳамкорликда ишлашни талаб қилинади. И.А.Попова [92;140–б.] фикрича, нофилологик йўналишдаги ОТМ ларда инглиз тили ўқитишнинг ўзига хос хусусияти, соҳавий мақсадларни максимал даражада ҳисобга олишнинг соҳавий тушунча ва терминлари, уларнинг лексик–синтактик ва грамматик хусусиятлари, муайян профессионал мақсад ва вазифаларга йўналтирилган оғзаки ва ёзма текстлари, вазиятли топшириқлар берилади. Замонавий касбий муаммолар ва уларни амалий ҳал қилиш усуллларини акс эттирадиган мавзулар шунга мос танланган грамматик материалларга асосланиши, шу билан бирга чет эл вакиллари билан юзага келиши мумкин бўлган мулоқот ҳолатларини эътиборга олиш зарур. Талабаларнинг фаоллигини ривожлантиришда уларни рағбатлантириш алоҳида аҳамият касб этади, унинг етишмаслиги 85 талабаларнинг тил ўрганишга бўлган эҳтиёжларини сўндириди. Талабаларнинг фаоллигини оширишда дарсдан ташқари ташкил этиладиган тадбирлар, фестиваллар, илмий–амалий конференциялардаги ютуқлари уларнинг қизиқишини ошириб, фаоллигини орттиради. Талаба катта аудиторияларда чиқиш қилса, тақдимотларда ўз ижодкорлигини намоён қилса, чет тилида нутқий қобилияти ривожланиб боради. Нофилологик ОТМ лар талабаларига чет илини ўқитишда уларнинг ўқув–билув фаолиятларини самарали ривожлантириш учун табақалаштирилган гуруҳларни шакллантириш зарур. Уларнинг билим даражаларига эътибор берган ҳолда қуйидаги гуруҳларга ажратилди (2.1.4– жадвал қаранг.). 2.1.4.–жадвал.Талабаларни инглиз тили билимлари асосида табақалаштирилган гуруҳларга ажратиш. Хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, чет тилларни ўрганишдаги турли тил аспектларининг ривожлантиришни ўз ичига олиб, улар қуйидагилардир: лингвистик, социолингвистик, прагматик, стратегик Нофилологик таълим йўналиш талабаларини соҳавий инглиз тилига ўқитишда интернет манбалари соҳавий материаллари, анимацион видео лавҳалар ва ижодий вазифаларни янгилаб туришга ёрдам беради. Талабалар 86Ю қ ори даража Касбий-соҳавий инглиз тилини ўзлаштиришга қаратилган кўникма ҳосил қилувчи ижодий топшириқларни бажариш Ўрта даража Умумий-соҳавий инглиз тилини ўзлаштиришга қаратилган ўқув ва ижодий машқларни бажариш Қуйи даража Умумий-соҳавий инглиз тилини ўзлаштиришга қаратилган вазифаларни бажариш касбий–аутентик материаллардан фойдаланиб ўз билим кўникмаларини ошириб боради. Нофилологик таълим йўналишида чет тилларни махсус мақсадларга йўналтириб ўқитиш ҳақидаги маълумотлар ва ESP нинг ўзига хос хусусиятлари ҳақида сўз борган. Олий таълим муассасаларининг ихтисослиги чет тили бўлмаган факультетлари бакалавриат босқичи битирувчилари тўрт йиллик таҳсиллари ниҳоясида ўрганган чет тили бўйича В2 даражани эгаллашлари лозимлиги ҳақида, аммо таълим ва тадқиқотлар давомида ушбу факультетлардаги талабаларнинг билим даражаси A1- A2 эканлиги аниқланди. Халқаро CEFR талабларига мувофиқ нофилологик таълим йўналишлари учун дастур, дарслик ишлаб чиқилган, аммо ушбу факультет талабаларининг билим даражаси турлича бўлганлиги боис ушбу турдаги дарсликлар инглиз тилидан билим даражаси паст бўлган талабалар учун қийинчилик туғдиради. Уларга нисбатан индивидуал ёндашув асосида таълим беришни талаб қилинади. 2.2–§. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг коммуникатив компетенциясини такомиллаштиришда ўзбек ва инглиз тиллари қиёсий таҳлилининг методологик мақсади Бугунги кунда ўзбек тилининг қардош ва қардош бўлмаган тиллар билан алоқаси, билингвизм, интерференция ҳодисалари ўзбек тилшунослари тадқиқотидаги энг долзаб муаммолардан бири ҳисобланиб, бу масаланинг янада чуқур ва атрофлича тадқиқ этиш заруратини кўрсатади. «Тилларнинг тўқнашуви тарихий зарурат бўлиб, улар бир-бирига таъсир этмай қолмайди» деб таъкидлайди Ж.Вандерс [111;17] Генетик ва типологик яқинлик даражасига мувофиқ бир тилнинг бошқа бир тил структур жараёнларининг ўзлаштириш хусусиятига таъсири шубҳасиздир. Ўзбек тилида араб, тожик, рус тилларининг ноқариндош оилаларга мансублиги маълум бўлса ҳам, ўзлашмалар миқдори етарлича, инглиз тилида эса роман, румин тилидаги славян элементлари умумий луғат таркибининг 40-50% ини ташкил қилади. Халқлар ўртасидаги тил 87 муносабатларининг кучайиши тилда мавжуд бўлган бир нечта элементларни атрофлича тадқиқ этиш заруратини ифодалайди. Тил интерференцияси она тилига хос хусусиятларни иккинчи тилда ихтиёрсиз равишда қўллаб юборишга айтилади. Она тилини ўзлаштириш жараёни бола тафаккурини ривожланиши билан боғлиқ, яъни бир пайтнинг ўзида ҳам фикрлаш ҳам гапиришни ўрганади. Иккинчи тилни ўзлаштириш жараёнида бола онгида тилнинг форма ва маъно хусусиятлари шаклланади ва она тили ўрганилаётган тилга нисбатан доминант даражада бўлади. Чет тилини ёшликдан мукаммал ўрганмаган шахс она тили системаси асосида фикрлаган ҳолда нутқ яратади. Ўрганилаётган тил лингвистик системаси нутқ жараёнида ўзига хос лингвистик интерференция ҳодисасига дуч келади. Ўзга тилни ўрганаётган шахс болалигидан ўрганиб келаётган она тилининг қоида, системасидан чиқиб кета олмайди. Бунда талаба дастлаб ўз фикрини она тилида шакллантириб, сўнгра унга тенг келадиган воситаларни чет тилидан топишга ҳаракат қилади. Билиш жараёни она тили асосида коммуникатив жараён эса чет тилида амалга ошади. Натижада чет тилини ўрганаётган сўзловчи она тили қоидаларини ихтиёрсиз равишда чет тилига олиб киради. Инглиз ва ўзбек тиллари турли оилаларга мансуб ва ўзига хос қирраларга эга. Ҳозирги Олий таълим муассасаларида талаффузни ўргатиш асосан нутқ фаолияти турларини шакллантиришга, ўстиришга ва ривожлантиришга қаратилиши муҳимдир. Коммуникатив компетенцияни шакллантиришда аввало лингвистик компетенция, яъни фонетик, лексик ва грамматик билимларини билиш муҳим аҳамият касб этади. Нутқий фаолиятининг асосий материали ўз ичига фонетик, грамматик ва лексик таркибни олар экан, тил материалларининг инглиз тилини ўргатишда муҳим ўрин тутиши аҳамиятли. Тил материаллари ҳамма нутқий фаолиятлар учун асосий материал ҳисобланади ва усиз биз нутқ фаолиятини эгаллай олмаймиз ёки уни амалга ошира олмаймиз. Тил нутқ воситаларига тилнинг товуш тизимини, оҳангни, грамматик тузилишини ва лексикасини киритиш мумкин. 88 Тилдаги лексемалар ҳар икки тилнинг лингвистик назарий асосларига мувофиқ таржима қилишни талаб этилади. Нутқ лексик бирликлардан ташкил топган ва ушбу бирликларни она тилидан инглиз тилига таржима қилганда лексик-семантик интерференция ҳодисаси намоён бўлади. Она тилининг таъсирида талаба икки тил ўртасидаги ижтимоий, маданий, лингвистик фарқларни ҳисобга олмасдан бир нечта хатоликларга йўл қўяди. Талаба сўзловчи томонидан қўлланилаётган кўп лексеманинг бошқа семалари ҳам борлигин ўйлаб кўрмайди. Масалан: «бормоқ, кетмоқ» сўзларининг маъноларини қуйидаги мисолда ўрганиб чиқсак: He is achieving his aim. Асл таржимаси : (У мақсад сари кетяпти) . Интерференцияга учраши: (He is going his aim). It’s bleeding. Асл таржимаси: (Қон кетапти). Интерференцияга учраши: ( Blood is going). Қор ёғяпти. Асл таржимаси: (It is snowing) . Интерференцияга учраши: (Snow is going) . Йўл юқорига қараб боради. Асл таржимаси: (The road runs up). Интерференцияга учраши: ( The way watch goes up ) . Поездь ҳозир юради. Асл таржимаси: (The train is going now ) . Интерференцияга учраши: ( The train is walking now ) . Вақт ўтяпти. Асл таржимаси: (The time is runni ng ) . Интерференцияга учраши: ( The time is going ) . Кўйлак унга мос келди. Асл таржимаси: ( The dress matches her ) . Интерференцияга учраши: (The dress fits her). Пъесса намойиш этиляпти. Асл таржимаси: (The play goes). Интерференцияга учраши: ( The play presents ). Дарс бўляпти. Асл таржимаси: ( The lesson is lasting ). Интерференцияга учраши: ( The lesson is being ). Лексик-семантик интерференцияни бир нечта маъно оттенкаларига, эмоционал-экспрессив бўёқдорлигига кўра фарқланадиган синонимлар орасида ҳам учратиш мумкин. Ўзбек тилида қарамоқ, кўрмоқ, кузатмоқ, 89 тикилиб қарамоқ каби синонимлар мавжуд ва уларнинг инглиз тилида анологи қуйидагича : to see, to watch, to look, to gaze, to stare. Ушбу сўзларни инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилганда турли хил интерференцияга учрайди. I have not seen you since Monday. (Мен сени душанба кундан бери кўрмадим). I could not watch my favorite TV- series yesterday. (Кеча севимли фильмимни кўра олмадим). Ўзбек тилида қуйидаги иккала гапнинг таржимасида «кўрмоқ» феълидан фойдаланилган. Бироқ инглиз тилида ушбу феълнинг бошқаси билан алмаштириб бўлмайдиган анологи бор. Агарда ушбу феълларни нотўғри танланадиган бўлса, лексик-семантик интерференция содир бўлади ва гапнинг семантик тузилишига таъсир қилади. Профессор Ж.Жалолов интерференцияни [43; 204 –б. ] 3 турга ажратади: 1) тил интерференцияси; 2) маданиятлараро интерференция; 3) методикалараро интерференция. Талабаларнинг нутқ қобилиятларини шакллантиришда лексик бирликларнинг ўрни беқиёс. Инглиз тилида гапиришда лексик бирликларнинг нотўғри қўллаш натижасида мазмуний жиҳатдан нотўғри қўлланилган гапларнинг пайдо бўлишига олиб келади. Масалан қуйидаги вазиятларда нотўғри қўлланиш кузатилади: 1. He is a beautiful boy.(нотўғри қўлланиш) She is a beautiful girl. (тўғри шакл). Инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилинганда «beautiful» ва «handsome» сўзлари бир маънонини англатади, лекин қўлланиш усули турлича, яъни «beautiful» чиройли, гўзал, хушбичим ва соҳибжамол деган маънони англатса, «handsome» эса кўркам, ўктам, келишган деган маъноларда эркакларга нисбатан қўлланилади. 2. Қуйидаги сўзлар лексик нотўғри қўлланилган Can you see that tallman? нинг ўрнига Can you see that highman?деб қўлланилган ва «High» сўзи инсонга эмас, балки бино, дарахт, тоғ ва бошқа буюмларга нисбатан қўлланилади. «tall» сўзи эса инсонларга нисбатан қўлланилади. 90 3. Ўзбек тилида шифокорларнинг мутахассислигига мувофиқ қулоқ шифокори, тиш шифокори каби турларга ажратилади, лекин инглиз тилида уларни махсус номлари мавжуд. Тил ўрганувчилар она тили сингари таққослаб, инглиз тилида «dentist» нинг ўрнига «tooth doctor» деб нотўғри қўллайди. Масалан, « He is a dentist » нинг ўрнига « He is a tooth doctor » д еб нотўғри қўллаш мавжуд. 4. Инглиз тилида «Girl» сўзи «daughter» нинг ўрнинг талабалар томонидан қўлланилади. Менинг иикита қиз фарзандим бор деб таржима қилинадиган гапининг ўрнига I have got two daughters деб қўллайди. 5. Ўзбек тилида кўплик сон шакли от олдидан келган саноқ сон билан ифодаланади, «-лар» қўшимчаси қўшилмайди ва сонлар кўпликни ифодалайди, инглиз тилида эса отларнинг кўплик шаклини ифодалашда саноқ сондан кейин келган отга «-s», «-es» каби қўшимчалар кўплик шаклини ифодалайди. Масалан, I have got two brothers нинг ўрнига I have got two brother деб нотўғри қўлланилади. Нофилологик йўналишларда чет тилларни ўқитишнинг ўзига хос мураккабликлари ва қийинчиликлари мавжуд: абитуриентларнинг айнан мутахассислик йўналишига махсус тайёргарлик билан ўқишга кирганликлари, бироқ чет тили бўйича бундай алоҳида тайёргарлик бўлмаганлиги боис, талабаларнинг чет тили билимлари анча пастлиги, гуруҳларда турли даражадаги талабаларнинг бирга ўқиши, бундан ташқари айрим талабаларнинг чет тилини ўзи учун нозарур деб ҳисоблашидан келиб чиқмоқда. Тадқиқот жараёнида нофилологик таълим йўналиши талабаларининг г апириш жараёнида одатда қуйидаги қийинчиликларга дуч келинади: тўхтаб қолиш, эслаб–эслаб гапириш, товушларни аниқ талаффуз қила олмай гапириш, орфоэпик меъёрларга риоя қилмай ёки уларни ўз она тилидагидек меъёрлар билан аралаштириб хато қўллаш оқибатида хатоларнинг юз бериши кузатилади. Жумладан, синтактик жиҳатдан гап бўлакларининг таркиби катта тафовутга эга, яъни она тилида гап бўлаклари эга, иккинчи даражали 91 бўлаклар ва кесимдан иборат бўлса, инглиз тилида эса эга, кесим ва иккинчи даражали бўлаклардан иборат бўлади. Қуйида инглиз тилида гапириш жараёнида йўл қўйиладиган қийинчиликларни ва айни пайтда уларни бартараф этиш имкониятларини кўрсатиб ўтамиз: [76; 48–50] 1. Инглиз ва ўзбек тиллари турли оилаларига мансуб. Бу тилларни ўрганувчиларига фонетик, грамматик ва лексик қийинчиликларга сабаб бўлади. 2. Фонетик қийинчиликлар: а) акустик хусусиятига кўра бир–бирига жуда ўхшаш бўлган турли товушлар (айниқса бу тошувларнинг муқобили она тилида мавжуд бўлмаса): б) – унлиларнинг қисқа–узунлиги; в) – ундошларнинг сўзлар охирида келганда жарангли ёки жарангсизлиги; г) турли ифода тасвирларини қабул қилиш; д) маънодош гуруҳлар ёки сўзларнинг ўзаро алоқадорлигини аниқлаш. 3. [ ] ва [Ə] товушларини ўрганишда деярли барча талабаларƟ қийналадилар. Бунга сабаб ўзбек тилида тиш оралиғи товушлари мавжуд эмас. Бизнинг ўқувчиларнинг тили бу товушларнинг талаффузига кўникма ҳосил қилмаган. [р] товушининг инглиз тилидаги талаффузи ўзбек тилидаги р товушидан фарқ қилганлиги сабабли, бу товушни талаффузида ҳам қийналадилар. 4. [т, д] товушларнинг талаффузи ҳам иккала тилда бир хил эмас, шунинг учун уларнинг талаффуз этилиши ҳам баъзи талабаларга қийинчилик туғдиради. [w] товушининг талаффузини талабалар [в] билан адаштирадилар. Юқорида келтирилган товушларни тўғри талаффуз қилишни ўргатиш учун ўқитувчи тилнинг жойлашувини имкон қадар амалда кўрсатиб, талабаларга тушунтириб бериб, такрорлаш машқлари орқали мунтазам текшириб талабаларнинг талаффузига ҳар дарс алоҳида эътибор бериб борса, мазкур товушларнинг қийинчиликлари бартараф этилади. Бундан ташқари қуйидаги ҳолатлар ҳам ўқувчилар учун фонетик қийинчиликлар яратади: e ҳарфининг сўз охирида талаффуз этилмаслиги– apple, Pete; gh ҳарф бирикмасининг сўз 92 ўртасида ўқилмаслиги– eight, night; k ҳарфининг сўз бошида n дан олдин талаффуз этилмаслиги– knock, knee ва бир қатор қийинчиликлардир. Ўзбек ўқувчиларининг аксарият қисмига хос бўлган бу қийинчилик бу кўплик ёки замон ясовчи қўшимчалар қўшилганда талаффузида суффикслардан олдин [Ə] товушини қўшиб талаффуз этилишидадир: books [bu’kƏs ], happened [ hæpƏ’nƏd]. Кўриниб турибдики, бундай кераксиз товушни қўшиш орқали улар сўз урғусининг ҳам ўрнини ўзгартирмоқдалар. Ўқувчиларнинг транскрипцияни ўқий олмасликлари ҳам алоҳида бир муаммодир. Сўзларнинг тўғри талаффузини ўргатиш товушларни ифодаловчи белгиларни ҳам ўргатиш лозим. Ушбу фонетик қонун–қоидаларни тўғри қўллаш инглиз тилида талаффузнинг равон бўлишини таъминлайди. Инглиз тилида товушлар ўзбек тилидаги товушлардан фарқ қилиб талаффуз қилинади. Бу эса талабаларда фонетик билим, малака ва кўникмаларни шакллантиришни тақазо этади. Талабага гапириш кўникмасини ривожлантириш учун алоҳида сўзларни эмас, ибораларни ёдлаш, ҳар бир ёдланаётган янги иборалар иштирокида камида 10 та гап тузиш ва уларни қайта–қайта ўқиш орқали ёдланаётган иборанинг ҳар бирини эслаб қолиш вазифаси берилса, талабанинг гапириш кўникмаси янада ривожланади. Масалан, work сўзи иштирокидаги ибораларни қуйидагича лексик маъноларда фаоллашади. 1. I was at work yesterday. – Кеча ишда эдим. 2. Do you have to work? – Ишлашингиз шартми? 3. He is out of work . – У ишсиз. 4. We’ll work it out. – Биз буни ҳал қиламиз. 5. I have a lot of homework – Менинг уйга вазифаларим кўп. 6. She’s doing the housework. – У уй ишларини қилаяпти. Талаба чет тилидаги ҳамма сўзларни билса–ю, гаплар, сўзлар ўртасидаги боғланишларни билмаса, у нутқнинг мазмунини тушунишга қийналади. Шунинг учун олий таълимда талабаларга грамматикани ўргатиш жудаям муҳимдир. Агар талаба грамматик кўникмаларни яхши эгалламаган 93 бўлса, у ўз фикрини тўғри баён эта олмайди. Гапиришда, ёзишда ва таржимада қийналади. Тил грамматикаси ўзига хос мураккаб системадир ва у бевосита нутқ кўникмасини шакллантиришда фаол иштирок этади . Шунинг учун ҳам уни ўзлаштириш осон эмас. Талабалар қуйидаги қийинчиликларга одатда дуч келадилар: 1) она тили ва инглиз тилидаги гаплардаги сўз тартиби ўртасидаги фарқ; 2) грамматик омонимларни фарқлаш, яъни would сўзининг ёрдамчи феъл ва модал феъл сифатида қўлланилши; 3) Кўп маъноли қўшимча ва ёрдамчи сўзларнинг мано ва вазифаларини фарқлаш. Масалан, «ed» (« He used this tool yesterday» – У кеча бу асбобни ишлатган эди ва «He used to smoked a lot» – У кўп чекишга одатланган эди), «–(e)s»; 4) Қисқартма шаклларни тушуниш ва фарқлаш; 5) – « d (had, would)–I’d let it go (I would бўлиши ҳам, I had бўлиши ҳам мумкин. Маънода фарқ қилади); 6) – « s (has, is)–He’s a son (he has ёки He is бўлиши мумкин. Маънода фарқ қилади). Артикль муаммоси грамматика ўрганишдаги энг катта муаммо деса ҳам бўлади. Кўпчилик инглиз тили ўрганувчилар билан суҳбатлашиб кўрганимизда, деярли ҳаммалари инглиз тили грамматикасини ўзлаштиришларида асосан артикль ва замонлар қийинчилик туғдиришини айтганлар. Дарҳақиқат, ўзбек тилида айнан артикль сўз туркуми бўлмагани учун уни қўллашда ва таржима қилишда қийналадилар. Артикль қоидаларни ёд олиш керак , б ироқ қоидалардаги талайгина истисно ҳолатлари тил ўрганувчиларга қийинчилик туғдиради. Таржимаси аниқроқ қилиб ўргатилса, талабалар артиклни қўллашда кўп қийинчиликларга учрамайдилар. Масалан: ноаниқ артикль бир, қандайдир бир деб, аниқ артикль эса ўша, ҳалиги деб таржима қилинади деб ўргатиш мумкин. Бир сўз билан айтганда, артиклнинг ишлатилиш ҳолатларини талаба ларга мисоллар ёрдамида қайта–қайта 94 тушунтирилса, инглиз тилидаги бу ёрдамчи сўз туркумини ўзлаштиришдаги қийинчиликларни камайтириб бартараф этса бўлади. Инглиз тили грамматикасини ўзлаштиришдаги қийинчиликлардан яна бири предлоглардир. Ўзбек тилида предлоглар келишик қўшимчалари билан ифодаланади. Инглиз тилида эса келишик қўшимчалари предлоглар орқали ифодаланади. Жумладан, ўзбек тилидаги ўрин–пайт келишиги, инглиз тилида in, on, at предлоглари билан ифодаланиши мумкин. Масалан: in — in January, in 2015, in a week on — on Monday, on January 15, on birthday at — at the weekend, at 10 o’clock. Ўрин пайт келишигининг қўшимчаси, ўрин жойни билдирганда ҳам инглиз тилида юқоридаги предлоглардан фойдаланамиз. Масалан: in — in Uzbekistan, in Madrid, in our week on — on the sofa, on the table at — at the station, at school инглиз ва ўзбек тилларида сўз тартибининг ўхшаш эмаслиги кузатилади . Маълумки, инглиз тилида сўз тартиби қатъийдир, аксарият ҳолларда дарак гап бошида доим эга туради кетидан эса кесим келади. Ўзбек тилида эса гап бўлаклари ўрнини алмаштирсак ҳам маъноси ўзгармайди. Таржимада эса ўқувчилар қийинчиликларга учрайдилар. Методистлар фикрига кўра, инглиз тили грамматикасини ўргатишда, авваламбор, грамматика минимумини тўғри танлаш ва инглиз тили грамматикасини ўзига хос хусусиятларини инобатга олиш тақозо этилади. Инглиз тили грмматикасини ўзига хос қийинчликлари ва хусусиятлари қуй и дагилар: инглиз тилидаги нотўғри феъллар мавжудлиги, инглиз тилидаги гап қурилишни қатъийлиги, инглиз тилидаги артикллар, предлог ва замонларнинг кўплигидир. Шу каби хусусиятлар инглиз тили грамматикасини ўзбек тили грамматикасидан фарқлайди. Инглиз тил и ни ўрганишда талабаларда коммуникатив фаолиятда бир қатор муаммоларга дуч келади: 1. Инглиз тилида маъноси ҳар – хил, товуш шакли эса ўхшаш сўзларни (омофонларни) ёки феълининг мажҳул нисбатдаги феълларни тинглаш ва тушуниш оид шаклий қийинчиликлар акс этади: Омофон ва мажҳул 95 нисбатдаги феъл бир қарашда танишга ўхшайди, бироқ аудиоматннинг мазмунини пайқашда ва сўзловчининг нутқига жавоб беришда мураккаблик касб этади. 2. Олинаётган ахборот қамровидаги нима, қаерда, ким билан, қачон бўлиши каби далилларни идрок этишда улар орасидаги боғланишни илғаб олиш, шунингдек, умумий ғояга таалуқли м азмунга доир қийинчиликлар мавжуддир. 3. Ҳар қандай касб эгаларининг одатий мулоқоти касбий муносабатларнинг асоси ҳисобланади. Сўзловчининг н утқи ни идрок қилишдаги қийинчиликлар эса нутқ тезлиги, оҳанги ва механик ёзилган аудио матннинг мураккаблиги, аудиоматнни бир марта идрок қилиш, нотаниш одамни тинглаш, овоздаги ўзига хослик каби муаммолар ҳам мулоқотга киришишда қийинчилик туғдиради; 4. Диалогик нутқда сўзловчининг нутқига жавоб қайтариш, монологни тинглашда, жумлаларни эшитиши хотирасида сақлаш ўқувчи учун муайян қийинчилик келтириб чиқаради; Тилшунослик нуқтаи назаридан содир бўладиган бир қатор қийинчиликлар лисоний – лексик, грамматик ва фонетик қийинчиликлар деб аталади. Лексикада жуфт тушунчалар (масалан, дунё томонларини ифодаловчи сўзлар, кўп маънолилик (полисемия) турғун бирикмалардаги сўз маъноси, ёрдамчи сўзлар, грамматик жиҳатдан она тилида мавжуд бўлмаган ҳодисалар ёки фонетик тарафдан сўзнинг ёзувда ва талаффузда кескин тафовути, урғу ва оҳангнинг ўхшамаслиги тегишли қийинчиликларга сабаб бўлди. Аудиоматн тузилишига оид қийинчиликлардан баён этилаётган ахборотни илғаб олишда аудиоматннинг тузилиши (композицион –мазмуний тузилиши) ҳам қийинчиликларга олиб келиши аниқланган. Гапнинг ёки сатр бошида гапларнинг бир – бирига мантиқан боғлиқлиги, нотаниш лексик бирликлар иштироки ва қатор ўхшаш композицион –мазмуний ҳолатлар аудиоматннинг тушунилиши даражасини белгиловчи омиллардир [101; 329–б.]. 96 Хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, агар талаба ўз она тилини яхши билса, тил қонун–қоидаларига амал қил са , унинг мавжуд лингвистик тажрибаси бошқа чет тилини ўзлаштиришига ҳам замин бўлади, тилнинг грамматик тушунчаларини ва атамаларини тезроқ ўзлаштиришига ёрдам беради. Шу тариқа, тиллараро ўхшашлик ва фарқ қилувчи омилларини ўрганиб, бошқа тилни осон ўзлаштиради. Фонетик, лексик ва грамматик даражада тил ҳодисаларини солиштириш лингвистика соҳасини бойитувчи материал беради ва ушбу масалада тиллараро қиёсий таҳлил муҳим аҳамиятга молик масаладир. Бу чет тили даги янги материални шунчаки ўзлаштиришгина эмас, балки унга талабаларда чет тилига бўлган алоҳида қизиқиш билан ёндашувни ҳам таъминлайди. Агар ўқувчи бир тилнинг қоидалари ва асосий тушунчаларини яхши билса, бошқа тилни ҳам ўргана олишига ишонч билан қарайди. Шахснинг лингвистик билимларни эгаллаб бораётганлиги гўё илмий янгиликларни ўз онгида кашф этиб бораётгандек, ҳам қизи қарли, ҳам янада кўпроқ билиш мотивациясини кучайтиради. Талабаларнинг гапириш кўникмасининг шаклланишига тил ҳақидаги билимларнинг аҳамияти юксакдир . Бу борада дарс жараёнида ўқитувчи тиллар орасидаги фарқлар ва ўхшашликлар , тил интерференцияси ни тушунтириб бориши ҳам катта аҳамиятли ўрин тутади, айниқса, замонавий ахборот технологиялари воситаларидан, электрон ресурслардан фойдаланиб, дарс ўтилиши ўқувчи–талабаларга дарсни осон ўзлаштириш , тилнинг лексик ҳамда грамматик ҳоди саларини қиёсий ўрганиб, турли машқларни бажаришда катта имконият яратади. 2.3–§. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг инглиз тили машғулотларида нутқ фаолиятини такомиллаштиришда амалий машқ ва топшириқлар тизими Инглиз тилини ўқитишнинг асосий мақсади талабаларнинг коммуникатив маданиятини шакллантириш, ривожлантириш, чет тилини амалий ўзлаштиришга ўргатишдир. Ўқитувчининг вазифаси ҳар бир талаба 97 учун тилни амалий ўзлаштириш учун шароит яратиш, уларга ўз фаоллигини, ижодкорлигини намойиш этишига имкон берадиган шундай ўқитиш усулларини танлаш, чет тилларини ўқитиш жараёнида талабанинг билиш фаолиятини фаоллаштиришдир . Инглиз тили дарсларида талабалар ўртасида лингвистик компетенцияни шакллантиришда машқлар ёрдамида амалга оширилиши мумкин. Сўз бирикмаларини ясаш маҳоратини ўзлаштириш, уларнинг таркибий қисмларининг маънолари ва уларга мос келадиган сўз ясаш моделини билиш асосида нотаниш сўзларнинг маъноларини мустақил равишда англаш қобилиятини ўзлаштиришни англатади [126;58–59–б.]. Чет тилини ўрганадиган ҳар бир киши биринчи навбатда чет тилида мулоқот қилиш учун зарур бўлган сўз бойлигини яхши ўзлаштириши керак. Асосий эътибор, талабаларнинг нутқини янги сўзлар ва иборалар билан бойитишга, уларни мулоқот фаолиятига тайёрлашга, нутқ кўникмаларига ўргатишга, нутқда аниқлик ва изчилликка эришишга қаратилиши керак. Агар талабалар иборалар ва жумлаларнинг маъносини тушунишни ўргансалар, ўз фикрларини ёзма ва оғзаки баён қилиш кўникмаларига эга бўлсалар, ўз нутқларида иккиланмасдан бир сўзни бошқасига алмаштириши, синонимлардан фойдаланиши мумкин [19; 38–б.]. Нофилологик таълим муассасаси талабаларининг нутқий малакаларини ўстиришга эришиш дарс давомида олиб бориладиган амалий машқлар орқали амалга оширилади. Тил ўрганишда машқлар, уларнинг типологияси бўйича В.А.Бухбиндер, Э.И.Пассов, И.Л.Бим, Б.А.Андриянова, Б.А.Брилева, Ж.Жалолов. М.Джусупов ва Э.Лагай тадқиқотларида турли фикрлар билдирган [ 30 ;92–99], [ 90 ; 40], [2 7 ;264], [7 1 ;112–122], [1 5 ; 350], [2 9 ; 79–86], [4 4 ; 432], [3 9 ; 140], [6 9 ; 196] . Тилни ўрганиш, одатда, машқ қилиш йўли билан амалга оширилади. Машқларнинг асосий мазмуни тил ўрганувчиларда ва нутқ ўрганувчиларда нутқ фаолияти турлари бўйича кўникмаларни ҳосил қилиш, шакллантириш ва ривожлантиришга қаратилади. Машқлар нутқ фаолияти турларини эгалловчи, осонлаштирувчи ва тезлаштирувчи ўқув воситаси бўлиб, тил 98 таълимида қўлланиладиган машқлар, уларнинг типологияси масалалари методист олимлар, лингводидактик ишларида кенг тадқиқ этилган [3 8 ;81 –б. ] . Машқ бажаришда унинг динамик ва статик жиҳати ўрганилади. Статикадаги машқ материали ҳарф, товуш. сўз, график жумла ёки матн ҳам бўлиши мумкин ва муайян рақам ёки ҳарф билан белгиланган, дарснинг бевосита таркибий қисмини ташкил этадиган ўқув–методик категория дир. Динамикадаги машқ эса чет тили ўқитувчисининг дарсда бажарадиган, ҳарф ёзиш ёки талаффуз қилишдан тортиб, матнни идрок қилиш, тушуниш, ўз фикрини бемалол баён қилишгача бўлган фаолияти тушунилади [4 3 ;432 –б. ] . Хорижий тилларни, хусусан инглиз тилини ўрганишда машқлар тизимининг ўрни беқиёс, И.В.Рахманов барча машқлар тўпламини икки турга: тил ва нутқ машқлар тизими деб қўлласа, В.А.Бухбиндер эса информацион, операцион ва мотивацион турларга ажратади [8 5 ;320 –б. ] . Э.И.Пассов ўз вақтида ҳар қандай машқлар коммуникатив, лингвистик ва психологик хусусиятга эга деган фикрни илгари сурган эди [88; 6–8]. Унинг фикрича, коммуникатив машқлар, ҳақиқий коммуникатив машқлар ва шартли коммуникатив машқлар турларига бўлинади. Ҳақиқий коммуникатив машқлар мулоқот жараёнида пайдо бўлса, шартли коммуникатив машқлар машғулот жараёнида мулоқот вазиятини юзага келтиришни тақозо этади [89; 223–б.]. Э.И.Пассовнинг тадқиқотларида чет тилини ўрганишга йўналтирилган коммуникатив аспектга мувофиқ, уч йўналишдан иборат тизимни кузатишимиз мумкин [88; 14-16–б.]: 1. Мулоқот кўникмасини шакллантиришга йўналтирилган машқлар жамланмаси; 2. Мулоқот кўникмасини такомиллаштиришга йўналтирилган машқлар жамланмаси; 3. Ўрганилган лексик материал воситасида шахсий мулоқот кўникмасини ривожлантиришга доир машқлар жамланмаси. 99 И.В.Рахманов [95; 187–б.] эса машқлар тизимини тил ва нутқ машқлари, рецептив ва репродуктив, аспектли ва комплекс машқлар, ўқув ва соф коммуникатив машқлар, тайёрлов ва назорат машқлари; машқларни бажариш хусусиятига кўра: оғзаки ва ёзма, бир тилли ва икки тилли, механик ва ижодий, синф ва уй машқлари, якка, жуфт, хор машқлари, танланган материалига асосан: диалогик ва монологик нутқ машқлари деб таснифланишни таклиф этди. А.Н.Шукин машқлар тизимини қуйидагича 3 турга ажратган: таклиф этилишига кўра (назорат, комплекс, рецептив); тавсифий характерига кўра (диалогик ва монологик), бажариш усулига кўра (оғзаки/ёзма, синфда/ уйда, якка/ жамоа бўлиб) машқлар мавжуд [125; 416– б.]. Ихтиёрий қобилият, малаканинг шаклланиши фаолият, машқ қилиш давомида ривожланади. Машқ мақсадга кўра талабалар тилни ўзлаштириш жараёнида ва нутқий фаолиятга мувофиқ тил материалига асосланиб, йўналтирилган фаолиятни ўз ичига олади, Ушбу жараён тил малакалари ва кўникмаларининг шаклланиши учун асос бўлади [70; 112–122 –б. ]. Ўзбек чет тили методистлар томонидан 1970–1980–йилларда ўтказилган тадқиқотларга мувофиқ (Ж.Жалолов, Т.Сатторов, А.Сойназаров ва бошқалар) чет тил машқлар тизимини шакллантирувчи, ривожлантирувчи ва такомиллаштирувчи турларга ажратади. Шакллантирувчи босқичида тил материалини ўзлаштиришда, риволантирувчи машқ эса нутқда тил материалини қўллашда ва такомиллаштирувчи машқ эса чет тилида фикрни баён этиш, ўзга шахс фикрини баён этиб тушуниш мақсадида бажарилади [43; 432–б.]. Ж.Жалоловнинг фикрига кўра, [43; 330–б.] машқлар нутқ фаолияти турлари (гапириш, ўқиш, ёзиш ва тинглаб тушуниш) ҳамда тил материали (лексика, грамматика ва талаффуз) машқлар деб ҳам номланади. Бундан ташқари, оғзаки ва ёзма машқларга ҳам бўлинади. Оғзаки машқ диалог ва монолог машқларида ҳамда оғзаки бажариладиган лексик, грамматик ва талаффуз машқларига, ёзма машқлар эса фикрни ёзувда ифода этиш учун қўлланилади. 100 Е.А.Лагайнинг тадқиқот ишида эса машқлар 3 турга ажратилади: рецептив машқлар (тайёрлов, аналитик ва имитатив), репродуктив машқлар (синтетик, яримконструктив), продуктив машқлар (конструктив ва трансформацион) турларига бўлиб ўрганилган [69; 91–б.]. Демак, кетма–кет ёки алоҳида бажариладиган амалий аҳамиятга эга ўқув жараёнини такомиллаштириш ҳамда мустаҳкамлашга хизмат қиладиган ҳаракатлар ўқув жараёнидаги машқлар дейилади. Машқлар дарс давомида мавзуни мустаҳкам ўзлаштиришга йўналтирилиб, ўқитувчи томонидан талабаларнинг билим даражаларига мос равишда танланади. Нутқ фаолиятининг турларидан гапириш кўникмасини такомиллаштирга йўналтирилган машқ ва топшириқлар тадқиқот мавзисидир. Биз уларнинг фикрини қўллаб-қувватлаган ҳолда, нутқ фаолияти турининг гапириш кўникмасини қўллашга йўналтирилган машқларни Ф.Клиппел [84] ва Е.Лагай [69 ; 110–б.] томонидан таклиф қилинган рецептив, репродуктив ва продуктив машқлар турларидан тавсия қилдик. «Йўналтирувчи интервью» (Guided interview) коммуникатив машқи икки босқичда амалга оширилади. Биринчи босқичда кичик гуруҳлар ташкил этилади ва гуруҳларга турли хил мавзулар берилади. Мавзу бўйича жавоблар ёзилган бўлади ва талабалар биргаликда унга мос мантиқий саволлар тузадилар. Жумладан, «Job interview» (Ишдаги интервью) мавзуси бўйича қуйидаги саволлар ёзилади: – tell me about yourself; –What experience do you have in this field? –What do co–workers say about you? –What have done to improve your knowledge this year? –how long would you expect to work with us if you hired? –tell us why would we hire you? Ҳикояни қисқартириш (Shrinking the story) коммуникатив машқи да бир нечта талаба қатнашади, 3 та талаба ташқарига чиқиб туради. Қолган талабалар ҳикояни ўқиб муҳокама қилганларидан сўнг 1– талаба чақирилади ва унга ҳикояни гапириб берадилар. Шундан сўнг ҳикояни тинглаган талаба 101 2–талабага, 2–талаба учинчи талабага ҳикояни айтиб беради. Ниҳоят асл матн ўқиб тингланади ва хулоса чиқарилади (2.2.1.– расмга қаранг). a little girl lived in the forest the village called her Lit tle Red Riding Hood. A mother asked to take to it to her grandmother Mother cautioned not to dawdle along the way She forgot her promise to her mother the wolf appeared beside her She said to the wolf where her grandmother’s house The wolf knocked at the grandma’s door, came into the house and the wolf gobbled her up! Red Riding Hood cried and asked to help The woodsman knocked out the wolf Little Red Riding Hood and her Grandmother had a nice lunch they live together forever. 2.2.1.– расм. Ҳикояни қисқартириш (Shrinking the story) «Ҳикояни қисқартириш» (Shrinking the story) бўйича оптимистлар ва пессимистлар(Optimists and pessimists )коммуникатив машқи. Ушбу методда гуруҳ иккига, яъни оптимистлар ва пессимистларга бўлинади ва муҳокама учун мавзу танланади. Жумладан, «equation» мавзусига оптимистлар тенгламаларнинг таърифини ва тенгламаларнинг хусусиятларини айтишса, пессимистлар эса тенгламаларнинг бир номаълумли ва икки номаълумли турларини ҳақида гапирадилар. Муҳокама жараёнида пессимистлар оптимистларнинг жавобларини билдирадилар ва оптимистлар пессимистларни уларга қўшимча сифатида гуруҳларда ёзма жавоб ёзадилар ва ўйин якунида фикрлар умумлаштирилади ( 2.2.2–расмга қаранг ) 2.2.2–расм.«Оптимистлар ва пессимистлар» (Optimistics and Pessimistics) коммуникатив машқи. 102Equations and its properties OPTIMISTS Types of equations PESSIMISTS Якка, жуфт ва гуруҳ бўлиб ўйлаш ва баҳам кўриш. (Think individual, pair, group and share) коммуникатив машқи. Ушбу машқда мавзу танланади ва биринчи гап ўқитувчи томонидан тузилади (Кунларнинг бирида…. Ўқитувчи паст овозда мусиқа қўяди, мусиқа тугагунча талабалар якка тартибда фикрларини ёзма баён этадилар.Талабалар фикрларини ёзиб тугатгач, уни шериклари билан ўқиб муҳокама этадилар, шундан сўнг гуруҳ 2 ёки 3 га бўлиниб фикрлар жамоада муҳокама этилади. Ҳар бир талабанинг ёзган фикридан парча олиниб ҳикоя якунланади ва гуруҳ сардори томонидан ўқиб эшиттирилади. Ушбу машқ турида гапириш билан вир вақтда ёзиш ва ўқиш ҳам қатнашади (2.2.3 –расмга қаранг): 2.2.3–расм.«Якка, жуфт ва гуруҳ бўлиб ўйлаш ва баҳам кўриш» (Think individual, pair, group and share) коммуникатив машқи А дан Ҳ гача (From A to Z) номли коммуникатив машқда талабалар мавзу бўйича кичик гуруҳларда муҳокама қиладилар ва қисқача маълумот ёзадилар. Сўнгра уларга тинглаш учун диалог эшиттирилади ва алифбо тартибида гуруҳ бўлиб диалог тузадилар. Сўнгра уни ролларга кириб ўқиб берадилар ва охирида талабалар томонидан камчиликлар ва хатолар айтилади, талабалар бир–бирларининг ишларига баҳо берадилар (Peer Correction) ва мавзу умумлаштирилади (2.2.4–расмга қаранг): 2.2.4– расм. «А дан Ҳ гача» (From A to Z) коммуникатив машқи 103Once upon a time…….. Actually, what can you say about playing computer games? I heard you are keen on. But sometimes I have free time especially after the lesson. Cool. Don't you know it's disadvantages. It really influences your eye sight. Don't worry. From today I promise you to do much more useful activity in order to live and stay healthier. Once upon a time ….. Ролли ўйинлар (Role plays) коммуникатив машқида талабалар берилган мавзу бўйича, биргалашиб, муҳокамалашадилар ва биргаликда сценарий ёзадилар. Сўнгра уни ўқиб чиқадилар ва ролларга бўлиниб ижро этадилар. Якунида ўйнаган ролларидан қониқдиларми ёки йўқми, яна рол ўйнасалар қайси хатони қилмаган бўлар эдингиз, нима учун каби саволларга ёзма жавоб ёзадилар (2.2.5– расмга қаранг): Cultural identity of schoolchildren (Group mate’s beliefs, Respect, Kindness to others, Attitudes toward others, Trustworthiness, Comparison, Integrity, Persistence, Personal responsibility, Teaching other’s to respect each other within the class.) 2.2.5–расм. «Ролли ўйинлар» (Role Plays) коммуникатив машқи. Шундан келиб чиққан ҳолда, биз нутқ фаолияти турларидан гапириш кўникмаси учун қўлланиладиган машқлар турларини таснифлашга ҳаракат қилдик ва тил динамикасида бажариладиган ва нутқ фаолиятида кўникма ва малакаларни шакллантиршга доир машқлар тизимидан ҳамда Е.Лагай [69 ; 110–б.] томонидан таклиф қилинган рецептив, репродуктив ва продуктив машқлар турларидан фойдаландик. Ушбу таснифларни асос сифатида қабул қилган тарзда нутқ фаолияти турларини интеграциялашнинг I босқич талабалари учун нутқ фаолиятида кўникма ва малакаларни шакллантиришга йўналтирилган рецептив, репродуктив, продуктив машқлардан фойдаланишни, II босқич учун эса мавзулар бўйича тил кўникмалари динамикасидан келиб чиқиб, нутқ фаолиятидан гапириш кўникмасини ривожлантиришга йўналтирилган ситуатив–коммуникатив, ижодий ва интегратив машқлар тизимини қўллашни тавсия этамиз. Коммуникатив 104Organize your role play • parents • neighbour • teacher • grandmother • friend Act your role play • Beginning • main part • ending • conclusion Giving feedback constructive feedback teacher- student student- student reflective writing компетенция хорижий тилларни ўқитиш қоидаларида долзарб масала сифатида талабаларнинг коммуникатив кўникмасини шаклланишда етакчи рол ўйнайди. Хорижий тилларни ўқитиш амалиётида коммуникатив фаолиятга йўналтирилган машқлар ва топшириқлар тўплами кенг қўлланилади. Нутқ малакаларини ўзлаштириш деганда, сўз, сўз бирикмаси гапдан бошлаб, йирик миқёсдаги мураккаб матнгача бўлган нутқ ҳодисаларини ўз ичига олган машқ бажариш жараёнидир. Мулоқот кўникмасини шакллантириш жараёнида лексик материалларни ўзлаштириш, машқлар воситасида ривожлантириш кўникмаси шаклланади ва касбий йўналтирилганлик қонун қоидаларига кетма–кетлик равишда жойлаштирилган. Оғзаки нутқни шакллантиришга йўналтирилган даражаси лексик кўникмаларнинг асосида эслаб қолиш, фаҳмлаш ва талаффуз қилиш жараёнидаги психологик тизимли кетма–кетлигига асосланади. Оғзаки нутқни шакллантириш жараёнининг барча босқичлари учун семантика, мустаҳкамлаш ва такрорлаш жараёнлари характерлидир. Тил қатламининг барча элементлари бир– бири билан ўзаро боғланган. Хорижий лингводидактика таълимотида Littlewood назариясида икки қисмга ажратилади: « Functional communication activities » (таққослашга оид топшириқлар, воқеаларни хронологик таърифлаш, иллюстрацияга оид топшириқлар ва бошқалар), шу билан биргаликда шахслараро мулоқотни ривожлантиришда « Social interaction activities » (ушбу топшириқ ўз таркибига муҳокама, диалог, ролли ўйинлар, тақлидий вазиятлар, импровизация, дебатни олади) [149; 110–б.]. Билим савияси бироз пастроқ бўлган талабаларга чет тилларни ўқитишда монологик ва диалогик нутқларини ривожлантиришда кенг қўлланилади. Жуфтликда, гуруҳда ишлаш технологияси ҳам чет эл дидактика таълимотида кенг қўлланилиб, қуйидаги топшириқлар билан ифодаланади: « Accuracy versus fluency » ролли ва вазиятга мувофиқ диалогдан фойдаланиш хорижий тилда эркин мулоқот қилиш кўникмасини 105 шакллантиради [154; 47–б.]. Топшириқларнинг иккинчи тури кўп таркибли тизимга эга бўлади ва коммуникатив ва мулоҳазали турларга бўлинади. Тадкикот ишимизда талабаларнинг инглиз тилида касбий коммуникатив лаёкатларини ривожлантиришнинг куйидаги 3 турдаги мапщлардан фойдаланиш тавсия этилди (2.2.6–жадвалга каранг): 2.2.6–жадвал Математика таълими йуналиши талабаларининг касбий–коммуникатив компетенцияларини ривожлантиришда қўлланиладиган машклар турлари Машқлар тури Машк ва топшириклар мазмуни Коммуникатив компетенцияларни шакллантирувчи машклар Лексик–грамматик машқлар лексик бирликларни синонимларини топиш ва жуфтлаш; матндаги расмларни маъносини инглиз тилида айтиш ва лексик бирликларга айлантириш; матнда берилган сифатларнинг мос шаклини ёзиш; матнда берилган гаплардаги сифатларнинг даражаларини аниклаш; диалогни тинглаш асносида саволларга жавоб бериш; диалогни тинглабжадвални тулдириш; матн асосида саволларга жавоб бериш; матнни укиш ва берилган жадвални тулдириш; Рецептив машқлар Коммуникатив компетенцияларни ривожлантирувчи машклар Продуктив машқлар Конференциялар учун нутқ сўзи тайёрлаш; уни сўзлаш; математик–олимлар хақида дустига сўзлаб бериш; Шартли касбий коммуникатив машклар Геометрик фигураларнинг таърифини берган ҳолда гапириб бериш; уларнинг хусусиятлари хакида гапириб бериш ва саволларга жавоб бериш; маърузани тинглаш ва эслатмалар ёзиш; матндаги маълумотларни жадвал шаклида изохлаш; берилган геометрик чизмалар асосида ҳикоя тузиш ва ролли уйинлар ташкил этиш; Коммуникатив компетенцияларни такомиллаштирувчи машклар Махсус касбий коммуникатив машклар Математикада лексик қатламига мансуб сўзлардан фойдаланиб матн тузиш; Берилган сўзларни ўз она тилига таржима қилиш; Математик мисол-масалалар ечиш; математик ҳикояни бўш ўринларини тўлдириш. Ижодий машклар Математик формулалар ҳақидаги маълумотларни гурух билан бўлишиш; Математик ҳисоб китобларни акс этган мисолларни кулланилиши, теоремаларнинг таҳлилини такдим килиш. 106 1– ва 2–боскични камраб олган 4 йуналишли тизим равишда куллашда фойдаланиладиган машқ ва топшириклар боскичма–боскич кетма–кетлик равишда 1–боскич талабалари учун умумкасбий ва умумакадем инглиз тили, 2–боскич ўқийдиган талабаларда махсус касбий ва махсус академ инглиз тилини мулокот компетенцияларини ривожлантиришга хизмат килади. 2.2.7–жадвал. Нутқ фаолияти турларидан гапириш кўникмасини ривожлантиришга оид машқлари тизими Машқлар типологияси Нутқ фаолияти турлар Машқ ва топшириқлар Рецептив ( Receptive) Гапириш (Speaking skills) –расмни берилган сўзлардан фойдаланиб тасвирланг (Describe the picture with the words given below) –дўстингиз билан берилган сўзлардан фойдаланиб диалог тузинг ва гапиринг (Make up a dialogue with a given word and retell it) Репродуктив ( Reproductive ) Гапириш (Speaking skills) – карточкадаги мавзуга доир 2 дақиқалик нутқ тайёрланг ва гапириб беринг (Make 2 minutes speech according to your card topicand retell) – мавзуга доир ўзаро савол–жавоб уюштиринг (Organise a question answer with your partner according to the topic) Продуктив ( productive ) Гапириш (Speaking skills) – берилган мавзу бўйича дўстингиз билан суҳбатлашинг (Speak with your partner according to the topic) – дўстингиздан мавзу бўйича интервью олинг (Take an interview from your friend on the topic) II босқич учун Ситуатив коммуникатив (Situational communication) «Isaak Newton » «Newtonean laws» (Исак Ньютон ва Ньютон Қонунлари) мавзуси бўйича Гапириш (Speaking skills) «Isaak Newton » мавзуси юзасидан баҳс–мунозара ташкил этинг (Organize debate on the following topic: Technology makes the life easier) –« Newtonean laws » мавзуси бўйича ток шоу уюштиринг (Organize a talk show on the following topic: 107 Newtonean laws ) Ижодий (Creative) Текисликдаги тригонометрия (Plane Trigonomethry) Мавзуси бўйича Гапириш (Speaking skills) –ролли ўйинлар ни уюштиринг (Organize a role play) – проект ишини ташкил лаштиринг (Organise a project work) Коммуникатив компетенцияни ривожлантиришга оид уч босқичли вазифалардан С.Ф.Шатилова [102; 320–б.] нинг илмий ишларида ҳам учрайди. Олим ўз асарларида «шартли–коммуникатив, комплекс бирликдаги тайёрланган ва коммуникатив машқлар жамланмаси деган таърифни берган. Тадқиқотчи мотивация яратади, вазифа белгиланади, унинг ечими томон йўналтирилган усулларни, коммуникатив мақсадга эришишга кўмаклашадиган стимул» деб атайди. Олимлар томонидан яратилган маўқлар жамланмасини ўрганган ҳолда қуйидаги машқлар тўпламини таклиф этамиз. Ушбу турдаги машқлар ихтиссосликка йўналтирилиб 3 турга ажратилади: 1. Қизиб олувчи машқлар (тилга оид). Ушбу машқнинг мақсади коммуникатив компетенциянинг шакллантиришга йўналтиришда, тил ҳодисаларини ўзлаштириш, унинг аҳамияти ва оғзаки нутқда қўллаш хусусиятлари билан ифодаланади ва коммуникатив компетенцияни шакллантириш кўникмасини ўзлаштириш учун аҳамиятлидир. Ушбу машқлар ўз ичига 1) тақлид қилувчи « Repeat after me », Ушбу топшириқни дарсда қуйидагича қўллаш мумкин: « Plane Trigonomethry » мавзусида « текисликдаги тригонометрия » мавзусига оид лексикани ўқитувчидан кейин такрорлаш орқали амалга оширилади. Ушбу машқ орқали талабалар мутахасиссликка оид мавзуларга тегишли бўлган лексикани қандай талаффуз қилинишини ўқитувчининг ёрдами билан осон эсда сақлаб қолади. Ушбу 108 турдаги машқлар ёрдамида талабаларнинг эсда сақлаш қобилияти инглиз тилида мутахассислик атамаларни мавзуга мос ҳолда ўзлаштиради. 2. Саҳналаштирувчи машқлар «Fill in the gaps», «Replace» тасвирловчи маълумотга асосан тригонометрия элементлари қатнашган ҳикояни бўш ўринларни тўлдириш вазифаси берилади. Трансформацион турдаги машқларга «Make the sentence negative / interrogative» кабилар киради. Ушбу турдаги машқларни бажаришда талабаларнинг чет тиллардаги грамматик, лексик билимларини мустаҳкамлаш вазифаси қуйилади. Таржимага оид машқлар лексик материал билимларини, профессионал (соҳага оид) терминларни, тил қатламига оид бирликларни ривожлантиришга йўналтиради. 3. Шартли – мулоқот коммуникатив машқлар тўплами. Ушбу гуруҳга берилган вазиятларда мулоқот коммуникациясига тақлид қилишни мақсад қилинган машқлар тўплами киради. Ушбу машқлардан кенг қамровли фойдаланиш коммуникатив компетенцияни ривожлантириш учун йўналтиради. 1. Тақлидий шартли– мулоқот машқлари: «agree», «Say that you (have it, are doing it now), too» . 2. Саҳналаштирувчи– мулоқот машқлари «Say that you (have, do every day) something else». Бундай турдаги машқларни бажаришда талабаларга I have a pen. And you? I have a book тарзида қолипида берилади. 3. Трансформацион шартли мулоқот машқлари «Find out...», «Object…», «Explain in other words» ва бошқалар тарзида берилади. Ушбу турдаги мулоқот бирликлари қандай реал вазиятларда қўлланилиши, самарадорлигиўрганилади. 2. Мулоқотга йўналтирилган машқлар. Ушбу турдаги машқлар нутқий фаолиятни ривожлантиришга йўналтирилади. Улар қуйидаги гуруҳларга ажратилади: 1) Тинглаб тушинган матнни оғзаки ифодалаб беришга йўналтирилган машқлар (Listening). 2) Монолог ва диалог шаклидаги нутқий машқлар 3) Билим даражаси турли хил бўлган талабалар учун ўқиш кўникмасига йўналтирилган машқлар (skimming, Scanning). 4)Гапириш 109 кўникмасини ривожлантиришга йўналтирилган машқлар (speaking). Коммуникатив компетенцияни шакллантиришга йўналтирилган ва ишлаб чиқилган машқлар ва топшириқлар тизими бевосита нутқий фаолиятга алоқадордир. Улар ўз таркибига ўхшаш ва фарқли (identical and differentiating), ўрнига бошқа сўз ёки сўз бирикмаларини қўйиш мумкин бўлган машқлар (substitutional exercises), савол жавобга асосланган, (question answer) вазиятга боғлиқ бўлган (situational) ва шу билан биргаликда конструктив машқлар (constructive exercises). Талабаларнинг хорижий тилларни билиш даражаси турли хил бўлганлиги боис, фарқланадиган (differentiating) услубга асосланиб: осон, ўрта ва қийин қийинчилик даражасига асосланган машқлар тақдим этилди: қийинлик даражаси осон машқлар тизими сифатида «Plane trigonometry» деб номланган матндан матнга бевосита алоқадор бўлган сўзларни топиш вазифаси берилди. T he word trigonometry is derived from two Greek words «trigonon» which means triangle and «metrezis» in the meaning of measurement. The main task of trigonometry is in solving triangles, that is finding of an unknown side or an angle according to its given sides or angles. Solving of any triangle is in the function of a plane or a rectilinear trigonome try. It is known that methods of solving of spherical triangles were stated on paper by the ancient Greek astronomer Gipark(in the middle of the II century B.C.) and the further development of trigonometry was due to another great astronomer Ptolomy(the II centuryA.D.) who was the founder of the geocentric system of the universe. Hindus made a great contribution to the development of the trigonometric science. They introduced new terms, namely, sines and cosines. Lately, the term”sine-versus” was introduced in Europe. Then new stage of progress in trigonometrybegan in the 9-14 th centuries thanks to the oriental scientists. Қийинчилик даражаси ўртача бўлган топшириқ сифатида «Plane trigonometry» деб номланган матндан топган сўзларни алифбо тартибида ёзиб чиқиш вазифаси берилди. Масалан: angle, cosines, geocentric, sines....... Қийинчилик даражаси юқори бўлган топшириқ сифатида матнни ўқиш, алифбо тартибида берилган сўзлардан гаплар тузиш вазифаси берилди. 110 Masalan: The trigonometric functions are various proportions among the sides of a right triangle, which are defined in relation to one of the acute angles . « Plane trigonometry » мавзуси юзасидан қуйидагича топшириқлар тузилди: Қийинчилик даражаси осон даража учун: In a right triangle there are five variable parts, namely, the three sides and the two acute angles. Ўрта даража учун « roots » мавзуси ҳақида жуфтликда синонимлар дан фойдаланиб гап тузиш вазифаси берилди . The square root of a number is….. The square in our city is wonderful. The three square is nine. Юқори қийинчилик даражасидаги талабалар учун диалог тузиш вазифаси берилди: «Involution» If a quantity is multiplied by itself a number of times, it is called raising it to a power or involution. When a number is multiplied twice we say that the number is in the second power. x.x.x means x³ (x cube). The number 3 is called an index or an exponent of the power, the letter x is the base of the power. The numeral coefficient of any power should be the number of equal factors. Thus 2a×2a×2a indicates raising 2a to the third power and may be expressed as 2a³. Мулоқот кўникмасини шакллантиришга йўналтирилган машқларни кўриб чиқамиз. Осон қийинчиликдаги даража учун берилган вазият учун юқоридаги жадвалдан фойдаланиб диалог тузиш вазифаси берилган: Ratio and proportions The relation of two numbers that is expressed by dividing of the first number by the second is called their ratio. The sign of ratio is a colon (:)!. The ratio of a to b, for example, is written a:b or a/b. The first term of the ratio is called antecedent, and the second is the consequent. Ўрта даража учун берилган вазиятдан фойдаланиб диалог тузиш вазифаси: Proportions An equality of rations is called a proportion. The proportion a: b=c:d, is read”the ratio of a to b is equal to the ratio of c to d”. In a proportion the first and the fourth terms are called the exterem, 111 the second and the third terms are the means. In the ratio of a:b=c:d, a and d are the exteremes, b and c are the means. Юқори даража учун топшириқ Properties of proportions In any proportion, the product of the exteremes is equal to the product of the means. In the proportion a:m=m:b m is called mean proportional between a and b m²=ab, therefore m=ab/2 A mean proportional between two numbers is equalmto the square root of their product. Бадиий адабиётлардан фойдаланиш Бадиий адабиётлар қайси жанрга яъни драма, қисқа ҳикоя, романга тегишли эканлигидан қатъий назар, чет тилларни ўқитишда коммуникатив компетенцияни ривожлантиришда жуда ҳам фойдали машқлардан бири ҳисобланади. Бадиий адабиётларнинг саҳналаштирилган кўринишда маҳаллий инглиз актёрлари томонидан ижро этилган вариантини томоша қилишса, талабалар уларнинг талаффузини, маданий аспектларини, ўзаро мулоқот мимикаларини тушунишларига ёрдам беради. Бундай бадиий матнлар луғат бойликлар ва грамматик қоидалар захираси орқали лингвистик компетенцияни ривожлатиришга, шу билан биргаликда бадиий матн инглиз маданияти контексда қандай намоён бўлишини тушунишга ёрдам беради. Ҳикоялар ни айтиб бериш машғулоти орқали талабаларнинг ҳам лингвистик, ҳам коммуникатив компетенциялари ривожлантирилади. Бунда ўқитувчи талабалардан ҳикояни ўқитади ва синфга ҳикоя қилиб беришини сўрайди , бир вақтнинг ўзида ҳам ўқиш ва гапириш кўникмасини такомиллаштирилади. Инглиз тилидаги хабарларни ўқиш ва ушбу тилда теледастурларни томоша қилиш Талабаларнинг ҳақиқий чет эл ҳаётини акс эттирадиган вазиятларга жалб қилишнинг яна бир йўли– уларни дарс машғулотида ва ундан ташқари вазиятларда чет тил қўлланилиши кўрсатиб бериш учун инглиз тилидаги хабарлар, фильмлар, телевизордаги онлайн дарсларни томоша қилиш, инглиз тилидаги газеталарни ўқиш машғулотларидан кенг фойдаланишдир. Бу 112 машғулотлар талабаларнинг коммуникатив компетенцияларини ривожлантириб, турли–туман матнлар, дарсдан ташқари фойдаланиладиган луғатлар билан ҳам таништиради. Oral conversations and dialogues in pairs or groups (Жуфтликларда ёки гуруҳ бўлиб диалоглардан фойдаланиш): Инглиз тили дарсларида талабаларнинг чет тилини амалиётда фойдаланишлари учун дарс яхши имконият, дарс вақтида талабаларнинг ўзаро чет тилида қилинган мулоқотлари уларнинг тил компетенцияларини ривожлантирувчи омил саналади. Чет тили ўқитувчиси талабаларига гуруҳда ва жуфтликда мулоқот қилишларини рағбатлантириши, уларнинг хатоларини вақтида тўғрилаши ва бундай рағбат уларда ўзларига бўлган ишончини ривожлантириб, қўрқув ҳиссини енгишда ёрдам беради. Чет тилида ўз фикрини намоён қилишда тўсиқ бўладиган икки омил ҳам ўзига ишончсизлик ва чет тилида мулоқот қилишдан қўрқув ҳисси гапириш малакасини ривожлантиришга тўсқинлик қилади [149; 18–б.]. Хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, машқ бу бирор бир фаолиятни эгаллаш учун қаратилган ва ўқув жараёнини такомилллаштириш ҳамда мустаҳкамлашга хизмат қиладиган кетма–кетликда бажариладиган фаолиятдир. Машқлар талабалар билим даражаларига мос равишда танланади ва дарс материалига асосланиб таснифланади, нутқ фаолияти турлари бўйича тақсимланади. Машқлардан фойдаланишнинг асосий мақсади мавзуни мустаҳкамлашга йўналтирилади. Хорижий тилларни ўқитиш методикасида хорижий тилларни ўрганишда тил материални ўзлаштириш, нутқий кўникмани ривожлантиришда турли хил машқлардан фойдаланиш талаб қилинади. Уларни адабиётларда тилга йўналтирилган ва нутқга йўналтирилган машқлар тизимларига ажратилади. Нутқий машқларни бажаришда тил бирликларининг тизимли тартибланган кўриниши талабаларнинг оғзаки нутқини ривожлантиришга йўналтирилган бўлади.. Инглиз тили дарсларида нутқ фаолияти турларидан гапириш кўникмасида тил ўрганиш самарадорлигини ортиши кузатилади. Талабалар билан дарс 113 машғулотлари давомида турли қийинчиликдаги матнни (матнни тезлик, овоз, оҳанг, талаффузнинг баланд– пастлиги хусусиятлари, нутқларни тушуниш ва уларга жавоб бера олиши); диалог ва полилогларда эркин ўз фикрини ифодалай олиш; монологда ўз фикрини ифодалай олишда мантиқий изчилликни сақлай олиш каби топшириқлар бажарилади. Иккинчи боб бўйича хулосалар Ушбу бобда амалга оширилган назарий таҳлил қуйидаги хулосаларга келиш имконини беради: 1. Нофилологик таълим йўналишида чет тилларни махсус мақсадларга йўналтириб ўқитиш, турли олимлар томонидан унинг таснифлаб ўқитиш ва ESP нинг ўзига хос хусусиятлари ҳақида маълумот берилди. 2. Тилларни ўрганиш, ўқитиш ва баҳолашнинг Умумевропа рамкалари (CEFR – Common European Framework of Reference for Languages: Learning, teaching, assessment) дунё бўйлаб кенг тарқалган хорижий тил таълимининг стандарти дастури ва унинг малака талаблари ҳақида тўхталиб ўтилди. 3. CEFR талабларига кўра мамлакатимизда нофилологик таълим йўналиши талабаларининг тил компетенцияларни баҳоланиши инглиз тили мисолида кўриб чиқилди. 4. нофилологик таълим йўналишларида берилган ўқув йиллари учун тажриба майдонларида таълим йўналишлари бўйича амалий машғулот учун ишлаб чиқилган ўқув дастурлари қиёсий таҳлил қилинди. 5.Нофилологик таълим йўналишлари 1, 2-босқич талабалари учун мўлжалланган «Scale–up» дарслигида талабаларнинг B2 даражага эга талаблари қайд этилган мавзулари тартиби берилди. 6. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг чет тилларни ўрганишда камчиликлари, муаммолари кўрсатиб ўтилди ва уларни қай йўсинда бартараф этиш ечимлари ҳам берилди. 7. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг инглиз тили машғулотларида нутқ фаолиятини такомиллаштиришда оид бир қатор 114 олимлар томонидан ишлаб чиқилган амалий машқ ва топшириқлар тизими кўрсатиб ўтилди. 8. Математика таълими йуналиши 1, 2-босқич талабаларининг касбий- коммуникатив компетенцияларини ривожлантиришда қўлланиладиган машклар турлари ишлаб чиқилди. III БОБ. НОФИЛОЛОГИК ТАЪЛИМ ЙЎНАЛИШЛАРИ ТАЛАБАЛАРИНИНГ КОММУНИКАТИВ КОМПЕТЕНЦИЯСИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ БЎЙИЧА ПЕДАГОГИК ТАЖРИБА–СИНОВ ИШЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ САМАРАДОРЛИГИ 3.1–§. Нофилологик таълим муассасаси талабаларининг инглиз тилида гапириш кўникмасини такомиллаштиришга йўналтирилган тажриба– синов ишлари мазмуни Нофилологик таълим муассасаси талабаларининг инглиз тилида гапириш кўникмасини такомиллаштиришга йўналтирилган тажриба– синов ишлари бўйича олиб борилган илмий – тадқиқот иши ва унинг натижаси самарадорлигини баҳолаш методикаси қуйидаги меъёрий ҳужжатлар асосида олиб борилди. Бунда Вазирлар Маҳкамасининг 2013–йил 3– майдаги [6] «Узлуксиз таълим тизимининг чет тиллар бўйича давлат таълим стандартини тасдиқлаш тўғрисида»ги 124–сонли қарори; Ўзбекистон Республикаси Биринчи Президентининг 2012–йил 10–декабрдаги ПҚ–1875 [5] «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора тадбирлари тўғрисидаги» қарори, Президентимизнинг 2018–йил 5–июндаги ПҚ–3775– сонли «Олий таълим муассасаларида таълим сифатини ошириш ва уларнинг мамлакатда амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотларда фаол иштирокини таъминлаш бўйича қўшимча чора–тадбирлар тўғрисида»ги ҳамда 2021–йил 19–майдаги ПҚ–5117–сонли [10] «Ўзбекистон Республикасида хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш фаолиятини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш чора–тадбирлари тўғрисида»ги 115 қарорлари асосида илмий–тадқиқотнинг тажриба–синов босқичида қуйидагилар мақсад қилиб олинган: нофилологик таълим йўналиши талабаларининг инглиз тилини ўрганишларида фанлараро интеграциялашувини инобатга олган ҳолда касбий тайёргарлигини такомиллаштирганликларини аниқлашда нутқ фаолиятининг гапириш кўникмасини ривожлантириш тўғрисида амалиётдаги мавжуд ҳолатни аниқлаш; ОТМда таълим жарарёнини самарали ташкиллаштириш учун таълим мазмунини фанлараро интеграциялаштириш ва улардан фойдаланишнинг мақсадга мувофиқлиги учун назарий тушунчалар самарадорлигини ошириш; ўқишдаги касбий–методик фаолият камчиликларини аниқлаш ва уларни ўз вақтида тузатиш; таълимда инглиз тилини билишда хорижий мамлакатларнинг иш тажрибасини ўрганиш ва талабаларнинг инглиз тилини ўрганиш даражасини аниқлашда ги касбий тайёргарликни белгилайдиган мезонлар самарадорлигини текшириш; ОТМ лар бўлажак битирувчи мутахасссисларининг касбий тайёргарлигига оид интеграциялашган билим, кўникма ва малакаларни ўзлаштиришларини аниқлаш; ОТМ ларда инглиз тилини касбга йўналтирганлик асосида ўқитишнинг моҳияти, қўшимча касбий ваколатга эга бўлиш, касбий фаолиятга эга бўлган шахсий хусусиятларни шакллантириш учун мутахассислик фанлари билан интеграциялашишини ўрганиш. Тажриба–синов ишининг вазифалари сифатида қуйидагилар белгилаб олинди: тажриба–синов ишлари ташкил этилган ОТМ (Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети ва Жиззах педагогика институти) лари талабаларига нутқ фаолият турларидан гапириш кўникмасини касбий фаолиятга йўналтирганлик асосида мутахассислик фанлари билан интеграциялашувини 116 тадқиқот аввалида ва сўнгида анкета сўровномалар ўтказиш ҳамда таҳлил қилиш орқали аниқлаш; нофилологик таълим йўналишдаги ОТМ (Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети ва Жиззах педагогика институти) ларда инглиз тилини ўқитишда талабаларнинг касбий тайёргарликларини такомиллаштиришнинг интерактив амалий машғулотлар тизими орқали эришиш; тажриба–синов натижаларини математик–статистик таҳлил қилиш ва олинган натижалар асосида талабаларнинг касбий тайёргарлигида мутахассислик фанлари билан интеграциялашув самарадорлигини аниқлаш илмий–тадқиқот ишининг аҳамиятини белгилайди; олинган натижаларни математик–статистик таҳлил қилиш, таълимда талабаларнинг инглиз тилидан билимларини ривожлантириш натижасида инглиз тилидан гапириш кўникмасини ошганлик самарадорлигини аниқлаш. Олиб борилган тажриба-синов иши математика таълим йўналиши 1– ва 2– босқич бакалавр талабаларининг инглиз тилини ўрганишда коммуникатив компетенциясини ривожлантириш ва мутахассислик фанлари билан интеграциялашган ҳолда касбий тайёргарлигини такомиллаштириш ишлари уч босқичда: таъкидловчи, шакллантирувчи ҳамда баҳолаш шаклида ташкил этилди. Таъкидловчи босқичда коммуникатив компетенциянинг тажриба– синов ишларини ташкил этилиш босқичига қадар ҳолати ўрганилди ва ОТМ лардаги ўқув–услубий таъминот: дарсликлар, дастур, ишчи ўқув дастури, ўқув режа, ўқув–услубий адабиётлар ва қўлланмалар таҳлил этилди ҳамда инг лиз тили дарслари кузатилди. Дастурий анкета–сўровномалар ўтказиш орқали талабаларнинг инглиз тилида гапириш кўникмасини ўрганиш асосида тажриба–синов ишларининг мазмуни аниқланди (3.1.1–илова). Математика фанини инглиз тилида ўқитиш юзасидан талабалар учун назорат топшириқларидан намуналар (3.1.2–илова), коммуникатив 117 компетенцияда гапириш кўникмалари бўйича турли хил мавзулардаги машқлар тўплами (3.1.3– илова) орқали олиб борилди. Уларнинг мулоқот кўникмасига тўсиқ бўлаётган (гапиришдаги тўхтаб қолишлар, барьерлар, мутахассисликга оид терминларни эслаб қола олмаслик ва бошқалар) аниқланди. Шакллантирувчи босқичида юқоридаги тўсиқларни бартараф этувчи замонавий педагогик технологияларни қўллаб, тажриба гуруҳларда дарс жараёнлари ташкил этилди. Талабаларнинг инглиз тили фанидан касбий тайёргарлик самарадорлигини ошириш мақсадида интерактив машқлар тизими яратилди (3.1.4–илова). Дастлабки таъкидловчи босқичда (2019–2020 ўқув йили) олий таълим муассасалари илмий адабиётлари ва хорижий олимларнинг диссертациялари кўриб чиқилди ва тадқиқотнинг назарий–методологик асослари ўрганилиб, асосий илмий йўналишлар (объект, мавзу, мақсад, вазифалари, тадқиқот ва бошқалар), унинг концептуал ва категорик ғоялари, ўрганилаётган муаммонинг назарий ва амалий жиҳатдан тадқиқ этиш ишлари олиб борилди. Тадқиқот давомида мавзуга доир муаммолар аниқланиб ўрганилди ва таҳлил қилинди. ОТМ лардаги фаолият юритаётган 53 нафар инглиз тили фани профессор–ўқитувчиларидан ҳам алоҳида анкета сўровномаси ўтказилди. Сўровнома натижаси таҳлилларида қуйидагилар аниқланди (3.1.1–жадвал). 3.1.1–жадвал ОТМ ларнинг математика таълими йўналишига инглиз тилидан дарс берувчи профессор –ўқитувчилар ўртасида ўтказилган сўровнома натижалари Олий таълим муассасаси номи Саволлар СамДУ ТДПУ ЖПИ % ҳисобида 1.Сизнингча, ОТМ бакалавр 1–курс талабалари учун инглиз тилидан ДТС талабларига мувофиқ инглиз тилида гапириш кўникмаси B1 даражада белгиланиши мақсадга мувофиқми? ҳа, талабалар билан ишлашни енгиллаштиради 13 (77 %) 20 (87 %) 11 (8 5 %) 118 Йўқ, ОТМ да инглиз тилини ўрганиш бошидан бошлаш керак 4 (13 %) 3 (13 %) 2 (1 5 %) 2.. Сиз нинг фикрингизча 1–курсга қабул қилинган талабалар инглиз тилида гапириш кўникмаси қайси даражада бўлишини таклиф қила сиз. А2–В1 В1+ В1–В1+ 3.Инглиз тили да гапириш кўникмасини қайси ёндашув асосида ўқитиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайсиз ? Анъанавий тизимли ёндашув 3 (1 8 %) 2 ( 8 %) 3 (23 %) Ком муникатив ёндашув 11 (64 %) 17 (74 %) 8 (62 %) Матнни таржима қилиш асосида 3 (1 8 %) 4 (1 8 %) 2 ( 15 %) 4. Сизнинг фикрингизча, нофилологик ОТМлар учун инглиз тили дарсликлари қайси талаблар асосида яратилиши мақсадга мувофиқ? грамматик қоидалар ва соҳавий матнларни ўз ичига олган 1 (6 %) 2 (9 %) 1 (8 %) А1–А2 даражага мос машқларни ўз ичига олган 2 (12 %) 1(4%) 1(8%) Мутахассислик фанлар билан интеграциялашган ва нутқ фаолияти 4 турини ривожлантиришга қаратилган (аутентик, ўқув материалларидан фойдаланилган) 14 (82 %) 20 (8 7 %) 11 (84 %) 5. Математика таълим йўналиши талабаларига инглиз тилининг гапириш кўникмасини ўқитишда қандай дарсликлардан фойдаланишни тавсия этасиз? Соҳавий матнлардан иборат 2 (12 %) 6 (26 %) 2 ( 16 %) Нутқ фаолияти 4 турини ўз ичига олган, соҳавий аутентик ўқув материаллари киритилган ва махсус фанлар билан интеграциялашган 11 (64 %) 15 (65 %) 11 (84 %) Аниқ бир даражага мослаштир ил ган 4 (24 %) 2 (9%) – 6. Талабаларнинг инглиз тилидан билим даражасини ҳозирги ҳолати сизни қониқтирадими? Ҳа , қониқтиради. – – 1 ( 8%) Йўқ, гапириш малакасининг ташкил этишнинг ҳолатларини замонавий тенденцияларига мослаштириш керак 5 (29 %) 4 (17 %) 2 ( 16 %) ОТМ ларнинг математика таълими йўналишида инглиз тилидан дарс берадиган ўқитувчилари ўртасида ўтказилган сўровнома натижасида 1– ва 2– саволларга ўқитувчилар ДТС талаб даражаси тўғри белгиланганлиги ва талабаларни коммуникатив ёндашув асосида ўқитилиши кераклигини айтганлар. 3–, 4– ва 5– саволларда мутахассислик фанлари билан интеграциялашган, нутқ фаолиятининг119 гапириш кўникмасини ривожлантиришга қаратилган ва соҳавий аутентик ўқув материалларидан фойдаланилган дарслигини ишлаб чиқариш зарурлиги қайд этилган. 6–саволда эса респондентлар инглиз тилидан амалий машғулотларнинг ташкил этишнинг ҳозирги ҳолатидан қониқмаслиги, инновацион технологиялардан фойдаланиб ташкил этиш зарурлигини таъкидлаганлар. Тажриба–синов ишида ОТМ ларнинг нофилологик таълим йўналишларининг 1 ва 2 курс талабаларидан 825 нафари иштирок этиб ва уларни тажриба ва назорат гуруҳларига ажратилди (3.1.2– жадвал). 3.1.2–жадвал Педагогик тажриба ишларида иштирок этган талабалар сони Гуруҳлар Жами талабалар сони Ўқув йиллари 2018-2019 2019-2020 2020-2021 Тажриба 419 151 142 126 Назорат 406 165 178 63 Жами 825 316 320 189 Тажриба–синов бошида нофилологик таълим муассасалари 1–, 2–босқич талабалари тажриба ва назорат гуруҳларига ажратиб олинди. Талабаларнинг инглиз тилида гапириш даражасини аниқлаштириш мақсадида назорат топшириқларига мувофиқ табақалаштирилган гуруҳларга ажратилди. Табақалаштиришда ДТС ларида белгилаб қўйилган ҳамда Европа Кенгаши тарафидан белгиланган қуйидаги стандартлар асос қилиб олинди (3.1.3– жадвал). 3.1.3–жадвал ДТС ва Европа Кенгаши тарафидан белгиланган стандартлар А (Basic User) (Бошланғич фойдаланувчи) А1 – (Breakthrough Level) – ( Бошланғич даража ) А2 – ( Way stage Level ) – (Чегара даражаси) B (Independent User) (Мустақил фойдаланувчи) B1 – (Threshold Level) – (Чегарадан ўтиш даражаси) B2 – (Vantage Level) – (Ривожланиш даражаси)120 C (Proficient User) (Эркин фойдаланувчи) C1 – (Effective Operational Level) – (Касбий малака даражаси) C2 – (Mastery Level) – (Мукаммалик даражаси) [79] Математика таълими йўналиши 1, 2–босқич талабаларининг инглиз тилини билиш даражасининг дастлабки ҳолати ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 8–май, 124–сонли “Узлуксиз таълим тизимининг чет тиллар бўйича Давлат таълим стандартини тасдиқлаш тўғрисида”ги қарорининг 1–иловаси, ЎзР Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Хорижий тилларни ўрганишни оммалаштириш агентлиги ва Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Таълим сифатини назорат қилиш давлат инспекциясининг 2021–йил 31 августдаги 1–mh ва 23–mh– сон қарорига 2–илова асосида аниқланди (3.1.4, 3.1.5–жадвал). 3.1.4–жадвал Инглиз тилини билиш даражасининг дастлабки ҳолати 1, 2–босқич талабалари билан қуйидаги натижалари киритилди (2018-2019, 2019–2020, 2020–2021 ўқув йили) ОТМ номи Талабаларнинг сони А1–А2 В1–В2 В2+ Шароф Рашидов номдаги СамДУ 320 251 42 27 Низомий номидаги ТДПУ 267 165 78 24 ЖДПИ 238 169 47 22 Жами 825 585 167 73 Нофилологик таълим муассасалари математика таълими йўналиши 1, 2– босқич талабаларининг инглиз тилини билиш даражаси дастлабки ўтказилган диагностик тест натижаларига асосан анча пастлиги аниқланди. Қуйида тажриба ва назорат гуруҳлари талабаларининг тажриба аввалидаги натижалари келтирилган (3.1.5–жадвал). 121 3.1.5– жадвал Тажриба аввалидаги таҳлиллар натижалари (2018-2019, 2019–2020, 2020–2021 ўқув йиллари) ОТМ номи Талабалар сони Тил билиш даражалари А1–А2 В1–В2 В2+ СамДУ НГ ТГ НГ ТГ НГ ТГ НГ ТГ 320 14 6 174 25 1 119 13 2 42 20 22 27 18 9 ТДПУ 267 135 132 16 5 84 81 78 40 38 24 12 12 ЖДПИ 238 123 115 16 9 89 80 47 27 20 22 14 8 Жами 825 279 281 58 5 292 29 3 167 87 80 73 44 29 Натижалар 585 талабанинг инглиз тилини билиш даражаси А1–А2 даражада, 167 талаба В1–В2 даража, бор–йўғи 73 та талаба В2+ даражада эканлигини кўрсатди. Кейинги олиб борган тажриба ишларимиз талабаларнинг нутқ фаолиятининг4 турини эгаллаганлик даражаси бўйича билим даражаларини аниқлашга қаратилди. Қуйидаги жадвалларда тажриба ва назорат гуруҳлари талабаларининг А1–А2, Б1–Б2 ва Б2+ даражаларидаги тил кўникмаларини ҳолат акс эттирилган. Қуйидаги жадвалларда тажриба ва назорат талабаларининг А1–А2, В1–В2 ва В2+(3.1.6–жадвал). 3.1. 6–жадвал Математика таълими йўналишида талабаларнинг инглиз тили А1–А2, B1– B2 ва B2+ даражасида нутқ фаолияти турлари ҳолати ОТМ номи Талабалар сони Тил билиш даражалари А1–А2 В1–В2 В2+ жами НГ ТГ НГ ТГ НГ ТГ НГ ТГ Ўқиш СамДУ 3 20 14 6 1 74 119 1 32 2 0 2 2 1 8 9 ТДПУ 267 135 132 8 1 8 0 18 17 40 31 122 ЖДПИ 238 123 115 8 5 8 4 2 0 2 3 13 10 Жами 825 279 281 2 85 2 96 58 62 71 50 Тинглаб– тушиниш СамДУ 3 20 14 6 1 74 122 123 20 21 16 18 ТДПУ 267 135 132 57 57 16 15 8 7 ЖДПИ 238 123 115 35 36 9 11 5 4 Жами 825 279 281 214 216 45 47 20 18 Ёзиш СамДУ 3 20 14 6 1 74 119 120 21 22 9 9 ТДПУ 267 135 132 61 60 16 15 4 4 ЖДПИ 238 123 115 36 38 10 10 3 3 Жами 825 279 281 216 218 47 47 16 16 Гапириш СамДУ 320 14 6 1 74 127 128 17 18 5 5 ТДПУ 267 135 132 64 62 13 14 4 3 ЖДПИ 238 123 115 37 38 8 9 4 4 Жами 825 279 281 228 228 38 41 13 12 Умумий ҳолда СамДу 320 14 6 1 74 122 123 20 20 7 8 ТДПУ 267 135 132 58 57 16 15 7 7 ЖДПИ 238 123 115 36 37 9 11 4 4 Жами 825 279 281 216 217 45 46 18 18 Инглиз тилидан нутқ фаолиятининг тўрт тури юзасидан ўтказилган диагностик таҳлил натижаларини билим даражаларига мувофиқ нофилологик таълим муассасаси математика йўналиши талабалари коммуникатив фаолиятини ташкил этишнинг лойиҳасини ишлаб чиқиш заруратини беради. Буюртмачи талаби ва мустақил фикрлайдиган рақобатбардош мутахассисларни тайёрлаш юзасидан нофилологик таълим йўналишларда талабаларнинг инглиз тилидан ўқув–билим фаолиятининг натижаларни мониторинг қилиш турли усуллар билан (билимларни назорат қилиш, талабаларнинг ўқув ва мустақил фаолиятларини мунтазам равишда кузатиш) талабаларни ижодий ишларни амалга оширишга жалб этиш ҳақидаги суҳбатлар орқали амалга оширилди. Тажриба–синовнинг кейинги (таъкидловчи) босқичи натижалари индивидуал ёндашув асосида талабаларнинг ўқув–билим фаолиятини психологик–педагогик адабиётларни таҳлил қилиш ва хорижий илғор тажрибаларни ўрганиш имконини беради. 123 Тажриба–синов давомида ОТМ ларда талабаларнинг мулоқот компетентлигини дарс жараёнида ташкил этиш мақсадида анкета сўровномалар (4–илова) ўтказилди. 1–, 2– босқич талабалардан жами 825 респондент иштирок этди (3.1.7–жадвал). 3.1.7– жадвал Тажриба–синовнинг анкета–сўровномасида иштирок этган репондентлар сони Тажриба– синов майдонлари Респондентлар сони 1–босқич 2–босқич СамДУ 32 0 146 174 ТДПУ 26 7 12 8 139 ЖДПИ 2 38 111 127 Жами 82 5 385 440 Бундан ташқари талабаларнинг нутқ фаолият турларини (4 кўникма) эгаллаганлик даражасини аниқлаш мақсадида дастлаб текширув ишлари олиб борилди. 1–, 2–босқич талабаларида коммуникатив компетенциялари (тинглаб тушиниш, гапириш, ўқиш ва ёзиш)ни ривожлантириш юзасидан тадқиқот ишида мотивацион, когнитив ва коммуникатив функцияларни қўллаган ҳолда тайёрланган топшириқлар берилди (3.1.8–жадвал). 3.1.8– жадвал Талабаларнинг интеграциялашган нутқ фаолияти турлари юзасидан ўтказилган тажриба–синов ишлари дастлабки натижалари Топшири қлар тури Тажриба гуруҳи Назорат гуруҳи Тўғри жавоблар Нотўғри жавоблар Тўғри жавоблар Нотўғри жавоблар Талаба лар сони % Талаба лар сони % Талаба лар сони % Тала ба лар сони % Тинглаб тушуниш 87 5 4 . 2 % 74 4 6 .2% 74 4 6 . 5 % 85 5 3 . 5 % Ўқиш 82 50. 9 % 81 50.3 % 71 4 4 . 6 % 88 55 . 4 % Гапириш 86 5 3 . 4 % 75 4 6 . 6 % 72 4 5.2 % 87 54 . 8 % Ёзув 78 48 . 5 % 83 51 . 5 % 70 4 4 % 89 5 6 % 124 Жами 333 51 .8 % 313 4 8.7 % 287 4 5.1 % 349 5 4.9 % 3.1.8–жадвал шуни асослайдики, талабаларнинг коммуникатив компетенциясидан ўқиш ва ёзишдан кўра, тинглаб тушиниш ва гапиришда бир оз қийинчиликларга дуч келадилар. Жумладан, тинглаб тушуниш жараёнида баъзи талабалар тез, бошқалари эса секин ўзлаштиришлари маълум бўлди. Тинглаб тушуниш жараёнида диққатни жамлаш, фикрни тўплаш, матнни идрок этиш ва тушиниш кабиларда қийинчиликлар кузатилади. Шунингдек, гапириш жараёнида мавзу бўйича маълумотларни тўплай олишдаги қийинчиликлар, суҳбатлашгандаги тўхталишлар (барьера ), сўз бойлиги камлиги, нотўғри гапиришда қўрқишлик ва гапириш учун мулоқот муҳитининг йўқлиги сабабли жумлаларни туза олмасликларидан келиб чиқиш билан изоҳланади. Ушбу хато ва қийинчиликларнинг бартараф этилиш учун инглиз тилини ўқитишнинг ўқув–услубий асослари яратилиб, таълим жараёнига жорий этилмоқда. Тадқиқотнинг иккинчи шакллантирувчи босқичи (2020–2021ўқув йиллари) талабаларнинг коммуникатив компетенцияларининг назарий ва амалий асосларини такомиллаштириш концепциясини ишлаб чиқиш ва асослашга бағишланди. Тадқиқот ишида талабаларнинг инглиз тилини ўрганишда билим, кўникма ва малакалардан касбий йўналтирилганликда фойдаланиб, таълим шароитига оид маълум бир вазиятларда натижага эришиш мезонлари асосида интерактив машқлар ишлаб чиқилди, талабаларнинг билим, кўникма ва малакалари ривожлантирилди ва баҳоланди. Юқорида айтиб ўтилган мезонлар асосида ишлаб чиқилган машқ ва топшириқлардан намуна сифатида ҳавола этамиз. 1. Репродуктив 125 Матнни тинглаш ва бўш ўринларни тўлдириш (listen to the text and completing the sentences), кичик гуруҳларда суҳбат ташкил қилиш (make up conversation with the small groups), аралаш матнни ўқинг ва мос шаклда жойлаштиринг (read mixed text and put suitable form), берилган матн асосида ўз фикрингизни баён этинг ( write your idea according to the text ). 1. Продуктив Муаммоли воқеани тинглаб, унга фикрингизни ёзинг (listen to the problematic event and write your idea), берилган расмдаги вазиятни тасвирланг ва мулоҳаза қилинг (describe the situation in picture and reflect it), матнни ўқинг ва мос сарлавҳа (heading) tanlang (read the text and find the heading), берилган мавзуга хулоса ёзинг (write the summary according to the text). 2. Креативлик Матнни тингланг ва ўзингиз ҳам матн тузинг (listen to the text and make up your own text), матнни ўқинг ва шеригингизга ҳикоя қилиб беринг (read the text and tell it to the friend), ҳикояни ўқинг ва режа тузинг (read the story and make up the plan), мавзуга оид ижодкорлик билан иншо ёзинг (write the essay according to the theme with the creation). Нофилогик таълим йўналиши талабаларининг нутқ фаолият турлари бўйича олинган назорат топшириқлари натижаларида қуйидаги камчиликлар мавжудлиги аниқланди (3.1.9–жадвал). 3.1.9–жадвал Нутқ фаолият турларидаги талабаларда кузатилган камчиликлар Тинглаб тушунишга доир камчиликлар Гапиришга доир камчиликлар Ўқишга доир камчиликлар Ёзишга доир камчиликлар Сўз бойликлари камлиги ва уларни қўллашда хатоликлар Етарлича сўз бойлигига эга эмасликлари ва сўзларни ўринли қўллай олмасликлари Матнни ўқиш давомида матнда учраган айрим нотаниш сўзларни тўғри ўқишга қийналишлари ва нотўғри талаффуз Гапларни мантиқий боғлай олмасликлари ва грамматик хатолар Нутқ даражаси, нутқнинг тезлиги турли хил маромда эканлиги Грамматик жиҳатдан жумлаларни тўғри туза олмасликлари ҳамда қисқа гаплар тузишлиги Сўзларни ўз она тилига таржима қилишда мантиқий мушоҳада юритишга қийналганликлари ўз Ёзма нутқда лексик бирликларнинг камлиги 126 она тилида ҳам сўз бойлигининг камлиги Матннинг мазмунини олдиндан тахминан фахмлай олмасликлари ва калит сўзларни тушуна олмасликлари Хато қилишдан қўрқишлари, фикрларни ва диққатларни бир жойга тўплай олмасликлари (яъни концентрация қила олмасликлари) Матнни етарли даражада тез ўқий олмасликлари, ўқиш борасида тажрибанинг камлиги Ўз фикрларини тўлиқ баён этиб ёза олмасликлари, сўз бойлигини етарли эмаслиги ва сўзларни ўринли қўллай олмаслик Турли хил фразеологик бирликлар ва ибораларни тинглаш жараёнида англай ололмасликлари Мавзу бўйича етарли маълумотга эга эмасликлари ва сўзларни талаффуз қилишдаги қийинчиликлар Ўқиш стратегияларига амал қилмасликлари Ўқиш жараёнида грамматик, лексик, фонетик, имло хатолар қилишлари Диққатни жамлай олмасликлари Тезда мулоқотга киришиб ўз фикрларини мустақил баён эта олмасликлари, яъни мустақил фикрлашга қийналишлари ҳар бир гапни сўзма–сўз таржима қилиб матнни ғоясини чиқара олмаслик, шу сабабли вақтдан унумли фойдалана олмасликлари Ёзиш структурасига эга эмасликлари ва ёзиш бўйича етарлича тажрибанинг йўқлигири Ушбу тадқиқот ишида нутқ фаолият турларининг интеграциялашуви, тўртала нутқ фаолиятидан ҳам самарали фойдаланилган ҳолда, чет тилларни пухта ўрганишга замин яратилади. Бунда ижтимоий буюртмачи талаблари асосида ижтимоий–иқтисодий эҳтиёжларга бевосита боғлиқ бўлиб, яъни инглиз тилини мутахассислик фанлари билан интеграциялаб ўрганиш ва амалий кўникмаларни назарий билимлар билан мос келиши, талабаларнинг билим, кўникма ва малакани шаклланишига ҳамда мустақил фикрловчи рақобатбардош ёш мутахассисларни тайёрлашга алоҳида эътибор қаратилади. Тажриба–синовнинг шакллантирувчи босқичида юқоридаги интерактив машқлар ва топшириқлар орқали шуни аниқлаш мумкинки, талабаларнинг нутқ малакалари интеграцияси етарлича интегратив ёндашуви орқали ўқитилмаётганлиги, инглиз тилидаги мулоқот муҳитининг тўлақонли яратилмаётганлиги ва уларнинг билим, кўникма ва малакалари етарлича баҳоланмаётгани сезилиб қолинди. 127 Юқоридаги кўрсатилган интегратив машқлар тизими Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети талабаларининг мулоқот кўникмасини ривожлантиришга қаратилганлиги ва уларни тажриба гуруҳида қўлланилиб, дастлабки ҳолат билан ўсиш даражаларини қиёсий таҳлилини келтириб ўтамиз (3.1.10–жадвалга қаранг). 3.1.10–жадвал Тажриба–синовда олинган натижаларнинг қиёсий таҳлили Баҳолаш мезон– лари Тажриба гуруҳи Назорат гуруҳи Тўғри жавоблар Нотўғри жавоблар Тўғри Жавоблар Нотўғри Жавоблар Талаба лар сони % Талаба лар сони % Талаба лар сони % Талаба лар Сони % 1.Репро– дуктив 2.Продук –тув 3.Креа– Тивлик Тинглаб тушуниш 89 61% 57 39% 80 45.9% 94 54.1 % Ўқиш 98 67.1 % 48 32.9% 86 49.7% 88 50.3 % Гапириш 102 70 % 44 30 % 83 47.8% 91 52.2 % Ёзув 90 62% 56 38% 81 46.5% 93 53.5 % Жами 65% 35% 47.5% 51.5 % 3.1.11–жадвал Талабаларнинг коммуникатив компетенцияларини такомиллаштиришнинг самарадорликка қаратилган топшириқларни баҳолаш мезонлари Мезонлар Босқичлари Талаба лар сони Ривожлантириш даражалари Юқори Ўрта Қуйи Репродуктив Тажриба аввалида 146 21 98 27 Тажриба сўнгида 146 31 105 10 Продуктув Тажриба аввалида 146 19 89 38 Тажриба сўнгида 146 27 94 25 Креативлик Тажриба аввалида 146 20 87 39 Тажриба сўнгида 146 32 89 25 Шакллантирувчи тажриба––синов жараёнида талабаларнинг мулоқот кўникмасини такомиллаштириш даражасининг ҳозирги ҳолатини ўрганиш ва 128 самарадорлигини таҳлил қилиб, бир қанча хулосаларни бериш имконини яратилди. Ушбу босқичида « Инновацион таълим технологиялари ва интерактив амалий машғулотлар тизими » доирасида тадқиқот ишлари олиб борилди. Гапириш (speaking) да тўсиқ бўладиган омилларни олиб ташлаш ва коммуникация қилишга ўргатиш методикаси эгаллашларида ёрдам бериш мақсадида «The Common forms of drugs » мавзусида биология йўналиши талабалари билан амалий машғулот ўтказилди. «Brainstorming» («Ақлий ҳужум») методи ёрдамида талабаларга мавзу юзасидан мутахассисликка доир луғатлар берилди. Describe meanings: Solid–a lot of drugs manufactured by pharmaceutical industry in a solid state greatly differs in shape, size, and color. They are powders, granules, tablets, lozenges, globules, capsules and pills. Semisolid– medicinal preparations usually having fatty material as petrolatum, lard, wool fat as a base differ in shapes, consistency and methods of application. They are ointments, salves, liniments, suppositories, pills and plasters. Liquid– medicines are prepared by evaporating of solution or fresh juice of a remedy plants. They are extract, infusion, tincture, mixture, solution, and decoction . Questions: Your answers 1. What solid forms of drugs do you know? 2. What is an ointment? 3. What mixtures may be defined as a solution? 4. What liquid medicinal forms do you know? 2. «Debating» ( муҳокама ) методидан фойдаланиб талабалар бир мавзуда баҳслашишди ва ўз фикрларини билдиришди . 129 3. «Муҳокама– мунозара», « Case study» , « Синквейн », « Insert », «Баҳс– мунозара», «Ўйин технологияси» каби методларни қўллаган ҳолда ўқув машғулотлари олиб борилди. Бундан ташқари коммуникатив компетенцияни ( communicative competence ) (матндаги маълумотлар трансформациялаш, берилган мавзудаги чизмалар ва расмлар асосида суҳбатга тайёрлаш) билим, кўникма ва малакаларни аниқлаш ва шакллантириш мақсадида, талабаларга мутахассисликларига мос ҳолда инглиз тилидан тест синовлари тақдим этилди. Талабалар билимини баҳолаш босқичи жараёнида уларнинг билимлари мониторингдан ўтказиш учун анкета саволлари ишлаб чиқилди ва инглиз тили фанидан таълим самарадорлигини аниқлашга диққат қаратилди. Инглиз тилини ўқитиш сифатини таъминлаш бўйича технологиялар таснифининг энг самарали вариантларидан бири сифатида: –муаммоли вазиятлар юзасидан баҳс–мунозараларни тайёрлаш (танқидий фикр–муносабат билдириш асосида инглиз тилидаги матнлар билан ишланди; инглиз тилида мутахассисликка оид матнда маълум вазиятлар таҳлил қилинди « What do you know about nuclear division in physics ?» . –турли хил вазиятлар бўйича тажриба– синов натижалари ўтказилди ва таҳлил қилинди; Тажриба–синов ишларимизнинг баҳолаш босқичларининг натижалари тадқиқотнинг асосий муаммолари сифатида аниқланди. Ўзбекистонда олий таълим тизимида мавжуд касбга тайёргарлик тизимининг зиддиятлари, 130 ривожланиш тенденциялари ва уни такомиллаштиришнинг устувор модели йўналишлардан биридир. Тажриба–синов ишларида жами бўлиб 825 респондент (талабалар) жалб қилинган: (Низомий номидаги ТДПУ 267 талаба, Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети 320 талаба, Жиззах педагогика институти 238 талаба) қатнашди. Тажриба–синов ишларининг дастлабки аниқловчи босқичида биз талабаларда сўровномалар ўтказдик. шакллантирувчи босқичининг сўнгида яна сўровнома ўтказиб қиёсий таҳлил қилганимизда биз олиб борган тажриба ишларининг натижалилигини ва самарадорлигини кўрсаткичлар ёрдамида аниқланди. Талабаларнинг коммуникатив компетенциясини такомиллашганлик томони сифат ва сон жиҳатдан динамик ўсганликда кўринди . Экспериментал гуруҳларда машғулотлар ишлаб чиқилган материаллар бўйича ва дарс ўтишга махсус тайёргарлик билан олиб борилди. Назорат гуруҳида анъанавий усул бўйча тегишли бўлимларнинг ўқитувчилар машғулотлар ўтказдилар. Тажриба– синов жараёнида иштирок тажриба ва назорат гуруҳларидаги талабларда коммуникатив компетенцияни такомиллашганлик даражаси юқори, ўрта ва қуйи даражаларда аниқланди. Тил билими ва кўникмаларини аниқлаш мезонлари сифатида билимларининг тўлиқлиги ва уларнинг касбий билимлари билан алоқаси танланди. Барча маълумотларни статистик ишлов бериш усулларига асосланган. Хулоса қилиб, тажриба–синов натижаларини статистик қайта ишлаш, талабаларни мулоқот кўникмасини ошириш ва педагогик технологиялардан фойдаланиш натижасида талабаларнинг гапириш кўникмасини такомиллаштириш бўйича ишлаб чиқилган қоидаларнинг самарадорлик кўрсаткичлар ўсганлиги аниқланди. 1–2–курс талабалари билан тажриба– синов гуруҳларининг кўпчилиги тадқиқот бошида саволларга тўғри жавоб бераолмадилар. Шакллантирувчи 131 тажрибалар ўтказилгандан сўнг саволларга аниқ жавоб бердилар ва кўрсаткич 12–14% га ўсганлига гувоҳ бўламиз. 3.2–§. Нофилологик таълим муассасаси талабаларнинг коммуникатив компетенцияларини такомиллаштиришга йўналтирилган тажриба–синов ишларининг миқдор ва сифатий таҳлили Нофилологик таълим муассасаси талабаларининг касбий тайёргарлик даражаси кўрсаткичи тажриба ва назорат гуруҳларидаги ўртача ўзлаштириш даражаси таҳлил этилди. Тадқиқот ишида илгари сурилган фаразларнинг самарадорлигини исбот қилиш ва тажриба–синовдан олинган натижаларнинг ишончлигини аниқлаш мақсадида математик статистик усуллардан кенг фойдаланилди. Тажриба синов ишларида юқорида келтирилган таълим муассасаларидаги респондентларни тажриба ва назорат гуруҳларига ажратилиб, у ушбу муассасаларда иштироки қуйидаги жадвалда келтирилди (3.2.1–жадвал). 3.2.1–жадвал № Таълим муассасалари Жами талабалар Тажриба гуруҳи Назорат гуруҳи 1. Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети 320 161 159 2. Низомий номидаги ТДПУ 267 135 132 3. Жиззах давлат педагогика институти 238 123 115 Жами 825 419 406 Ушбу жадвалдаги ҳар бир таълим муассасаларида ўтказилган тажриба– синов натижалари қуйида келтирилди. Танлаб олинган гуруҳларда тажриба бошида олиб борилган тадқиқот ишларида барча машғулотларнинг умумлаштирган ҳолда назорат ишлари ўтказилди ва уларнинг натижалари (3.2.2 –жадвал)да келтирилди. 3.2. 2 – жадвал Касбий тайёргарлик Таълим муасса– Тажриба гуруҳи Назорат гуруҳи Юқори Ўрта Қуйи Юқори Ўрта Қуйи 132 фаолият функциялари салари даража даража даража даража дараж а Д ара Жа 1. Математика Механика ва математик моделлаш тириш Математик инжиниринг Математика ва инфор матика Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат уни верситети 8 9 10 7 13 14 16 11 21 18 22 12 6 7 10 6 11 13 19 11 21 19 23 13 2. Математика ўқитиш методикаси Математика ва инфор матика Низомий номидаги ТДПУ 17 16 24 23 29 27 17 15 21 21 29 29 3. Математика ўқитиш методикаси Математика ва инфор матика Жиззах давлат педагогика институти 13 13 21 21 31 24 11 8 20 21 28 27 Умумий: 92 143 1 83 80 137 1 89 Тадқиқот давомида тажриба–синов ишлари олиб борилди ва такомиллаштирилган ҳолда назорат турлари ишлаб чиқилди. Ушбу ишлаб чиқилган назорат турлари ҳар бир таълим муассасаларида интерактив амалий машғулот, анкета ва тест назорати шаклларида ўтказилиб, тажриба–синов ишларидан кейинги натижалар олинди. Назорат турлари ҳар бир таълим муассасасида анкета, интерактив амалий машғулот ва оғзаки назорат шаклларида ўтказилиб, тажриба-синов ишларида кейинги натижалар олинди. Натижаларнинг умумлашган кўриниши 3. 2.3– жадвалда келтирилди. 3.2. 3 – жадвал № Назорат турлари Тажриба гуруҳи Назорат гуруҳи Юқори даража Ўрта даража Қуйи даража Юқори даража Ўрта даража Қуйи даража Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети 1. Анкета 21 55 24 8 35 53 2. Амалий машғулот 27 56 17 12 28 56 133 3. Оғзаки сўров 27 51 22 12 30 54 Низмоий номидаги ТДПУ 1. Анкета 15 43 18 7 25 40 2. Амалий машғулот 18 41 17 10 18 44 3. Оғзаки сўров 16 45 15 9 21 42 Жиззах давлат педагогика институти 1. Анкета 16 41 21 10 25 43 2. Амалий машғулот 19 43 16 9 24 45 3. Оғзаки сўров 19 39 20 8 27 43 Барча таълим муассасалари 1. Анкета 52 139 63 25 85 136 2. Амалий машғулот 64 140 50 31 70 145 3. Оғзаки сўров 62 135 57 29 78 139 Тажриба ва назорат гуруҳларининг ўзлаштиришларини таққослаш мақсадида гуруҳларда ўзлаштириш баҳосининг ўртача қиймати деб олинди. Бу ерда –ўзлаштириш кўрсаткичи (баҳо қиймати) бўлиб, улар 3–қуйи даража, 4– ўрта даража, 5–юқори даража қийматларини қабул қилади. – баҳоларнинг такрорланишлар сони, –талабалар сони (тажрибада иштирок этаётган). Тажриба ишлари қуйидаги математика статистик формулалардан фойдаланиб олиб борилди: 1. Ўртача қийматлар аниқлаш кўрсаткичлари (3.2.1) бу ерда NT ва NH лар орқали ҳар икки гуруҳдаги талабалар сонини мос стандарт хатоликларни белгиладик. 134 , (3.2.2) танлама дисперсия. 2. Ўқув жараёнини самарадорлигини баҳоловчи ўртача қиймат тажриба ва назорат гуруҳлари баҳоларининг ўртача арифметик қийматлари нисбатидир, яъни самарадорлик коэффи ц иэнти , (3.2.3) бу ерда – тажриба гуруҳи баҳоларининг ўртача арифметик қиймати, – назорат гуруҳида ўзлаштириш баҳоларининг ўртача арифметик қиймати. 3. Тажриба синов ишларида иштирок этган тажриба ва назорат гуруҳлари учун aT ва aH ишонч оралиқларини ҳисоблаш формуласи: aT∈ [ xT− t √N T ST; xT+t √N T ST] aH ∈ [ xH− t √N H SH; xH+t √N H SH] , (3.2.4) бу ерда т – нормаллашган четланиш ишонч эҳтимоли га мувофиқ аниқланади . Масалан, p =0, 95 деб олсак, t =1,96. 4. Ўрта қийматларнинг тенглиги ҳақидаги гипотезани, унга муқобил (альтернатив) гипотеза сифатида гипотеза олинди. Ушбу гипотезани педагогик гипотеза сифатида қабул қиламиз. Бунда – гипотеза сифатида тажриба гуруҳларида олинган натижалар назорат гуруҳларига нисбатан самара, – гипотеза сифатида эса тажриба гуруҳида олинган натижалар назорат гуруҳига нисбатан самарали, яъни биз илгар и 135 сураётган тадқиқот ишларининг натижалари самарали эканлиги исбот қилинади. Ушбу педагогик гипотезани тўғрилиги аниқлаш мақсадида Ст ь юдентнинг статистикаси орқали текширилди. . (3.2.5) Агар бўлса, H 0 гипотеза рад этилиб, H 1 гипотеза қабул қилинишига асос бўлади. Бу ерда Стьюдент критерийси озодлик даражасидир: K = ( ST 2 N T + SH 2 N H) 2 ( ST 2 N T) 2 N t− 1+ ( SH 2 N H) 2 N H− 1 . (3.2.6) Ушбу статистик маълумотларга кўра тажриба синов ишларида амалга оширилган математик ҳисоблашлар ва статистик таҳлил натижаларини қуйида қараб чиқамиз. Тажриба бошида олинган натижаларининг статистик таҳлилини юқоридаги математик формулалар орқали қараб чиқамиз. Самарқанд давлат университетида ўтказилган дастлабки назорат натижаларини статистик таҳлили 3.2.1– жадвал маълумотларига кўра қуйида ҳисоблашлар асосида аниқланади. Тажриба ва назорат гуруҳларидаги ўртача қиймат: Самарадорлик коэффи ц енти 136 . Тажриба ва назорат гуруҳларидаги танлама дисперсия ва стандарт хатолик қийматларини ҳисоблайлик ; . Аниқланиш кўрсаткичлари , . Ишонч оралиқлари 137 бўлгани учун Н 0 гипотезани рад этишга асос йўқ, шунинг учун Н 0 гипотеза қабул қилинади. Бундан кўринадики, биз танлаб олинган гуруҳдаги натижалар тажриба бошида ҳар иккала гуруҳдаги натижалар билан бир хиллигини ва улар нормал тақсимот асосида бир хил билим кўрсаткичларига эга эканлиги математик статистик усулларорқали исботланди. Ҳудди шундай ҳисоб ишларини бошқа таълим муассасаларининг натижалари билан ҳам ҳисоблаш ишларини олиб бориш мумкин. Уларнинг умумий ҳисоб натижаларини қуйидаги 3.2.4–жадвалда келтирамиз. Энди тажриба ишларини тадқиқот давомида ўтказилган ва такомиллаштирилган методика асосида олиб борилган натижаларнинг статистик таҳлилига тўхталиб ўтамиз. Тажриба–синов ишларидаги юқоридаги олинган баҳолар қийматига кўра Низомий номидаги ТДПУ да олиб борилган тажриба–синов ишларининг статистик таҳлилини математик формулалар орқали ҳисоблаш ишларини олиб борамиз. B) анкета саволлари орқали талабаларнинг билимини аниқланган натижалар бўйича: Тажриба ва назорат гуруҳларидаги ўртача қиймат и : 138 Самарадорлик коэффиценти Тажриба ва назорат гуруҳларидаги танланма дисперсия ва стандарт хатолик қийматларини ҳисоблайлик , , , . Аниқланиш кўрсаткичлари , . Ишонч оралиқлари , 139 , , . Статистик қийматни ва Стьюдент критерийси озодлик даражасидир деб ҳисоблаймиз. Демак юқоридаги ҳисоб китобларга кўра бўлгани учун Н 0 гипотеза қабул қилинди. Бундан кўринадики, биз танлаб олинган гуруҳлардаги натижалар тажриба гуруҳида назорат гуруҳига нисбатан юқори эканлиги математик статистик усуллар билан исботланди. Бундан кўринадики, биз танлаб олинган гуруҳдаги натижалар тажриба бошида ҳар иккала гуруҳдаги натижалар бир хиллигини ва улар нормал тақсимот асосида бир хил билим кўрсаткичларига эга эканлиги математик статистик усуллар билан исботланди. 140 Тажриба–синов ишларидаги юқоридаги олинган баҳолар қийматига кўра Жиззах давлат педагогика институтида олиб борилган тажриба–синов ишларининг статистик таҳлилини математик формулалар орқали ҳисоблаш ишларини олиб борамиз. А) анкета саволлари орқали талабаларнинг билимини аниқланган натижалар бўйича: Тажриба ва назорат гуруҳларидаги ўртача қиймат: Самарадорлик коэффиценти Тажриба ва назорат гуруҳларидаги танланма дисперсия ва стандарт хатолик қийматларини ҳисоблайлик: , , , . Аниқланиш кўрсаткичлари 141 , . Ишонч оралиқлари , , , . Статистик қиймати ва Стьюдент критерийси озодлик даражасини ҳисоблаймиз. . бўлгани учун Н 0 гипотеза қабул қилинди. Бундан кўринадики, биз танлаб олинган гуруҳлардаги натижалар 142 тажриба гуруҳида назорат гуруҳига нисбатан юқори эканлиги математик статистик усуллар билан исботланди. Бундан кўринадики, биз танлаб олинган гуруҳдаги натижалар тажриба бошида ҳар иккала гуруҳдаги натижалар бир хиллигини ва улар нормал тақсимот асосида бир хил билим кўрсаткичларига эга эканлиги математик статистик усуллар билан исботланди. Статистик қийматни ва Стьюдент критерийси озодлик даражасини ҳисоблаймиз (3.2. 4 – жадвал) . 3.2.4–жадвал Муассасалар Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети Низомий номидаги ТДПУ Жиззах давлат педагогика институти Статистик мезонлар Т Н Т Н Т Н Баҳоларнинг ўртача арифметик қиймати 3 , 76 3, 70 3, 84 3, 82 3 , 76 3, 69 Самарадорлик коэффи ц иэнти 1, 0 2 1, 0 05 1, 0 2 Танланма дисперсия 0, 61 0, 57 0, 625 0, 643 0, 625 0, 546 Ўрта қийматлар стандарт хатолари 0, 7 8 0, 76 0,7 9 0, 80 0, 79 0, 74 Аниқланиш кўрсаткичлари 1. 64 1. 63 1. 77 1. 82 1. 90 1. 8 7 Х* нинг ишончлилик оралиғи 3. 6 4; 3 , 88 3, 58 ; 3, 82 3, 71 ; 3 , 97 3, 68 ; 3, 96 3, 62 ; 3 , 90 3, 5 5 ; 3, 83 Стъюдент статистикаси 0 , 674 0 , 2 0 , 7 Статистика озодлик даражаси 318 265 236 Критик қиймат 1,97 1 , 9 6 1,9 6 Критик хулосаси гипотеза қабул қилинади гипотеза қабул қилинади гипотеза қабул қилинади Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университетида олиб борилган тадқиқот натижалари 3.2.5–жадвал Муассасалар Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети Анкета саволлари Амалий машғулот Тест Умумий 143 Статистик мезонлар Т N Т N Т N Т N Баҳоларнинг ўртача арифметик қиймати 3 , 97 3, 53 4 , 10 3, 54 4 , 05 3, 56 4,04 3,55 Самарадорлик коэффиценти 1, 12 1, 16 1, 14 1,14 Танланма дисперсия 0, 45 0, 42 0, 43 0,5 0 0, 49 0, 50 0,48 0,48 Ўрта қийматлар стандарт хатолари 0,6 7 0, 64 0, 66 0,7 1 0, 70 0, 70 0,69 0,69 Аниқланиш кўрсаткичлари(фоиз ҳисобида) 1.13 1.20 1.04 1.43 1.20 1.42 1.18 1.36 Х* нинг ишончлилик оралиғи 3 ,8 4; 4 , 10 3, 40 ; 3, 66 3, 97 ; 4 , 23 3, 40 ; 3, 68 3, 91 ; 4 , 19 3, 42 ; 3, 70 3, 90 ; 4 , 18 3, 41 ; 3 , 69 Ст ью дентнинг статистикаси 4,67 5 , 73 4 , 86 4,94 Статистика озодлик даражаси 194 194 194 194 Критик қиймат 1,97 1,97 1,97 1,97 Критерий хулосаси Ҳ1 гипотеза қабул қилинганлиги Ҳ1 гипотеза қабул қилинганлиги Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Низомий номидаги ТДПУ да олиб борилган тадқиқот натижалари 3.2.6–жадвал Муассасалар Низомий номидаги ТДПУ Анкета саволлари Амалий машғулот Тест Умумий Статистик мезонлар Т N Т N Т N Т N Баҳоларнинг ўртача арифметик қиймати 3 , 96 3, 54 3, 54 3, 54 3 , 50 3, 5 4,03 3,56 Самарадорлик коэфиценти 1, 12 1, 00 1, 00 1,13 Танланма дисперсия 0, 43 0, 44 0,51 0,5 0 0, 48 0, 46 0,42 0,50 Ўрта қийматлар стандарт хатолари 0,6 6 0, 67 0,7 2 0,7 1 0, 69 0, 67 0,65 0,70 Аниқланиш кўрсаткичлари (фоиз ҳисобида) 1.25 1.47 1.31 1.75 1.16 1.65 1.20 1.65 Х* нинг ишончлилик оралиғи 3.4; 3 , 66 3, 39 ; 3, 66 3, 38 ; 3 , 70 3, 38 ; 3, 70 3, 35 ; 3 , 65 3, 35 ; 3, 65 3, 88 ; 4 , 17 3, 39 ; 3, 72 Ст ь юдент статистикаси 0 ,094 0 , 02 0 , 00 4,22 Статистика озодлик даражаси 194 146 154 143 Критик қиймат 1,98 1 , 98 1,9 8 1,9 8 Критерий хулосаси Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Ҳ1 гипотеза қабул қилинади 144 Жиззах давлат педагогика институтида олиб борилган тадқиқотлар натижалари 3.2.7–жадвал Муассасалар Жиззах давлат педагогика институти Анкета саволлари Амалий машғулот Тест Умумий Статистик мезонлар Т N Т N Т N Т N Баҳоларнинг ўртача арифметик қиймати 3 , 94 3, 58 4, 04 3, 54 3 , 99 3, 55 4,00 3,56 Самарадорлик коэффиценти 1, 10 1, 14 1, 12 1,12 Танланма дисперсия 0, 47 0, 50 0, 45 0, 48 0, 50 0, 45 0,46 0,48 Ўрта қийматлар стандарт хатолари 0,6 9 0, 71 0, 6 7 0, 69 0, 71 0, 67 0,68 0,69 Аниқланиш кўрсаткичлари(фоиз ҳисобида ) 1.35 1.58 1.25 1.53 1.41 1.44 1,31 1,51 Х* нинг ишончлилик оралиғи 3 ,78 ; 4 , 09 3, 42 ; 3, 73 3, 89 ; 4 , 19 3, 38 ; 3, 69 3, 83 4 , 14 3, 40 ; 3, 75 3, 85 4 , 15 3, 41 ; 3, 72 Ст ь юдентнинг статистикаси 3 , 22 4 , 59 3 , 94 3,97 Статистика озодлик даражаси 154 154 154 154 Критик қиймат 1,98 1 , 98 1,9 8 1,98 Критерий хулоссаси Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Ҳ1 гипотеза қабул қилинади Тажриба– синов ишлари ўтказилаган олий таълим муассасалари бўйича ўзлаштириш даражаларининг ўртача арифметик қийматлари ва самарадорлик кўрсаткичлари қуйидаги жадвалда ўз аксини топган. 3.2.8 –жадвал Мезонлар Назорат турлари Тажриба гуруҳи Назорат гуруҳи Самарадорли к кўрсаткичи Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети Репродуктив Продуктив Ва креатив Анкета саволлари Х Т * =3, 97 Х н * =3, 53  =1,12 Амалий машғулот Х Т * =4, 10 Х н * =3, 54  =1,1 6 Тест Х Т * =4,05 Х н * =3,5 6  =1,14 145 Низомий номидаги ТДПУ Репродуктив Продуктив Ва креатив Анкета саволлари Х Т * =3, 96 Х н * =3 , 5 4  =1,1 2 Амалий машғулот Х Т * = 4,01 Х н * =3,5 3  =1,1 4 Тест Х Т * = 4 , 01 Х н * =3, 54  =1,1 3 Жиззах давлат педагогика институти Репродуктив Продуктив Ва креативлик Анкета саволлари Х Т * =3,9 4 Х н * =3, 58  =1,1 0 Амалий машғулот Х Т * =4,0 4 Х н * =3,5 4  =1,14 Тест Х Т * = 3 , 99 Х н * =3,5 5  =1,12 Ўтказилган тажриба–синов ишларининг умумлаштирилган натижалари 3.2.1 –жадвалда берилган. 3.2.1.– расм. Тажриба– синов натижаларининг диаграммаси Ушбу жадваллар ва диаграммадан самарадорлик кўрсаткичи тажриба гуруҳида назорат гуруҳига нисбатан 1,10 баробардан 1,16 баробарга (10 фоиздан 16 фоизгача) юқори эканлиги кўриниб турибди. Бу эса юқорида қилинган хулосамиз тўғри эканлигини исботлайди. Хулоса қилиб, инглиз тилини ўқитишда коммуникатив компетенцияни такомиллаштиришда дарс жараёнида қўлланилиши юзасидан мавжуд 146 ҳолатни аниқлаш мақсадида нофилологик таълим йўналишларида ўтказилган анкета сўровномалари натижаларини таҳлилий ҳисобланганда ўртача ўзлаштириш қийматлари барча даражалари бўйича бир–биридан фарқ қилади ва махсус машқлар тизими ишлаб чиқилмаганини ҳам кўрсатди ва биз тавсия этган интерактив машқ ва топшириқлар орқали тажриба гуруҳ талабаларида уни келажакка амалиётда қўллашда қийинчиликка учрамайди ва дарсга бўлган мотивация уйғонди. Ушбу статистик таҳлил натижаларига кўра танланган мезон бўйича ўзлаштириш қийматлари барча даражалари бўйича бир– бирида фарқ қилади. Нутқ фаолияти турлари бўйича ўқиш фаолияти 1.16 (16%) га, тинглаш фаолияти 1.15 (15%) га, ёзиш фаолияти 1.14 (14%) га тинглаш ва гапириш 1.15(15%) га юқори эканлиги яъни тажриба гуруҳларида олиб борилган тажриба синов ишлари назорат гуруҳларига нисбатан самарадорлиги, ишонч оралиқларларининг тажриба ва назорат гуруҳлари билан кесишмаслигини ҳисобга олган ҳолда илгари сурилган гипотезадан Н1 гипотезани қабул қилинишига олиб келди. Бу эса тажриба синов ишларининг якунида олинган натижаларнинг самарали эканлигини исботлаайди. Учинчи боб бўйича хулосалар Талабаларнинг инглиз тилида коммуникатив компетенцияларини ривожлантириш юзасидан мавжуд ҳолатни аниқлаш мақсадида ОТМларда ўтказилган анкета–сўровнома натижалари амалда ўқув адабиётларининг хорижий тилларни ўқитиш талабига жавоб бермаслиги ва махсус машқлар ишлаб чиқилмаганлигини ҳам кўрсатди. Олий таълим муассасаларнинг нофилологик йўналишларида талабаларнинг нутқ фаолияти турларини ўқитишда гапириш кўникмасини ривожлантириш асосида машқ ва топшириқлардан фойдаланишнинг илмий–назарий асослари юзасидан ташкил этилган тадқиқот ишида ўз исботини топди. Тажриба–синов гуруҳларидаги нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг дарсга бўлган қизиқиш ва мотивациялари интерфаол 147 методларни қўллаган ҳолда олиб борилган дарслар ва машғулотлар натижасида ошганлиги кузатилди. Тажриба–синов натижасида олинган ўқитиш самарадорлигини баҳолаш мезони тажриба–гуруҳларидаги ўзлаштириш назорат гуруҳларидаги ўзлаштиришдан 1,10 баробардан 1,16 баробарга (10 фоиздан 16 фоизгача) юқори эканлиги кўриниб турибди. Бу эса юқорида қилинган хулосамиз тўғри эканлигини исботланди. ХУЛОСА Олиб борилган илмий–тадқиқот ишлари натижалари қуйидаги хулосага келиш имконини беради: 1. Халқаро муносабатларнинг фаоллашиши, ижтимоий–иқтисодий алоқаларнинг яхшиланиши ва дунё бозорига чиқиш сай–ҳаракатлари кадрларнинг савияси ва маҳоратига ҳам боғлиқ. Бироқ нофилологик таълим йўналишларида бўлажак мутахассисларнинг касбий–соҳавий фанлардан етарли билим, кўникма ва малакага эга бўлганлари ҳолда чет тилини билиш даражаларини пастлиги бу борада панд бераётгани кузатилмоқда. Бу ҳолат нофилологик ОТМларда талабаларнинг чет тилидан мустақил ўқув– билув фаолиятини кенгайтиришни, дарс жараёнида қўшимча замонавий материаллардан фойдаланиб дарс беришни тақозо қилади. – Талабаларнинг ўқув–билув фаолиятини тўғри ташкил этиш орқали нутқ фаолиятининг 4 турини самарали ривожлантиришда соҳавий инглиз тилидан гапириш компетентлигини ривожлантириш, уларнинг инглиз тилидан билим даражасини А1, B2 ва B2+ эканлиги тадқиқот жараёнида таъминлади. Талабаларнинг тил ўрганишга ва касбий компетентлигини ривожлантиришга бўлган мотивацияни ривожлантиришда дидактик жиҳатдан тўғри тақсимланган, уларнинг эҳтиёжларига мос келадиган матнлар билан таъминланиш имконини беради. 148 –Олий таълим муассасаларининг нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг касбий тайёргарлигини такомиллаштиришда уларнинг таълим жараёнини ташкил этишда қийидагилар аҳамиятли: –Нофилологик таълим йўналишлари таҳсил оладиган талабаларнинг профессионал кадр бўлиб етишишларида кўмаклашадиган касбий тайёргарлик мазмунининг шаклланиши; – ОТМ да таҳсил оладиган нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг хорижий тилни ўқитиш методикаси соҳасидаги касбий–амалий ва тадқиқотчилик фаолиятига ўтишда ўқув–билиш фаолиятининг ўрни беқиёс ва у касбий тайёргарликларининг методологик асосни яратишга хизмат қилади; 2. Тилга ихтиссослашмаган ОТМ лар талабаларининг касбий тайёргарлигини амалга оширишнинг ташкилий–дидактик шарт–шароитлари мажмуаси аниқланди: – касбий фаолиятни ўзлаштириш яхлитлиги унинг (мотивацияли, мақсадли) таркибий қисмлари воситасида педагогик–психологик жиҳатини таъминлаш; –талабаларнинг коммуникатив компетентлигини босқичли ривожлантириш ва бўлажак битирувчиларнинг касбий компетенциясини эгаллашда онглилик, фаоллик ва мустақилликнинг тоборо юқори даражаларига ўтишига кўмаклашадиган касбий тайёргарлик жараёнини ташкилий– технологик таъминлаш. 3. Тадқиқот давомида талабаларнинг касбий тайёргарлиги сифатини аниқлаш учун кўп мезонли база ишлаб чиқилди. У асосий компетенцияларнинг шаклланганлиги, нутқий фаолиятнинг асосий турлар бўйича коммуникатив компетенция шаклланганлиги, методик тажрибани шакллантириш динамикаси; касбий тайёргарлик учун аҳамиятли фанлардан ўзлаштириш каби мезонларни ўз ичига олади. 4. Ўқитиш шароитида касбий компетентликни такомиллаштиришнинг ижобий динамикасини яратишда талабаларнинг ўз мутахассисликлари соҳасида касбий ривожланишларида инглиз тилининг аҳамияти 149 шакллантирувчи тажриба–синовнинг аҳамияти юксаклигини баҳолайди. Шу боисдан, ОТМларнинг ҳар бир хорижий тил машғулотларида дарс жараёнида ҳар бир талаба фаол қанашишини ташкил этилиши керак ва тил кўникмаларидан гапириш кўникмасидан эркин фойдалана олиш қобилиятига эга бўлсин. 5. Тадқиқот доирасида тилга ихтиссослашмаган ОТМлар талабаларининг касбий ривожланишида хорижий тилда мулоқот кўникмаси ривожланиши тадқиқот доирасида ишлаб чиқилган синов ўтказиш натижалари диссертацияда илгари сурилган фараз сифатида тўғри эканлиги ҳақида хулоса чиқарилади. 6. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг таълим сифати самарадорлигини таъминлашда нутқ фаолият турларидан оғзаки нутқни ривожлантиришда машқ ва топшириқлар тизимини яратиш қобилиятни ривожлантиришнинг асосий механизмидир. 7. Нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг таълим сифати самарадорлигини таъминлашда мулоқот кўникмасини ривожлантириш учун фойдаланилган машқ ва топшириқлар тизими мақсадга мувофиқлиги, бунда биринчи босқич талабаларининг нутқ фаолият турларидан гапириш кўникмасининг фаоллашувида асос бўлиб хизмат қилиши ва унинг тинглаб тушуниш, ўқиш ва ёзиш кўникма билан чамбарчас боғлиқлигини, иккинчи босқич талабаларининг нутқида эса нутқ фаолияти турларидан гапириш кўникмасининг фаоллашуви биринчи босқич талабаларига нисбатан яққолроқ намоён бўлади. 8. 1– ва 2– босқич талабалари учун мўлжалланган интегратив машқларни яратишда интерфаол метод ва усуллардан кенг фойдаланиш, уларни таълим жараёнига тадбиқ этиш ўтказилган тажриба– синов ишлари давомида самарадорликни белгилайди. 9. ОТМларда ўз соҳасининг етук билимдони, чет тилларни яхши биладиган юқори малакали кадрлар тайёрлашда хорижий тилларни мутахассис фанлар билан интегратив ёндашув асосида ўқитишда 150 талабаларнинг касбга тайёргарлик даражаси, касбий компетенцияларини шакллантириш, ҳар бир шахснинг даврга мос равишда ривожланишини илмий тадқиқ этиш муаммоларини мутахассис тайёрлашга қўйилган инновацион талабларни бажаришда касбий фаолиятга тайёрлашнинг мотивацион, касбий–фаолиятли ва коммуникативли имкониятларига асосланади. 10. Олий малакали мутахассислар тайёрлашнинг замонавий ёндашувига асосан таълим жараёнида бўлажак мутахассисларни шакллантиришда касбга йўналтириб ўқитиш тизимини ташкил этиш орқали талабаларни касбий фаолиятга тайёрлаш модели ишлаб чиқилди. 11. Касбий тайёргарликнинг методологик (мотивацион, интегратив ва креативли) ёндашуви нофилологик таълим йўналишлари талабаларининг салоҳиятини ошириш хизмат қилади. Таклиф ва тавсиялар 1. «Чет тилни ўқитишда мутахассислик фанлари билан интеграллашган курс» мазмунини илғор хорижий тажрибалар асосида давлат таълим стандартлари талабларига мос равишда такомиллаштириб бориш, бўлажак битирувчилар учун касбий тайёрланишнинг характеридан келиб чиқган ҳолда замонавий педагогик ва ахборот–коммуникация технологиялари бўйича луғат яратиш; 2. Бўлажак нофилологик таълим йўналишлари ида дарс берадиган ўқитувчиларда фанга оид замонавий ёндашувларни шакллантиришда мутахассислик фанларига боғланган ҳолда тизимли ёндашувни татбиқ қилиш учун олий таълим муассасаларида компетенцияларни шакллантириш ва ривожлантириш бўйича методик тавсиялар, илмий–амалий ёндашувларни ишлаб чиқиш ва чет тилига ихтиссослашмаган таълим муассасаларида мутахассис тайёрлаш бўйича татбиқ қилиш мақсадга мувофиқ. 151 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ Норматив−ҳуқуқий ҳужжатлар ва методологик аҳамиятга молик нашрлар 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси.−Тошкент: Ўзбекистон, 2014. –76 б. 2. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг «ХХI асрнинг Олий таълими» Бутунжаҳон декларацияси (1998й.), ЮНЕСКО нинг «Олий таълимни ислоҳ қилиш ва ривожлантириш» дастурий ҳужжати(1995 й.), CEFR. Laenihg, teaching, assessment. Language Policy Uhit, Strasbaurg. −CEFR. 3. Каримов И.А. Юксак малакали ўқитувчилар−тараққиёт омили.− Тошкент: Ўзбекистон, 1995.−24 б. 4. Каримов И.А. Юксак билимли ва интеллектуал ривожланган авлодни тарбиялаш мамлакатни барқарор тараққий эттириш ва модернизация қилишнинг энг муҳим шарти. Халқаро конференциянинг очилиш маросимидаги нутқи. −Тошкент оқшоми, 2012 йил, февраль . 5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012 йил 10 − декабрдаги «Чет тилларни ўрганиш тизимини янада такомиллаштириш чора− тадбирлари тўғрисида» ги ПҚ − 1875 − сонли қарори. // Халқ сўзи. 2012 йил, 11 − декабрь . 6. 1. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 − йил 8 – 152 майдаги «Узлуксиз таълим тизимининг чет тиллар бўйича Давлат таълим стандартларини тасдиқлаш тўғрисида» ги 124−сонли қарори. // Халқ таълими, 2013, 4−сон . 6.2. Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги 2021 йил 16 июлдаги 311−сон буйруғининг 2−иловаси (Олий таълим йўналишлари ва мутахассисликлари классификатори). 7. Ўзбекистон Республикаси Президентининг « 2022 − 2026 йилларга мўлжалланган Я нги Ўзбекистоннинг Т ара ққ иёт стратегияси тўғрисида» ги 2022 йил 28 январдаги ПФ − 60 –сонли фармони. 8. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 −февралдаги ПФ − 4947–сон « Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида » ги Фармони.Ўзбекистон Республикаси Қ онун ҳужжатлар тўплами. − 2017 й. 6 −сон, 70−модда . 9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора−тадбирлари тўғрисида» ги 2017 йил 20 апрелдаги № 2909 сонли қарори. 10. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикаси да хорижий тилларни ў рганишни оммалаштириш фаолиятини янги бос қ ичга олиб чи қ иш чора−тадбирлари тўғрисида» ги 2021 йил 20 май даги № 5117 сонли қарори. 11. Ўзбекистон Республикаси нинг « Таълим тўғрисида » ги Қонуни 2020 йил 23 сентябрь 637−сон Ў збекистон Республикаси Қ онуни . Фойдаланилган бошқа адабиётлар 12. Акрамова Ю.Л. Обучение письменной речи на базе научного текста по специальности в группах одаренных студентов медицинских вузов Узбекистана. Дисс. ... канд. пед. наук. −Т., 2001. −162 с. 13. Алимов Ф.Ш. Инглиз тилида ёзув компетенциясини шакллантириш (нофилологик факультетлар мисолида): Дисс. ...пед. фан. бўйича фалсафа. докт. −Т., 2018.−158 б. 153 14. Амрахова А.К. Обучение иноязычной коммуникативной компетенции учащихся лезгин. (Английский язык, основная школа): Дисс. канд. пед. наук. – Махачкала. 2015. − 212 с. 15. Андриянова В.И. Теория и практика обучения узбекских школьников устноречевому общению на русском языке. Дисс. …док. пед. наук. − Т., 1997.−350 c . 16. Асилова Г.А. Божхона ва солик юналишлари талабаларининг давлат тилида касбий мулокот юритиш компетенциясини ривожлантириш (рус гурухларда). Пед. фан. докт. (ДСc) ... дисс. −Т, 2017. − 291 б . 17. Ахмедова Л.Т., Лагай Е.А . Современные технологии преподавания русского языка и литературы .− Т., « Фан ва технология». 2016. – 296 c. 18. Ахмедова Л.Т. Теория и практика обучения профессиональной русской речи студентов −филологов (на материале художественных текстов). Дисс. ... докт. пед. наук. − Т., 2012. − 298 с . 19. Аҳмедова Н.М. Интегратив ёндашув асосида б лажакӯ қитувчиларнинг касбий тайёргарлигини такомиллаштириш. Дисс. ...пед. ӯ фан. бўйича фалсафа. докт. −Т., 2020. – 38 б. 20. Бабанский Ю.К. Ҳ озирги замон умумий таълим мактабларида ўқ итиш методлари. − Т.: Ўқ итувчи, 1990. 25–26 б. 21. Бакиева Г.Х., Башатова Н.А. Использование современных методов контроля знаний языка для повышения мотивации учебной деятельности студентов. Проблемы многоуревной подготовки медицинских специалистов и современные методы контроля знаний студентов. − Т., 1993. − С. 63 − 65 . 22. Бакиева Г., Ирискулов М., Руссек М,. Кан Г., Тахиржанова С., Камбаров. Н. Stay in touch, ЎзДЖТУ.—Т.2007. 279 б. 23. Бердичевский А. Л. Оптимизация системы обучения иностранному языку в педагогическом вузе. М.: Высш ая школа, 1989. −103 с . 154 24. Бердиева М.А. Формирование профессиональной компетенции студентов − юристов средствами русского языка (на материале устной речи). Дисс. ... канд. пед. наук., 2009. − 168 с. 25. Биболетова М.З., Грачева Н.П., Соколова Е.Н., Трубанева Н.Н. Примерные программы среднего общего образования. Иностранные языки. – М.: Просвещение, 2005 . – 144 с. 26. Бим И. Л. Немецкий язык. Базовый курс. Концепция, программа. М.: Новая школа, 1995. – 59 с. 27. Бим И. Л., Гаврилова Т. А. Мосты 2: учеб. нем. яз. как второго иностр. на базе англ. для 9–10 кл. общеобразоват. учреждений. 4− е изд. − М.: ИД − МАРТ, 2003. − 264 с . 28. Бойматова С.К. Развитие коммуникативной компетенции в учебно−профессиональной сфере общения студентов −медиков при изучение терминов. − Т., 1993. − 48 с. 29. Брылева В. А. Открытая система управления содержимым курсов МООДУС как основа виртуальной образовательной среды факультета лингвистики / В. А. Брылева // Классическое лингвистическое образование в современном мультикультурном пространстве : материалы Междунар. науч. конф., 2006 г. – Пятигорск . – С. 79–86. 30. Бухбиндер В.А. О системе упражнений // Общая методика обучения иностранным языкам: хрестоматия. −М., 1991. С. 92–99. 31. Войтенко Л.М. Коммуникативная компетентность как детерминанта профессионального становления будущего психолога: Автореф. дисс. ... канд. пед. наук. – Сочи. 2011. – 23 c . 32. Вятютнев М. Н. Понятие языковой компетенции в лингвистике и методике преподавания иностранных языков // ИЯШ. № 6. 1975. С. 55 − 64 . 33. Выготский Л. С. Мышление и речь. – Москва: Педагогика, 1982. – Т. 2. – С. 26. 34. Гилева, Е.А. История развития метода проектов в Российской школе // Журнал Наука и школа. 2007. №4. С.13 − 15 . 155 35. Гмурман В. Е. Уточнение и систематизация понятий и терминов в педагогике // Интегративные процессы в педагогической науке и практике воспитания и образования. М.:АПН СССР, 1983. С. 29 − 36. 36. Горшунова Е.Ю., Горшунов Ю.В. Межкультурная коммуникация и этнические стереотипы и ярлыки англоговорящего сообщества: учеб. пособие. – М.: Проспект, 2016. –112 с. 37. Громова В.В. Формирование межкультурной коммуникативной компетенции на основе интердисциплинарного обучения (школа с углублённым изучением иностранного языка, английский язык): Автореф.канд.пед.наук.− М., 2011. – 25 с . 38. Гулямова М. Х. Инглиз тилини укитишда талабалар коммуникатив к омпетенциясини ривожлантиришга интегратив ёндашув: Дисс. ...канд. пед. наук. − Т., 2019. – 81 б . 39. Джусупов М., Алибекова К.Е., Мажитаева Ш. Специальная лексика и пословицы (лингвоконтрастивные и методические аспекты) МЕРИЮС. − Т., 2013.−140 c. 40. Егорова И.С., Михалкина Е.А. Формирование креативной компетенции у бакалавров направления подготовки п едагогическое образование в процессе изучения дисциплины «Основы математической обработки информации» // Вестник Красноярского государственного педагогического университета им. В.П. Астафьева. 2014. №1 (27). С. 62—66 . 41. Емельянов, Ю.Н. Активное социально−психологическое обучение: монография / Ю.Н. Емельянов. – Л.: Изд − во Ленингр. Ун − та, 1985. – 166 с . 42. Жабборова О.М., Жуманова Ф.У., Махкамова Ш.Р. Formation of Artistic Perception of Future Teachers. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, 2020. 24(4), 4087 − 4095 б . 43. Жалолов Ж. Чет тил ўқитиш методикаси.−Т.,Ўқитувчи нашриёти, 2012.− 432 б. 156 44. Жалолов Ж.Ж., Махкамова Г.Т., Ашуров Ш.С. English Language Teaching Methodology (Theory and Practice). – Т.: 2015. – 336 p . 45. Завязинский В.И. Методология и методика дидактического исследования. − М.: Педагогика. 1982. − 160 с. 46. Зеер Э.Ф. Личностно−ориентированное профессиональное образование / Э.Ф. Зеер, Г.М. Романцев // Педагогика. 2002. №3. С. 16 − 21. 47. Зеер Э.Ф. Саморегулируемое учение как психологодидактическая технология формирования компетенции у обучаемых // Психологическая наука и образование. 2004. № 3. С. 5 − 40. 48. Зимняя И.А. Социальная работа как профессиональная деятельность //Социальная работа / Отв. ред. И.А.Зимняя. Вып. 2. М., 1992. 49. Зникина Л.С. Профессионально − коммуникативная компетенция как фактор повышения качества образования менеджеров: Дисс. ...док.пед.наук. – Кемерово, 2005. – 406 с. 50. Зотова И.Н. Психолого − педагогическая поддержка развития коммуникативной компетенции студентов технического вуза: автореф. дис. канд. психол. наук: 19.00.07/. Ставрополь, 2006. – 22 с. 51. Ибрагимов Х.И. Педагогик психология: Педагогика ва психология бакалаврият таълим йўналиши талабалари учун ўқув қўлланма/ЎзР Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги.–Т.,Ўзбекистон файласуфлари миллий жамият нашриёти. 2009.− 400 б. 52. Иванова М.А. Формирование учебных умений студентов вне аудиторной самостоятельной работе на примере иностранного языка на неязыковом факультете: кан. пед. наук... дисс.: РФ. 2005. С 157 ̶ ̶ . 53. Ирмухамедова Г.Н. Лингводидактические основы обучения критическому чтению аутентичных текстов (на старших курсах экономических вузов). Дисс. ... канд. пед. наук. − Т., 2008.−157 с. 54. Исоқов А.А. Академик лицей ўқувчиларининг инглиз тилида грамматик кўникмаларини такомиллаштириш технологиялари: Пед. фан. ном. дисс. – Т., 2008. – 160 б. 157 55. Ишмуҳаммедов Р., Абдуқодиров А., Пардаев А. Таълимда инновацион технологиялар ( Т аълим муассасалари педагог−ўқитувчилари учун амалий тавсиялар). − Т., Истеьдод. 2008. − 180 б . 56. Ишханян Н.Б. Пути формирования лингво социокультурной компетенции в интенсивном курсе обучения иностранному языку: Дисс. ...канд. пед. наук. – М., 1996.–242 с. 57. Й ў лдошева Д.Ш. «Тақлид с зларда линвистик компетенциявийӯ ёндашувни шакллантириш турлари» «Science and Education» Scientific Journal, August 2020 / Volume 1, Issue 5. 58. Кадирова М.Р. Тилларга ихтисослашмаган олий таълим муассасалари талабаларига чет тилини ўргатишда ижодий фаолликни модернизациялаш: пед.фан.ном. дисс.: Т., ̶ 2018. 64 ̶ б. 59. Казакбаева С.И. Формирование национально−культурного уровня коммуникативной компетенции у студентов − узбеков факультетов русской филологии: Дисс. ... канд. пед. наук. – Т., 2000. – 231 с. 60. « КЛЮЧИВЫЕ КОМПЕТЕНТНОСТИ как результативно–целевая основа компетентностного подхода в образовании ». Авторская версия И.А.Зимняя . –Исследовательский центр проблем качества подготовки . Москва, 2004. – 42 с. 61. Кобзева Н.А. Коммуникативная компетенция как базисная категория современной теории и практики обучения иностранному языку // Журнал Молодой уч е?ный.2011 г. Том II . № 3. С.119. 62. Козловская Е.В. Формирование креативно−коммуникативной компетенции студентов неязыковых специальностей (немецкий язык): Дисс. … канд. пед. наук. −Тамбов: 2016.− 232 с. 63. Колкер, Я. М. Практическая методика обучения иностранным языкам Текст.:учебное пособие / Я.М. Колкер, Е. С. Устинова, Т. М. Анелиева. Рязань: Изд − во РГПУ, 1997. – 263 с . 158 64. Красильникова T/D/ Иноязычная коммуникативная компетенция в исследованиях отечественных и зарубежных ученых. // Ярославский педагогический вестник. 2009. № 4. – 179 – 185 с . 65. Кудрявцева Е.Ю. Преемственность формирования коммуникатив ной компетенции студентов в системе «Педагогический колледж – ВУЗ»: А в тореф. дисс. ... канд. пед. наук. – Чита. 2011. – 24 с. 66. Кузьмина Н.В. Способности, одаренность, талант учителя − Л.: Знание, 1985. – 32 с. 67. Курилова С.А. Формирование коммуникативной компетентности старшеклассников в учебной проектной деятельности: Дисс. ... канд. пед. наук. − Владикавказ, 2011. − 224 c. 68. Кушиева Н.Х. Талабаларга инглиз тилини ўқ итишда кластерли ёндашув хусусиятлари. Пед. фан. фалсафа доктори (PhD) ... дисс. − Т., 2020. − 123 б. 69. Лагай Е.А. Лингвометодические основы обучения учащихся билингвов 5 − 6 классов средствам выражения определительных отношений в русском языке: Дисс...канд. пед. наук. − Т., 2005.−196 с. Некоторые аспекты преподавание финскогоязыка как иностранного и русского как родного в Финляндии: Инженерный вестник Дона, № 3. 2014 . С . 2007–2014. 70. Лапидус Б. А. К вопросу о сущности процесса обучения иноязычной устной речи и типологии упражнений //. Иностранн ые языки в школе. −2006. № 4. С. 112–122. 71. Лощна Лариса Александровна. Формирование иноя зычном − ориентированной компетентности студентов−филологов на основе интерактивного подхода (на материалы английского языка): дис....канд.пед.наук. Санкт − Петербург: 2011. −167 c . 72. Махкамова Г.Т. Алимов Ш.С., Зияев А.И. Innovative pedagogical technologies in the English Language Teaching. − T., 2017. − 232 p. 159 73. Машарипов У.А. Инновацион таълим шароитида бошланғиш синф қувчиларининг нутқӯ маданиятининг шаклланиш методикаси пeд. фaн. нoм. (Phd) дисс.: − T., 2021. − 39 б. 74. Мақсудова Х.Ф. Фармацевтика й налишида инглиз тилини ӯ қитиш жараёнида талабаларнинг касбий лаёқатини ривожлантириш ӯ ; автореферат дис …. педагогика фанлари доктори : 13.00.02. − Ташкент , 2021. – б 12 . 75. Мисиров С.А. Касб−ҳунар коллежларида инглиз тили ўқитишнинг лингводидактик аослари: Пед.фан.ном... дисс. ТДПУ. − Т., 2007. 152 б. 76. Мустафаева Х.Т. Инглиз тили грамматикасини ижтимоий −гуманитар факультетлар талабаларига ургатишнинг лингвометодик хусусиятлари. Пед. фан . ном. ... дисс.−Самарканд, 2003. −140 б. 77. Муҳаммаджонов Ф.М. Ўрта мактаб қувчиларининг инглиз ӯ тилини рганишда дуч келадиган қийинчиликлари./ Ф.М.Муҳаммаджонов, ӯ Д.Р.Юсупова. − //Молодой ученый − 2016. № 3. − С.48 – 50. 78. Муҳитдинова М.С. Педагогика олий мусиқа таълимида бакалаврларни тайёрлашда учраб турадиган муаммолар ва уларни ечиш йўллари / J.Science and education. − №. − 4. – 128 б. 79. Мўминова Ф.М. Инглиз тилини қитишда замонавий инновацион ӯ технологиялардан фойдаланиш // Молодой ученый. – 2020. − № 18. 590 –592 б. 80. Нофилологик й налишларда махсус мақсадларга йўналтирилган ӯ инглиз тилини (English for Specific Purpose, ESP) ўқ итиш намунавий дастури . Ўзбекистон Республикаси Олий ва Ўрта махсус таълим вазирлиги, Ўзбекистон Давлат жаҳон тиллар университети ҳузуридаги Чет тилларни ўқитишнинг инновацион методикаларини ривожлантириш Республика илмий − амалий маркази: − Тошкент.2020. 2013 йил 23 майдаги ПҚ–1971–сонли қарорига мувофиқ. 81. Невирко Л.И. Формирование коммуникативной компетенции в рамках новой модели подготовки преподавателей английского языка 160 [Текст] / Л.И. Невирко // Педагогика развития: становление компетентности и результаты образования в различных подходах: материалы X научно практической конференции. – Красноярск, 2003. – С. 51–58. 82. Нурманов А.Т. Талабаларнинг самарали мулоқот технологияси ва техникасига тайёрлашнинг педагогик имкониятлари (аудиториядан ташқари машғулотлар мисолида): Автореф...дисс. ...пед.фан. докт. − Т., 2017.−6 б. 83. Олимова Д.Ш. Олий педагогик таълим тизимида бўлажак ўқитувчиларнинг коммуникатив кўникмаларини шакллантириш: Дисс…. пед. фан.ном. – Т., 2005. –170 б. 84. Ортиқов Э.М. Мутахассислиги чет тили б лмаган ОТМӯ талабаларига инглиз тилини ргатишда янги педагогик технологиялар.// ӯ « Science and Education » Scientific Journal. Vol . 1. № 1. 2020. − 488 – 493 б. 85. Основные направления в методике преподавания иностранные языков в XIX − XX вв. Под ред. И.В.Рахманов, И.Н.Гез, И.А.Зимняя, С.К.Фоломкина. − М.: Педагогика 1972. − 320 с. 86. Отабоева М.Р. Чет тилини ўқитишда замонавий технологиялардан фойдаланиш ва унинг самарадорлигини ошириш// Молодой ученый. −2017. −№ 4. 36 −37 б. 87. Пассов Е.И. Основы коммуникативной методики обучения иноязычному говорению.– М., Просвещение, 1989.− 277 c . 88. Пассов Е.И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению, 2 − е издание. – М., Просвещение. 1991.− 223 c . 89. Пассов Е.И. Упражнение как средство обучения. Ч. II : учеб. пособие / под ред. Е.И. Пассова, Е.С. Кузнецовой. Серия «Методика обучения иностранным языкам», № 8. Воронеж: НОУ « Interlingua », 2002. − 40 с. 90. Педагогика и психология высшей школы. –Ростов на Дону: Феникс, 1998. – C. 544 161 91. Петровская Л.А. Компетентность в общении. Социально психологический тренинг / Л.А. Петровская – М.: Изд.−во МГУ, 1989. – 216 с. 92. Попова Т.П. Формирование иноязычной коммуникативной компетенции у студентов заочного отделения языкового вуза: монография/ Т.П. Попова. Нижегород. госуниверситет им. Н.И.Лобачевского − Н.Новгород: 2013.−186 с. 93. Прилепо А.Ю., Голубкова О.А. Использование активных методов обучения в учебном процессе: учеб.–метод. пособие. – СПб. 1998. – 42 с. 94. Расулова М.Ж. Использование информационно− коммуникационных технологий на уроках английского языка /М.Ж.Расулова. − Текст: непосредственный // Теория и практика образования в современном мире: материалы II Междунар. Науч. конф.− Санкт − Петербург: Реноме 2012.— С.91 – 92. 95. Рахманов И.В. Некоторые теоретические вопросы методики обучения иностранным языкам в средней школе//Общая методика обучения иностранным языкам: Хрестоматия.−Изд. 3−е перераб. и доп. − М., 1991.−187 c . 96. Рискулова К.Ж. Б лажак инглиз тили қитувчилариниӯ ӯ социолингвистик компетенциясини шакллантириш тизими : Дисс … пед. фан.докт . − Ташкент , Ў .Ж.Т.У , 2017. − 97 б. 97. Ро г ова Н.А. Развитие коммуникативной компетенции педагога начального общего образования в системе повышения квалификации. Автореф. дисс. ... канд. пед. наук. − Йошкар–Ола, 2015. – 23 c . 98. Саидалиев С. Чет тил ўқитиш методикасидан очерклар.– Наманган. 2004. −238 б. 99. Сайидова С.Ё. Чтение и познавательная деятельность// Достижения науки и образования, 2017. № 4 (17). С. 85 − 86. 162 100. Саматова Б.Р. Инглиз тилини укитишда нофилологик йуналиш талабаларининг мотивацияси (юристпр у денция йуналиши мисолида). Пед. фан.фалсафа доктори (PhD) ... дисс. −Т., 2019. −154 б. 101. Саттаров Т.К. Мутахассислик буйича амалий машгулотларда булажак чет тили муаллимининг касбий−услубий малакаларини шакллантириш (инглиз тили материалида). Пед. фан. докт. ... дисс. автореф. − Т., 2000. −329 с. 102. Сафонова В.В. Социокультурный подход к обучению иностранному языку как специальности: дис. ... д–ра пед. наук: 13.00.02. – М., 1992. – 528 с 103. Скаткин М.Н. Проблемы современной дидактики. 2−е издание. − М.: Педагогика, 1984. − 96 с. 104. Скворцова С. В. Формирование учебно−познавательной компетенции школьников средствами иностранного языка // Иностранные языки в школе. – 2012. – № 6. – С. 70. 105. Сластенин В.А. и др. Педагогика Учеб. пособие для студ. высш. пед. учеб. заведений / В. А. Сластенин, И. Ф. Исаев, Е. Н. Шиянов; Под ред. А.Сластенина. М.: Издательский центр “Академия”, 2013. − 576 с. 106. Слезко Ю.В. Стратегия овладения иноязычном профессиональным дискурсом. 2017 . с. 10 – 13. 107. Слобин Г. П редпосылки развития грамматики [Текст] /. – М.: Наука, 1984. − c . 192. 108. Снегова О.В. Основные характеристики уровней владения языком студентов технических специальностей. // Вестник НГТУ им. Р.Е. Алексеева. 2013. С. 67 – 79. 109. Совершенствование концептуально−методических основ внедрения CEFR в систему непрерывного образования Узбекистана (на примере английского языка): Дисс… докт. пед. наук. − Т.: 2017. – 258 б. 163 110. Соловова Е.Н. Методика обучения иностранным языкам: базовый курс лекций: пособие для студентов пед. вузов и учителей. – 4−е изд. – М.: Просвещение, 2006. –239 с. 111. Сухова Л. В. «Факторы формирования языковых навыков», Москва. 2007, 17−29 б. 112. Тимохина Е.В. Методика формирования профессионально коммуникативной компетенции будущего учителя иностранного языка: Дисс. ... канд. пед. наук. − Нижний Новгород. 2015.− 182 с. 113. Тихомирова Е. В. Контроль владения диалогической формой устного официального общения (франц. Яз, не язык. вуз.): дис … канд. пед. наук. М.: 1995. −178 с. 114. Тухтасинов И.М. Таржимон тайёрлашда касбий компетенцияларни эквивалентлик ходисаси асосида ривожлантириш. Пед. фан. докт. ... дисс. автореф. −Т., 2018.− 66 б. 115. Хасанбоев Ж. ва бошқалар . Педагогика фанидан изоҳли луғат . − T.: « Фан ва технология » , 2008, 437−438 б . 116. Ходжаев. Б.Х. Умумтаълим мактаби ўқувчиларида тарихий тафаккурни модернизациялашган дидактик таьминот воситасида ривожлантириш: Автореф.... дисс. пед. фан. док. − Т., 2016. − 81 б. 117. Хомский Н. Аспекты теории синтаксиса [Электронный ресурс] / Н. Хомский. – Москва: Изд–во Московского университета, 1972. – 129 с. 118. Хомский Н. Язык и проблемы знания // Вестник МГУ. Филология, 1995. № 4. С. 130 –157 с. 119. Хошимов Ў., Ёқубов И. Инглиз тили ўқитиш методикаси.–Т., ЎзДЖТУ. Шарқ нашриёт –матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти. 2003. –301 б. 120. Хуторской А. Ключевые компетенции как компонент личностно − ориентированной парадигмы образования // Народное образование. 2003. №2. С. 58−64. 164 121. Чичиланова С.А. Формирование иноязычной коммуникативной компетенции студентов технического ВУЗА в процессе внеаудиторной самостоятельной работы: Дисс. ... канд. пед. наук. − Челябинск, 2010. –195 c . 122. Шевченко C .И. Формирование коммуникативной компетенции в чтении на английском языке с применением компьютерных технологий в вузе: Автореф. дисс. ...канд. пед. наук. − Киев. 2004. –24 с. 123. Ширинова Ф.А. Масофавий таълим воситасида тиббиёт фармацевтика й налиш талабаларининг мустақил қув − билув фаолиятиниӯ ӯ лойиҳалаштириш: пед.фан.ном. (Ph D) дисс.: −T., 2021. – 58 б. 124. Шульгина Е.М. Методика формирования иноязычной коммуникативной компетенции студентов посредством технологии веб − квест (профиль «Рекреационная география и туризм», английский язык): Дисс..канд. пед. наук. – Томск. 2014.–243 с. 125. Щукин А.Н. Обучение иностранным языкам: теория и практика: учеб. пос. для преподавателей и студентов. −М., 2004.− 416 c . 126. Юсупова Ш.Б. Поэтапное становление навыка понимания незнакомых производных слов при чтении //Достижения науки и образования, 2017. № 4 (17). С. 58 – 59. 127. Ян ь Ван Коммуникативные особенности сопоставительных сложноподчиненных предложений в деловой прессе .// Сборник тезисов Международного научного симпозиума . Москва, 13–15 апреля 2016 г. , С. 5 27 – 5 30 . 128. Ў збекистон миллий энциклопедияси. « Ўзбекистон миллий энциклопедияси Давлат миллий нашриёти », − Т. : 2008. 8 том. −153.б. 129. Ў збек тилининг изоҳли луғати. « Ўзбекистон миллий энциклопедияси Давлат миллий нашриёти » − Т. : 2006.3 жилд. – 557 б. 130. Қ аршиева Т . The purpose of teaching foreign languages in non − linguistic educational institutions.// Хорижий филология .— Самарқанд , 2019. № 2, 80 −81 б. 165 131. Ғ озиев Э. Умумий психология. Ўзбекистон файласуфлар миллий жамияти. −T.: 2010 й. −313 б. Хорижий тиллардаги адабиётлар 132. Bagaric V. and Djigunovic J. M. Defining communicative competence. Methodic, Vol.8, br, 1, 2007, pp. 94 – 103. 133. Basturkmen H. Developing courses in English for specific purposes. University of Auckland, New Zealand, 2010. – 154 p. 134. Brumfit C.J and Johnson K., the Communicative Approach to Language Teaching. Oxford: Oxford University Press. 1979, pp.1–37. 135. Canale M. and Swain M. «Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing» Applied Linguistic, 1, 1980. pp. 1 − 47. 136. Daly John A., and Laura Stafford. «Correlates and consequences of social − communicative anxiety» Avoiding communication: Shyness, reticence, and communication apprehension 1984. pp. 125 − 143. 137. Doff A. Teach English (A training course for teachers) − Cambridge University Press. 2002. – 285 p. 138. Harmer J. How to teach English (An Introduction to the practice of English Language Teaching) − Pearson Education Limited. 2001. −190 p. 139. Heidari F. and Alavi S.M. «Knowledge of Grammar, Oral Communication Strategies, and oral Fluency»: A study of Iranian EFL learners // Iranian journal of Applied language learners, University of Iran and Baluchesta, Iran 2015, pp.83–104. 140. H.L.Basturkmen ESP«Teacher education needs. Language Teaching». 2017. V. 52, № 3 p.318–330. 141. Hutchinson T. English for Specific Purposes: A learner − centered approach / / T. Hutchinson, A. Waters. – Cambridge: Cambridge University Press, 1987, p. 22 . 142. Hutchinson T. and Waters A. English for specific purposes. Glasgow: Cambridge University press, 1994. − 183 p. 166 143. Hutmacher Walo. Key competencies for Europe// Report of the Symposium Berne, Switzerland 27 − 30 March, 1996 . 144. Hymes, D.H. Sociolinguistics. Penguin Education [Electronic resourse]. – 1972. – 278 p. 145. John Raven The conceptualization of competence, Oxford, England, Oxford Psychology Press, Volume 88, Issue 1 − 2, 1984 рр. 105 −126 . 146. Kameneva N.A. Distance learning for developing knowledge and skills in English language teaching/ Economics, statistics and informatics . №5. ̶ ̶ M., 2013. ̶ pp. 97 − 98 . 147. Klippel F. Keep Talking. Communicative fluency activities for language teaching. – UK. Cambridge University Press. 1996.− 201 p. 148. 149. Krashen, Stephen D. Second language acquisition and second language learning. Oxford University Press, 1981.−154 p. 150. Littlewood, William. Communicative Language Teaching: an Introduction. Cambridge: Cambridge University Press, 1981. − 110 p. 151. Luka I. Developing Communicative Competence in Teaching English for Students of the Tourism Industry. Latvia University – Riga. − 2006.− 228 p. 152. Mehisto, P. Uncovering CLIL: Content and Language Integrated Learning in Bilingual and Multilingual Education / P. Mehisto, D. Marsh, M. Frigols // Macmillan Oxford, 2008. – 240 р . 153. Nunan D. Second Language Teaching and Learning. – Boston. Heinle and Heinle Publishers. 2000.− 330 p. 154. Richards J.C., Rodgers Th. S. Approaches and Methods in Language Teaching. 2nd ed. – England. Cambridge University Press. 2001. – 278 p. 155. Richards J. Communicative language teaching today. Cambridge University Press, 2006. – 47 p. 156. Rogers J. Adults Learning. –Philadelphia. Open University Press. 2001. – 220 p. 167 157. Savington S. J. Communicative competence: Theory and Classroom Practice. Massachusetts, etc. Addison − Wesley Publishing Company, 1983. −300 p. 158. Taha, W.A. and Reishaan, A. K. The Relationship between Competence and Performance: Towards a Comprehensive Grammar. Adab al − Kufa Journal, 1(2), 2008. pp. 35 − 59. 159. The Oxford Dictionary of English Etymology.−Oxford, The Clarendon Press, 1996. − 558 p.  159. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 160. Van Ek J. A. Objectives for foreign language learning. Vol. 1: Scope. / J.A. Van Ek. – Strasbourg, Council of Europe Press. – 1986. – 89 p. 161. Waite B.R The Role of Communicative Competence and Culture in Current Foreign Language Teaching. Doctor of philosophy.−University of Colorado. 2006. −384 p. 162. Wang Qiaoying, and Carolyn D. Castro. «Classroom interaction and language output». English language teaching 3.2 2010. – 175. P. 163. Widdowson H.G. Teaching Language as Communication. – Oxford University Press. 2008. –168 p. 164. Xias L. Communicative Competence and Critical thinking: a cross cultural view of Chinese EFL learners and teachers in a University Context. – Ireland. Dublin City University. 2004.−297 p. 165. The European Language Portfolio: a guide for teachers and teacher trainers / David Little, Radka Perclova. – 2001. – 109 p. Available online: Электрон адабиётлар 1. www . tdpu . uz 168 2. www . pedagog . uz 3. www . Ziyonet . uz 4. www . edu . uz 5. tdpu–INTRANET.Ped. 6. www.chemistry.ru 7. www.chem.ox.ac.uk 8. www.ChemicalGraphics.com 9. www.chem.arizona.edu 10. www.virtulab.net 169

Нофилологик таълим йўналиши талабаларини инглиз тилини ўқитишда коммуникатив компетенцияларини такомиллаштириш

Купить