Noqonuniy tadbirkorlik 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	52.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Noqonuniy tadbirkorlik 26

Купить

Noqonuniy tadbirkorlik

MUNDARIJA
Kirish …………..……………………………………………………..………….. 5
I BOB. NOQONUNIY TADBIRKORLIK FAOLIYATINING JINOIY-
HUQUQIY TAVSIFI
1.1. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati tushunchasi va uning yuridik belgilari.
…………………………………………………………………….………………. 8
1.2. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy
asoslari. ……………………………………………………………………….... 12
II BOB. NOQONUNIY TADBIRKORLIK JINOYATLARINING
MALAKALASH MASALALARI VA ULARNING OLDINI OLISH
2.1. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatini kvalifikatsiya qilish masalalari va
amaliyotdagi muammolar. ………………….…………………………………. 16
2.2. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining oldini olish hamda unga qarshi
kurashishning huquqiy mexanizmlari. …………………………..……………. 20
Xulosa …………………………………………………..…………………….. 26
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………...…………. 28
2

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik
faoliyati davlat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Tadbirkorlik
subyektlarining qonuniy va erkin faoliyat yuritishi iqtisodiy rivojlanish, aholi
bandligini ta’minlash hamda davlat budjetiga tushumlarni oshirishda alohida
ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, ayrim shaxslar tomonidan tadbirkorlik
faoliyatini belgilangan tartib va qonunchilik talablariga rioya qilmagan holda
amalga oshirish holatlari ham uchrab turadi. Bunday noqonuniy faoliyat iqtisodiy
munosabatlarning barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, sog‘lom raqobat
muhitining buzilishiga, soliqlardan bo‘yin tovlashga va iste’molchilar
huquqlarining poymol etilishiga sabab bo‘ladi.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati iqtisodiy jinoyatlar tizimida keng tarqalgan
huquqbuzarliklardan biri bo‘lib, u davlatning iqtisodiy xavfsizligiga ham jiddiy
zarar yetkazadi. Ayniqsa, litsenziyasiz faoliyat yuritish, davlat ro‘yxatidan
o‘tmasdan tadbirkorlik bilan shug‘ullanish yoki noqonuniy daromad olish bilan
bog‘liq holatlar zamonaviy huquqni qo‘llash amaliyotida dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Shu sababli ushbu jinoyatning jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur
tahlil qilish, uning obyektiv va subyektiv belgilarini o‘rganish, kvalifikatsiya
qilishdagi muammolarni aniqlash muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
Mamlakatimizda iqtisodiy islohotlar jarayonida tadbirkorlikni qo‘llab-
quvvatlash bilan bir qatorda, noqonuniy iqtisodiy faoliyatlarga qarshi kurashish
masalasiga ham katta e’tibor qaratilmoqda. Shu jihatdan noqonuniy tadbirkorlik
faoliyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini o‘rganish, amaliyotdagi muammolarni
aniqlash va ularni bartaraf etishga doir takliflar ishlab chiqish kurs ishining
dolzarbligini belgilaydi.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi noqonuniy
tadbirkorlik faoliyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini ilmiy va nazariy jihatdan
tahlil qilishdan iboratdir. Shuningdek, ushbu jinoyatning tushunchasi, yuridik
belgilari, tarkib elementlari hamda jinoiy javobgarlik masalalarini amaldagi
3

qonunchilik asosida o‘rganish ham kurs ishining muhim maqsadlaridan biri
hisoblanadi.
Kurs ishida noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy jinoyatlar
tizimidagi o‘rni, uning jamiyat va davlat manfaatlariga yetkazadigan salbiy
oqibatlari yoritiladi. Bundan tashqari, jinoyatni kvalifikatsiya qilishdagi amaliy
muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif
hamda tavsiyalar ishlab chiqish ham ko‘zda tutilgan.
Mazkur kurs ishining yana bir maqsadi xorijiy davlatlar tajribasini tahlil
qilish orqali milliy qonunchilikni takomillashtirishga xizmat qiluvchi xulosalarni
ishlab chiqishdan iboratdir.
Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishining vazifalari noqonuniy
tadbirkorlik faoliyatining nazariy va amaliy jihatlarini kompleks ravishda
o‘rganishga qaratilgan. Avvalo, noqonuniy tadbirkorlik faoliyati tushunchasi,
uning mohiyati hamda asosiy yuridik belgilarini tahlil qilish vazifa sifatida
belgilangan. Shuningdek, ushbu jinoyatning obyektiv va subyektiv tomonlarini
o‘rganish, jinoyat tarkibi elementlarini yuridik jihatdan tavsiflash ham muhim
vazifalardan biri hisoblanadi.
Bundan tashqari, amaldagi jinoyat qonunchiligida noqonuniy tadbirkorlik
faoliyati uchun nazarda tutilgan javobgarlik masalalarini o‘rganish, sud-tergov
amaliyotida uchraydigan muammolarni aniqlash ham kurs ishining asosiy
vazifalari sirasiga kiradi. Jinoyatni boshqa iqtisodiy jinoyatlardan farqlash
mezonlarini tahlil qilish, kvalifikatsiya qilishdagi murakkab holatlarga huquqiy
baho berish ham vazifalardan biridir.
Shu bilan birga, noqonuniy tadbirkorlikka qarshi kurashishning samarali
usullarini aniqlash va qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqish ham mazkur kurs ishining muhim vazifasi hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti noqonuniy
tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan ijtimoiy-huquqiy
munosabatlardan iboratdir. Ushbu munosabatlar tadbirkorlik faoliyatini qonuniy
4

tartibga solish, iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash hamda iqtisodiy jinoyatlarning
oldini olish jarayonida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, davlat organlari, tadbirkorlik
subyektlari va fuqarolar o‘rtasida yuzaga keladigan huquqiy munosabatlar ham
kurs ishining obyekti hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti noqonuniy tadbirkorlik
faoliyatiga oid jinoyat-huquqiy normalar, ularni qo‘llash amaliyoti, jinoyat tarkibi
elementlari hamda ushbu sohadagi ilmiy qarash va nazariyalardan iboratdir.
Shuningdek, amaldagi qonunchilik hujjatlari va sud amaliyoti materiallari ham
kurs ishining predmetini tashkil etadi.
5

I BOB. NOQONUNIY TADBIRKORLIK FAOLIYATINING JINOIY-
HUQUQIY TAVSIFI
1.1. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati tushunchasi va uning yuridik belgilari.
Tadbirkorlik faoliyati har qanday zamonaviy davlat iqtisodiy tizimining
harakatlantiruvchi kuchi, bozor munosabatlarini rivojlantirish va aholi
farovonligini oshirishning eng muhim omilidir. O‘zbekiston Respublikasi
Fuqarolik kodeksining 3-moddasiga muvofiq, tadbirkorlik faoliyati — bu
mulkdorlar va boshqa subyektlar tomonidan qonun hujjatlarida belgilangan
tartibda, o‘z tavakkalchiligi va mulkiy javobgarligi ostida, daromad foyda olishga
qaratilgan, tashabbuskorlik bilan amalga oshiriladigan mustaqil faoliyatdir. Davlat
iqtisodiyotni liberallashtirish, biznes yuritish shart-sharoitlarini soddalashtirish va
xususiy mulk dorlarini qo‘llab-quvvatlash choralarini ko‘rish bilan bir qatorda,
iqtisodiy sohadagi qonuniylikni, iste’molchilar huquqlarini hamda davlat budjeti
daromadlarini himoya qilish maqsadida muayyan huquqiy cheklovlar va nazorat
mexanizmlarini ham o‘rnatadi. Mazkur nazorat tizimining buzilishi, ya’ni
tadbirkorlik subyektining davlat tomonidan belgilangan qonuniy talab va tartib-
qoidalarni chetlab o‘tib faoliyat ko‘rsatishi huquqshunoslikda noqonuniy
tadbirkorlik faoliyati tushunchasini vujudga keltiradi 1
.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati tushunchasi ham iqtisodiy, ham huquqiy
mazmunga ega bo‘lgan murakkab ijtimoiy hodisadir. Huquqiy nuqtayi nazardan,
noqonuniy tadbirkorlik — bu jismoniy yoki yuridik shaxslar tomonidan
qonunchilikda belgilangan majburiy davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan, maxsus
ruxsatnoma yoki xabardor qilish tartib-taomillarini chetlab o‘tgan holda, yoxud
litsenziya talablari va shartlarini qasddan buzgan holda tizimli ravishda moddiy
foyda olishga qaratilgan faoliyat yuritishidir. Ushbu tushunchani tahlil qilishda
uning fuqarolik-huquqiy, ma’muriy-huquqiy va jinoiy-huquqiy jihatlarini o‘zaro
farqlash lozim.
1
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
6

Agar subyektning faoliyati jamiyat va davlat manfaatlariga unchalik katta
bo‘lmagan zarar keltirsa yoki uning ko‘lami kichik bo‘lsa, u ma’muriy
huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Basharti, mazkur faoliyat natijasida juda yirik
miqdorda nazorat qilinmaydigan daromad olinsa, davlat va jamiyat xavfsizligiga,
fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘iga jiddiy ziyon yetkazilsa, bu qilmish jinoiy
javobgarlikka sabab bo‘ladigan iqtisodiy jinoyat toifasiga o‘tadi.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining mohiyatini to‘g‘ri anglash va uni
qonuniy biznesdan yoki shunchaki fuqarolarning bir martalik mulkiy bitimlaridan
ajratish uchun uning yuridik belgilarini chuqur tahlil qilish taqozo etiladi.
Huquqshunoslik ilmida noqonuniy tadbirkorlikning bir qator o‘ziga xos moddiy va
protsessual yuridik belgilari ajratib ko‘rsatiladi. Birinchi va eng asosiy belgi — bu
faoliyatning tizimliligi (muntazamligi) hisoblanadi. Tadbirkorlik tabiatiga ko‘ra bir
martalik harakat emas. Agar fuqaro o‘ziga tegishli bo‘lgan bir dona avtomobilni
yoki uyni bir marta sotsa va bundan foyda ko‘rsa, bu harakat tadbirkorlik deb
hisoblanmaydi. Tizimlilik belgisi shuni anglatadiki, shaxs ma’lum bir vaqt
davomida tovarlarni ishlab chiqarish, xizmatlar ko‘rsatish yoki ishlarni bajarish
bilan muntazam shug‘ullanadi, uning harakatlari bitta umumiy maqsadga —
doimiy daromad manbasini yaratishga qaratilgan bo‘ladi. Huquqni qo‘llash
amaliyotida muayyan harakatning yil davomida ikki yoki undan ortiq marta
takrorlanishi ko‘pincha faoliyatning tizimliligini isbotlovchi dalil sifatida qabul
qilinadi.
Faoliyatning mustaqilligi va tavakkalchilik xarakteridir. Noqonuniy
tadbirkorlik bilan shug‘ullanayotgan shaxs hech kimga bo‘ysunmaydi, mehnat
shartnomasi asosida ishchi sifatida harakat qilmaydi. U o‘zining ishlab chiqarish
vositalarini, resurslarini mustaqil boshqaradi va barcha iqtisodiy xavf-xatarlarni,
ya’ni tavakkalchilikni o‘z zimmasiga oladi. Farqli jihati shundaki, qonuniy
tadbirkor o‘z tavakkalchiligini huquqiy maydonda sug‘urta va shartnomalar orqali
himoya qila olsa, noqonuniy tadbirkor har qanday da’vo, zarar yoki iqtisodiy
7

inqiroz qarshisida huquqiy himoyasiz qoladi, chunki uning o‘zi qonundan
tashqarida harakat qilmoqda.
Daromad yoki foyda olishga qaratilganlikdir. Noqonuniy tadbirkorlikning
ichki motivatsiyasi har doim iqtisodiy manfaatdorlik bilan bog‘liq. Bu yerda
subyektning maqsadi xayriya qilish, ijtimoiy yordam ko‘rsatish yoki shunchaki
sevimli mashg‘ulot (xobbi) bilan shug‘ullanish emas, balki aniq pul mablag‘lari
yoki boshqa moddiy boyliklar ko‘rinishidagi sof foydani qo‘lga kiritishdir. Shuni
ta’kidlash joizki, jinoiy-huquqiy malakalashda shaxsning haqiqatda foyda ko‘rgan-
ko‘rmaganligi emas, balki uning harakatlari aynan foyda olishga qaratilganligi va
buning uchun tegishli sharoitlar (tovar zaxiralari, xizmat ko‘rsatish joylari,
reklama) yaratilganligi muhim rol o‘ynaydi.
Faoliyatning g‘ayrihuquqiyligi, ya’ni qonun hujjatlarida belgilangan
majburiy tashkiliy-huquqiy talablarning bajarilmaganligidir. Aynan mana shu belgi
tadbirkorlikni “noqonuniy” toifasiga o‘tkazadi. G‘ayrihuquqiylik bir necha
shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Birinchidan, davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan
faoliyat ko‘rsatish. Har qanday tadbirkor o‘z biznesini boshlashdan avval davlat
xizmatlari markazlari yoki maxsus elektron platformalar orqali yuridik shaxs
(masalan, MChJ, XK) yoki yakka tartibdagi tadbirkor (YaTT) sifatida ro‘yxatdan
o‘tishi shart. Davlat ro‘yxatidan o‘tmaslik davlatning iqtisodiy nazorat tizimidan
va soliq solish bazasidan qasddan yashirinishni anglatadi. Ikkinchidan, litsenziya
talab qilinadigan faoliyat turlari bilan tegishli ruxsatnomasiz shug‘ullanish.
Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, jamiyat xavfsizligi, aholi salomatligi bilan bog‘liq
muayyan faoliyat turlari (masalan, tibbiy faoliyat, farmatsevtika, qurilish, transport
xizmatlari, ta’lim) litsenziyalanishi shart. Litsenziyasiz ushbu sohalarda biznes
yuritish fuqarolarning hayotiga bevosita xavf tug‘dirgani sababli og‘ir
huquqbuzarlik hisoblanadi. Uchinchidan, litsenziya shartlarini va ruxsat berish
talablarini qasddan buzish, ya’ni hujjat mavjud bo‘lsa-da, unda ko‘rsatilgan
8

hududiy, texnik yoki sifat me’yorlariga amal qilmaslik ham noqonuniy faoliyat deb
baholanadi 2
.
Noqonuniy tadbirkorlik subyekti sifatida ham muomalaga layoqatli jismoniy
shaxslar (fuqarolar, chet el fuqarolari), ham davlat ro‘yxatidan o‘tgan bo‘lsa-da,
o‘z ustavida ko‘rsatilmagan yoki qonun bilan taqiqlangan sohalarda yashirin
faoliyat yuritayotgan yuridik shaxslarning rahbarlari ishtirok etishi mumkin. Shu
o‘rinda subyektning yosh va aqliy holat bo‘yicha javobgarlikka tortilish yoshi ham
huquqiy belgi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi va Jinoyat kodeksida ushbu qilmishlar
uchun javobgarlik subyektining yoshi va subyektiv tomoni (qasdning mavjudligi)
aniq belgilangan.
Qonuniy tadbirkorlik davlatga soliq to‘lash, ish o‘rinlari yaratish orqali
ijobiy ijtimoiy-iqtisodiy funksiyani bajarsa, noqonuniy tadbirkorlik aksincha,
iqtisodiyotning “xufiyona” sektorini kengaytiradi. Bu faoliyat davlat budjetiga
soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarning tushmasligiga olib keladi, halol
tadbirkorlar o‘rtasidagi sog‘lom raqobat muhitini buzadi, bozorda sifatsiz,
sertifikatlanmagan va xavfli tovarlarning ko‘payishiga sharoit yaratadi. Shuning
uchun ham davlat ushbu yuridik belgilarga ega bo‘lgan faoliyatni huquqiy ta’qib
ostiga oladi.
Huquqiy nazariyada noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining yuridik belgilarini
uning tarkibi (obekt, obektiv tomon, subekt, subektiv tomon) orqali ham tahlil
qilish qabul qilingan. Jinoyat yoki huquqbuzarlik obyekti bu qonun bilan
qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabatlar bo‘lib, noqonuniy tadbirkorlikda bu jamoat
xavfsizligi, tadbirkorlik faoliyatining qonuniy tartibi va iste’molchilarning
huquqlaridir. Obyektiv tomoni bu shaxsning tashqi harakatlarida davlat
ro‘yxatidan o‘tmaslik yoki litsenziyasiz ishlash shaklidagi qonunbuzarlikning
namoyon bo‘lishidir. Subyektiv tomoni esa har doim to‘g‘ri qasd bilan
2
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
9

tavsiflanadi, ya’ni shaxs o‘zining faoliyati noqonuniy ekanligini anglaydi, davlat
nazoratidan qasddan bo‘yin tovlaydi va iqtisodiy foyda ko‘rishni ko‘zlaydi 3
.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati va uning yuridik belgilari tizimlilik,
mustaqillik, daromad olishga qaratilganlik hamda eng asosiysi, g‘ayrihuquqiylik
(davlat ro‘yxati yoki litsenziyaning yo‘qligi) kabi mezonlar zanjiridan iborat. Kurs
ishining ushbu bo‘limida ko‘rib chiqilgan yuridik belgilar milliy qonunchilikda
huquqbuzarlik profilaktikasini to‘g‘ri tashkil etish, xufiyona iqtisodiyotga qarshi
samarali kurashish va halol tadbirkorlik subyektlari uchun teng raqobat maydonini
yaratishda fundamental nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Qonunchilikni
takomillashtirishda ushbu belgilarni aniq me’yorlar bilan mustahkamlash huquqni
muhofaza qiluvchi organlarga qonunbuzarliklarni to‘g‘ri malakalash imkonini
beradi.
Ushbu yuridik belgilar majmuini zamonaviy bozor munosabatlari va raqamli
iqtisodiyot nuqtayi nazaridan baholash noqonuniy tadbirkorlikning
transformatsiyalashuv xususiyatlarini ochib beradi. Bugungi kunda axborot
texnologiyalari, ijtimoiy tarmoqlar (Instagram, Telegram) va onlayn savdo
platformalarining jadal rivojlanishi natijasida xufiyona biznes faoliyatining yangi,
virtual shakllari vujudga kelmoqda. Bu esa milliy qonunchilikda belgilangan
“tizimlilik” va “davlat ro‘yxatidan o‘tmaslik” kabi yuridik belgilarni virtual makon
qonuniyatlariga moslashtirish zaruriyatini tug‘diradi.
Masalan, internet tarmoqlarida ro‘yxatdan o‘tmasdan, soliq to‘lamasdan
muntazam ravishda tovar sotish yoki xizmat ko‘rsatish ham to‘liq onlayn
xarakterga ega bo‘lishiga qaramay, noqonuniy tadbirkorlikning barcha moddiy va
protsessual yuridik belgilarini o‘zida mujassam etadi. Huquqshunoslik fanida
ushbu zamonaviy tendensiyalarni o‘rganish, raqamli makonda g‘ayrihuquqiy
tadbirkorlik faoliyatini aniqlash mexanizmlarini takomillashtirish hamda halol
3
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012.
– B. 411.
10

raqobat muhitini elektron tijorat sohasida ham qat’iy ta’minlash hozirgi davr
qonunchiligi oldida turgan eng dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi 4
.
1.2. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy
asoslari.
Davlat iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash, bozor munosabatlarini tartibga
solish va xufiyona iqtisodiyotga qarshi kurashishda jinoiy-huquqiy choralarning
o‘rni beqiyosdir. O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik faoliyati erkinligi qonun
bilan kafolatlangan bo‘lsa-da, ushbu erkinlik qonun hujjatlarida belgilangan
majburiy tartib-qoidalarga rioya qilish mas’uliyatini ham yuklaydi. Biznes
subyektlarining qonuniy ro‘yxatdan o‘tmasdan, davlat nazoratini chetlab o‘tib
faoliyat yuritishi iqtisodiy tizimga jiddiy zarar yetkazadi. Shu sababli, ma’muriy
ta’sir choralari samarasiz bo‘lgan va jamiyat uchun xavflilik darajasi yuqori
bo‘lgan g‘ayrihuquqiy qilmishlar uchun jinoiy javobgarlik tizimi joriy etilgan.
Ushbu bo‘limda noqonuniy tadbirkorlik faoliyati uchun jinoiy javobgarlikning
moddiy va protsessual asoslari, jinoyat tarkibi elementlari hamda qonunchilikdagi
liberalizatsiya tamoyillari tahlil qilinadi.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati uchun jinoiy javobgarlikning bosh huquqiy
asosi O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, xususan uning 188-moddasi
hisoblanadi. Amaldagi tartibga ko‘ra, tadbirkorlik faoliyatini davlat ro‘yxatidan
o‘tmasdan juda ko‘p miqdordagi nazorat qilinmaydigan daromad olgan holda
amalga oshirish jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi. Mazkur huquqiy normani
to‘g‘ri malakalash va amaliyotda qo‘llash uchun, birinchi navbatda, uning
ma’muriy preyuditsiya bilan bog‘liqligini hamda iqtisodiy ko‘rsatkichlarini
tushunish lozim. Agar shaxs ro‘yxatdan o‘tmasdan tadbirkorlik qilsa va olingan
daromad miqdori juda ko‘p miqdordan kam bo‘lsa, qilmish dastlab Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 176-moddasi bilan ma’muriy huquqbuzarlik
sifatida baholanadi. Faqatgina olingan nazorat qilinmaydigan foyda jinoiy
4
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
11

qonunchilikda belgilangan “juda ko‘p miqdor” mezoniga yetgandagina to‘g‘ridan-
to‘g‘ri jinoiy javobgarlik asosi vujudga keladi 5
.
Jinoyat huquqi nazariyasiga ko‘ra, qilmishni JKning 188-moddasi bilan
malakalash uchun jinoyat tarkibining to‘rtta elementi — obekt, obektiv tomon,
subekt va subektiv tomon to‘liq mavjud bo‘lishi shart. Ushbu jinoyatning bevosita
obyekti — tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishning qonun hujjatlarida
belgilangan va davlat tomonidan tartibga solinadigan tartibidir. Qo‘shimcha obyekt
sifatida davlat budjetining iqtisodiy manfaatlari, soliq tizimi hamda
iste’molchilarning huquqlari ishtirok etadi. Noqonuniy biznes yuritilganda davlat
g‘ayriqonuniy olingan daromadlardan soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni
undira olmaydi, bu esa iqtisodiy xavfsizlikka putur yetkazadi.
Jinoyatning obyektiv tomoni subyektning faol harakatida namoyon bo‘ladi.
Bu harakat tadbirkorlik faoliyatini amaldagi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda
davlat ro‘yxatidan o‘tkazmasdan amalga oshirishdan iboratdir. Bunday jinoyat
tarkibi moddiy-rasmiy xarakterga ega. Ya’ni, jinoiy javobgarlik kelib chiqishi
uchun shunchaki ro‘yxatdan o‘tmaslik faktining o‘zi yetarli emas, balki ushbu
faoliyat natijasida "juda ko‘p miqdordagi nazorat qilinmaydigan daromad"
haqiqatda qo‘lga kiritilgan bo‘lishi shart. Jinoyat kodeksining 8-bobi
(Atamalarning huquqiy ma'nosi) qoidalariga asosan, "juda ko‘p miqdor" deganda
qilmish sodir etilgan vaqtdagi bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 500 baravari
va undan ortiq bo‘lgan miqdordagi mablag‘ tushuniladi. Agar olingan
g‘ayriqonuniy daromad ushbu miqdordan past bo‘lsa, qilmish jinoiy javobgarlikni
keltirib chiqarmaydi va ma’muriy yurisdiksiyaga taalluqli bo‘ladi 6
.
Ushbu kontekstda "nazorat qilinmaydigan daromad" tushunchasining
huquqiy talqiniga alohida to‘xtalish lozim. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi
Plenumi qarorlarida berilgan tushuntirishlarga ko‘ra, nazorat qilinmaydigan
daromad deganda subyektning noqonuniy tadbirkorlik faoliyati natijasida ko‘rgan
5
https://uz.wikipedia.org/wiki/Noqonuniy_tadbirkorlik_faoliyati
6
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining : «Jinoyat uchun jazo chorasini tayinlash borasida sud
amaliyotida vujudga kelgan ayrim masalalar to‘g‘risida» 2000-yil 22-dekabr qarori.
12

yalpi tushumi (oboroti) tushuniladi, ya’ni undan ishlab chiqarish yoki xizmat
ko‘rsatish xarajatlari chegirib tashlanmaydi. Bu qoida iqtisodiy jinoyatlarga qarshi
kurashishning qat’iy prinsiplaridan kelib chiqadi, chunki davlat ro‘yxatidan
o‘tmagan subyektning xarajatlarini rasmiy buxgalteriya hujjatlari yo‘qligi sababli
aniq hisoblab bo‘lmaydi va qonunbuzarning g‘ayriqonuniy xarajatlarini inobatga
olish huquqiy mantiqqa ziddir.Jinoyatning subyekti — jismoniy shaxs bo‘lib, u
qilmishni sodir etgan paytda aqli raso va 16 yoshga to‘lgan bo‘lishi lozim. Subyekt
sifatida ham oddiy fuqarolar, ham ro‘yxatdan o‘tgan yuridik shaxslarning
haqiqatda rahbarlik faoliyatini bajarayotgan mansabdor shaxslari ishtirok etishi
mumkin. Masalan, agar yuridik shaxs ustavida va litsenziyasida ko‘rsatilmagan,
qonun bilan taqiqlangan yoki maxsus ruxsatnoma talab etiladigan mutlaqo boshqa
sohada yashirincha faoliyat yuritsa va yirik daromad olsa, korxona rahbari ushbu
jinoyatning subyekti hisoblanadi. Subyektiv tomondan ushbu jinoyat faqat to‘g‘ri
qasd bilan sodir etiladi. Shaxs o‘zining davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan tadbirkorlik
qilayotganini aniq anglaydi, undan keladigan daromad davlat nazoratidan yashirin
ekanligini biladi va ushbu nazorat qilinmaydigan foydani qo‘lga kiritishni qasddan
xohlaydi. Ichki motiv har doim g‘ayriqonuniy boyish va iqtisodiy manfaatdorlikka
qaratilgan bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy qonunchiligida so‘nggi yillarda amalga
oshirilgan keng ko‘lamli liberallashtirish islohotlari doirasida JKning 188-moddasi
sanksiyalari hamda javobgarlikdan ozod qilish asoslari tubdan qayta ko‘rib
chiqildi. Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, ushbu modda bo‘yicha jinoiy jazo
choralari sifatida muayyan huquqdan mahrum qilish, bazaviy hisoblash
miqdorining 300 baravaridan 600 baravarigacha miqdorda jarima, 480 soatgacha
majburiy jamoat ishlari, 2 yildan 5 yilgacha ozo`dlikni cheklash yoki 5 yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish jazolari belgilangan 7
.
II BOB. NOQONUNIY TADBIRKORLIK JINOYATLARINING
MALAKALASH MASALALARI VA ULARNING OLDINI OLISH
7
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
13

2.1. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatini kvalifikatsiya qilish masalalari va
amaliyotdagi muammolar.
Tadbirkorlik sohasidagi iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashishda qilmishni
to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish (huquqiy baho berish) qonuniylik va adolat
tamoyillarini ta’minlashning eng muhim shartidir. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyati
bilan bog‘liq jinoyat ishlarini qo‘zg‘atish, tergov qilish va sud zalida ko‘rib chiqish
jarayonida huquqni qo‘llash amaliyoti xodimlari bir qator uslubiy, protsessual va
moddiy-huquqiy muammolarga duch kelmoqdalar.
Bu muammolar ham qonun hujjatlaridagi ayrim normalarning
iqtisodiyotning zamonaviy tendensiyalaridan ortda qolayotganligi, ham huquqni
muhofaza qiluvchi organlar va sudlar tomonidan qonun normalarini turlicha talqin
qilinishi bilan bog‘liqdir. Ushbu bo‘limda noqonuniy biznesni kvalifikatsiya
qilishning o‘ziga xos murakkab jihatlari va amaliyotda eng ko‘p uchrayotgan
ziddiyatli muammolar tizimli tahlil qilinadi.Kvalifikatsiya jarayonidagi birinchi va
eng asosiy amaliy muammo — bu shaxsning harakatlarida "tadbirkorlik faoliyati"
elementlari mavjudligini hamda uning "tizimlilik" (muntazamlik) belgisini
isbotlash bilan bog‘liqdir. Amaldagi Fuqarolik kodeksida tadbirkorlikka daromad
olishga qaratilgan mustaqil va tizimli faoliyat deb ta’rif berilgan bo‘lsa-da, jinoyat
va ma’muriy qonunchilikda "tizimlilik" tushunchasining aniq huquqiy miqdori
(masalan, vaqt birligi ichida necha marta sodir etilishi kerakligi) qat’iy belgilab
qo‘yilmagan 8
.
Amaliyotda ko‘pincha shaxs tomonidan yil davomida ikki yoki undan ortiq
marta tovar sotilishi yoki xizmat ko‘rsatilishi tizimlilik sifatida baholanadi. Biroq,
agarda fuqaro o‘zining shaxsiy buyumlarini yoki yetishtirgan qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini bir necha marta bozorda sotsa, buni noqonuniy tadbirkorlik deb
baholash to‘g‘rimi degan savol tug‘iladi. Tergov organlari ko‘pincha qilmishning
tub iqtisodiy mohiyatiga e’tibor bermay, yuzaki ravishda faqatgina davlat
ro‘yxatidan o‘tmasdan bir necha marta oldi-sotdi qilinganlik faktiga tayanib jinoiy
8
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012.
– B. 411.
14

yoki ma’muriy ish qo‘zg‘atish holatlari uchramoqda, bu esa fuqarolarning qonuniy
haq-huquqlarining buzilishiga olib keladi.
Ikkinchi yirik muammo “nazorat qilinmaydigan daromad” miqdorini
aniqlash va hisoblash uslubiyoti bilan uzviy bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasi
Oliy sudi Plenumi qarorlariga ko‘ra, nazorat qilinmaydigan daromad tarkibiga
shaxsning g‘ayriqonuniy faoliyatidan tushgan yalpi tushumi (oboroti) kiritiladi.
Biroq, real amaliyotda noqonuniy tadbirkorlar o‘z faoliyatini yashirin, naqd pul
ko‘rinishida yoki bank plastik kartalaridan karta-to-karta (P2P) o‘tkazmalari orqali
amalga oshiradilar. Tergov jarayonida shaxsning plastik kartasiga tushgan barcha
mablag‘lar (ularning ichida qarindoshlaridan kelgan pullar, qarzlar yoki shaxsiy
o‘tkazmalar bo‘lishi mumkin) ko‘pincha umumlashtirilib, hech qanday iqtisodiy
ekspertizasiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri “noqonuniy tadbirkorlikdan kelgan yalpi daromad”
deb baholanmoqda. Ushbu tushumlarning aynan qaysi qismi g‘ayriqonuniy
biznesdan kelganini va qaysi qismi shaxsiy xarakterga ega ekanligini protsessual
jihatdan aniq ajratib berish mexanizmi amaliyotda juda oqsoqlanmoqda. Bu esa
qilmishni noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilinishiga, ya’ni bazaviy hisoblash miqdorining
(BHM) 500 baravari (juda ko‘p miqdor) mezonini sun’iy ravishda oshirib
ko‘rsatishga sabab bo‘lmoqda.Uchinchi jiddiy masala — noqonuniy tadbirkorlikni
(JK 188-moddasi) boshqa turdosh iqtisodiy jinoyatlar, xususan, soliqlar yoki
yig‘imlarni to‘lashdan bo‘yin tovlash (JK 184-moddasi) hamda litsenziyasiz yoki
ruxsatnomasi faoliyat yuritish bilan bog‘liq normalar bilan o‘zaro chegaralash
(demarkatsiya) muammosidir 9
. Agar shaxs davlat ro‘yxatidan o‘tgan bo‘lsa-da, u
o‘zining real daromadlarini yashirib, soliq to‘lamasa, u JKning 184-moddasi bilan
javobgarlikka tortiladi. Biroq, amaliyotda davlat ro‘yxatidan umuman o‘tmagan
shaxs ham ro‘yxatdan o‘tmaganligi sababli soliq to‘lamaydi. Bunday holatda
tergov organlarida jinoyatlarning ideal yoki real yig‘indisi bo‘yicha kvalifikatsiya
qilishda ikkilanishlar yuzaga keladi. Qonunchilik mantig‘iga ko‘ra, JKning 188-
9
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
15

moddasi (noqonuniy tadbirkorlik) o‘z ichiga davlat ro‘yxatidan o‘tmaslik va tabiiy
ravishda soliq to‘lashdan qochish harakatlarini qamrab olgan maxsus norma
hisoblanishi kerak. Ammo, ba’zi sud amaliyotlarida bitta qilmish uchun shaxsga
hamma moddalarni qo‘shib yuklash holatlari kuzatiladi.
To‘rtinchi zamonaviy va eng murakkab muammo — internet makonidagi,
ya’ni elektron tijorat sohasidagi noqonuniy faoliyatni kvalifikatsiya qilishdir.
Bugungi kunda minglab fuqarolar Telegram, Instagram kabi ijtimoiy tarmoqlarda
guruhlar ochib, kiyim-kechak, kosmetika yoki maishiy texnika vositalarini
muntazam ravishda sotmoqdalar. Ularning aksariyati davlat ro‘yxatidan o‘tmagan
va soliq to‘lamaydi. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun bunday virtual
faoliyatning obektiv tomonini (jinoyat sodir etilgan joyni, subyektning shaxsini,
sotilgan tovarlar hajmini) aniqlash va qonuniy rasmiylashtirish texnik hamda
uslubiy jihatdan juda qiyin kechmoqda. Amaldagi Jinoyat kodeksi va tergov
uslubiyotlari asosan an’anaviy (oflayn) do‘konlar yoki ishlab chiqarish sexlariga
moslashtirilgan bo‘lib, raqamli makondagi xufiyona biznesni huquqiy jilovlashda
ojizlik qilmoqda 10
.
Beshinchi muammo — Jinoyat kodeksi 188-moddasining rag‘batlantiruvchi
normasi, ya’ni "30 kunlik muddat ichida yetkazilgan zararni ixtiyoriy ravishda
to‘liq qoplagan va biznesni legalizatsiya qilgan shaxsni javobgarlikdan ozod
qilish" qoidasini qo‘llash bilan bog‘liq. Amaliyotda ushbu 30 kunlik muddat qaysi
vaqtdan boshlab hisoblanishi (jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan kundanmi, taftish
yakunlanib zarar miqdori aniq bo‘lgan kundanmi yoki shaxsga ayblov e’lon
qilingan kundanmi) masalasida tergovchilar va advokatlar o‘rtasida keskin bahslar
yuzaga kelmoqda.
Soliq organlari tomonidan o‘tkaziladigan tekshirishlar (audit) ko‘p vaqt
talab qilishi natijasida, zarar miqdori rasman tasdiqlanguniga qadar 30 kunlik
muddat o‘tib ketish holatlari uchraydi. Bu protsessual noaniqlik tadbirkorlik
10
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
16

subyektlarining qonuniy rag‘batdan foydalana olmay, asossiz ravishda jinoiy
jazoga tortilishiga sabab bo‘lmoqda.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatini kvalifikatsiya qilish sohasidagi amaliy
muammolarni bartaraf etish uchun O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi
tomonidan amaldagi tushuntirishlarni zamonaviylashtirish, "tizimlilik" mezoniga
aniq raqamli va vaqtinchalik ta’rif berish hamda raqamli (onlayn) tadbirkorlikni
nazorat qilish va hisoblashning mutlaqo yangi protsessual mexanizmlarini
qonunchilikka kiritish talab etiladi. Bu o‘zgarishlar sud-tergov amaliyotidagi
xatoliklarni kamaytiradi va iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish samaradorligini
oshiradi.
2.2. Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining oldini olish hamda unga qarshi
kurashishning huquqiy mexanizmlari.
17

Iqtisodiyot tizimida xufiyona aylanmalar salmog‘ini kamaytirish hamda
g‘ayriqonuniy biznes yuritish holatlariga barham berish zamonaviy davlat
siyosatining eng muhim strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Noqonuniy
tadbirkorlik faoliyatiga qarshi kurashish jarayoni faqatgina jazolash, ma’muriy
bosim o‘tkazish yoki jinoiy javobgarlikka tortish choralari bilan cheklanib
qolmasligi lozim. Jahon amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy sohadagi
qonunbuzarliklarni bartaraf etishda huquqbuzarliklar profilaktikasi, biznes
subyektlarining faoliyatini huquqiy maydonga o‘tkazish uchun qulay shart-
sharoitlar yaratish hamda rag‘batlantiruvchi huquqiy mexanizmlarni tizimli joriy
etish ancha yuqori samara beradi. O‘zbekiston Respublikasida bozor
munosabatlarini liberallashtirish va xususiy mulk himoyasini kuchaytirish
sharoitida noqonuniy biznesning oldini olish va unga qarshi kurashishning o‘ziga
xos mukammal institutsional va huquqiy mexanizmlari tizimi shakllantirilgan 11
.
Ushbu sohadagi birinchi va eng samarali huquqiy mexanizm biznes
subyektlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, litsenziyalash hamda ruxsat beruvchi
hujjatlarni rasmiylashtirish tizimini tubdan soddalashtirish hamda raqamlashtirish
hisoblanadi. Huquqiy normalarning haddan tashqari murakkabligi, byurokratik
to‘siqlarning mavjudligi hamda davlat ro‘yxatidan o‘tish xarajatlarining yuqoriligi
ko‘p hollarda jismoniy shaxslarni bilvosita yoki majburan yashirin iqtisodiy
faoliyat ko‘rsatishga undaydi. Shu sababli milliy qonunchilikda tadbirkorlik
subyektlarini yagona darcha tamoyili asosida elektron ro‘yxatdan o‘tkazish
tizimining joriy etilishi noqonuniy biznesning oldini olishda asosiy profilaktik
vositaga aylandi. Litsenziya axborot tizimi orqali maxsus ruxsatnomalar talab
etiladigan faoliyat turlarini to‘liq raqamli shaklga o‘tkazish hamda ko‘plab
sohalarda xabardor qilish tartibining belgilanishi tadbirkorlikni qonuniy yo‘lga
solishni bir necha barobar arzonlashtirdi va tezlashtirdi. Davlat va biznes
o‘rtasidagi ma’muriy aloqalarning shaffoflashishi fuqarolarning qonundan qochish
niyatini minimal darajaga tushirishga xizmat qiladi.Ikkinchi muhim huquqiy-
11
https://murojaat24.uz/admin/news/update?id=52116
18

tashkiliy mexanizm zamonaviy soliq ma’murchiligi va moliyaviy nazorat
tizimining islohot qilinishi bilan uzviy bog‘liqdir. Davlat soliq organlari hamda
moliya-bank institutlari raqamli texnologiyalar, ya’ni onlayn nazorat-kassa
mashinalari, elektron hisob-fakturalar hamda maxsus mobil ilovalar yordamida
mamlakatda tovar, ishlar va xizmatlar aylanmasini real vaqt rejimida masofadan
kuzatish mexanizmini to‘liq yo‘lga qo‘ygan. Ayniqsa naqd pulsiz hisob-kitoblar
ko‘lamining tizimli ravishda kengaytirilishi hamda bank plastik kartalaridagi yirik,
shubhali o‘tkazmalarning avtomatlashtirilgan monitoringi xufiyona pul oqimlarini
va davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan savdo qilayotgan shaxslarni tezkor aniqlash
imkonini beradi. Katta hajmdagi ma’lumotlar tahliliga asoslangan risk-analiz
tizimi huquqbuzarliklar sodir etilishi ehtimoli yuqori bo‘lgan iqtisodiy sohalarni
aniqlab, tekshirishlarni faqatgina aniq qonunbuzarlik belgilari mavjud bo‘lgan
subyektlarda o‘tkazish imkonini beradi, bu esa halol ishlayotgan tadbirkorlarga
asossiz aralashishlarning oldini oladi.
Uchinchi va amaliyotda o‘zining yuksak ijtimoiy-iqtisodiy samarasini
ko‘rsatgan mexanizm o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar institutining huquqiy
jihatdan mustahkamlanishi va kengaytirilishidir. Ilgari uy sharoitida
hunarmandchilik, repetitorlik, maishiy xizmat ko‘rsatish, qurilish-ta’mirlash yoki
axborot texnologiyalari sohasida xizmat ko‘rsatuvchi millionlab fuqarolarning
faoliyati qonuniy ro‘yxatdan o‘tish tartibining murakkabligi yoki soliq yukining
og‘irligi sababli avtomatik ravishda noqonuniy tadbirkorlik toifasiga kirib qolar
edi. Amaldagi soliq va mehnat qonunchiligiga ko‘ra yuzdan ortiq faoliyat turlari
bo‘yicha fuqarolarga o‘zini o‘zi band qilgan shaxs sifatida maxsus mobil ilovalar
orqali bir necha daqiqada bepul ro‘yxatdan o‘tish huquqi berildi 12
.
Eng muhimi, ushbu jismoniy shaxslarning mehnat faoliyati natijasida
ko‘radigan daromadlari jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘idan to‘liq
ozod etilgan. Faqatgina ixtiyoriy tartibda pensiya stajini hisoblash uchun yillik
minimal ijtimoiy soliq to‘lovi belgilangan. Mazkur oqilona huquqiy mexanizm
12
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
19

iqtisodiyotning norasmiy sektorida band bo‘lgan millionlab aholini ma’muriy va
jinoiy javobgarlik xavfidan qonuniy ravishda xalos qildi hamda ularning biznesini
rasmiy maydonga olib chiqdi.To‘rtinchi mexanizm huquqni muhofaza qiluvchi va
nazorat qiluvchi davlat organlarining huquqbuzarliklar profilaktikasi sohasidagi
tizimli hamkorligi hisoblanadi. Soliq qo‘mitasi, Bosh prokuratura huzuridagi
Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti hamda Ichki ishlar organlari
birgalikda noqonuniy biznesga qarshi kurashishda dastlab tushuntirish,
ogohlantirish hamda profilaktik suhbatlar o‘tkazish usullariga tayanadi.
Joylarda o‘tkaziladigan monitoringlar davomida davlat ro‘yxatidan
o‘tmasdan faoliyat yuritayotgan yoki tegishli litsenziyasiz ishlayotgan shaxslar
aniqlanganda, ularga nisbatan darhol keskin jazo choralari yoki jarimalar
qo‘llanilmaydi. Aksincha, qonunchilik talablariga muvofiq ularga o‘z faoliyatini
ma’lum bir muddat ichida qonuniy rasmiylashtirish, yakka tartibdagi tadbirkor
yoki yuridik shaxs maqomini olish, ruxsat beruvchi hujjatlarni rasman
rasmiylashtirish bo‘yicha majburiy ko‘rsatmalar, amaliy yordam va huquqiy
maslahatlar beriladi. Faqatgina ushbu profilaktik ko‘rsatmalardan va berilgan
imkoniyatlardan to‘g‘ri xulosa chiqarmasdan, qasddan yashirin biznes yuritishni
davom ettirgan shaxslarga nisbatan ma’muriy va jinoiy-huquqiy ta’sir choralari
izchillik bilan ishga solinadi 13
.
Beshinchi mexanizm tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi kabi
zamonaviy huquqiy-iqtisodiy vositalarning joriy etilishi bo‘lib, u halol faoliyat
yuritayotgan biznes vakillarini rag‘batlantirish orqali noqonuniy sektor
jozibadorligini kamaytiradi. Ushbu tizim doirasida o‘z soliqlarini vaqtida
to‘layotgan, ishchilarini rasmiy rasmiylashtirib, hisobotlarini shaffof yuritayotgan
tadbirkorlarga davlat tomonidan turli ma’muriy va soliq imtiyozlari beriladi, ularda
soliq tekshiruvlari o‘tkazilishi cheklanadi.
13
“Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to g risida”gi O zbekiston Respublikasining Qonuni, 25.05.2000ʻ ʻ ʻ
yildagi 69-II-son
20

Bu esa xufiyona sektorda qolishdan ko‘ra qonuniy faoliyat yuritish iqtisodiy
jihatdan ancha foydali va xavfsiz ekanligini anglatuvchi huquqiy muhitni vujudga
keltirmoqda.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining oldini olish hamda unga qarshi
kurashishning zamonaviy huquqiy mexanizmlari jazolash tamoyillaridan ko‘ra
ko‘proq rag‘batlantirish, raqamli nazorat va qonuniylashtirish prinsiplariga
tayanadi. Davlat ro‘yxatidan o‘tish va litsenziya olish jarayonlarining
soddalashtirilishi, o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarga berilgan keng soliq
imtiyozlari hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning profilaktik
ogohlantirish tizimi xufiyona iqtisodiyot ulushini izchil qisqartirishning eng
samarali va adolatli huquqiy kafolatidir 14
.
Raqamli texnologiyalar asrida elektron tijorat va ijtimoiy tarmoqlar orqali
amalga oshirilayotgan yashirin biznes faoliyatiga qarshi kurashishda blokcheyn
hamda sun’iy intellekt tizimlariga asoslangan yangi huquqiy-tahliliy mexanizmlar
joriy etilmoqda. Internet makonida davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan va soliq
to‘lamasdan muntazam ravishda tovar sotayotgan onlayn do‘konlarni aniqlash
uchun soliq organlari maxsus avtomatlashtirilgan qidiruv dasturlaridan foydalana
boshladi. Ushbu dasturlar ijtimoiy tarmoqlardagi tijoriy xarakterga ega sahifalarni,
e’lonlar taxtasidagi muntazam bitimlarni hamda to‘lov tizimlaridagi shubhali pul
oqimlarini o‘zaro qiyoslab, xufiyona biznes subyektlarining elektron reyestrini
shakllantiradi. Bu mexanizm an’anaviy tekshirish usullaridan farqli ravishda
internet foydalanuvchilarining huquqlarini buzmagan holda masofaviy tahlil
o‘tkazish imkonini beradi hamda virtual makonda halol raqobat muhitini
mustahkamlaydi 15
.
Yana bir muhim profilaktik mexanizm naqd pulsiz hisob-kitoblar tizimini
rag‘batlantirish orqali jismoniy va yuridik shaxslarning moliyaviy shaffofligini
oshirish hisoblanadi. Kundalik savdo munosabatlarida bank plastik kartalari, mobil
14
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
15
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
21

ilovalar hamda QR-kod to‘lov tizimlarining qamrovini kengaytirish g‘ayriqonuniy
pul aylanmalarining asosiy poydevori bo‘lgan naqd pul massasini sezilarli darajada
qisqartiradi. To‘lovlar to‘liq elektron shaklga o‘tganda har bir tranzaksiyaning
tarixi bank serverlarida muhrlanadi, bu esa noqonuniy tadbirkorlarga o‘z
daromadlarini davlat nazoratidan yashirish imkonini qoldirmaydi. Davlat ushbu
jarayonni tezlashtirish uchun keshbek, ya’ni iste’molchilarga xaridlaridan ma’lum
miqdorda pulni qaytarish tizimini joriy etdi, bu esa aholini xarid cheklarini talab
qilishga va yashirin savdoni jamoatchilik nazorati orqali fosh etishga undovchi
kuchli ijtimoiy-huquqiy vositaga aylandi.
Bundan tashqari, noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining oldini olishda
iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonunchilik
mexanizmlari ham alohida o‘rin tutadi. Davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan yoki
litsenziyasiz faoliyat yuritayotgan shaxslar ko‘pincha sifatsiz, sertifikatlanmagan
va inson salomatligi uchun xavfli bo‘lgan mahsulotlarni bozorga chiqaradi.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar hamda iste’molchilar huquqlarini himoya
qilish agentligi jamoatchilik o‘rtasida muntazam ravishda targ‘ibot ishlarini olib
borib, rasmiy chek bermaydigan, kafolat majburiyatlarini bajarmaydigan yashirin
sotuvchilardan tovar sotib olishning huquqiy va moddiy oqibatlarini
tushuntirmoqdalar. Fuqarolarning huquqiy ongi va iste’mol madaniyatining
yuksalishi xufiyona biznes mahsulotlariga bo‘lgan talabni tabiiy ravishda
kamaytiradi, bu esa o‘z navbatida g‘ayriqonuniy biznesning iqtisodiy
samaradorligini yo‘qqa chiqaradi va uni bozor qonuniyatlari asosida siqib
chiqaradi 16
.
Xalqaro hamkorlik mexanizmlari ham transchegaraviy xarakterga ega
bo‘lgan noqonuniy iqtisodiy faoliyatga qarshi kurashishda hal qiluvchi rol
o‘ynamoqda. Kontrabanda tovarlarini mamlakat hududiga olib kirib, ularni
ro‘yxatdan o‘tmasdan chakana savdo tarmoqlarida realizatsiya qilish sxemalariga
barham berish uchun bojxona va soliq organlari qo‘shni davlatlarning tegishli
16
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012.
– B. 411.
22

xizmatlari bilan axborot almashinuvini yo‘lga qo‘ygan. Yuklarning harakatini
xalqaro miqyosda kuzatish imkonini beruvchi elektron tizimlar g‘ayriqonuniy
tovar oqimlarini chegara hududlaridayoq to‘xtatish imkonini beradi.
Shunday qilib, zamonaviy huquqiy mexanizmlar barcha nazorat
organlarining imkoniyatlarini birlashtirib, jazolash emas, balki qonunbuzarliklarni
barvaqt aniqlash, biznes muhitini sog‘lomlashtirish va milliy iqtisodiyot
xavfsizligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Xulosa
Ushbu kurs ishi doirasida mamlakat iqtisodiy barqarorligi va huquqiy
tartibot tizimi uchun eng dolzarb muammolardan biri bo‘lgan noqonuniy
tadbirkorlik faoliyati, uning yuridik belgilari, jinoiy-huquqiy asoslari, malakalash
masalalari hamda uning oldini olish mexanizmlari har tomonlama, tizimli va
qiyosiy tarzda tahlil qilindi. Amalga oshirilgan tadqiqotlar, qonunchilik normalari
tahlili va sud-tergov amaliyoti natijalarini umumlashtirgan holda, quyidagi muhim
konseptual xulosalarga kelindi.
23

Tadbirkorlik faoliyati erkinligi va xususiy mulk daxlsizligi har qanday
demokratik jamiyat iqtisodiyotining harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Davlat
biznes yuritish shart-sharoitlarini soddalashtirishi bilan bir qatorda, iqtisodiy
sohadagi adolatni, sog‘lom raqobat muhitini hamda iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish maqsadida muayyan huquqiy cheklovlar va nazorat mexanizmlarini
o‘rnatadi. Mazkur majburiy talablarni bajarmaslik, ya’ni biznes subyektining
davlat ro‘yxatidan o‘tmasdan yoki maxsus ruxsatnomalarsiz faoliyat yuritishi
iqtisodiyot tarkibida xufiyona sektorning kengayishiga, davlat budjetiga soliqlar
tushmasligiga hamda bozorda sifatsiz tovarlar ko‘payishiga zamin yaratadi.
Noqonuniy tadbirkorlik faoliyatining yuridik tabiati uning tizimliligi,
mustaqilligi, tavakkalchilik xarakteri, daromad olishga qaratilganligi hamda eng
asosiysi, g‘ayrihuquqiyligi kabi o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan belgilar majmui bilan
tavsiflanadi. Ushbu belgilarni aniq farqlash jismoniy shaxslarning bir martalik
fuqarolik-huquqiy bitimlarini noqonuniy biznesdan ajratishda, shuningdek,
qilmishga to‘g‘ri huquqiy baho berishda fundamental nazariy poydevor bo‘lib
xizmat qiladi.
Jinoiy-huquqiy nuqtayi nazardan, noqonuniy tadbirkorlik uchun javobgarlik
asoslari milliy qonunchilikda izchillik bilan liberallashtirib borilmoqda. Jinoyat
kodeksining 188-moddasida belgilanganidek, jinoiy javobgarlik kelib chiqishi
uchun subyektning harakatlarida juda ko‘p miqdordagi nazorat qilinmaydigan
daromad olish faktining mavjudligi shart qilib qo‘yilgan. Bundan tashqari, birinchi
marta ushbu jinoyatni sodir etgan shaxs o‘ttiz kunlik muddat ichida davlatga
yetkazilgan zararni to‘liq qoplasa hamda o‘z biznesini qonuniy ro‘yxatdan
o‘tkazsa, jinoiy javobgarlikdan butunlay ozod etilishi belgilangan. Bu norma
davlatning jazolash emas, balki iqtisodiy subyektlarni qonuniy maydonga qaytarish
va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash siyosatining yorqin ifodasidir.
Biroq, sud va tergov amaliyoti tahlili shuni ko‘rsatadiki, qilmishni
kvalifikatsiya qilishda hali ham tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan,
qonunchilikda tizimlilik tushunchasining aniq vaqtinchalik va miqdoriy mezonlari
24

ko‘rsatilmaganligi, plastik kartalardagi barcha tushumlarni iqtisodiy ekspertizasiz
yalpi daromad deb baholash holatlari hamda elektron tijorat, ya’ni ijtimoiy
tarmoqlardagi onlayn do‘konlar faoliyatini huquqiy tartibga solish
mexanizmlarining yetersizligi amaliyotda noaniqliklarni keltirib chiqarmoqda.
Noqonuniy tadbirkorlikka qarshi kurashishda faqatgina jazolash choralari
bilan cheklanib qolmasdan, profilaktik mexanizmlarni kuchaytirish lozim. O‘zini
o‘zi band qilgan shaxslar institutining kengaytirilishi, litsenziyalash va ro‘yxatdan
o‘tish jarayonlarining raqamlashtirilishi hamda naqd pulsiz hisob-kitoblar va
keshbek tizimining rivojlantirilishi xufiyona iqtisodiyot ulushini qisqartirishda eng
samarali vositalar ekanligi isbotlandi.
Xulosa qilib aytganda, noqonuniy tadbirkorlik faoliyatiga qarshi
kurashishning samarali huquqiy strategiyasi jazolash mexanizmlarini raqamli
monitoring, ma’muriy soddalashtirish va iqtisodiy rag‘batlar bilan tizimli ravishda
uyg‘unlashtirishni taqozo etadi. Mazkur takliflarning qonunchilikka tatbiq etilishi
mamlakatimizda investitsiya muhitini yaxshilashga, halol biznes vakillarini
himoya qilishga va xufiyona iqtisodiyot ulushini barqaror kamaytirishga xizmat
qiladi.
Foydalangan adabiyotlar ro‘yxati
I. Rahbariy adabiyotlar
1. Sh.M. Mirziyoyev. “Hozirgi zamon va Yangi O‘zbekiston” –
Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2024. – 512 b.
2. Sh. Mirziyoyev Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz - Toshkent : O‘zbekiston-2018
II. Normativ huquqiy hujjatlar
25

1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995.ʻ
https://lex.uz/docs/-111453#-265694
2. “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to g risida”gi O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
Respublikasining Qonuni, 25.05.2000 yildagi 69-II-son
3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining : «Jinoyat uchun jazo
chorasini tayinlash borasida sud amaliyotida vujudga kelgan ayrim masalalar
to‘g‘risida» 2000-yil 22-dekabr qarori.
III. Ilmiy adabiyotlar va maqolalar
1. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy
qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
2. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat,
boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga qarshi jinoyatlar.
Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi
Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
3. Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga
sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. - Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish»,
2021. - 744 b.
4. Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki
ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012. – B. 411.
IV. Web-saytlar
1. https://lex.uz/docs/-111453
2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Noqonuniy_tadbirkorlik_faoliyati
3. https://toshkent-vil.adliya.uz/uz/news/detail.php?ID=75806
4. https://murojaat24.uz/admin/news/update?id=5216
5. https://Advice.uz
26

Купить