Normurod norqobilov qissalarida nabodat olami talqini - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	493.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Normurod norqobilov qissalarida nabodat olami talqini

Купить

NORMUROD NORQOBILOV QISSALARIDA
NABODAT OLAMI TALQINI
MUNDARIJA
Kirish................................................................................................... ...............3
I BOB. ADIB HIKOYALARIDA XARAKTER VA MILLIY RUH............7
1.1.Obrazlar olami va milliy xarakter talqini.................................................7
1.2. Adib asarlarida qahramon tabiati tasviri………………………..…......19
II BOB. YOZUVCHI QISSALARIDA NABODAT OLAMI TALQINI.....33
2.1. Inson va nobo da t olamining birligi va ifoda shakli………….. ………..33
2.1. Yozuvchi qissalarida ruhiy iztiroblar tasviri..........................................46
III BOB. BADIIYLIK VA IJODKOR MAHORATI....................................56
3.1 Obraz yaratish va badiiylik… ………. ......................................................56
3.2 Ramz va majozda hayot talqini................................................................66
XULOSA...........................................................................................................78
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR....................................................... ..80
1

KIRISH
Magistrlik d issertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Jahon
adabiyotshunosligida badiiylik mezonlarining taraqqiyoti va izchil takomillashuvi
badiiy tafakkurning tadrijiy rivoji bilan uzviy bog ‘ liq bo ‘ lib, yangi adabiy-ilmiy
konsepsiyalarning yuzaga kelishiga asos bo ‘ ladi. Shu bois badiiy asar olamining
o ‘ ziga xos poetik xususiyatlarini tadqiq etish, unga tahliliy yondoshish har bir xalq
adabiyoti, uning taraqqiyoti bilan uzviy bog ‘ liqdir. Badiiy asarlar poetikasini tahlil
etish, yillar davomida shakllangan an’analarning ma’lum bir ijodkor asarlarida
mujassamlashishi, badiiy-estetik talqin xususiyatlaridagi poetik o ‘ zgarishlarni
ko ‘ rsatib berish, asosida ijodkorning badiiy mahoratini nazariy asoslash muhim
ahamiyatga ega .
Jumladan, o ‘ zbek nasri badiiy tafakkuridagi yangilanishlarni, voqelikni
badiiy-estetik ifodalash yo ‘ sinlarini dunyo adabiyotshunosligi dagi etakchi
tamoyillar asosida bugungi kun talablaridan kelib chiqib, ilmiy va nazariy jihatdan
tadqiq etish, to ‘ g ‘ ri baholash muhim vazifa lardan biri bo ‘ lib sanaladi. SHu kabi
jihatlar ushbu dissertatsiya mavzu- sining dolzarbligini belgilaydi.
Dunyo adabiyotshunosligida badiiylikning turfa xil ko ‘ rinishlari mavjud
bo ‘ lib, asar matnidagi ifodasi, muallifning badiiy munosabati, obrazlar olamining
tanlanishi va qo ‘ yilgan muammoni ular vositasida poetik idrok etishi-yu, estetik
ideali, dunyoqarashi, badiiy talqin muammolari, umuman olganda, yozuvchining
poetik mahoratining o ‘ ziga xos qirralari yaratilgan asarlari misolida izchil
o ‘ rganilgan . Muayyan yozuvchining turli yillarda yozgan asarlaridagi ruhiy talqin,
xarakter yaratish an’anasining takomillashuvi, milliy xarakterining talqini, milliy
ruh va milliy xarakterlarning yuzaga kelish, ruhiy iztiroblar talqini bo ‘ yicha
tadqiqotlar yaratilgan. So ‘ nggi yillarida milliy asarlarimizni xolis o ‘ rganishga,
2

ularni yuksak badiiyat mezonlari asosida tadqiq qilishga nazariy jihatdan asosli
yondashish holati kuzatilmoqda.
O ‘ zbek nasri badiiy tafakkuridagi yangilanishlarni, voqelikni badiiy ifodalash
yo ‘ sinlarini dunyo adabiyotshunosligidagi mavjud etakchi tamoyillar asosida
bugungi kun talabidan kelib chiqib ilmiy-nazariy jihatdan to ‘ g ‘ ri baholash muhim
vazifalardan biri bo ‘ lib kelmoqda. “ ... Adabiyot va san’atga, madaniyatga e’tibor –
bu, avvalo, xalqimizga e’tibor, kelajagimizga e’tibor ekanini, buyuk shoirimiz
Cho ‘ lpon aytganidek, adabiyot, madaniyat yashasa, millat yashashi mumkinligini
unutishga bizning aslo haqqimiz yo ‘ q” 1
. Demak, badiiy asarlar poetik tabiatining
o ‘ rganilishi, ulardagi inson obrazi individual va ijtimoiy borlig ‘ ining yoritilishini
kuzatish yosh avlodning ma’naviy kamolotini ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega .
Muammoning o ‘ rganilganlik darajasi. Jahon adabiyotshunosligida badiiy
asarga yondashuv va voqelikni anglashga yordam beruvchi badiiy matn poetikasi
haqida bir qator tadqiqotlar yaratilgan.
Jumladan, bu ilmiy manbalar Normurod Norqobilov asarlarining poetik
xususiyatlarini yaxlit adabiy jarayon kontekstida monografik yo ‘ sinda tadqiq
etishga yordam beradi. Shu bilan birga nasriy asarlar poetikasi haqida nazariy
qarashlarni ilgari surgan, I.Sultonov, M.Qo ‘ shjonov, T.Boboev, I.G ‘ afurov,
N.Xudoyberganov, O.Sharafiddinov, B.Sarimsoqov, B.Nazarov, Y.Solijonov,
A.Rahimov, H.Umurov, N.Rahimjonov, H.Karimov, D.Quronov, U.Qosimov,
B.Karimov, Z.Pardaeva, A.Nasirov 2
singari adabiyotshunoslarning qarashlari ham
muhim sanaladi. Keltirilgan manbalarda badiiy asar poetikasini tahlil qilish
asnosida G ‘ arb va Sharq estetikasi hamda adabiyotshunosligi ilg ‘ or nazariy
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш . Мирзиёевнинг Ўзбекистон ижодкор зиёлилари вакиллари билан
учрашувдаги маърузаси Халқ сўзи. 2017 йил, 4 август.
2
Султонов И. Адабиёт назарияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1986; Қўшжонов М. Моҳият ва бадиият. –
Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1977; Ғафуров И. Танланган асарлар. – Тошкент:
Шарқ, 2017; Худойберганов Н. Эҳтирос тўлқинлари. – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1970; Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. – Тошкент: Шарқ , 2004 ; Саримсоқов Б.
Бадиийлик асослари ва мезонлари. – Тошкент: Шарқ , 200t Каримов Б. Абдулла Қодирий: танқид, таҳлил ва
талқин. –Тошкент: Фан, 2016; Пардаева З. Бадиий-эстетик тафакур ривожи ва ўзбек романчилиги. –
Тошкент: 2002; А.Насиров. Одил Ёқувов романлари поэтикаси. – Тошкент: Фан, 2012.
3

qarashlari asosida obrazlar olami, iste’dod, ijodkor mahorati aks etganligi qisman
bo ‘ lsa-da, tadqiq etilgan.
Tadqiqotning maqsadi iste’dodli adib Normurod Norqobilov asarlari
poetikasi, xususan, badiiy obrazlar olami, ularning tabiati, xarakter va ruhiyat
birligi, adabiy makon va zamon, badiiy uslub kabi masalalarni tadqiq etish orqali
yozuvchining poetik mahoratini ko ‘ rsatishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari: Normurod Norqobilov yozgan badiiy asarlar
misolida o ‘ zbek nasri badiiy tafakkuridagi yangilanishlar, badiiy asar poetikasidagi
o ‘ ziga xos jihatlarni tahlil qilish;
yozuvchining nasriy asarlarining badiiy xususiyatlarini boshqa ijodkorlarning
asarlari bilan qiyosiy o ‘ rganish va asosli xulosalar chiqarish;
adib asarlaridagi davr muammolarining badiiy ifodasida, milliy xarakterlarni
yaratishda ijodkor mahoratini ochib berish;
yozuvchi nasrida yoritilgan inson ichki olami, komil insonga xos intilishlar,
shuningdek, adolat, ezgulik, haqiqat singari umuminsoniy g ‘ oyalarning badiiy
ifodasini tahlil etish;
milliy nasr taraqqiyotida adib ijodining o ‘ rnini yoritish va jahon adabiyotidagi
etakchi tamoyillarning ta’sirini asoslashdan iborat.
Tadqiqotning ob’ekti sifatida Normurod Norqobilovning nasriy asarlari
hikoya, asosan qissalari asos qilib olindi.
Tadqiqotning predmeti ni adibning bugungacha yaratgan hikoya, qissalari
bilan bir qatorda, milliy nasr poetikasida namoyon bo ‘ layotgan yangicha tafakkur
tarzi, ijodiy konsepsiyalar, obrazlar olami, xarakter, ruhiyat, konflikt, ijodkor
uslubidagi o ‘ ziga xosliklarni aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning usullari. Tadqiqot mavzusini yoritishda qiyosiy-tipologik,
psixologik metod va usullaridan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Normurod Norqobilov asarlarining mustaqillik davri o ‘ zbek nasrida tutgan
o ‘ rniga baho berilib, adibning obraz yaratish mahorati yangicha tamoyillar, milliy
an’analar va jahon nasri tajribalari asosida o ‘ rganilib umumlashtirildi;
4

badiiy asarning poetik tasvir yo ‘ sinlari jihatidan o ‘ zaro qiyoslanib, zamon va
makon konsepsiyasidagi yangilanishlar aniqlanib, adibning badiiy asarlaridagi
obraz va ruhiyatning badiiy talqinidagi o ‘ ziga xos jihatlari o ‘ rganildi;
yozuvchining badiiy asarlaridagi zamondosh qiyofasi, erkin tafakkurli kishilar
obrazini yaratish, ijtimoiy muhit va qahramon ruhiyati, makon va zamon
ifodasidagi obrazlar olami tahlil qilindi.
Tadqiqotning amaliy natijasi quyidagilardan iborat:
Normurod Norqobilov nasri poetikasini tashkil etuvchi kompozitson va
badiiy-ifodaviy unsurlar tizimi belgilanib, talqindagi etakchi tamoyillari
aniqlangan;
tarixiy globallashayotgan dunyo kishisi botiniy olamidagi murakkab ruhiy
tasvirlari bo ‘ yicha adabiy-nazariy umumlashma xulosalar chiqarilgan;
o ‘ zbek va jahon adabiyotidagi etakchi tamoyillarning Normurod Norqobilov
ijodiga ta’siri qiyosiy-tipologik tadqiq orqali milliy obrazlar talqini misolida
yoritib berilgan;
tadqiqot natijalaridan adabiyotshunoslik nazariyasi, yangi o ‘ zbek adabiyoti,
hozirgi adabiy jarayon fanlaridan ilmiy tadqiqotlar, darslik va o ‘ quv-qo ‘ llanmalar
yaratish uchun foydalanish mumkin.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Ob’ektga yondashuv va qo ‘ llanilgan
usullarning tadqiqot maqsadiga mosligi, nazariy ma’lumotlarning ilmiy
manbalarga asoslangani, tanlab olingan muallif asarlari tadqiqot predmetiga
muvofiqligi, nazariy fikr va xulosalar bilan asoslanganligida ko ‘ rinadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalarining
ilmiy ahamiyati shundaki, chiqarilgan nazariy xulosalar, avvalo, adabiyotshunoslik
nazariyasini, istiqlol davri o ‘ zbek adabiyoti tarixini yozishda, obrazlar rang-
barangligi va ruhiyat talqini masalalarini o ‘ rganishda foydalanish mumkin.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Badiiy obraz yaratish, xarakter va
ruhiyat birligi, poetik mahorat masalasini o ‘ rganish jarayonida erishilgan ilmiy
natijalar 5 ta mqolada o‘z ifodasini topgan.
5

Magistrlik d issertatsiyaning hajmi va tuzilishi. Dissertatsiya kirish, uch
bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxatidan iborat bo ‘ lib, umumiy
hajmi 84 sahifani tashkil etadi.
I BOB
ADIB QISSALARIDA XARAKTER VA MILLIY RUH
1.1.Obrazlar oalmi va mailliy xarakter talqini . Tarixga nazar solar
ekanmiz, o ‘ zbek nasri umumadabiyotimizning ajralmas tarkibiy qismidir.
Yangicha milliy-adabiy tafakkur, realistik nasr rivoji XX asr boshlarida qalam
tebratgan Abdulla Qodiriy, Cho ‘ lpon, Fitrat va boshqa ijodkorlarga borib taqaladi.
Ijodkorlarimiz yangi davr adabiyotida Evropa adabiyoti mezonlari bilan
o ‘ lchaganda ham badiiy mukammal asarlar yaratdilar ; realistik tasvir tamoyillariga
xos xususiyatlar ular yozgan hikoyalar poetikasida ham namoyon bo ‘ ldi.
Milliy nasri miz tarixida haqqoniylik, hayotiylik va milliy o ‘ ziga xoslik kabi
fazilatlar yillar davomida ijodiy jarayondan oziqlanib, sezilarli darajada yuksaldi.
20-30-yillar o ‘ zbek adabiyoti tajribasi shuni ko ‘ rsatadiki, milliy adabiy tizimda
realizm shakllanishi va taraqqiyoti izchil mantiqiy rivojlanish, adabiy-estetik
tafakkurning murakkablashib borishi, insonni anglashga, his etishga bo ‘ lgan
intilish mahsulidir. Adabiyotshunos Q.Yo ‘ ldoshev qayd qilganidek: “Odam ichki
dunyosi, ruhiyati, o ‘ ylarining badiiy manzarasi va uning ham ijtimoiy, ham
xususiy asoslari tasviri muhim hisoblanadi” 3
Poetik mezonlar talabiga ko ‘ ra inson
ruhiyatidagi ziddiyatlarini tasvirlash, badiiy talqin etish zamonaviy nasrda
etakchilik qila boshladi.
O‘tgan asr adog‘iga kelib, dunyo tinimsiz evrilishlar, yangilanishlarni
boshidan kechirmoqda. Insoniyat ming yillar mobaynida ko ‘ rmagan hodisalarni
sanoqli kunlar ichida o ‘ z boshidan o ‘ tkazmoqda. Tabiiy ofatlar, ruhiy tanazzullar,
tabiat va inson birligi jarayonida ojizligini anglatadigan hodisalar ro ‘ y berdi.
Ilohiyotga taalluqli so ‘ z timsolidagi adabiyot abadiyat manzillari tomon intilar
3
Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2006. 70-бет.
6

ekan, unda inson zoti ko ‘ rib ilg ‘ amagan, anglab ulgurmagan yana boshqa olamlar
haqida ham so ‘ z yuritilmoqda. Ana shu tushunchalar inson botiniy olamiga o ‘ z
ta’sirini o ‘ tkazmoqda. XX asr o ‘ zbek nasri ko ‘ plab voqealarni, tasvir jarayonlarini,
badiiy talqin tajribalarini o ‘ tkazdi. Nasriy tafakkur hamon shakllanish, tajribalar
qo ‘ llash va o ‘ sish jarayonida davom etayotganligini ijodkor insonning yangilik sari
intilayotganidan dalolat beradi.
O‘tgan asrning 80-yillariga kelib, badiiy adabiyotdagi poetik talqin xususiyati
yanada teranlik kasb eta boshladi. To ‘ g ‘ ri, milliy adabiyotning 80-yillarida bo ‘ y
ko ‘ rsatgan poetik xususiyatlarning ba’zi qirralari 70-yillardayoq ko ‘ zga tashlanib,
80-yillarning birinchi choragida yanada barqarorlashgan edi. Davr adabiyoti bu
zamonga kelib yangicha poetik talqin xususiyatlarini namoyon qildi. Ayni paytda,
istiqlol davri adabiyoti, xususan, o ‘ zbek nasri uzoq yillik milliy adabiyotning
mantiqiy davomi sifatida ijodiy an’analardan oziqlanib yuksaldi. Jiddiy o ‘ zgara
boshlagan milliy-badiiy tafakkurdagi evrilishlarni yangilanayotgan adabiy-estetik
tafakkurning hosilasi sifatida yuzaga chiqqanligini qayd etish lozim. Istiqlol davri
adabiyoti yagona hukmron mafkura tazyiqidan qutulgan, olam hodisalarini va
odam ruhiyatini erkin anglash, izohlash, badiiy talqin etish hamda ifodalash
imkoniyatiga ega bo ‘ lgan adabiyot sifatida maydonga keldi. Adabiyotning
hukmron mafkura tazyiqidan xalos bo ‘ lishi, olam hodisalari va odam ruhiyatiga
mansub qirralarni yanada teranroq ifodalash imkoniyatlarini kengaytirish bilan bir
qatorda, badiiy talqin tabiatida ham o ‘ zgarishlar yuz berdi.
Iste’dodli adabiyotshunos Ozod Sharafiddinov qayd qilib o ‘ tganidek:
“Haqiqiy ijod erkinligi fikrni imkon boricha teran ifodalash erkinligidir, jamiyat
rivojiga imkon boricha samaraliroq ta’sir ko ‘ rsatish erkinligidir” 4
. Shu nuqtai
nazardan ham istiqlol yillariga kelib, millat kishisining ruhiyati, hissiyoti, ko ‘ ngli
butun murakkabliklari bilan badiiy talqin etildi. Badiiy adabiyot qahramonlari
o ‘ zining murakkab taqdiri, teran o ‘ y-mulohazalari, botiniy olamidagi kechinmalari
bilan o ‘ ziga xos shaxs sifatida o ‘ zlikni anglash yo ‘ lini izlay boshladi. Shu jihatdan ,
o ‘ zbek adiblarining ijod mahsullarini, jumladan, iste’dodli yozuvchi Normurod
4
Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. – Тошкент: Шарқ, 2004. 171-бет.
7

Norqobilov asarlarini ham, undagi obrazlar olamini ham, soddagina his etish,
anglash, izohlash, tushuntirish yoxud ilmiy qoliplarga solish mumkin bo ‘ lmay
qoldi. Bularni tasvir predmetining turfa xilligi, tasvirdagi uslubiy izlanishlarning
chuqurlashuvi, kengayishi va jahon adabiyotidagi etakchi tamoyillarga ijodiy
yondashish hodisasi sifatida qarash imkoni yaratilganligi bilan izohlash mumkin.
Alohida ijodkorga taalluqli bo ‘ lgan badiiy mantiq va individual teran talqinlar
murakkab kechinmalarni ifodalash jarayonida inson botinidagi ziddiyatlarni
teranroq anglashga intilish mavjudligini ham alohida qayd etish zarur. So ‘ z
san’atkorining ilk asarlariga nisbatan keyingi asarlarida rang-baranglikning
quyuqlashishi, inson ruhiyati va xarakterini aks ettirishdagi dadil izlanishlar
ko ‘ plab ijodkorlarning adabiy-ijodiy evolyusiyasida o ‘ z ifodasini topdi.
Darhaqiqat, Normurod Norqobilov o ‘ z uslubiga, betakror tiliga ega
ekanligini namoyon eta olgan adiblardan sanaladi. Adabiyotshunos Bahodir Karim
ta’kidlaganidek: “Asrlar bo ‘ yi amaliy tajribadan o ‘ tgan haqiqat shuki, san’atkor
muayyan mavzuga qo ‘ l urib, voqelikni maromiga etkazib tasvirlasa, har qanday
inson ko ‘ ngliga o ‘ tiradi, ko ‘ pchilikni o ‘ ylantiradi, qalbiga zavq, tafakkuriga yuk
beradi” 5
.
Haqiqatdan ham, ta’kidlanganidek, ijodkor yaratgan asarlarda hayotiylik,
inson qalbidagi tuyg ‘ ular mujassamlashgan bo ‘ lsa, kitobxon qalbini larzaga solishi
tabiiydir. Normurod Norqobilov yozgan asarlarining badiiy xususiyatlari haqida
bir qator ijobiy fikrlar alohida qayd etilgan. Badiiy talqinning o ‘ ziga xosligi,
obrazlar tabiatining hayotiyligi yozuvchi ijodiga bo ‘ lgan qiziqishlar va ayrim
tahliliy yondashuvlarning yuzaga chiqishiga sabab bo ‘ lmoqda.
“Inson mo ‘ jiza , deb yozadi adabiyotshunos A.Rasulov, – uni o ‘ rganishgan,
tadqiq etishmoqda, mudom talqin etishadi. Fanning qanday sohasi bo ‘ lmasin, alal
oqibat, inson muammosiga kelib taqalaveradi” 6
. Haqiqatdan ham badiiy so ‘ z
zahmatkashlari turfa xil vositalar asosida badiiy obraz yaratar ekan, uning zamirida
inson qismati, shaxs ruhiy-ma’naviy olami mujassamlashgan bo ‘ ladi.
5
Карим Б. Руҳият алифбоси. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 2016. 41-бет
6
Расулов А. Бадиийлик – безавол янгилик. – Тошкент: Шарқ, 2007. 22-23-бетлар.
8

N.Norqobilovning bir qator hikoyalarida milliy xarakterlar talqini juda teran,
badiiy mukammal ifodasini topganini kuzatish mumkin. “Etim qolgan gullar”,
“Keksa tut”, “Quyosh tutilgan kun”, “Zangori ko ‘ l”, “Ro ‘ molcha”, “Chorraha”
“Kurash” kabi hikoyalariga nazar tashlar ekanmiz, ulardagi inson xarakteri,
ruhiyati o ‘ ziga xos tarzda ifodalangani yaqqol ko ‘ rinadi .
Adibning “Quyosh botmaydigan yurt” hikoyasida o ‘ zbek millati, o ‘ zbekona
tafakkurga xos tasvir va obrazlarni kuzatamiz. Undagi Anvar va Mirvali obrazlari
milliy qarashlar asosidagi shaxslar timsolini o ‘ zida mujassamlashtirgan: “Qishloq
yigitlarining gurungi sodda, tilaklari ham shu xilda. YArim oy burun
davradagilarning biri qo ‘ chqorday o ‘ g ‘ il, shunchaki o ‘ g ‘ il emas, qo ‘ chqorday
o ‘ g ‘ il ko ‘ rgan ekan, biri o ‘ sha o ‘ g ‘ lining devday bo ‘ lishi uchun, yana biri esa
yaqinda uylangan yigitga bir hovli farzand ko ‘ rish uchun tilak bildirdi. SHu tariqa
tun tugayozganda tarqalishdi” 7
.
Bu kichik parchada bir davra qishloq odamlariga xos xarakterli xisl atlar o ‘ z
ifodasini topgan. Bular orasidagi Anvar shaharda o ‘ sgan, qishloq hayotini faqat
tasavvur qilar, lekin jamlangan odamlarni kuzatar ekan, qalbida ularga nisbatan
iliqlik uyg ‘ onadi. S h uning uchun Anvar qishloq hayotini suratlarda ifodalashga
intilardi. Ana shunday bir jarayonda Berdivoy bilan tanishadi, uning qalbidagi
iztiroblar katta odamlarnikidek alamli ekanliliga ishonch hosil qiladi. Anvar,
umuman, qishloqning odamlari xarakter xususiyatlarinigina emas, oddiy qishloq
bolalarining hayoti ham o ‘ zgacha ekanini yanada teranroq his qiladi. Berdivoy
bilan suxbatlashar ekan, uning ichki dunyosi dardu alamlarni yanada teranroq
anglashga intiladi. Bolakayning rasmini kuzatar ekan: “Keyin hafsalasiz daftar
varaqlariga tushdi. Ammo varaqlagan sayin qiziqishi orta boshladi: sahifalarda suv
bo ‘ yoqda durustgina rasmlar solingan edi. Mana birinchi rasm: yashil o ‘ tloq, ota-
onasining qo ‘ llaridan tutgan bolakay shodon irg ‘ ishlaydi, tepada quyosh; ikkinchi
rasm: bolakay quchog ‘ ini keng ochgancha otasiga peshvoz chiqmoqda, kulib
darvozadan ona mo ‘ ralaydi, tepada quyosh; uchinchi surat: ota, ona, bolakay
hovlida nonushta qilyapti, tepada quyosh – quyosh daraxtga bog ‘ lab qo ‘ yilgan edi!
7
Норқобилов Н. Зангори кўл. Ҳикоялар. –Тошкент: Юлдузча, 1987. 11-бет.
9

Boshqa rasmlar ham shu xilda, mazmun bitta – ota, ona, bolakay va quyosh” 8
.
Qayd etilgan tasvirdan shu narsa ayonki, bolakay qalbida yorug ‘ kunga ishonch
hissi juda kuchli, uning zamirida ota va ona mehri mujassamlashgan. Chunki
bolakay o ‘ ylarida, agar quyosh botmasa, onasi iztirob chekmaydi, sog ‘ ayib
otasining kelishini kutadi. Bola qalbidagi iztiroblarda otaga, onaga bo ‘ lgan
mehrning cheksizligi jamlab tasvirlanadi. Bola chizgan rasmlarda ota sog ‘ inchi va
uning qachondir mehr istab oilaga qaytishiga umid borligi ifodalangan. Adib ilk
hikoyalaridanoq xalqimizning oddiy hayot tarzi, urf-odatlari, an’analarini badiiy
talqin etar ekan, insonning ichki kechinmalari-yu, botiniy olamidagi ziddiyatlariga
e’tibor berib, uni badiiylashtirishga intiladi.
Adabiyotshunos Umarali Normatov ta’kidlab yozadi, “Ma’lum bo ‘ lyaptiki,
biz bir vaqtlar mensimayroq tilga oladigan oilaviy, maishiy turmush ikir-chikirlari
deb atalgan sohada ham shaxsning bisoti, hayoti ma’nosini ochish, kashf etish
imkoniyatlari ko ‘ p” 9
. Asosli ta’kidlanganidek, hayotda ezgulik, inson baxti yo ‘ lida
ichki va tashqi to ‘ g ‘ onoqlar ko ‘ pligidan o ‘ quvchi iztirob chekadi.
N.Norqobilovning “Keksa tut” hikoyasida ham shunga yaqin muammolar qalamga
olinadi; ma’nan qashshoq insonlar qiyofasini chizadi. Hikoyada hayot mazmunini
teran anglamasdan hayotni anglamasligidan, umrning g ‘ animat ekanini to ‘ liq
tasavvur eta olmasdan hayot kechirayotgan oddiy odamlar qiyofalari jonlantiriladi.
Voqelik ramziy obrazga ko ‘ chirilib, hayot haqiqati bayon qilinadi. “Tepki zarbidan
keksa tut daraxti qattiq seskandi. Bu xil zarbalarga ko ‘ nikkan bo ‘ lsa-da, bunisiga
chidashi xiyla og ‘ ir kechdi. Keksa tut tanasi ich-ichidan zirillab ketdi. SHunga
qaramay, sir bermaslikka tirishdi. Ichki ingrog ‘ ini ellar tortqilab o ‘ ynayotgan
yaproqlari shovuri ostiga ko ‘ mib, qadini g ‘ oz tutishga urindi” 10
.
Asardagi Ashur uzunning to ‘ ng ‘ ich o ‘ g ‘ li bilan YOvqoshning o ‘ rtasidagi
ziddiyat ifodasi orqali bolalikning beg ‘ ubor onlarini besamar o ‘ tkazayotgan
yoshlar obrazini mujassamlashtirgan. Keksa tut bilan Ashur uzun qiyoslanadi. U
bir vaqtlar qo ‘ shnisining o ‘ g ‘ li Yovqash izidan quvar, ammo etolmasdan, horib
8
Норқобилов Н. Зангори кўл. Ҳикоялар. – Тошкент: Юлдузча, 1987. 14-бет.
9
Норматов У. Умидбахш тамойиллар. – Тошкент: Маънавият, 2000.43-бет.
10
Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун: Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 197-бет.
10

ortda qolardi. Yillar shamoli unga ham o ‘ z hukmini o ‘ tkazdi. O ‘ g ‘ li otasini
izlayotganligini sezib, suyilga suyanib asta o ‘ rnidan qo ‘ zg ‘ alib, Yovqashni izlagan
kishi bo ‘ lib, dalaga razm soladi. Otaning qalbidan nelar kechayotganligini farzand
anglamaydi. Yillar davomida bunday tala-to ‘ plarni ko ‘ rgan keksa tut, ba’zan o ‘ zi
bilan o ‘ zi suhbatlashardi. Keksa tut – ramz. U jonlantirilgan va odamlar hayoliga
aralashadi. Tut ziddiyatli hodisalar sababini jimgina izlaydi; kattalar orasidagi
noma’qul illat qachon bolalar qalbida nish urishga ulgurganini o ‘ ylardi. Bu
muammolarga javob topishga ulgurmasdan, keksa tut bolaning ikkinchi tepkisini
ko ‘ tarmoqqa bardoshi etmasdan g ‘ ichirlagancha yiqiladi. Ashur uzunning cheksiz
o ‘ y-kechinmalari va turmushidagi turli tashvishlari negizida milliy ruhni ko ‘ ramiz.
Oila taqdiri bilan bog ‘ liq talqinlarda milliy kolorit ufurib turadi.
Yozuvchining “Tungi mehmon” hikoyasida esa inson mehri va nafrati
mehrga zor bo ‘ lib voyaga etgan Qilichbek obrazi orqali beriladi. Bunda inson qadri
o ‘ zligini anglashi, u ham inson ekanligini, xo ‘ rliklardan bezgan, qalbi mehrga
zoriqqan va bir og ‘ iz shirin so ‘ zning gadosi bo ‘ lgan, inson qismati qalamga
olingan. Hikoyadagi Chamanoy esa o ‘ z hayotini qo ‘ rqinchli tush kabi o ‘ tkazishi,
ammo oradan yillar o ‘ tib mehrga tashna qalb egasini topishi asosli talqin etiladi.
Chamanoy ham inson, u ham boshqalar kabi go ‘ zal hayot kechirishni juda istaydi,
biroq nosog ‘ lom muhit bunga imkon bermaydi. Aslida har qanday inson mehr-
muhabbat bilan hayot kechirishi, go ‘ zallik esa uning turmushiga ma’no
bag ‘ ishlashi lozim. Y o zuvchining “Qabrtosh” hikoyasida oilaviy fojialar,
ziddiyatlar, mehrsizlik illatlari ramziylashtiriladi. Hikoyadagi Eralining
ruhiyatidagi o ‘ zgarishlar, xarakteridagi manmanlik kabi hislatlar orqali yaqin
kishilar o ‘ rtasidagi adovat, insoniylik fazilatlarining yo ‘ qolish sabablari mahorat
bilan tasvirlanadi. Eralining ma’naviy qashshoqligi, kimligini anglamasligi, ammo
uning qalbida ham insoniylik, insonga mehr bera olish hislatlarining mavjudligi
o ‘ quvchi qalbini larzaga soladi. “Yonbag ‘ irlikka sochilgan qishloqqa, keng
dashtga, olisdagi qirga, tevaragini qamish qoplagan huv naridagi ko ‘ lga bir-bir
razm solar ekan, xotirasini kavlashtirib, ajdodlari tarixini titkilay boshlaydi.
11

Boxabarligi bobosidan nariga o ‘ tmasligini anglab jindek afsuslanadi” 11
. Eralining
ajdodlari kimligini bilishi shunday sayoz va ayanchli. Hikoya voqeligi davomida
uning ruhiy-ma’naviy dunyosi ochib boriladi. S h unday ruhiy qiynoqlar zamirida
otasini yodga oladi. Otasi ko ‘ pincha amakisini gapirar, uzoq madrasalarning birida
tahsil olgani-yu, keyinchalik esa qishloq bolalarini savodli qilish maqsadida
maktablar ochgani, ammo kunlarning birida, kechasi kimlardir kelib, qo ‘ liga
kishan solib, olib ketganligini eslaydi. Biroq bu qatag ‘ on davri voqeligini anglab
etishga fahmi kaltalik qiladi. Amakisi bir zamonlarda sibir qilingani, ammo taqdiri
nima bo ‘ lganini bilmaydi. S h u xayollar og ‘ ushida umr o ‘ tkazardi. Yillar
davomidagi ma’nan iztirob chekishi ham bejiz emasdi. Ijodkor qalb dramatizmi
orqali uning ruhiy-psixologik portretini jonlantiradi. Uning sodda, kamtarin, ammo
jizzaki shaxs sifatidagi xarakter qirralari epizodik tasvirlar davomida teranlashib
boradi.
Yozuvchini ng asosiy maqsadi inson qismati orqali millat tarixidagi fojialarni
aks ettirishdan iboratdir: “Amakingdan so ‘ ng bizning avlodda ilmga qiziquvchi
bo ‘ lmadi. Mening umrim chorvaning ketidan o ‘ tdi. Sen ham shunga ruju qo ‘ yding.
Amakim bechora aytganday , bu dunyodan ko ‘ r holimizcha o ‘ tib ketyapmiz”. 12
Otasi bilan xayolan suhbatlashib, uning fikrlarini xayolan jonlantirar ekan,
amakisini To ‘ raboy, Irisboylarga o ‘ xshagan boylardan bo ‘ lmaganidan afsuslanadi.
Aynan shu o ‘ y-kechinmalarida uning bir oz bo ‘ lsa-da, o ‘ zligiga intilish holati
kuzatiladi. Ammo qalb qa’ridagi ziddiyatlardan to ‘ g ‘ ri hayot yo ‘ lini tanlay
olmasligi uni iztiroblar iskanjasida yashashga majbur etadi. Voqealar rivojida u
shoir nomi bilan taniladigan Toji bilan suhbatlashishni maqsad qilib oladi. U bilan
suhbatlashar ekan, uning mantiqiy fikrlariga, nima demoqchi bo ‘ lganiga ham
tushunmaydi. Toji shoir bo ‘ lmasa-da, qo ‘ lidan kitob, jurnal va gazeta tushmaydi.
Toji shoirning qarashlarida yozuvchining asosiy g ‘ oyasi mujassamlashganligini
kuzatish mumkin: “Biz bandalar shu qadar nodonmizki, qilgan ishlarimiz nuqul
xatolardan iborat! Biz xatolarga ko ‘ milib-ko ‘ milib yashaymiz! Bu xatolar
shunchalik totliki, azobini asal yanglig ‘ qabul aylab, tamshanib-tamshanib
11
Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун: Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 236-бет .
12
Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун: Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 237-бет .
12

yashaymiz! Lab-lunjingizni artib oling “asal yuqi” qolibdi” 13
. Qabilidagi kinoya
gaplarda anglangan haqiqat mazmuni mavjud, albatta.
Yozuvchi hikoyalaridagi badiiy talqin zamirida hayotiy voqea-hodisalar
qamrovi kengayib borishi natijasida, konfliktning chuqurlashib, shaxsning jamiyat
va uning muammolariga qiziqishi, ma’naviy-ruhiy tahlilga moyilligi kuchayib
bordi. Tasvir jarayonidagi ziddiyatlarning ixcham iboralar bilan ifoda etilishidan,
badiiy obraz va uning ruhiy holati teran mazmun kasb etishi kuzatiladi. Bu ham
N.Norqobilov hikoyalariga xos muhim bir xususiyat sanaladi.
Yozuvchining “Dashtda” hikoyasi bevosita adabiy makon va zamon tasviri
bilan boshlanadi: “Ena er mushtlab qarg ‘ andi.
– Bundan ko ‘ ra o ‘ sha dashtda jondor eb ketsa bo ‘ lmasmida seni! Erdi
komginasi tortibgina ketsa bo ‘ lmasmidi! Ne degan gap bu, kimga torting sen! Ne
degan odam bo ‘ ldik?! Ne deb qishloqda bosh ko ‘ tarib yuramiz endi” 14
. Onaning
hasratlarida jon bor edi, farzandi Bekmurodning yuzi ko ‘ kargan holda uyiga kirib
kelishi va uning ortidan bo ‘ htonlarning tarqalishi onani xarob qiladi, qalbida o ‘ z
farzandiga achinish hissi bilan birga, unga nisbatan mehr-shafqat hissi ham
uyg ‘ onishiga sabab bo ‘ ladi. Bekmurod onasiga qanshari ostidan asta qaraydi,
nimadir deb hayqirishni ham o ‘ ylaydi, ammo onasiga baqirishni lozim topmaydi,
barcha bo ‘ htonlarga chidab turishga majbur bo ‘ ladi. Yo ‘ lga otlanar ekan, onaning
hasratlariga bardosh berolmaydi va oxiri qalb qa’ridan “bari yolg ‘ on”, degan
hayqiriq keladi. Bekmurod onasiga qanday baqirganini bilmay ham qoladi.
SHunda musichaday beozor ona, farzandiga nigoh tashlar ekan: “Nima qilay,
kimga ishonay?”, – deb yig ‘ lab yuboradi. Bu tasvirlarda esa onaning mehri,
farzandiga bo ‘ lgan ishonchi yana qayta jonlangandek bo ‘ ladi. Ammo odamlarning
fikrini xayolan jonlatirar ekan, kimga ishonishni ham bilmaydi. Ko ‘ chaga qadam
tashlar ekan, odamlar orasida mung ‘ ayibgina turgan Suvonqulga ko ‘ zi tushadi-yu,
gap nimada ekanligini payqaydi. Yuqorida kuzatilgan hayotiy voqea-hodisalar
tasviri zamirida badiiy obraz tabiatining o ‘ ziga xos ravishda shakllanishini anglash
mumkin. Makonda yuz bergan voqealar inson xarakteridagi ziddiyatlarni ham
13
Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун: Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 238-бет.
14
Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун: Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 24-бет.
13

yuzaga chiqaradi. “O ‘ z zamonasining insonlari bo ‘ lgan bu qahramonlar, alohida
paytlarda zamon chegaralarini buzib, kelajakka qarab yo ‘ nalishadi, ammo bunday
yo ‘ nalishlar ichki psixologik zamonga hamda real tarixiy zamonlarda harakat
qilishga olib keladi” 15
. Asardagi voqealar rivojidan anglashiladiki, hikoya janrida
ham ma’lum darajada bo ‘ lsa-da, epiklik xususiyati mavjud. SHuning uchun
muayyan makon va zamonda harakatlanayotgan inson obrazi bevosita o ‘ sha
muhitga hamohang bo ‘ lishi tabiiy hamdir.
Shaxs muhit ta’siri ostida o ‘ z xarakteri, imkoniyatlari doirasida o ‘ zgaradi.
Mustahkam irodali, kuchli xarakterli shaxs o ‘ tkinchi muhit ta’siriga to ‘ liq ma’noda
bo ‘ ysunmaydi. Muhitga qarshilik ko ‘ rsatish tuyg ‘ usi ularda kuchli rivojlangan
bo ‘ ladi. Ba’zi insonlar esa muhit ta’siriga tushib, unga bo ‘ ysunadilar, o ‘ zlariga xos
originallik va individuallikdan mahrum bo ‘ lib, o ‘ z muhiti uchun o ‘ rtacha
hisoblangan kimsaga aylanadilar.
Yozuvchi Normurod Norqobilov diqqati murakkab hayotiy voqealar, chin
inson qalbidagi poklik, halollik, rostgo ‘ ylik kabi ko ‘ pgina go ‘ zal fazilatlarni
ko ‘ rsatishga qaratiladi. Ma’lumki, ijtimoiy-maishiy sharoit inson xarakterining
shakllanishida asosiy omillardan biridir. Hikoya voqeligi ichida harakatlanadigan
personajlar ham bundan mustasno emas. Adabiyotshunos H.Umurov
ta’kidlaganidek; “Adabiyotda sharoit obrazi ijtimoiy munosabatlar tasviriga oidligi
bilan birga xarakterni aks ettiruvchi obraz, ayni paytda, sharoitni ham yaqqol
gavdalantiradi va aksincha bo ‘ ladi. Y a ’ni xarakter va sharoit hamma vaqt dialektik
aloqada rivojlanadi. San’atkorlar ana shu dialektikaga izchil amal qilgandagina
xarakterni yorqin, tipik xususiyatlarini ham, hayotning, davrning mohiyatini ham
haqqoniy ifodalay oladilar. Darvoqe, badiiy asarning g ‘ oyaviy va badiiy sifati ana
shu muammoning aniq hal qilinishiga, asardagi xarakter bilan sharoitning
bog ‘ lanish darajasiga va poetik tahlilning chuqurligiga bog ‘ likdir” 16
.
Ta’kidlash kerakki, bugungi o ‘ zbek nasrining ko ‘ zga yaqqol tashlanadigan
yana bir belgisi yakkahokimlikka asoslangan siyosiy mafkuradan holi bo ‘ lib, inson
15
?
Шодиев Н. Горизонт ы эпоса. – Тошкент: Издательство литератур ы и искусства имени Гафура Гуляма,
1986, стр – 115.
16
Умуров Ҳ. Таҳлил санъати .-Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1978, 92-бет.
14

ko ‘ ngli izhorini, ruhiy ehtiyojini ifodalashga o ‘ tganligi bilan izohlanadi. Milliy
nasrning qandaydir ijtimoiy-siyosiy buyurtmani bajarish emas, ko ‘ ngil holatlari,
inson ruhiyatidagi iztirobu quvonchlarini tasvirlashga o ‘ tishi jarayoniga jiddiyroq
e’tibor qaratgani, badiiy talqinlarning teranlashuviga olib kelayotganligini ham
alohida qayd etish lozim. Keyingi yillarda yaratilayotgan hikoya janridagi
asarlarda ham bu holat yanada teranlashdi. Ammo istiqlolgacha yaratilgan asarlarni
ham inkor qilish fikridan yiroqmiz. Bu asarlarda ham yorkin obrazlar, davrning
murakkab muhitga xos qirralar o ‘ z ifodasini topgan edi. Badiiy asarda xarakterni
shakllanishi, uning o ‘ ziga xos muhit ta’sirida ifodalanishini ko ‘ ramiz. Badiiy
xarakter haqida o ‘ zbek adabiyotshunosligining yirik bilimdoni, nazariyotchi olim
Izzat Sulton: “Asar mazmuni xarakter tasviri tufayli hayotiy aniqlik kasb etadi va
shu bilan birga, bizning hislarimizga ta’sir etish xususiyatiga ega bo ‘ ladi” 17
, – deb
qayd etadi. Xarakter turfa xil ziddiyatlar zamiridan oziqlanib yaratilsagina,
adabiyotga daxldor bo ‘ lgan badiiy asar vujudga keladi.
Qarashlarni, fikrlarni yanada rivojlantirgan adabiyotshunos Hotam Umurov
shunday yozadi: “Xarakterlar olamini yaratish yozuvchining o ‘ zligini tanishga,
ruhiyati qatlamlaridagi sirlarni bilishga, uni tadqiq va tahlil qila olishga va
g ‘ oyaviy-badiiy niyatini ochib beradigan qilib tasvirlash sifatiga bog ‘ liqdir” 18
.
Adib Normurod Norqobilov asarlarida badiiy obrazning ildizi shu zamin
bilan chambarchas bog ‘ liqdir. Ular ruhiyatida ona zaminga, oilaga bo ‘ lgan mehr-
muhabbatning mavjudligi yaqqol seziladi. Badiiy adabiyotdagi an’analar mohiyat
jihatidan o ‘ zgarib, shakllanib borishi bilan o ‘ sha davrning turfa xil olami ma’lum
darajada bo ‘ lsa-da, badiiy ifodasini topadi. Adib hikoyalarida davrning murakkab
voqealari silsilasi umumlashtirilishidan tashqari inson shaxsi va ruhiy iztiroblarini
yuzaga chiqarishga intiladi. Badiiy asarlar so ‘ z san’atining eng mukammal
namunasigina bo ‘ lib qolmasdan, balki o ‘ zi tasvirga olayotgan davr va jamiyatning
badiiy-estetik manzarasi in’ikosi hamdir.
H ikoya ham boshqa adabiy janrlar kabi insonga xos bo ‘ lgan ong, ruh, vujud,
aql tushunchalarini bir - biri bilan uyg ‘ un namoyon qilgan, insonni shaxs sifatida
17
Султон И. Адабиёт назарияси. – Тошкент: “Ўқитувчи”, 1980. 131-132 .бетлар.
18
Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. – Самарқанд,: СамДУ нашри, 2001. 51-52.бетлар.
15

shakllanishi jamiyat bilan bog ‘ liqligini badiiy aks ettira olgan janrlardan biri
sifatida taraqqiy etadi. Ijtimoiy hayot, jamiyat taraqqiyoti, shaxs ichki olami,
insonning botiniy va zohiriy tabiatini badiiy aks ettirish hikoyaga xos tafakkur,
janrning o ‘ ziga xosligini namoyon etuvchi badiiy omil sifatida maydonga chiqadi.
Yuqorida qayd qilingan fikrlarni asoslash maqsadida adibning “Tovatosh”
hikoyasiga e’tibor berish o ‘ rinlidir.
Asar 80 - yillarda yozilgan bo ‘ lib, unda hayotning murakkab qirralari,
ijtimoiy muhitning inson tabiatiga ta’siri haqqoniy ifoda etiladi. Bu holat asar
qahramoni Dilmurod obrazida yorqin ko ‘ rinadi. “Kurashning eng jaydari usullarini
ham o ‘ zlashtirolmay trenerdan dakki eshitayotgan ba’zi talabalarni ko ‘ rib,
hafsalasi pir bo ‘ ldi. “Institutga ham har kimni olaverar ekan-da?” – dedi tashqariga
chiqishgach, boshini sarak-sarak qilib... Jo ‘ ralari uning gapini ma’qullashdi.
Jo ‘ shib ketgan Dilmurod shu yil fizkultura institutiga hujjat topshirishni, nasib etsa
kurash tushushni bu mishiqilarga ko ‘ rsatib qo ‘ yishni, xullas, butun orzu-umidlarini
bir-bir bayon qila boshladi” 19
. Hikoyadagi bayonlarga nazar tashlar ekanmiz,
Dilmurodning qalb kechinmalari ziddiyatli davrning bir qirrasi, adolat va
adolatsizlik, haq va haqsizlik tushunchalari haqidaga muayyan xulosalar chiqarish
imkonini beradi. Adib talabalarning no ‘ noqligini maxsus tasvirlab o ‘ tirmaydi,
ammo hikoya mazmun-mohiyatidan shunday xulosa chiqarish mumkin, albatta.
Yozuvchining “Tovatosh” hikoyasi davr muammolarinigina emas, inson
tafakkuridagi evrilishlarni haqqoniy tasvirlagani bilan ham qadrli. Inson va tabiat
birligining teran talqini Dilmurod qalb kechinmalari orqali beriladi. Uning orzulari
bir dunyo, unda ham do ‘ stlari kabi o ‘ qish-o ‘ rganish istagi kuchli bo ‘ lib, o ‘ qishni,
bilim olishni niyat qiladi. Ammo qishloqqa kelib o ‘ z hovlisiga qadam qo ‘ yar ekan,
opasining dard to ‘ la mungli ko ‘ zlaridan yosh oqib: “Otaginamdan ayrilib qoldik,
inijon!”, – degan so ‘ zlarini eshitib, “boshiga bexos suyil tushganday gangib qoladi.
Shu lahzadayoq barcha orzulari chilparchin bo ‘ lganligini kitobxon teran anglay
boshlaydi. Uning qalbidagi iztiroblari o ‘ zlikni anglash, o ‘ zini taftish etish tomon
yo ‘ naltiradi. Otaning vafotidan so ‘ ng qo ‘ riqxona egasiz qolganday bo ‘ ladi. Cho ‘ li
19
Норқобилов Н. Зангори кўл. Ҳикоялар. – Тошкент: Юлдузча, 1987. 27-бет.
16

o ‘ rmonchi kecha atay uni yo ‘ qlab kelgani, gap orasida esa : “Otang rahmatli bir
qoya edi! – dedi Cho ‘ li o ‘ rmonchi uzoqdan gap boshlab, – Shunday odam-a!..
Esiz!.. demoqchimanki, bu otangning o ‘ rnini bossa! To ‘ raqul, Rahmonberdilarga
qolsa dunyoni sel bossin: Ular ko ‘ proq o ‘ z tomorqalariga qayg ‘ urishadi. Qara
qo ‘ riqxonaga it ham kirayapti, bit ham. YAna o ‘ zi biladi, buniyam o ‘ ziga yarasha
kallasi bor!” 20
. Bu fikrlar zamirida keksa o ‘ rmonchining unga ishonchi, sadoqati
bilan bir qatorda, g ‘ ururi, ori, mardligini tan olish, otaning ishlarini davomchisi
sifatida ko ‘ rish istagi namoyon bo ‘ ladi. O ‘ sha lahzalarda Dilmurod bu gaplarning
mag ‘ zini hali anglab ulgurmagan edi. Qo ‘ riqxonani aylanar ekan, Cho ‘ li
o ‘ rmonchining gaplarida haqiqat mujassamlashganini anglay boshlaydi.
Moshinalarning bemalol qo ‘ riqxona hududiga kirishi, barcha narsalarni payhon
qilishi, eng achinarlisi “...ko ‘ zi butalar ostida o ‘ zaklagan ravoch yaproqlari orasida
xiyol uchi chiqib turgan yog ‘ ochga tushdi. YAproqlarni oyog ‘ i bilan nari-beri
surib, olib ketishga tayyorlab qo ‘ yilgan ikkita archa yog ‘ ochini ko ‘ rdi”. Shundan
so ‘ nggina keksa chol Cho ‘ li o ‘ rmonchining gaplarida qandaydir mantiq borligini,
otaning ishlarini davomchisi sifatida uni ko ‘ rganligi bejiz emasligini ma’lum
darajada his eta boshlaydi. Ammo hali ham hayotning bu qadar murakkabligini
anglab etmagan. Cho ‘ li o ‘ rmonchi uning qalbidagi g ‘ ururni, mardlikni, eng
muhimi poklikni, inson va tabiatni e’zozlay olishiga ishonchni ko ‘ radi. Insonni
anglashgina emas, tabiatni, uning mo ‘ jizalari oldidagi ojizligini, ammo ba’zi
insonlarning vahshiyligini ham kuzatish mumkin. Axir yillar davomida qilingan
mehnatning juda tez orada yo ‘ qolishi tayin edi. SHuning uchun Dilmurod To ‘ raqul
o ‘ rmonchinikiga borib, ko ‘ rgan voqealarni aytar ekan, uning til uchidagina “hozir
borib jazolaymiz”, deyishi, ammo ko ‘ z qiri bilan ortiga qaraganda, hali ham
tomorqasida ishlab yotganini ko ‘ rib qaysarligi tutadi. Ko ‘ z o ‘ ngida otasining
“Gurkirab turgan archa o ‘ rnida judolikdan shahidlik beruvchi kundani ko ‘ rsa...
bodi tutgan kishidek afti bujmayib, qaddi dol bo ‘ lib” qolishining sababini
anglagandek bo ‘ ladi. Archa yog ‘ ochlarini olib ketishga kelgan yigitlarning jazosini
20
Норқобилов Н. Зангори кўл. Ҳикоялар. – Тошкент: Юлдузча, 1987. 33 бет.
17

bergandan so ‘ nggina birinchi bor yurakdan chiqarib kulishi, qalbining bir chetida
“ota ruhi”ni shod qilganligini his etadi.
1.2.Adib asarlarida qahramonning individual tabiati talqini. So‘z
san’atkorlari hayotni badiiy talqin etar ekan, asar qahramonlarining turfa xil
xususiyatlarini kashf etib boradi. Buning zamirida asar qahramonlarining
induvidial xarakter qirrlari vaoqealar rivoji asosida talqin etiladiki, bu esa milliy
ruhni shakllanishiga xizmat qiladi.
Shu jihatdan iste’dodli adibning “Tovatosh” hikoyasi dagi qahramonlarning
individual xarakerlari yorqin bo‘yoqlarda o‘z ifodasini topgan. Dilmurod q ishloqqa
qaytar ekan, hovliga kirgach, ko ‘ zi tovatoshga tushadi, uni bolaligida otasi soydan
elkasiga ko ‘ tarib chiqqanligi, keyinchalik ko ‘ tarmaganligi, ammo qishloqdan hech
kim joyidan qimirlata olmaganligini angla y di . Hayotdagi ziddiyatlar inson qalbiga
o ‘ z ta’sirini o ‘ tkazish bilan bir qatorda, uning iztiroblarini ham yuzaga chiqaradi.
Bu esa qahramon xarakterining shakllanishi uchun zamin tayyorlaydi. Ota
tabiatdagi mardlik, haqgo ‘ ylik o ‘ g ‘ li Dilmurod harakterida davom etadi. Adibning
inson tabiat go ‘ zalligining himoyachisi degan nazari ham ushbu hikoyada o ‘ z
aksini topgan. Tabiiyki, badiiy asarda yozuvchi xarakterlar tasviri orqali muayyan
davr voqealarini badiiylashtiradi.
Iste’dodli adabiyotshunos M. Mahmudov hayotiy voqelik va xarakter talqini
haqida shunday yozadi: “Bir-biriga o ‘ xshash hayot hodisalaridan yozuvchilar o ‘ z
g ‘ oyaviy niyati, ijodiy maqsadlariga ko ‘ ra turli syujetlar, turli xarakterlar yaratadi,
ijodkor maqsadiga ko ‘ ra, real hayot hodisalari g ‘ oyat katta o ‘ zgarishlarga
uchraydi” 21
. Qayd qilinganidek, hayotni tasvirlashda turfa xil obrazlar olami,
ularning badiiy talqinida namoyon bo ‘ ldi.
Adib tabiat manzarasini talqin etar ekan, unda insonni tabiat bilan uzviy
birlikda, qalb iztiroblarini tasvirlaydi. Ya’ni tabiat va inson o ‘ zaro munosabati bir
butunlikda real mohiyat kasb etishiga urg ‘ u beriladi. “Kamalak” hikoyasidagi hali
o ‘ zini anglab ulgurmagan, anglasa-da ko ‘ p narsalarning farqiga bora olmaydigan
Nurbek xarakteri badiiy g ‘ oyaning teranlashuviga xizmat qiladi. Buni quyidagi
21
Маҳмудов М. Талант ва ижод фалсафаси, – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1976. 164-бет.
18

tasvirda ham ko ‘ ramiz: “Bog ‘ bolakay uchun shunchaki bog ‘ emas, ajoyibotlar
olami. Bog ‘ da uni hayratga soluvchi narsalar to ‘ lib-toshib yotibdi. Mana kechagi
g ‘ uncha bugun shapaloqday bo ‘ lib ochilibdi. Pushti rang. U onasi kabi gulni
bandidan avaylab tutib, hidlab-hidlab ko ‘ rmoqchi bo ‘ ladi. Ammo gulga allaqachon
ega chiqqan, gulkosada g ‘ imirlab turgan ari cho ‘ chib havoga ko ‘ tariladi.
Buvisidan, ari gulning sharbatini ichadi, deb eshitgan emasmi, gulning sharbati
qanaqa bo ‘ larkin, degan qiziqishda gulni sinchiklab ko ‘ zdan kechiradi” 22
. Adibning
qayd qilingan asarida voqealar obraz va xarakterlarga o ‘ zaro uzviy bog ‘ lanib,
Nurbek obrazini shakllantiradi. Hayotiy voqealar va xarakterlarning o ‘ zaro uzviy
bog ‘ lanishi hikoyaning syujet va kompozitsiyasini mukammallik darajasiga
ko ‘ taradi.
Yozuvchi asarlaridagi o ‘ ziga xos tasvirlar qahramon xarakter va ruhiyatini
yoritishga xizmat qiladi. Nurbek bog ‘ dagi har bir narsaga e’tibor qaratadi, ular
bilan g ‘ oyibona gaplashadi, mulohaza yuritadi. Bolakayning nazarida dunyoda
nima yaxshi-yu, nima yomonligini u his etadigandek taassurotni uyg ‘ otadi. Bu
tasvirlardan ko ‘ rinadiki, bola ruhiyatiga, uning xarakterining shakllanishiga ana
shu voqealar silsilasi sabab bo ‘ ladi. Olamning kengligini ilk marta his etishi
Nurbek qalbida o ‘ zgacha xis-tuyg ‘ ular, qarashlar va mulohazalar shakllanishiga
zamin hozirlaydi. Borliq haqidagi qarashlari shakllanar ekan, bolalarga xos ruhiy
iztiroblar uning olamiga qarashini yaxlit xolga keltiradi. Aslida, bola hayotda
qadrdon buvisidan uzoqlashgan emas, qishloqdan nariga chiqqan ham emas edi.
Shuning uchun Nurbek notanish va sirli olamga mahliyo bo ‘ lib qaraydi, olam va
odamni anglashga urinadi. Bog ‘ chadagi siqiq muhitdan juda tez beza boshlaydi,
buvisining qiyofasi ko ‘ z o ‘ ngida jonlanadi. Adib hikoyalarida obraz yaratish
jarayonida insonning o ‘ ziga xos xarakter xususiyatlarini talqin etish bilan bir
qatorda, o ‘ sha davrning voqealarini ham yoritib berishga diqqat qaratadi. “Badiiy
adabiyotning markaziy muammosi – xarakter yaratish, adabiyotga yangi odam
obrazini olib kirish. Yozuvchi ko ‘ targan masalaning jiddiyligi, pozitsiyaning
aniqligi, asarning zamonaviyligi oqibat-natijada avtorning xarakter yaratishdagi
22
Ўзбек ҳикоялари антологияси (Танланган ҳикоялар тўплами). – Тошкент: Шарқ, 1997. 263-б.
19

san’atkorligiga bog ‘ liq. Asarda to ‘ laqonli shaxs, hayajonli hatti-harakat, qiziqarli
insoniy taqdir bor ekan, demak, unda jiddiy gap bor. Realistik xarakter o ‘ zining
tabiiyligi, ishontirish kuchi bilangina tirik. Xarakterga ulkan ma’no singdirish bilan
barobar unga jon ato etish ham nihoyatda muhim” 23
.
Badiiy obrazni individual xususiyatlari bilan ko ‘ rsatish orqali
konkretlashtiradi, obrazga jonlilik, hayotiylik, tabiiylik baxsh etadi,
emotsionallikka erishadi – o ‘ quvchi hissiyotiga ta’sir qiladi, uni ishontiradi.
Insonni davr va muhit voyaga etkazadi, shakllantiradi va ma’lum ma’noda
tarbiyalaydi, shuning uchun muhit inson xarakterining shakllanishiga sezilarli
ta’sirini o ‘ tkazadi. Bugungi milliy adabiyot, xususan, nasrdagi evrilishlarni teran
anglash va zarur o ‘ rinlarda dunyoga tanilgan asarlari bilan qiyosan tahlil qilish
lozim.
Shu o‘rinda Normurod Norqulovning “Tovatosh” hikoyasidagi obrazlar
olami bilan iste’dod sohibi Chingiz Aytmatovning “Oq kema” asaridagi bola
obraziga nazar tashlash, qiyoslashni lozim topdik: “Oq kema” asarining qahramoni
ham dunyoning ishlari murakkabligidan lol qoladi, shuning uchun bolalarga xos
soddalik bilan hayotning murakkabligiga, odamlarning turfa xilligiga o ‘ zicha javob
izlashi ham bejiz emas edi: “Odamlar nega shunday yashaydi? Nega birovlar qahr-
g ‘ azabli, birovlar mo ‘ min-muloyim! Nega baxtli-baxtsizlar bor? Nega shundaylar
borki, ulardan hamma cho ‘ chiydi, yana shundaylar borki, ulardan hech kim
hayiqmaydi” 24
. Iste’dodli adib Chingiz Aytmatov asarlarida bola obrazining o ‘ ziga
xos va betakror talqinlari mavjud. Adib bola psixologiyasini juda yaxshi anglaydi,
uning dardu alamlariga xayotning eng murakkab tomonlarini ham singdirib
yuborganligi kuzatiladi.
Iste’dodli adabiyotshunos, tanqidchi va tarjimon Asil Rashidov alohida qayd
qilib o ‘ tganidek: “Asarda ifodalangan falsafiy muammolar – ertak va hayot, inson
va tabiat, moziy va zamona, go ‘ zallik va badbinlik, ezgulik va yovuzlik, xokisorlik
va shafqatsizlik, mehnatsevarlik va tekinxo ‘ rlik, insonparvarlik va vahshiylik,
23
Норматов У. Насримиз анъаналари. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти: – Тошкент, 1978.
130-бет.
24
Айтматов Ч. Танланган асарлар. 1-том. – Тошкент, 1988. 291-бет.
20

yozuvchi va voqelik – bularning hammasi adibning o ‘ tkir qalami orqali
zamondoshlarimizning estetik va axloqiy ideallari nuri-la munavvar etilgan bo ‘ lib,
kitobxonni qattiq hayajonga soladi” 25
. Qayd qilinganidek, adib asaridan ma’naviy -
botiniy olamning talqini, inson konsepsiyasini yuzaga chiqaradi.
Adib Chingiz Aytmatov, Normurod Norqobilov asarlarida bola obraziga
monand hayotiy ziddiyatlarni badiiy talqin etar ekan, bolalarning o ‘ ta nozik qalb
kechinmalari bilan o ‘ rtoqlashadi. Natijada bola ruhiy psixologik ta’sir kayfiyatini
ko ‘ rsatadi. Bolaning pokiza tuyg ‘ ulariga salbiy ta’sir etish holatlari ifoda etiladi.
Asardagi adabiy qahramonlarni hayotdagi u yoki bu voqeaga aralashmagan
holda tasavvur qilishning imkoni mavjud emas, voqea-hodisalar personajlar uchun
o ‘ ziga xos “harakat maydoni” hisoblanadi, yuz berayotgan narsaga nisbatan hissiy
va aqliy javoblari, o ‘ zini tutishlari va qiliqlari orqali kitobxonlar oldida ularning
to ‘ laqonli obrazi namoyon bo ‘ ladi. Asardagi voqealar rivoji turli odamlar tabiatini
namoyon qilish bilan birga, bola ruhiyati beg ‘ uborlik tasviri birinchi o ‘ ringa
chiqadi. Har ikki asardagi bola ruhiyatidagi o ‘ zgarishlarning sababini mualliflar
izlashadi. Muhit ta’siri esa obrazlar ruhiyatida o ‘ z ifodasini topishi aniq.
B adiiy adabiyotdagi obrazlar ba’zan ma’lum bir ijodkor xayoloti fantaziyasi
o ‘ laroq tug ‘ iladi. Uni to ‘ laqonli shakllantirish va murakkab hayotiy voqealar
mazmuniga singdirish uchun ijodkor olamni, borliqni teranroq his eta olishi zarur.
Hayotiy voqelik badiiy asar syujeti uchun asos bo ‘ ladi. Syujetning badiiy asardagi
funksiyalari haqida so ‘ z ketganda, avvalo, uning asar muammosini badiiy tadqiq
etishga imkon beradigan hayot voqeligining ijodkor tomonidan sintezlashi muhim
sanaladi. Natijada badiiy mukammal obrazlar galereiyasi maydonga keladi.
Demak, syujet hikoyada mavzuni atroflicha shakllantirishga xizmat qiladi. Ijodiy
niyat ijrosi mazmunga, muallifning poetik tafakkuriga bog ‘ liq holda o ‘ z ifodasini
topib boradi.
Shu narsa aniqki, “shaxsning ichki dunyosi uning faoliyati bilan aynan bir
narsa emas va uning faoliyati bilan tugamaydi. Shaxsni yaxlit tushunishda uning
faoliyati (xatti-harakati)gina emas (garchi shaxs o ‘ zini nisbatan faoliyatda ravshan
25
Рашидов А. Чингиз Айтматов олами. – Т., Ўқитувчи, 2011. 148-бет.
21

ko ‘ rsatsa-da), shu bilan birga psixika tahlilida aniqlanadigan amalga oshmagan
xatti-harakatlar va bajarilmagan ishlar doirasi ham muhimdir” 26
. Bu tushunchalar
zamirida shaxs xarakteri shakllantirilsa, turfa xil hayot voqeligiga munosabat
bildiruvchi holatlar, badiiy konflikt uchun asos bo ‘ ladi. YUqorida qayd qilingan,
tahlil etilayotgan hikoyalar syujetiga qayta nazar tashlasak, turli konfliktni
ko ‘ ramiz.
“Konflikt, – deb yozadi adabiyotshunos Dilmurod Quronov, – badiiy asar
personajlarining o ‘ zaro kurashlari, qahramonning o ‘ z muhiti bilan ziddiyatlari,
shuningdek, uning ruhiyatida kechuvchi qarama-qarshiliklar tushuniladi”. 27
Haqiqatdan ham, badiiy asar qahramonlarining turfa xil xarakter qirralari voqealar
rivoji zamirida yoritiladi.
Y o zuvchi Normurod Norqobilovning “Kamalak” hikoyasida ham voqealar
rivoji natijasida Nurbekning ruhiy dunyosi, xarakteri yoritiladi. Birgina buvisining
vafotidan keyingi ruhiy iztiroblari uning shaxs sifatidagi faoliyatini shakllantirsa,
qishloqdan chetga chiqmagan yigitdagi o ‘ zgarishlar uning xarakterini
shakllantiradi: “Bolakay chuvur-chuvur ichida gangib, o ‘ zini yo ‘ qotib qo ‘ ydi.
Baliq qo ‘ lma-qo ‘ l o ‘ tib, kimdir uni soyga uloqtirdi. Bolalar bir zumda undan
uzoqlashdilar. U esa “Baliqcha tirildi!” degancha yana chopqillab ketdi” 28
. Nurbek
o ‘ sha kuni kech kirganda uyiga kirib boradi, onasi uni quchib, bag ‘ riga bosib
achchiq-achchiq yig ‘ laydi, ammo bola qalbidagi o ‘ zgarishlarni hali anglab
ulgurmagan edi. Kunlar bir-birini quvib, shoshib o ‘ tib borardi. Bola qalbida esa
olam – olam o ‘ zgarishlar, ziddiyatlar namoyon bo ‘ lardi. U devor ostidan yana
tashqariga o ‘ rmaladi. Olam uning ko ‘ ziga butunlay o ‘ zgacha ko ‘ rinadi: “...kecha
tip-tiniq oqqan soy, bugun po ‘ rtana bo ‘ lib pishqiradi... o ‘ tkinchi bulut yuzini
to ‘ sgan quyosh yana chiroy ochdi. U birdan anqayib qoldi va bir nafasdan so ‘ ng
entikib shivirladi: “E, u nimaydi?!” Nurbek kamalakni ilk marta ko ‘ rishi edi, unga
qarab qadam tashlar ekan, ortidan kimdir chaqirdi. SHu lahzada “Oh, qaniydi, shu
26
Иезуитов А. Проблема психологизма в эстетике и литературе. В кн.: Проблема психологизма в советской
литературе. – Л.: Наука, 1970. С.56.
27
Қуронов Д. Адабиёт назарияси асослари. – Тошкент: Навоий университети, 2018.176-б.
28
Ўзбек ҳикоялари антологияси (Танланган ҳикоялар тўплами).– Тошкент: Шарқ, 1997. 267-б.
22

bog ‘ cha opasi buvijonisiga aylana qolsa, uni kamalak sari etaklasa” 29
. – degan
armonli orzular og ‘ ushida qoladi. Kamalakka e’tibor berar ekan, butun borlig ‘ ini
unutadi, olis xotiralar girdobiga sho ‘ ng ‘ iydi. Buvisini xayolan ko ‘ z o ‘ ngida
jonlantiradi. Taqdiri azalning shafqatsizligidan achchiq-achchiq yig ‘ lagisi, baqirib
dardu alamlarini unutgisi keladi. Buvisiga bo ‘ lgan mehr bola qalbini rom etadi.
Tasodifiy o ‘ lim Nurbekning ma’nan iztirob chekishiga sabab bo ‘ ladi. Asardagi
voqealar rivojidan ko ‘ rinadiki, bola xarakteri, ruhiy olami juda teran talqin etiladi.
Bu esa bolalarga befarq bo ‘ lmaslikni, ularning ham o ‘ z olami va dardi, qalb
tebranishida g ‘ aroyib ziddiyatlar mavjudligini anglatadi.
Adib N.Norqobilovning “Ayriliq quvonchi” asaridagi bola obrazida
mujassamlashgan xarakter va ruhiyat birligining jozibadorligi, mavzuning
ko ‘ lamdorligi bilan alohida farqlanib turadi. Hikoya tarkibidagi Norboy cholning
ovunchog ‘ i, maslakdoshi bo ‘ lgan nabirasi, bobosini anglab turar, uning qalb
kechinmalarini to ‘ g ‘ ri his etar, ammo oilaviy muhitdagi kattalar buni anglashni
istamaydi. Bolakay xuddi olamni teran anglaganday, momosining vafotidan so ‘ ng,
cholning yolg ‘ izlanib qolishiga, ich-ichidan achinadi. Boboning o ‘ g ‘ li Muso
otasini shaharga olib ketmoqchi bo ‘ lganda, otaning ketishiga rozilik bermasligi,
kengliklar, tepaliklar, qirlarni unuta olmasligini, unga tushuntira olmas edi-yu,
shuning uchun qat’iy rad javobini beradi. Yozuvchi maxorati shundaki, insonning
ma’naviy olamidagi tanazzulni oddiy qishloq odamlari hayoti orqali talqin etadi.
Aslida bu tanazzul yaqinlar o ‘ rtasidagi mehr-muhabbatning yo ‘ qolishiga sabab
bo ‘ lishi va qayta bog ‘ lanishi asardagi voqealar silsilasi asosida yoritib beriladi.
Qozoqboy Yo ‘ ldoshev qayd qilib o ‘ tganidek: “Bugungi o ‘ zbek adabiyoti
millat ahlining ko ‘ ngli, sezimlari va ruhiyatining tasvirlashga e’tibor qaratishi
natijasida inson asosiy badiiy qadriyatga aylandi. Mustaqillik davri o ‘ zbek
adabiyoti chinakamiga xilma-xil adabiyot bo ‘ ldi. Unda sinab ko ‘ rish, ochilmagan
yo ‘ llardan yurish, hatto, xato qilish imkoniyati bor. Bu adabiyotga qanday yozish
kerakligi to ‘ g ‘ risida ko ‘ rsatma berilmaydi” 30
. Haqli ravishda ta’kidlanganidek,
insonni borlig ‘ icha tasvirlash, unga ishchi kuchi sifatida emas, inson qanday
29
Ўзбек ҳикоялари антологияси (Танланган ҳикоялар тўплами).– Тошкент: Шарқ, 1997. – 268-б.
30
Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. Адабий ўйлар. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2006. 192-б.
23

bo ‘ lishidan qat’iy nazar, uning ruhiy olamidagi evrilishlarni talqin etish holati
etakchilik qiladi. Balkim, shuning uchun ham, xilma-xil, rang-barang badiiy
asarlarning vujudga kelishi, insonni teranroq anglashga bo ‘ lgan ehtiyoj natijasida
vujudga kelayotganligini ham alohida qayd etish joizdir.
Yozuvchi asarlaridan o ‘ rin olgan ma’naviy tanazzul talqini ham shaxs
ruhiyatidagi iztiroblar bilan uyg ‘ un tasvirlanadi. Asarda Norboy chol o ‘ z hayoti
bilan emas, balki bevaqt vafot etgan xotinining borlig ‘ i, o ‘ y-xayollari bilan yashay
boshlaydi: “Chol esa endi uni unutgan, toshlar oralab oqayotgan suvga xayolan
termulib qolgan, go ‘ yo ularning o ‘ tkinchiligini, oqar suvday tezobligini endi
fahmlab etganday, mahzun xayolga botgan bo ‘ ladi. U aka-ukalar jiqqalashgan
kezlari ham mana shu tarzda xayolga cho ‘ madi. Lablari chetida esa ermaklovchi
bir tabassum qanot qoqay-qoqay deb turadi. Biroq bu tabassumni boladan o ‘ zga
hech kim payqamaydi” 31
. Boboning qalbidagi iztiroblar zamirida, hayotning
o ‘ tkinchi ekanligini, ammo bu holni barcha ham birday anglamasligi bo ‘ y
ko ‘ rsatadi.
Yashashning achchiq zarbalarini o ‘ z boshidan o ‘ tkazgan Norboy chol
keyingi damlarda xayolparast, odamovi bo ‘ lib qolishiga ham asosiy sabab, o ‘ zini
ortiqchalik qilayotganligini anglashi bilan izohlash mumkin. Farzandlar o ‘ rtasidagi
chol uchun bo ‘ lgan kurashlar, nizolar cholning dilini vayron qiladi. CHolning
nevarasi ruhiyatida yuz bergan holat asosida uning atrofdagi insonlar haqida
o ‘ quvchida xulosalar chiqarishi mumkin.
Bola qalbidagi iztiroblarni Norboy chol juda tez ilg ‘ aydi, ayni damda,
choldagi qalb kechinmalarini nevarasi ham teranroq anglashga, his etishga intiladi.
Kattalar anglashni istamagan haqiqatni bolakay anglashi bejiz emas, albatta: “-
Jaholat! Oh-oh, qanchalar jaholat!? Bola bu so ‘ zning neligini anglamasa-da, tusi va
sovuqligini butun vujudi bilan his etadi. Nazarida, so ‘ zga jamlangan harflar
tog ‘ asining ko ‘ kka yoyilgan barmoqlari orasidan sitilib, sochilib, qishloq uzra
mahobatli qoramtir qoya yanglig ‘ qad rostlagandek tuyuladi” 32
. Insonni o ‘ zi
anglamagan holda jaholat botqog ‘ iga botib borishini, Nurbek ruhiyatidagi
31
ХХ аср ўзбек ҳикояси антологияси. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси, 2009. – 399-б.
32
ХХ аср ўзбек ҳикояси антологияси. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси, 2009. 399-б.
24

kechinmalar orqali kitobxon anglay boshlaydi. Chol qalbida kechayotgan
kechinmalarni esa shaharda yashayotgan Muso o ‘ g ‘ li juda yaxshi anglab turadi.
Oila va uning yaqinlari boboning qalbiga yo ‘ l topa olganda edi, u baxtli
insonlardan biriga qaytadan aylangan bo ‘ lar edi. Muso otasidan tez-tez xabar olar,
unga dalda bo ‘ lishga intilardi. Ammo oiladagi ziddiyatlar bunga imkon bermas,
cholning qalbi bilan hisoblashmas edi.
Adib hayotining achchiq va murakkab tomonlarini o ‘ zlikni anglashga xizmat
qiladi. Yillar shamoli kabi o ‘ tayotgan umrning oniy lahzalarini anglashga ojizlik
qilayotgan shafqatsiz farzandlar borligi ham inkor etib bo ‘ lmaydigan haqiqat.
Farzandlarning qarashlari turfa xil bo ‘ lib, otaning qalbi bilan hisoblashmaydi.
Norboy choldagi o ‘ zgarishlarni anglashga intilayotgan bolakay obrazida insoniylik
mujassamlashgan bo ‘ lsa, cholning kuyovi Yomonqulda esa nafrat, g ‘ ayriinsoniy
hislatlar uyg ‘ ona boshlaganini o ‘ quvchi teran anglaydi. Asardan kelib chiqadigan
asosiy xulosa shuki, insonga bo ‘ lgan muhabbatni to ‘ g ‘ ri anglash va his etish lozim.
Taqdiri azal hukmidan qutilishni emas, olam va odam tabiatini, insonni teranroq
anglash oqibatida insonlar saodatga erishadi.
Xullas, inson ruhiyati juda keng olam bo ‘ lib, undagi hissiyot va tuyg ‘ ular
ham anglab bo ‘ lmas darajada cheksizdir. Bu tuyg ‘ u insonning jamiyatga,
odamlarga, atrof-muhitga munosabati va bular haqidagi ma’lum tushunchaga ega
bo ‘ lgan qarashlarni ifoda etadi.
“Oq kemadagi” bola, “Kamalak”dagi Nurbek, “Tovatosh”dagi Dilmurod
obrazlarida o ‘ ziga xos insoniy fazilatlar talqini etakchilik qiladi. Ularning hayotga,
borliqqa munosabati orqali, inson tafakkuridagi evrilishlarni, ziddiyatlarni, uning
yuzaga chiqish sabablarini anglashga intilish jarayonida hyotni aks ettirishning
ifodasi etakchilik qiladi. Dilmurod qalbidagi iztiroblarning yuzaga chiqishi, botiniy
olamidagi zidddiyatlar, o ‘ qish istagidan voz kechishga majbur bo ‘ lishi uning qalb
dialektikasini ochib berishga xizmat qilsa, Nurbek momosining vafotidan keyingi
qalb kechinmalari va tuyg ‘ ulari uning orzu-umidlaridagi ziddiyatlarda namoyon
bo ‘ ladi. Nurbekda bolalarga xos tafakkur dunyosi etakchilik qilishi kuzatilsa,
Dilmurod obrazida esa ulg ‘ ayib borayotgan insonga xos xarakter xususiyatlari o ‘ z
25

ifodasini topgan. Xullas, N.Norqobilov o ‘ z asarlaridagi odamlar obrazini
yaratishda ruhiy-psixologik tasvir, individuallashtirish usullarini qo ‘ llash asar
muvaffaqiyatini ta’minlovchi va yozuvchi mahoratidan darak beruvchi muhim
poetik omillardan biri ekani ayon bo ‘ ladi.
Yozuvchi Normurod Norqobilovning Olam va odamga teranroq nazar solish
imkonini beradigan va uning zamirida inson fojiasi mavjudligini anglashga intildi.
“Etim qolgan gullar” hikoyasida qalamga olingan hayotning achchiq voqealari
inson ruhiyatiga monand holda talqin etiladi. “Qaynoq garmsel har qutrganda,
shaharcha quyuq to ‘ zon ichida qoladi. U biydek dashtning qoq kindigida bo ‘ y
rostlagan bu shaharchani er yuzidan supurib tashlamoqqa ahd qilgandek,
to ‘ lg ‘ anib, yulqinib, quyun uyurib esadi... Garmsel azaldan yashil rangni yomon
ko ‘ radi. Dasht sap-sariq. Shaharcha ham shu tusda. Daraxtlar esa yashil dog ‘ dek
juda xunuk ko ‘ rinadi ko ‘ ziga” 33
. N.Norqobilov yozganlariga nazar tashlasak, tabiat
talqini yoki peyzaj tasviri bilan boshlanib, inson qalbiga hamohanglik kasb etadi.
Yashil rang inson ruhiyatiga mehr taratadi, xuddi bahor fasli inson hayotini
yangidan kashf etishga chog ‘ langandek, xarakter ruhiyatiga bog ‘ lanadi.
Adabiy tanqidchi Damin To ‘ raev yozadi: “Jahon klassik adabiyoti tarixidan
ma’lumki, ijodkor asarida tasvirlangan badiiy g ‘ oya muayyan zamon va makonda
yashagan, yashayotgan insonlarning taqdirlari vositasida, voqeada ko ‘ rinadigan
xarakterlari orqali jamiyatga estetik ta’sir ko ‘ rsatadi. Ba’zi asarlarda voqea,
ba’zilarida qahramon xarakteri, ba’zilarida ijtimoiy masala, muammoning o ‘ zi asar
syujetini harakatlantiradi” 34
.
Qahramon ruhiyati voqelikka kitobxon diqqatini qaratishga, shamoldagi
esishni o ‘ tkinchi, xuddi inson umri kabi ekanligini anglash mumkin. “Etim qolgan
gullar” hikoyasida tasvirlanganidek, garmsel qutirishda davom etar, ayniqsa,
atirgullar bilan qasdlashgandek, bastma-bastiga u yoqdan bu yoqqa tebratardi. Ana
shunday talqinlar davomida, olamga, borliqqa nazar solib turgan juvonning nigohi
atirgullar orasidagi chiqindiga tushadi va bundan dahshatga tushadi. Juvonning
alamli ko ‘ zlaridan o ‘ t chaqnab ketgandek bo ‘ ldi-yu, ammo bu dardni kimga
33
Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун: Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 192-бет.
34
Тўраев Д. Маънавий олм талқинлари. – Тошкент: Академнашр, 2020. 67-бет.
26

aytishni bilmay, o ‘ nlab uylardan biridan aybdorni topmoqchidek atrofga yana
nazar tashlaydi. Juvon buni atay to ‘ kkan, degan xayolga borardi. Bu o ‘ rinda,
ijodkor loqaydlik botqog ‘ iga botib borayotgan, go ‘ zallik va yorug ‘ likni his qila
olmaydigan kimsa qismatiga shaxs qismatini, uning dunyoqarashidagi insoniy
tushunchaning majruh holga kelib qolganiga e’tibor qaratadi.
Asarga nazar solsak, garmsel va juvon obrazi alohida e’tiborga loyiq. Ammo
shu kichik badiiy talqinda adib tubanlik sari cho ‘ kayotgan ba’zi insonlar obrazini
umumlashtiradi. Juvonning atirgullarga mehrini, hatto garmselga bardosh
berayotganligini, ongli tafakkurli inson esa buni anglashga, his etishga ojizligi
qayd etiladi . “Shu payt axlat to ‘ la chelak ko ‘ targan bir yigitcha paydo bo ‘ ldi. U
erinchoq harakat-la eshikdan berida to ‘ xtarkan... U naridagi to ‘ kindixonaga
o ‘ shshayibgina qarab qo ‘ ydi-da, so ‘ ng chelagini ko ‘ targancha, gullar tomon
zipilladi” 35
. Bu o ‘ rinlarda tasvirga olingan kimsa ichki dunyosini yoritishga xizmat
qiluvchi talqinlar zamirida juda katta ma’no borligini ko ‘ rish mumkin.
Shuningdek, oz bo ‘ lsa-da, anglash va his etishdan qiyofasi mahrum kimsalar
qismati ham ko ‘ z o ‘ ngimizda jonlanadi. Ba’zi odamlarning o ‘ z umrining bahorini
ham anglamasligi, bu esa bir kun kelib qalb zulmatiga mahkum bo ‘ lishini
anglashimiz zarurdek. Bunday xarakterdagi insonlarning o ‘ z aqli bilimidan emas,
nopokligidan muattar hid taratishga urinayotgan ramziy ma’nodagi gullargina
emas, bir kun kelib jamiyat va tabiat ham zarar ko ‘ rishini teranroq his etishga
chorlaydi.
Yozuvchining “Kurash” asari eng muhim o ‘ zbekona milliyligimiz
ramzlaridan biri bo ‘ lgan kurash haqida. Qadimda o ‘ zbek to ‘ ylarimiz povlonlar
yig ‘ inisiz o ‘ tmagan. Ana shunday yig ‘ inlarda to ‘ y egasi ataganini o ‘ rtaga
tashlaydi. So ‘ ng polvonlar o ‘ rtaga tushib bellashadi. Qissa voqeligiga ko ‘ ra Obro ‘
talab Boyg ‘ ozixonning to ‘ yi dabdaba bilan o ‘ tgan bo ‘ lsa-da, to ‘ yning ovozini
ertasi bilan tarqalgan shov-shuv o ‘ z ortida qoldirdi. Barcha to ‘ yning dovrig ‘ ini
unutishib, Hamida momo ahvoli haqida g ‘ iybatlashadilar: Hol so ‘ rab eshik
qoqqanlar esa bu gap so ‘ zlarning mutloqa teskarisiga guvoh bo ‘ lishadi. Tabiatan
35
Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун. Қисса ва ҳикоялар. –Тошкент: Шарқ, 2007. 197бет.
27

fe’li bir muncha tor, to ‘ g ‘ ri so ‘ z, qat’iyatli, To ‘ ra polvon deb nom qozongan
polvonning qizi Hamida momo obrazi, asarida halollik, to ‘ g ‘ rilik timsolidir go ‘ yo
– “Ot izini toy bosar” degan naql bor xalqimizda. To ‘ ra polvonning o ‘ g ‘ li
bo ‘ lmasa-da bir o ‘ g ‘ ilga teng kelgulik vijdonli, oriyatli, kurashning bor sir
sinoatini biladigan va unga qat’iy amal qiladigan, polvonman degan yigitlarning
bir nechasini kuragini erga tekkizgan, kurash degan tomirlaridagi qoni jo ‘ sh
uradigan alplikni sevuvchi qizi bor edi. Zotan kurash ayollar uchun u qadar
munosib bo ‘ lmasada qadimdan momolarimiz ana shunday kuch-qudrat va
mahoratga ega bo ‘ lganlar. Hamida momo ana o ‘ sha momolar qatorida edi. Har
narsaga qiziquvchan va talabchan inson zoti, borliqni o ‘ z qarichi bilan o ‘ lchaydi.
Yo ‘ qlovchilar ham shu yo ‘ ldan borishini ma’qul ko ‘ rishdi. Ular o ‘ z bilganlaridan
qolishmaydi, momoning gapidan ko ‘ ra o ‘ zlarining tasavvurlariga ko ‘ proq
ishonishadi. Asarda Hamida momoning tabiati yaqin dugonasi Mayram chaqqon
obrazi vositasida ular orasidagi diologlarda ochiladi .
Enaning qarashida shunday bir istehzo mavjud ediki, bu na g ‘ azabga
o ‘ xshardi, na pichingga. Botirning qo ‘ rqoqqa mardning nomardga qarashiga
o ‘ xshash nimadir edi bu. Bu xil qarash qarshisida kishi o ‘ zini mayda va arzimas
his etardi. Shomurod polvon beixtiyor ko ‘ zlarini olib qocharkan, yaqindagini
xuddi shu xil qarashga yana qaerdadir duch kelganini o ‘ ylaydi”. Hamida
momoning S h omurod polvon ismli o ‘ g ‘ li bo ‘ lib, u ham polvonlardan sanaladi.
O ‘ g ‘ lining kurashlarda qatnashib sovrindor bo ‘ lib yurganini bilgan Hamida momo
g ‘ ururlanib qo ‘ yardi. Kunlarning birida dugonasiga ko ‘ ngil yorgan momo,
o ‘ g ‘ lining g ‘ irromligini aytib xasrat qildi. Erkak kishi uchun bu isnod edi. Momo
tili bilan aytganda bu sirni yigit ko ‘ p davralarni ko ‘ rgan mardlarga xos tarzda,
vazminlik bilan ko ‘ z qarashlari orqali S h omurod polvonning g ‘ irromligini unga
aytdi. Er yigitning egilgani o ‘ lgani, degan xalqona naql bor. G ‘ irromlik esa
egilishdan ham yomondir. O ‘ g ‘ lining g ‘ irromligiga guvoh bo ‘ lgan Hamida momo
ko ‘ ksida nimadir junbushga keladi. Uning qalbida uyat va nafsoniyat, oriyat va
hamiyat, nafs va vijdon to ‘ qnashdi. Ularning g ‘ avg ‘ osi tog ‘ day qaddini sindirdi
qo ‘ ydi. G ‘ am-tashvish insonni ichdan emiradi. Lekin, isnodga qolib o ‘ lishni g ‘ urur
28

xohlamaydi. S h u kabi, Hamida momo qalbidagi hasratlar asarda shunday
keltiriladi : “Momo aytmoq istaydi. Ammo hasrati tiliga ko ‘ chmay dilida charx ura
boshlaydi. O ‘ lim bel olishadigan bo ‘ lgandan beri davralarga yaqin bormayman,
dedi tili emas, dili so ‘ zlab, ko ‘ zimdan qo ‘ rqaman, so ‘ ng g ‘ ayratim qo ‘ zib, yuragim
hapqiradi. Tunov kuni falokat bosib borib qopman desang. Qarasam, Shomurod
sorigina bir yigit bilan bellashayapti. Birrovgina tomosha qilay-chi debman men
o ‘ lgo ‘ ram. Odamlar orasidan qarab turibman. Ulim bavosining qo ‘ lini qilib bor,
kishi ko ‘ zi ilg ‘ amay qoladi. G ‘ irrom qiliq. Yomon qiliq. Erkakka xos bo ‘ lmagan
qiliq. Bu qiliqqa duch kelgan polvonning nafasi ichiga tushib ketadi” 36
.
U o ‘ z o ‘ g ‘ liga kurashning halol olishuv dunyosini ko ‘ rsatishni istab
S h omurod polvon bilan olishadi. Biroq Hamida momoning o ‘ g ‘ li S h omurod
polvonga h ali bu dam sinoatlarning bilishga erta ekanligini quyidagi vaziyat
ko ‘ rsatadi . Mag ‘ lubiyat alamini totmagan momo uchun esa bu haqiqiy fojea edi.
Asarda burgut, o ‘ laksaxo ‘ r qushlar ramziy ma’noda keltirilgan bo ‘ lib, burgut halol,
to ‘ g ‘ ri, or-nomusli, ayol kishi bo ‘ lsa-da, yigitlarga xos jo ‘ shqinlik bilan kurashni
sevuvchi Hamida momo timsolidir.
O ‘ laksaxo ‘ r esa o ‘ z navbatida yuqorida ta’rifi keltirilgan Hamida momoning
o ‘ g ‘ li Shomurod polvon obraziga paralel timsoli deyish mumkin. Qissada Hamida
momoning shunday so ‘ zlari bor: “Yomon polvonning bo ‘ lguncha... Otamning
arvohini chirqillatib qo ‘ ymayman men!..” Momo kirib kelgan o ‘ g ‘ lining yuzigi
qarashni istamay samoda sokin qanot qoqayotgan burgutni kuzatadi. Chunki u
g ‘ irrom qilmaydi u halol-pok.
Asar qahramoni Hamida momo ruhiyatidagi ulug ‘ vorlikdir go ‘ yo, shu tobda
o ‘ g ‘ lining naq qansharida tabassum qilib turganini ko ‘ rib, unga shunday nazar
tashladiki, Shomurod polvon beixtiyor ko ‘ zlarini olib qochadi, chunki u bu taxlit
qarashga avval ham duch kelgandida qarshisidan chiqib momo ko ‘ nglini
ko ‘ tarmoq istagan Shomurod polvon bu tahlid onasiga engilishini xayoliga ham
keltirmagan edi. Bu voqelik asarida shunday tig ‘ iz chizgilar bilan ko ‘ rsatiladiki,
Hamida momoning kurashchi ajdodlari, uni qo ‘ lladi deysiz go ‘ yo : “O ‘ g ‘ lining
36
Норқобилов Н. Кураш. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 249 бет.
29

vujudi taranglashayotganini sezarkan, saldan so ‘ ng jiddiy qarshilikka o ‘ tganini his
etadi.Bu qarshi harakatdan momo rohat oladi. Istagi tiyiqsiz bir kuch oladi. Mayib
qo ‘ li rostlanib, o ‘ ng yag ‘ rinini “raqibi” tomon xiyol-xiyol egarkan dimog ‘ ida o ‘ tkir
ter hidi, otasi To ‘ ra polvonning davra aylanishlari ko ‘ z o ‘ ngida bir zum aks etdi-
da, qizligida so ‘ nggi bor aytgan o ‘ sha xitob bo ‘ g ‘ zidan quchadi. Hovlini to ‘ ldirib
tashqariga toshib chiqadi.
–Yo-yo, pirim!
O ‘ z xitobidan qulog ‘ ochilib, ko ‘ zi ravshanlashgan Hamida momo o ‘ g ‘ lini
oyoqlari ostida ko ‘ radi” 37
.
Normurod Norqobilov hikoyalarida inson ruhi, dunyoqarashi va intilishlarini
milliy zamindan oziqlangan obrazlar olamiga singdirish holati teran bo ‘ y
ko ‘ rsatadi. Adabiyotshunos Bahodir Sarimsoqov qayd etganidek: “Badiiy
obrazning o ‘ ziga xos belgilari, betakror qirralari borki, ular adabiy turlar,
janrlarning turli tarixiy taraqqiyot bosqichlarida o ‘ zlarini turlicha namoyon etib
keldi”. 38
Zamonaviy o ‘ zbek adabiyotida o ‘ zining “Yulduzlar mangu yonadi”
qissasi bilan polvonlarning mardona hayot tarzini iste’dodli adib Tog ‘ ay Murod
tasvirlab bergani barchaga ma’lum. N.Norqobilov “Kurash” hikoyasida shu
an’anani davom ettirdi. Obrazlar ko ‘ lamini kengaytirdi.
Xullas, iste’dodli adib Normurod Norqobilovning turli asarlaridagi
qahramonlarning o‘ziga xos xarakterlari juda teran talqin etilgan. Badiiy asardagi
obrazlar olamining yaxlitligi, uning tabiati, xarakter xususiyatlarining alohidaligi
bilan ajralib turadi. Shuning uchun ham ijodkorning har bir asarida o‘ziga xos
shaxlar olami taliqn etilgan.
I bob bo‘yicha xulosalar:
1.Normurod Norqobilovning hikoyalaridagi qahramonlarda milliy ruh va
xarakter talqini etakchilik qiladi. Uning qalb istiroblarini, badiiy ifoda shakllarda
namoyon bo ‘ lishi, ijodkorning badiiy mahoratidan dalolat beradi. Chunki yillar
davomida hayotgan olgan tassurotlarini badiiy asarga singdirar ekan, tabiiyki, bu
37
Норқобилов Н. Кураш. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 253 бет
38
Саримсоқов Б. Бадиийлик асослари. – Тошкент:, 2009. 8-9-б.
30

ijodning murakkab va o ‘ ziga xos tamoyillarini anglashning mahsuli sifatida e’tirof
etiladi.
2.Yozuvchining bir qator asarlaridagi obrazlar olami o ‘ zining individual
xislatlarini namoyon etar ekan, bu esa ijodkorning qahraom yaratishdagi eng
xarakterli jihatlarini asos qilib olish bilan belgilandi. Shuning uchun ham, adibning
badiiy matndagi voqealar rivoji ularning xarakter xususiyatlarini teranlashirib
boradi.
3.Har bir ijodkorning hayotdan olgan saboqlari uning badiiy qahramonlariga
singdiriladiki, bu esa ularning turli xarakter xususiytlari bilan bir qatorda inson
olamidagi o ‘ zgarishlarni talqin etish imkonini kengaytiradi. Ijodkorning
tasavvuridagi hayot haqiqati insonni kashf etish bilan uzviy birlikda namoyon
bo ‘ lganligi tahlillar misolida asoslandi.
4.Asar qahramonlaridagi individuallik xislatini adibning “ Kamalak ” ,
“Ayriliq quvonchi” , “Etim qolgan gullar” , “Kurash” kabi asarlarida milliy ifoda
shakllarning barchasi, badiiy xarakterlarga sindirilganligi bilan ajralib turadi.
II BOB
YOZUVCHI QISSALARIDA NABODAT OLAMI TALQINI
2 . 1 . Inson va nabodat olamining uzviy birligi va talqini . Mustaqillik davri
nasriga sezilarli hissa qo ‘ shib kelayotgan iste’dodli adiblardan biri Normurod
Norqobilovdir. Yozuvchining o ‘ ziga xos badiiy ifoda tarzi jahon adabiyotining
ilg ‘ or an’analarini o ‘ zlashtirishi va milliy adabiyot tajribalarini davom ettirishi
natijasida poetik usullar sintezi o ‘ laroq yuzaga chiqadi. Yozuvchi o ‘ z ijodida
ifodaning qabariqligi, tasvirning teranligi, mazmun va ruhiy holat manzaralarining
rang-barangligi bilan insonni badiiy tadqiq etishga tinimsiz harakat qilinmoqda.
“Shu nuqtai nazardan qaraydigan bo ‘ lsak, inson badiiy asarda barcha qirralari bilan
birdek namoyon bo ‘ lishi lozim.
31

Zero, inson o ‘ z yashash tarzi va mavjudligiga ko ‘ ra, ham tabiat, ham jamiyat
bilan mustahkam aloqada, ayni paytda, eng avvalo, shaxs sifatida o ‘ ziga xosligi,
ruhiyati, qalb kechinmalari, orzu-umidlari bilan boshqalardan farq qiluvchi individ
sifatida o ‘ zligini namoyon qiladigan xilqatdir. Badiiy asarda ko ‘ tarilgan barcha
global muammolar badiiy asarda ko ‘ proq... namoyon bo ‘ layotgandek ko ‘ rinadi” 39
.
Qayd qilinganidek , insonning butun olamini badiiy talqin etish jarayonida,
uning anglab bo ‘ lmas murakkab xilqat ekani ko ‘ zga tashlanadi. Shu jihatdan
qaralsa, N.Norqobilovning har bir asarida o ‘ ziga xos tarzda inson qismati, ruhiy-
psixologik kechinmalarining ifodasi mavjudligini kuzatish mumkin.
Zamonaviy o ‘ zbek adabiyoti turfa xil ohanglarga yo ‘ g ‘ rilgan bo ‘ lib, hayot
voqeligini va inson iztiroblarini o ‘ ziga xos tarzda talqin etishmoqda. Bu esa badiiy-
estetik tafakkur tarzining mohiyatan o ‘ zgarib borayotganligidan dalolat beradi.
Adiblar ijodida tasvir uslubdan foydalanish bilan bir qatorda, noan’anaviy badiiy
talqin ham etakchilik qila boshladi. Badiiy adabiyotdagi bunday o ‘ zgarishlarni
barcha adabiy janrlar tarkibida kuzatishimiz mumkin. O ‘ zining bir qator hikoya va
qissalari bilan o ‘ quvchilar qalbidan mustahkam o ‘ rin olgan adib asarlarida
insonning qalb qa’ridagi iztiroblari, insoniylik, uning turli xil ko ‘ rinishlari, ruhiy
ziddiyatlar juda teran talqin etilgan. Keyingi yillar adabiyotida shakl va mazmun
qamrovi, ma’no-mohiyati bilan badiiy tafakkur olamida turli xil mavzudagi asarlar
bo ‘ y ko ‘ rsata boshladi. Ayniqsa, yangilanayotgan badiiy tafakkurga sezilarli
hissasini qo ‘ shib kelayotgan Normurod Norqobilov nasrida buning yorqin ifodasi
kuzatiladi.
Adabiy tanqidchi Umrzoq O ‘ ljaboev qayd qilganidek: “Bu asarlarni
o ‘ qishdan qoladigan taassurot shunday: avvalo, mualliflarning hayotni, odamlarni
bilish malakasi ham, tajribasi ham nihoyatda oshgan; tasvir ob’ektining ichki
qatlamlariga kirib borish mahorati g ‘ oyat mukammallashgan; har bir ijodkorga xos
bo ‘ lgan uslubiy xususiyatlar yanada qat’iylashgan” 40
.
Darhaqiqat, 70-80-yillar adabiyotiga kirib kelgan bir qator ijodkorlar kabi
Normurod Norqobilov asarlaridagi rangin tasvirlarda ham ana shu holatni kuzatish
39
Глобаллашув: бадиий талқин, замон ва қаҳрамон. Монография. – Тошкент: “Фан”, 2018. 26-27-бетлар.
40
Ўлжабоев У. Ҳикоячиликда давр нафаси. – Тошкент: Турон замин зиё, 2016. 250-бет.
32

mumkin. Bu davr ijodkorlari yaratgan asarlar o ‘ zbek nasrini xilma-xil talqini
asosida hayotni, insonni, borliqni teranroq anglashga e’tibor kuchaydi. SHunday
ekan, bugungi adabiyotimiz qiyofasini jiddiy tadqiq etishga bo ‘ lgan sa’y-harakatlar
natijasida nafaqat ma’naviy-axloqiy masalalarni tahlil qilish, balki adib
yaratayotgan bir-biridan farq qiluvchi xarakterlar, aniqrog ‘ i, zamondoshlarimiz
ong va qalbida kechayotgan ziddiyatlar, orzu-armonlarining badiiy talqinda o ‘ z
ifodasini topayotganligiga e’tibor qaratish muhim sanaladi. Badiiy adabiyotdagi
bunday ifoda jilolari o ‘ zbek hikoyachili va qissachiligi taraqqiyotida ham ko ‘ zga
tashlanmoqda.
S hu jihatlarni tahlil etish, badiiy adabiyot taraqqiyotidagi poetik
xususiyatlarni yozuvchi asarlari tahlili orqali uning badiiy mahorati qirralarini
ko ‘ rsatish juda ham dolzarb, albatta. Bolalik insonning borlig ‘ ini namoyon etuvchi
bir davrdir. Bu davrda hamma narsani bilishga bo ‘ lgan qiziqish insonni turfa
ko ‘ chalardan olib o ‘ tadi. Oxir-oqibat tafakkur tarziga ega bo ‘ lgan inson
bolalikning yorqin xotiralarinigina eslash, undan xulosalar chiqarish imkoniga ega
bo ‘ ladi.
Yozuvchi Normurod Norqobilov “ Ajal chorlagan kun ” qissasida,
ko ‘ ngildagi bir qator hislarning bir umr davomida hech vaqt so ‘ nmasligini, doimo
jo ‘ shqin va uyg ‘ oq bo ‘ lishini ko ‘ rsatib beruvchi asar laridan biri dir. Hikoyani
o ‘ qish mobaynida his-tuyg ‘ ularning kurashiga, birining ustidan biri g ‘ olib, birining
esa mag ‘ lub bo ‘ lganiga guvoh bo ‘ lish mumkin.
Adabiyotshunos olim Abdug ‘ afur Rasulov qayd qilganidek: “Normurod
Norqobilov – o ‘ ndan ortiq qissa, qanchadan-qancha hikoyalar muallifi. Uning
asarlarida hayvonot va insonaro murakkab munosabatlar tasvirlanadi. Yozuvchi
goh nabobot (yashil tabiat), goho jamodot (tog ‘ u toshlar, qir-adirlar) olamiga nazar
tashlaydi. Uning “Qoyalar ham yig ‘ laydi” qissasida inson va tosh, tog ‘ va odam
bog ‘ liqligi mahorat bilan ochilgan. Hayvonot olamini yashil dunyo – nabototdan
ajratish mumkin emas. “Pahmoq” qissasidagi ayiq o ‘ zini do ‘ lana, zirak, olma
singari mevalarga uradi. “Tog ‘ odami” qissasining qahramoni Jondosh jarlikka
33

qulaydi. Qoyada o ‘ sgan daraxtning chayir shoxi Jondoshni “tutib” qoladi.
Yozuvchi hayvonot, nabobot, jamodot aro aloqalarning o ‘ ta tabiiy tasviriga erisha
oladi. Bu, aslida, tabiiy hol: hayvonot, nabotot, jamodot bir ota-ona farzandi. Ular
odamday tug ‘ ilganlar” 41
.
Yozuvchining “ Ajal chorlagan kun ” qissasi inson qalbidagi go ‘ zallikni kashf
etishga qaratilgan bo ‘ lsa-da, bu go ‘ zallikning boisini his eta olganlar qismatini
asardagi voqealar rivojiga sindirib yuborish holati ko ‘ zga tashlanadi. Hayot
haqiqatining real talqini fojialarga uzviy bog ‘ lanib ketgani uchun ham hikoya
badiiy jihatdan mukammal chiqqani seziladi. Qayd qilingan xususiyatlar adib
asarlaridagi turli toifadagi obrazlarida o ‘ z ifodasini topganligini kuzatish mumkin.
“Ajal chorlagan kun” boshqa ba’zi asarlari kabi inson va tabiat, odam va borliq
o ‘ rtasidagi murakkab hodisalar bayoniga bag ‘ ishlanadi. Asar qahramoni haqidagi
quyidagi tasvirlar o ‘ quvchi e’tiborini tortadi: “Kampir qarg ‘ ana-qarg ‘ ana
kovushini kiyarkan, imillab hovliga tushadi. Eran-qoran yuz-qo ‘ lini yuvib,
so ‘ nggina darvozani ochadi. Orada hovli yuzida tinchgina yotgan itga zahrini
sochib oladi. Uning qarg ‘ ishidan devor ustida cho ‘ nqayib, o ‘ ziga oro berayotgan
targ ‘ il mushugu, chug ‘ urlashayotgan chumchuqlar ham chetda qolmaydi” 42
.
Keksa kampirning hovlidagi harakatlarini uzoqdan kuzatib turgan it ularni
har kungi voqeadek qabul qilishga ko ‘ nikib qolgan. Bu itning nomi esa Y o vqur
bo ‘ lib, insonning eng sadoqatli do ‘ sti bo ‘ lib, hikoyada sadoqat timsoli sifatida
namoyon bo ‘ ladi . Uning odamlardek, xayollar og ‘ ushida qolishi, murg ‘ ak bir
bolaga mehr qo ‘ yishi kabi tasvirlar asosida itning psixikasi shaklllantiriladi.
Asarda voqelik Y o vqur itning o ‘ z umri poyoniga etayotganini sezib, tinchgina
ko ‘ z yummoq uchun x oli joy tashvishiga tushib hovli darvozasi ochilishini kutib
yotish tasviri orqali ifodalanadi. Bunday xoli joyni u o ‘ zi yashayotgan shu
kichkinagina shaharchadan topishi amri maxol edi. Uning bir umidi dashtdan edi.
Asar boshidayoq berilgan bu tugunni voqelar rivoji orqali echimga tomon siljishi
mobaynida hikoya mohiyati aniqroq anglashiladi .
41
Расулов А. Шайдолик. Қаранг: Норқобилов Н. Бўрон қўпган кун. Қисса ва ҳикоялар. –Тошкент: Шарқ,
2007. 4-бет.
42
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 202-
бет.
34

Dasht – Y o vqurning tug ‘ ilib o ‘ sgan makoni hisoblanadi . Dashtdagi
erkinlik ni , mehr - mu h abbat nurlariga oshufta, ishonch shabadasi eladigan, sadoqat
maysalari unadigan zaminni ba’zan u qattiq qumsaydi. Dasht istagi unda shu
qadar kuchli bo ‘ lsa - da, it fayzli hovli ni ham tashlab ketish juda qiyin ekanligini his
etib yashaydi. Hovlida g ‘ imirlab yurgan odamlarning birortasini it bolachalik
yaxshi ko ‘ rmaydi . “ Bu hovlida uni kunda ikki bor yaloqqa to ‘ kiladigan xo ‘ rak
emas, tiyrakkina bolakay tutib turadi. Bolakayning qarashlari kattalarinikiga sira
o ‘ xshamaydi, g ‘ oyat beg ‘ ubor. It uning yuzi-ko ‘ zidan to ‘ yib-to ‘ yib yalagisi keladi.
Ammo Oysuluv kampir bunga izn bermaydi. Bolani turtkilab, itni kaltaklab
qoladi S h uning uchun bo ‘ lsa kerakki, bolalarga xos, beg ‘ ubor me h rni uning qora
ko ‘ zlaridan topgan dek bo ‘ ladi. Bolakay doimo iti Yovqurni ko ‘ rganida ko ‘ zlari
quvonchdan porlar, unga qarab chopib borar, shu tariqa it ham unga intilar,
hayotda topmagan mehrini boladan olishga intilardi: “Kattalar aralashguncha
bo ‘ lmay bolakayning yuz-ko ‘ zidan yalab-yulqashga ulgiradi. Oqibat, bolakay
silkinadi, it tepkilanadi. Bunaqa paytda bolani himoya qilish-qilmasligini bilolmay,
itning boshi qotadi... U ayollarning oh-vohidan yog ‘ och iniga kiribgina qutiladi” 43
.
Yovqur bezovtalana boshlaydi, u mri bu erlarda tugayotganligini juda teran
his etadiki, hatto uning tushlarida ham ma’lum bo ‘ la boshlaydi. Yovqurni o ‘ z
ajdodlar ining pok- ruhi o ‘ ziga chorla yotgandek tuyula boshlaydi.
Anglashilayaptiki, bu chorlovning zamirida yomon bir his borligini anglaydi. Bu
ko ‘ rimsiz hovlida it uzoq yillik umrini o ‘ tkazdi, shuning uchun bundagi barcha
narsalar tanish, ularga mehr qo ‘ yib ulgurgan edi: “ Kuni bitayotganini bugun tunda
tasodifan sezib qoldi. Ajdodlarining timsoli bo ‘ lmish ulkan malla it boshida
yulduzl a r g ‘ ujg ‘ on o ‘ ynagan tepalikda cho ‘ nqayib uzoq va uzoq uvladi. Uni
yoniga chorladi. Y o vqur ulkan bu malla itni ilgari ham tushida ko ‘ p ko ‘ rgan.
Ammo bu safarg i chorlovi bo ‘ lakcha edi. U tushi tufayli emas, ichdan kuni
bitayotganini sezgandi. Ketmoq kerak, imkoni boricha tezroq. Biroq
vidolashmasdan ketmog ‘ i ham qiyin edi ”. Y o vqurning ruhiyatida bolaga nisbatan
mehr shu darajada ediki, o ‘ rnidan turib, derazaga yaqinlashadi, bolakayning
43
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 205-
бет.
35

norastalarga xos guldek nafis isini olgach, ayanchli g ‘ ingshiydi uning qizil tuflisini
uzoq hidlaydi. Hovlida izg ‘ ib barcha narsalarni bir hidlab go ‘ yoki
vidolashayotgandek bo ‘ ladi. Butun hovli ahli bilan vidolashar ekan , tanini ma’yus
bir horg ‘ inlik egallab borayotganini his etib, yo ‘ l bo ‘ yi bot-bot ortiga boqib
bolakay sog ‘ inchi dilini o ‘ rta y di. Bolaga berilgan mehrni hech narsa bilan o ‘ lchab
bo ‘ lmasdi, aksincha, bola ham o ‘ z navbatida, unga mehr qo ‘ ygan edi. Atrofdagi
shovqin-suron esa ko ‘ ngilni juda xira qiladi. S h u tariqa bir maromda yo ‘ rtib
borarkan iztirobli, alamli kunlar ko ‘ z oldidan bir-bir o ‘ tadi. A sarda uning
mashaqqat li hayoti quyidagi cha talqin etiladi.
Asarda xuddi ongli insondek tasvirlangan Y o vqur botinida katta armoni bor
– u dashtlardagi erkin hayot. Ammo inson zoti itni erksizlikka mahkum etadi.
Uning e rkin hayotini do ‘ zaxga aylantirgan, borlig ‘ ini, qalbi ni sim to ‘ rlar ga solib
majruhlagan edi. Ikki mashina sig ‘ arli yog ‘ och ko ‘ prik ustida yukxonasi ochiq
turgan qizil “ Jiguli ” ga e’tibor qilar ekan , yuragi ning bir chetida qorong ‘ ulik paydo
bo ‘ lganligini his etadi. Bunday razolatga chiday olmagani sabablimi, achchiq-
achchiq g ‘ ingshishga majbur bo ‘ ladi. Buning o ‘ ziga xos sabablari bor edi : “K eng
dashtdan, baxtli onlardan uni mana shu xildagi qizil “ Jiguli ” da tortib olishgandi - da.
Bu narsa jonivorning xotirasida yaxshigina saqlanib qolgandi. Ungacha u
baxtiyor edi ” 44
.
Talqinl arda tabiat olamining inson hayoti bilan chambarchas bog ‘ liqligini,
insonning esa shafqatsizlik sari qadam qo ‘ yganligi kuzatiladi. Ta’kidlash joizki,
hikoyada insonning nechog ‘ lik murakkab mavjudot ekanligi yorqin namoyon
etilgan. Bularning barchasi adib poetik tafakkurining betakror mevasi bo ‘ lgan
Y o vqur itning nigohi, qayta eslash orqali bayon qilinadi. Suvonqul makkor Tal’at
bilan aka-uka tutunib , yillar davomida asrab kelayotgan, insondan qizg ‘ anayotgan
iti dan ham voz kechish darajasiga etadi . Y o vq u r ga nazari tushgan Tal’atga sovg ‘ a
tariqasida berib yuboradi. Ungacha Yovqurni so ‘ raguvchilar kelganda ko ‘ r va
karga aylanib olardi. Aslida ularning aka-ukachiligi ham xuddi shu manfaat
asosiga qurilgani ma’lum bo ‘ ladi . “ – Aka, shu sizga yoqdimi? – Suvonqul ming
4
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 209-
бет.
36

qo ‘ yli boyday kerildi. – Y o qqan bo ‘ lsa, oling! Hech kimga bermaganman, lekin
sizga beraman. C h unki siz akamsiz. Siz uchun kerak bo ‘ lsa, jonimniyam hadya
qilaman. Bu harom bir jonivor ekan. Oling, aka! Oti Y o vq u r. O ‘ zim qo ‘ yganman
otini. Bo ‘ ri oladig a n kuchuk-da bu. Oling, sizga hadya bu, aka! ” 45
. Yovqurning
ham bir vaqtlar o ‘ z erki bo ‘ lganligini, ammo yillar davomida erksizlik va tutqunlik
uning ham ichidagi dardlarini isyon darajasiga etkazadi.
Jahon adabiyotiga nazar tashlar ekanmiz, nabobot olamining turfa
go ‘ zalligini talqin etuvchi bir qator asarlar ham yaratilgani ma’lum bo ‘ ladi.
Chunonchi, turk adabiyotining etuk vakillaridan biri Aziz Nesinning ijodidan o ‘ rin
olgan “Xaloskor it”, “Shafqatli it” kabi asarlarida ham jonzotlarning o ‘ y-xayollari,
insonga qo ‘ ygan mehrining talqini bor. Aziz Nesinning “Xaloskor it” hikoyasidagi
it obrazida mujassamlashgan xislatlarning ma’lum bir qirrasi Yovqurda ham
mavjud. Aziz Nesin talqinida ham hayotning murakkabligi va insonga bo ‘ lgan
mehrining go ‘ zalligi kitobxonni o ‘ ylashga, fikrlashga majbur etadi. Asardagi
voqealar hikoyachi tilidan bayon etiladi.
Qayd etilishicha, ikki qo ‘ shni yoqalashib, janjallashib qolishadi. Buning
sabablarini asta-sekin surishtiradi. Bu ikki qo ‘ shnining o ‘ rtasidagi janjal nimadan
boshlanganligini hech kim bilmas, ammo ularning o ‘ rtasida nimadir bo ‘ lganligi,
ularga guvoh sifatida qatnashgan shaxsning voqeadan xabardor bo ‘ lganidan so ‘ ng
lol qolishi kitobxonni o ‘ yga toldiradi . “Ikkinchi farzandimiz ikki oylik chaqaloq
edi, o ‘ shanda. Chaqaloq beshikda uxlab yotgan paytlarda itimiz hech uning
yonidan jilmasdi. Bir kuni ertalab gazeta o ‘ qib yotsam, xotinim yig ‘ i-sig ‘ i ko ‘ tarib
qoldi. Bola beshigi bilan yo ‘ qolib qolibdi. Darhol izlashga tushdik, uy ichidan
topilmadi. Yugurib hovliga chiqsak, beshik o ‘ sha erda ekan, yonida esa it.
Chaqalog ‘ imiz pishillab uxlab yotibdi” 46
. Ana shu voqeadan keyin bolaga juda
e’tibor qaratishadi, ammo kechasi beshikni yana it tashqariga olib chiqib ketadi.
Ular itni do ‘ pposlab, eshikni mahkamlaydi. Havo dim bo ‘ lganligi uchun kechasi
derazani ochishadi, it derazadan kirib yana beshikni tashqariga sudrayotganligining
45
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 211-
бет.
46
Несин Азиз. Ғаройиб болалар. Роман ва ҳикоялар. – Тошкент: Юлдузча, 1988. 198-бет.
37

guvohi bo ‘ lishadi. Uni yana oldiga solib quvib chiqaradi. Eng asosiy voqea tongga
yaqin yuz beradi. Qattiq zilzila bo ‘ lib, uy egalarini tom bosib qoladi. Shunda it
yana unga yordamga kelib, uning sharofati bilan ular omon qoladi. Chunki
xarobalar orasida qolganligini, kimdir unga yordam bermoqchi bo ‘ lganligini his
etadi, qarasa it unga chiqish imkonini yaratadi. Uyning bir nuqtasiga borib, yana
g ‘ ingshishni boshlaydi, darhol qazishni boshlaydi, qarasaki, qizini qutqarib qoladi.
Onasi bilan xotinini ham shu it tufayli qutqarib oladi. Eng so ‘ ngida beshikdagi
chaqaloqni izlashadi. Xarobalar ichini qazib ko ‘ rishadi, ammo beshik yo ‘ q, it ham
qaygadir g ‘ oyib bo ‘ lgan. Eng so ‘ ngida hovliga chiqib qarasaki, beshik tashqarida,
yonida it bemalol yotgan bo ‘ ladi. Beshikning ichida bola bemalol uxlab yotgan
edi. It zilzila bo ‘ lishini oldindan sezganligi uchun ham, beshikni tashqariga olib
chiqqanligi anglashiladi.
S h undan so ‘ ng esa, it oilaning qadrdon vakiliga aylanadi. Qo ‘ shnisi esa
shunday oilaning qadrdoniga aylangan itning joniga qasd qiladi. Shuning uchun
qo ‘ shnisiga belkurak bilan tashlanish sabablari bejiz emas ekanligini kitobxon
anglab oladi: “Sudda shu gapni eshitganimdan keyin jonivorlarda favqulodda
sezish qobiliyati borligiga ishondim. Xotinim itimizni ko ‘ p erkalab,
mehribonchilik ko ‘ rsatardi. It uning o ‘ limini sezgan bo ‘ lishi ehtimoldan xoli emas.
Xullas, o ‘ sha kundan keyin u uydan chiqib ketdi-yu, qaytib kelmadi” 47
.
Tasvirlardan ko ‘ rinadiki, faqat o ‘ zbek adabiyotidagina emas, hayvonot olamining
insoniyat hayot tarzi va tuyg ‘ ulari bilan birligi dunyo adabiyotida ham mavjuddir.
Itning sadoqati hayvonot olamining insoniyat dunyosidagi yaqinligi jahon adiblari
ijodida ko ‘ p uchraydigan mavzular sirasiga kiradi.
Adib Normurod Norqobilovning a sar larida ham inson va tabiat birligi shu
darajada juda tabiiy talqin etiladi. Adibning yuqorida tahlilga tortilgan hikoyasida
Y o vqur va uning xislatlari juda aniq tasvirlanadi. Bu insoniy x islatlar Y o vq u rga
xosligi o ‘ quvchini hayratga sola di. “Kulrang ona it qo ‘ ton ortidagi inda
bolalaganda, beshta kuchukcha orasida zumrad yanglig ‘ bir jonivor mavjudligini u
boshida ilg ‘ amadi. Kuchuklar oyoqlab, yalanglikda lo ‘ mbillashib yura
47
Несин Азиз. Ғаройиб болалар. Роман ва ҳикоялар. – Тошкент: Юлдузча, 1988. 200-бет.
38

boshlaganda, e’tiborini ulardan birining harakati tortdi. Boshqa kuchuklar cho ‘ pga,
xasga o ‘ ralashib, ingillashganda, u dadil odimlar, og ‘ a-inilaridek duch kelgan
narsalarga ilakishavermas, gohida cho ‘ nqayib, katta itlardek uzoq-uzoqlarga jiddiy
tikilib qolardi. Qo ‘ tonga yaqinlashayotgan qorani uzoqdan birinchi bo ‘ lib payqar,
munosabati ham shunga yarasha edi. Butun vajohatidan yovqir fe’li anglashinib
turardi. Ana shu fe’li Suvonqulning tilida birgina so ‘ zda aks etadi” 48
.
Tal’at tomonidan sim to ‘ r ortiga tashlangan Y o vqur ozodligidan mosuvo
bo ‘ lib, bu taxli simlar qurshovida qolganini tushunmas, Suvonqulning ha deganda
kelavermasligidan, uni ozod qilmayotganidan dili vayron bo ‘ lib, iztiroblar
iskanjasida azoblanardi. Suvonqul xato ish qilganligini anglab uni axtarib
kelgandagi Y o vqurning ruhiy holati esa asarda juda yorqin shakllantirilgan.
Darhaqiqat , i nsonlar ko ‘ nglidagi bor dard-alamlarni kimgadir aytib engil
tortadi. Biroq hayvonlar-chi? Tutqunlik uning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko ‘ rsatadi.
Ozodlikda yurgan, ko ‘ ziga ko ‘ ringan har narsaga nisbatan unda nafrat hissi
uyg ‘ onadi. Uning ongida yovuzlik, vahshiylik illatlari kurtak yoza boshladi :
“Suvonqul kelib-ketganidan so ‘ ng erksizlik va bekorchilikdan yurak-bag ‘ ri qon
bo ‘ lgan jonivor uvlashni odat qildi. Bora-bora bu qilig ‘ i o ‘ ziga ham yoqib qoldi.
Negaki, uvlagan kezlari qandaydir engil tortardi. Ammo bu vaqtinchalik holat,
simto ‘ r ortidan hovlida emin-erkin yurgan odamlarga, mushuklarga,
donlashayotgan tovuqlaru daraxtlardagi qushlarga ko ‘ zi tushganda to ‘ satdan
qutirib ketardi. O ‘ zini simto ‘ rga urib, neki tirik jon bor, barini bo ‘ g ‘ izlamoq,
tishlamoq qasdida irg ‘ ishlardi, sakrardi. Sekin-asta bu fe’liga singib, u sirkasi suv
ko ‘ tarmaydigan, jizzaki, tajovuzkor itga aylana bordi” 49
.
Uzoq vaqt o ‘ tmay sim to ‘ rli qafas o ‘ rnini taxtali devorlar egallaydi. Bu
Tal’atning Y o vq u rni tarbiyalash yo ‘ lidagi bir bosqich edi, xolos. Undagi
shakllanayotgan yovuzlik yanada tajovuzkor bo ‘ lishni xohlagan Tal’at uning
ko ‘ nglidagi dasht xayollarini o ‘ chira olmadi. Ular hali hamon uyg ‘ oq, hali hamon
48
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 213
бетлар.
49
?
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 221 бет.
39

barhayot edi : “S h unga qaramay, oydin tunlari Y o vqur baribir dashtni qo ‘ msardi.
Dashtdan yagona esdalik bo ‘ lmish ko ‘ kdagi oyga termulgancha, yaylovni sog ‘ inar,
tunni, gulxanni istardi. Erkinligiga daxl qilayotgan bo ‘ ynidagi zanjirni, to ‘ rt
devorni, qo ‘ yingki, tevaragidagi jamiki narsani shu qadar yomon ko ‘ rardiki, jag ‘ i
etgan neki bor, barini burdalab tashlagisi kelardi. SHu ko ‘ yda o ‘ rtanardi, irillardi,
ingillardi, so ‘ ng tumshug ‘ ini ko ‘ kka cho ‘ zgancha cho ‘ zib-cho ‘ zib uv tortardi”.
Tal’at tarbiyasida qolgan Y o vq u r jizzakiligi kun sayin ortganidan-ortib
bordi. Y a gona qarovchisi Tal’atni o ‘ zining xo ‘ jasi sifatida ko ‘ ra boshladi. U
Y o vq u rga paxtalik ridoni kiyib gij- gijlar, uning ichidagi g ‘ ayratini jo ‘ shtirar va uni
tiyiqsiz bir g ‘ azabga aylantirardi. Y o vq u rning shijoati, shiddatini ko ‘ rgan Tal’at
uni tayyor bo ‘ lganini, dalalarga olib chiqish vaqti etganini anglaydi. Bunday
davralarni ilk bor ko ‘ rgan Y o vq u r holatini adib shunday yoritadi : “O ‘ sha kuni
Y o vqur ilk bor davraga ro ‘ baro ‘ keladi. Qizil qoniga belanib olishayotgan itlarni
ko ‘ radi. Odamlarning jazavasidan hayratda qotadi. Umri bino bo ‘ lib, bu qadar ko ‘ p
odamu itlarni bir erda yig ‘ in holda ko ‘ rmagani bois, dastlab dovdiraydi.
G ‘ ingshishi ingrashga aylanadi. Bo ‘ layotgan hodisadan emas, manzaraning g ‘ oyat
xunukligidan vahimaga tushib, g ‘ ingshiydi. So ‘ ng itoatkorona bir chetda
cho ‘ nqayib, kishilarga, olishayotgan itlarga, ko ‘ kdagi qushlarga alahsiydi” 50
.
Bu kabi davralarda bir necha bor g ‘ olib chiqqan Y o vq u r ovozasi har tarafga
yoyiladi. Endi u Tal’atning erkatoyi, hammadan qizg ‘ onadigan gavhari edi. Biroq
baxtli, saodatli va omadli kunlar bir umr davom etmaydi. Y o vq u rga kelgan dardni
Tal’at sezar, unga qarshi kurashni esa xayoliga ham keltirmas, aksincha, endi iloji
boricha undan tezroq qutulish payiga tushadi.
Bu borada uning ishi oson ko ‘ chadi. Y o vq u rday jondorga anchadan beri
ko ‘ z tikib yurgan do ‘ sti Nazar uzunga shundoqqina pullaydi qo ‘ yadi : “Itning
vujudiga chirmashgan dardni Tal’at ilgariyoq payqagandi. Payqagan zahotiyoq
Yovqurga nisbatan bo ‘ lgan munosabati keskin o ‘ zgargan. Sal avval tumshug ‘ idan
o ‘ pmoqqa hozir bu kimsa endi itdan tezroq qutulmoq payiga tushib qolgandi.
Biroq it jonivor mol emasdiki, semirtirib qassobga oshirsang. Shunga qaramay, u
50
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 225-
226-бетлар.
40

itning tomog ‘ iga qaragan, yaxshilab parvarishlagan va anchadan beri ko ‘ z tikib,
og ‘ iz solib yurgan Nazar uzunga pullab yuborgandi. Shunchaki emas, go ‘ yo
qadrdonlik hurmati tufayli uning ra’yini qaytarolmagan bir tarzda sotib yuborgan...
Nihoyat, uzoq kutilgan vaqt etib keldi. Kuz kunlarning birida Nazar uzun uni
maydonga olib chiqdi. Sovrin katta edi. U ikki qur olishdi va uchinchi qurda
Tal’atning “Chavkar” laqabli yangi itiga ro ‘ baro ‘ keldi. Begona itning tasmasidan
tutib turgan sobiq egasiga beixtiyor talpinarkan, uning qo ‘ llarini yalamoq istadi.
Biroq Tal’atning boqishlari g ‘ oyat begona edi. Vajohati “C h avkar”nikidan pesh
emasdi. Ko ‘ zlarida vahshiyona yovvoyi bir zavq o ‘ ynardi. Yovqurga qarshi yangi
itni gij-gijlardi. Va shundagina Yovqurning diqqati sobiq egasidan Chavkarga
ko ‘ chdi. Yuragida rashkka o ‘ xshash nimadir uyg ‘ ondi va raqibiga o ‘ sha
qizg ‘ anish zaptida tashlandi. Bir hamladayoq uni tap tagiga bosdi” 51
.
Itdek vafodor jonzot mehr ko ‘ rsatgan qo ‘ lni hech qachon unutmaydi. Uni
doimo qadrlaydi. Uni xavfdan ogohlantirgisi, himoya qilgisi keladi. Oradan bir
muncha vaqt o ‘ tgan bo ‘ lsa-da, Y o vqur hamon Tal’atni esidan chiqarmagan edi :
“S h u kundan e’tibordan Tal’at uning g ‘ animiga aylandi. Har safar yangi-yangi
itlarni unga qarshi qo ‘ ymoqqa harakat qila boshladi. Ammo u jangga mutlaqo
yaramaydi deb o ‘ ylagan sobiq it har gal g ‘ olib chiqaverardi. Oqibat, u Y o vqurga
qayta ega bo ‘ lmoqni istadi. Biroq, Nazar uzun deganlari Suvonqul emas, uning
avrashlariga uchmadi. Uning ko ‘ zini kuydirib, Yovqurni davradan davraga olib
yurishda davom etdi” 52
.
Shaxs o ‘ zi qiziqqon , kezi kelganda o ‘ ta sovuqqon mavjudotdir. U o ‘ z
imkoniyatlari doirasida ehtiyojlariga qarab ish ko ‘ radi. Uning uchun har narsa
keragida zarur, kerak bo ‘ lmaganida esa hech qanday qimmatga ega emas. Tal’atda
ham xuddi ana shu holat yuz beradi. Bir vaqtlar Y o vqur ortidan foyda ko ‘ rib shon-
shavkatga ko ‘ milib yurgan Tal’at unga kelgan dardni anglagan zahoti hech bir
ikkilanishsiz, qadrsiz bir narsani mo ‘ may pulga pullaganday pullab yubordi. Endi
bo ‘ lsa, unga qayta ega bo ‘ lish payiga tushib Nazar uzunni avrash yo ‘ liga o ‘ tadi.
51
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005.229-
230-бетлар.
52
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 230-
бет.
41

A sarda inson bilan hayvon taqqoslanadi, hayvon sadoqati, vafosi,
“i nson ” iyligi ko ‘ rsatiladi. Voqealar davomida asar qahramonlari o ‘ sha,
ko ‘ zlarining qorachiqlari katta-katta yoqimtoy bolakay yashaydigan hovliga tashrif
buyuradi. Bu erda esa bir qadar erkinlik topganday bo ‘ ladi. Biroq o ‘ lim
sharpasining u bilan izma-iz yurishi bu hovlida uzoq qolmasligidan darak beradi.
Mana endi alam va iztirob bilan ayriliq ko ‘ rsatgan ayri yo ‘ ldan yo ‘ rtib bormoqda.
O ‘ sha ko ‘ zga tanish xayolining bir burchagida xamon berkinibgina yashab
kelayotgan dasht qayda ekanligini izlab ketmoqda. Bu vaqtda esa baquvvat
oyoqlaridan quvvat ketayotganini sezar, barcha sezish qobiliyatlari yo ‘ qolib
borayotganini anglardi. S h unday ekan u faqat tezroq harakat qilish, ozroq
sustkashlik qilsa, kech qolishi mumkinligi haqida o ‘ ylardi. Birgina tepalik shu
birgina tepalikni oshsam, u yog ‘ i mening jonajon dashtim, degan xayol unga kuch
bag ‘ ishlardi. Biroq tepalik ortida nima borligi haqida o ‘ zi ham hech narsani
bilmasdi. Ammo unga omad kulib boqadi. U o ‘ z dashtini topdi .
Inson mehri yovvoyi hayvonlarni o ‘ ziga bo ‘ ysindira oladigan bir sehrdir.
Normurod Norqobilovning “ Tog ‘ odami ” asari qahramoni Jondosh yirtqich
hayvonlarni ham o ‘ z mehrining asiri qila olgan, biroq ularning qo ‘ rasida hech vaqt
tutib qolishga ur i nmas edi : “U yirtqich jonivorlarni imkon boricha uzoq saqlab
turmaslikka tirishadi. Faqat Chiporgina bundan mustasno. Yag ‘ rinidagi jarohat
bilan qo ‘ rg ‘ onga keltirilgan bu jonivor sog ‘ aygandan keyin ham ketmadi. Xuddi
xonaki itday, qo ‘ rg ‘ onda yashab qoldi. Qadam olishlari oliftanamo, fe’li yaxshi,
duch kelgan narsaga tumshuq suqavermaydi. Lekin juda hushyor, narigi dovondan
tosh yumalasa sezadi” 53
.
Inson h ar qanday muhitda ham, har qanday sharoitga ham ko ‘ nikuvchan, o ‘ z
aql-zakovati bilan qiyinchiliklarni qadam-baqadam engib bordi. Muhimi, undagi
istak va xohish, hayotga bo ‘ lgan qiziqish va ishtiyoq so ‘ nmasa shuning o ‘ zi kifoya .
“Bu yog ‘ iga ona tabiatning o ‘ zi murabbiylik qilib tarbiyalab boradi : “Tovatoshda
non pishirmoq unchalik qiyin emas. Avvaliga tosh obdon qizdiriladi-da, non uning
o ‘ zigagina emas, Cho ‘ li ham juda xush ko ‘ radi. Umuman olganda, C h o ‘ li azaldan
53
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 68-бет.
42

shirintomoq. Qo ‘ rg ‘ onga shishasiz qadam bosmaydi. Ichimlik undan, gazagi
Jondoshdan. Qo ‘ rg ‘ onda go ‘ sht qahat emas. Biror qo ‘ y so ‘ yilsa, eti anchaga
etadi. Bundan tashqari, Jondosh vaqti-vaqti bilan kaklik ovlab turadi. Qisqasi,
qo ‘ rg ‘ onda tishga bosgulik et hamisha topiladi” 54
.
Jondosh tog ‘ ni o ‘ z uyi deb hisoblab, unga begonalarning qadam bosishini
xohlamas, ov qilishlariga esa hech vaqt toqat qila olmas edi. Buning uchun dam
yashirin, dam oshkora kurash olib borar, shu yo ‘ l bilan o ‘ z mulki deb
hisoblaydigan tog ‘ va tog ‘ jonivorlarini himoyalardi :
“ Boshda u ovchilarga oshkora qarshi chiqib yurdi. Ammo bir safar ikki
yigitdan o ‘ lasi bo ‘ lib kaltak egach, bu xatti- harakati g ‘ irt bema’niligini fahmlab,
kurashning yashirin yo ‘ liga o ‘ tdi. Panadan turib ularning yuragiga qutqu soladigan
bo ‘ ldi, ya’niki yonib turgan olovni yoki yon-atrofini mo ‘ ljallab o ‘ q uzardi. Ana
shunda ko ‘ ring vahimani. O ‘ tirganlar kutilmagan bu hujumdan dovdirab,
sichqonning inini ming tanga sanab qolishardi. Ammo Jondosh ularni “in”da ham
tinch qo ‘ ymasdi. Pusib o ‘ tirgan joydan ularni “in”dan chiqishga va orqa-oldiga
qaramay qochishga majbur etardi. Bu ishda archalar-u, xarsanglar, butalaru o ‘ t-
o ‘ lanlar ko ‘ makka kelardi. Jondosh panadan turib xayoliga kelganini qilardi. Bu
jihatdan bu qiziq ermak edi. Keluvchilarning sarosimada tipirchilashlari,
vahimaga to ‘ la ko ‘ zlarning olayishlari, so ‘ ng dumbalarini likillatib qochishlari
barisi juda g ‘ aroyib edi” 55
.
Hozirda uning dilini o ‘ rtayotgan narsa tog ‘ da bo ‘ lib o ‘ tayotgan voqea edi.
Jondosh shu tobda ham o ‘ zi haqida o ‘ ylanmas, qo ‘ rasidagi hayvonlarning holi ne
kechishi haqida bosh qotiradi. Axir u erda uning uchun eng qadrli, yoshligidan o ‘ zi
parvarishlab, jarohatlariga malham bo ‘ lib boqqan beozor jonivorlari bor edida.
Ko‘rinadiki, olamni anglash, tafakkur tarzidan yiroq bo‘lsa-da, inson
xarakterining nobobot olamiga ko‘chirilishi, xuddi inson kabi istirob chekishi bejiz
emasligini kitobxon teranroq anglay boshlaydi. Shuning uchun ham, insonning
qalb istiroblari, o‘y-xayollari kabi ularda ham anglash, his etish kabi xislatlar
54
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 66-бет.
55
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Т., “Шарқ”, 2005. 93-бет.
43

mujassamlashganki bu esa, insonning vahsiyligini, o‘z manfaati uchun hech
narsadan qaytmasligi kabi qator xislatlarni ham namoyon etgan.
Yozuvchining “Tog‘ odami” asaridagi badiiy qahramonlarga nazar solar
ekanmiz, ularning o‘ziga xos qarashlari, hayotga, atrofga munosabatlarida yanada
teranlashadi. Buning boisi ham, inson va tabiat o‘rtasidagi dialektik birlikning
buzulishi bilan izohlanadi. Shuning uchun ham, asardagi turli hayvonlardagi
xarakter xususiyatlar, inson fojiasi bilan birlashib ketgandek, buning sababchisi
ham shaxs ekanligi teranlashadi.
2.2.Adib qissalarida ruhiy istiroblar talqini. Yillar davomida shakllanib
kelgan inson qismati, uning taqdiri hayot va tabiat voqealari bilan uzviy birlikda
shakllandi va shakllanib kelmoqda. Buning sababi esa, insonning tabiat bilan
uyg‘unlikda hayot kechirishi bilan uzviy bog‘liqlikda namoyon bo‘lgan. Shu
jihatdan, adibning “Tog‘ odami”, “Ovul oralagan bo‘ri” asaridagi voqealar rivojiga
nazar solinsa, buning juda teran, falsiy jihatlari oydinlashadi.
Asardagi Jondosh bir narsadan hayratlanardi, nega inson zoti bu qadar
bee’tibor va loqayd? Nega u borliq bergan ne’matlarni qadrlamaydi? Nega u o ‘ zga
jonni og ‘ ritishdan hech ham og ‘ rinmaydi, kabi savollarga javob topishga qiynalar
ekan, tog ‘ dagi to ‘ qnashuvda unga nisbatan nazari pastlik qilishganini ham hazm
qila olmas edi. Y o lg ‘ izlik insonni ruhan emiradi. U kishidagi qatiyatni zaiflaydi,
irodani susaytiradi, ishonchni so ‘ ndiradi, – umidni esa o ‘ ldiradi. Buni bilgan
qahramonimiz Jondosh iti Bo ‘ ynoq va yovvoyi, yirtqich hayvon qoplonni o ‘ ziga
hamro h qilib olgandi. Tog ‘ dagi birinchi tundanoq chipor ko ‘ zdan g ‘ oyib bo ‘ ldi.
Jondosh bo ‘ lsa bundan hech ham ajablanmadi . Uning dilida hech qanday qo ‘ rquv,
hech qanday hadik yo ‘ q edi. O ‘ z xayollariga g ‘ arq bo ‘ lganicha o ‘ tirar ekan, birdan
to ‘ zg ‘ ib ketgan diqqatini bir joyga to ‘ pladi : “U mayda-chuyda tashvishli o ‘ ylarga
erk bermaslikka tirishib, etning pishishini kutib o ‘ tirarkan, Bo ‘ ynoqning
irillashidan o ‘ ziga keldi. It tikilgan tomonga o ‘ girilib, kapalagi uchib ketdi. Ne
ko ‘ z bilan ko ‘ rsinki, quyidagi changalzordan pogonidagi yulduzlarni yiltillatib,
ikki militsioner chiqib kelardi. Ular zo ‘ rma-zo ‘ r odimlashayotgan bo ‘ lishsa-da,
Jondoshning nazdida shiddatli yugurib kelishayotgandek tuyuldi.
4

U ilk daf’a qo ‘ rquvni chuqur his qildi. Bu shu qadar yoqimsiz va noxush
tuyg ‘ u ediki, bunaqasini hali hech boshidan kechirmagandi. “To ‘ xta!” degan
hayqirig ‘ u, osmonga ketma-ket uzilgan o ‘ qdan emas, yuzaga kelgan vaziyatning
mohiyatidan yuragi orqasiga tortib ketgandi. Tavba, uni ta’qib etishayapti-ya!
Xuddi yaralangan jonivorning izidan tushgan ovchilarday quvlab kelishayapti-
ya!” 56
.
Bashir chandir anchayin usta izquvarlardan bo ‘ lib Sadir nazirni o ‘ ziga
ergashtirib tinmay harakat qilardi : “O ‘ z kasbiga o ‘ ta sodiq bo ‘ lib, ishga mas’uliyat
bilan yondoshar, shunchaki qimirlab yurganlarni jini sevmasdi. U bir xayoli kasb
mas’uliyati haqida og ‘ iz ko ‘ pirtirib yubormoqchi bo ‘ ldi-yu, lekin o ‘ zini tiydi.
Ichidan itini olib kelganidan mamnun bo ‘ lib qo ‘ ydi”. 57
O ‘ z ortidan quvib kelayotganini ko ‘ rgan Jondosh ko ‘ ksida nimalarningdir
sodir bo ‘ layotganini sezar, o ‘ ziga sig ‘ may karaxt bir holga tushib qolayotganini
sezib, bu holatdan qutilishga urinardi. Y o zuvchi asardagi bunday ruhiy holatlarni
g ‘ oyat go ‘ zal tarzda peyzaj tabiat manzaralari bilan uyg ‘ un tasvirlaydi . Jondosh
adolat uchun kurashgan, ammo haqiqatga etishish murakkabligini ham teran
ilg ‘ aydi. “Jondosh ta’qibga uchrash g ‘ oyat noxushligini, u kishida jirkanch bir
qo ‘ rquvni uyg ‘ otib, dunyoni tor, juda tor ko ‘ rsatib qo ‘ yishini ilk bor his etmoqda
edi. Shuningdek, qo ‘ rquvda rang mavjudligini, bu rang tevarakdagi boshqa
ranglar bilan qorishib, sovuq bir tus olishini anglab etgandi. Bu qo ‘ rquv uning
idrokida formali kishilar qiyofasida shakllanib, ular chiqib kelgan changalzor
rangi bilan uyg ‘ unlashib ketgandi. Bu manzara nihoyatda tunda dahshatli edi.
Uning qa’ridan o ‘ pirgan sovuq epkin kishi vujudini muzlatib, qochmoqqa majbur
etardikim, bunday paytda bandasi toshlar bag ‘ riga singisi, biror-bir archaga, yohud
butaga aylanib odam oyog ‘ i etishi qiyin bo ‘ lgan tog ‘ lar bag ‘ rida abadiy qolib
ketgisi kelardi. Afsus, tirik vujud tosh qotmaydi, shuningdek, archa-yu butaga ham
aylanmaydi. U xuddi yovvoyi jonivorlardek qochmog ‘ i, bekinmog ‘ i mumkin,
xolos” 58
.
56
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 80-бет.
57
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 81-бет.
58
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005.91-92-бетлар.
45

Hayot go ‘ zal xilqat. Inson ham uning yaratig ‘ i, bir bo ‘ lagi hisoblanadi.
Uning fusunkorligini, go ‘ zalligini his etish qiyin emas. Biroq Jondosh shu vaqtga
qadar tog ‘ go ‘ zalliklariga nazar solmaganligini, uning go ‘ zalligini his
etmaganligini mana endi tuymoqda edi.
Inson har qanday yolg ‘ izlikka, ayriliqqa bardosh bermasin, ko ‘ ngli hasrat
istaydi. Y o lg ‘ izlik oldida bosh egadi. C h unki yolg ‘ izlik faqat Ollohga xos ekanligi
hech kimga sir emas. Qiyinchilik, tashvish, inson yuragini ich-ichidan emiradi.
Asar qahramoni Jondosh ham ana shunday qiyinchiliklar to ‘ riga ilindi : “Jondosh
shu ketishda dovon tepasida nafas rostladi. Egnidagi paxtaligini yassi tosh ustiga
tashlab, bir chetiga omonatgina cho ‘ kdi. Ko ‘ ngli shu qadar hasrat istardiki,
yuragini kimgadir bo ‘ shatmoq o ‘ yida beixtiyor yonveriga alanglaganini sezmay
qoldi. Ammo bu tog ‘ u toshda dardkash topmoq mushkul edi. Toshlar saltanati
butun borliqqa beparvo holatda sokin mudrar, uning hatto ko ‘ kdagi quyosh ham bu
erga begonadek edi” 59
.
Bashir chandir va Sadir nazir uning ortidan borar, tobora tog ‘ oralab ketardi.
U yolg ‘ izlik hissini ko ‘ nglidan quvish uchun Bo ‘ ynoq va C hi porni doimo o ‘ ziga
hamroh qilib dardlarini to ‘ kib solardi. Bo ‘ ynoq unga sodiq va vafodor. C h ipor
bo ‘ lsa, u ham Jondosh uchun yaxshi do ‘ st va himoyachi edi. Biroq u yovvoyi
tabiat vakili. Uning ajdodlari o ‘ ziga xon, o ‘ ziga bek, tabiat qo ‘ ynida emin-erkin
yashab kelgan. U ham shu ajdodlarning davomchisi, tog ‘ -u tosh egalaridan biri.
Kuni kelib uning bosh olib ketishi tayin edi va shunday ham bo ‘ ldi. Butazor
oralab ko ‘ zdan yo ‘ qolar ekan Jondosh ortidan qarab qoladi : “Ovga ketdi, dedi
o ‘ zini chalg ‘ itish uchun. Bunga javoban it g ‘ ingshidi. Keldi,- dedi, Jondosh itning
g ‘ ingshishini anglasa-da o ‘ zini ishontirishga tirishib. Qornini to ‘ yg ‘ azib qaytadi.
Ammo Bo ‘ ynoq tinchimadi. Qoplonning qaytmasligini sezganday, g ‘ ingshishda
davom etdi. Qaytadi, Jondosh itni turtdi. Ko ‘ p g ‘ ingshimay, ma, nondan e!
Bo ‘ ynoq nonga qayrilib qaramadi. Jondoshning tomog ‘ idan ovqat o ‘ tmay qoldi. -
Nahotki, butunlay ketgan bo ‘ lsa!” 60
.
59
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 100-бет.
60
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005.107-108-бетлар.
46

Uning qaytishini uzoq kutgan Jondosh qaytmasligini bilib yana yo ‘ lga
ravona bo ‘ ldi. Bundan uning ko ‘ ksi qattiq og ‘ riqni his qilar va bu og ‘ riqdan yuragi
alamli achirdi. Ko ‘ zlagan manziliga kelgach, quvlovchilari anchayin ortda qolgan,
deb xayol qilib kech ovqatga bamaylixotir o ‘ zgacha tayyorlana boshladi. Bu
vaqtda esa Jondosh va Bo ‘ ynoqni bir hurkitib o ‘ tgan bo ‘ rilar galasi, izquvarlarni
ancha besaranjom qilgan, tuni bilan uyqusizlikdan aziyat chekib holdan toygan edi.
Hikoya syujetida voqealar rivojlanib borar ekan, inson va jonli tabiatning o ‘ zaro
ma’naviy ruxiy yaqinligi, o ‘ ziga xos hamdardligi kuzatiladi.
Tongda o ‘ q ovozi va iti Bo ‘ ynoqning ingrashidan cho ‘ chib uyg ‘ ongan
Jondosh, kechki ziyofat quyuq bo ‘ lganligidan boshi gangib tinmay miltiqni izlardi :
“Kutilmagan bu talato ‘ pdan bazo ‘ r o ‘ ziga kelgan Jondosh g ‘ or devoriga behol
suyanarkan, shundoqqina tumshug ‘ i tagida dum silkib turgan beo ‘ xshov itni
ko ‘ rdi. Unga hov birda ko ‘ zi tushganday bo ‘ lardi. So ‘ ng tepasida shiftday bo ‘ lib
turgan ko ‘ lankaga razm soldi. Bashir chandir tantanavor qiyofada iljayib turardi” 61
.
Jondosh go ‘ r og ‘ zida cho ‘ zilib yotgan Bo ‘ ynoqning tanasini ko ‘ rib achinmadi
ham. Endi unda hech qanday hatto anglash hissi ham yo ‘ q edi. U hech vaqt tog ‘ dan
ayro yashashni o ‘ ylamas va buni tasavvuriga ham sig ‘ dira olmas edi. Mana hozir
qo ‘ li bog ‘ liq tutqun kabi yurib borar ekan undagi ruhiy tushkun holat behad edi .
Tog ‘ lardan uzoqda yashash uning uchun o ‘ lim bilan barobar ekanligini yana-da
teranroq his etardi: “U hatto o ‘ zi tug ‘ ilib o ‘ sgan qishloqda bir kundan ortiq
turolmasdi. To ‘ rtta odamning orasida yuragi o ‘ z-o ‘ zidan siqilib ketaverardi.
Kishilardan ko ‘ ra qo ‘ rasidagi yovvoyi jonivorlarni o ‘ ziga yaqin ko ‘ rardi. Yigit
uchun olam tog ‘ u-tosh, tiriklik deganlari esa qo ‘ rg ‘ oni edi... Tog ‘ larni u inson
qavmidan qattiq qizg ‘ anib keldi” 62
.
Erkinlik, tabiatni asrash uning vazifasiga aylangan edi. Insoniyatning
tabiatga qilayotgan tajovuzidan dahshatga tushar edi. Ammo g ‘ addor muhit uning
erkiga chek qo ‘ yishga intilardi.
Erksiz likdan qutulishga uringan Jondosh jar og ‘ ziga ilinib o ‘ lim bilan
yuzma-yuz keladi. S h u dam uning ko ‘ zi ko ‘ kda parvoz qilayotgan burgutga
61
Норқобилов Н Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 129-бет.
62
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 138-бет.
47

tushadi : “Osmon sultoni erdagi bu g ‘ alati ishdan hang-mang bo ‘ lganday, kichik
doira yasab, ohista suzib yurardi. Unga Jondoshning havasi keldi. Qani endi,
qanoti bo ‘ lsa-yu, manavilarning qo ‘ li etmaydigan yuksak tog ‘ lar sari uchib ketsa.
Aslida, azaldan u burgutlarga havaslanib boqardi. Ulkan bu qushning havoda qilt
etmay suza olishidan hayratga kelardi” 63
.
Yozuvchi N.Norqobilov hikoyada tutqunlik, pastda esa qoyalar jahannami
uni bosh qahramonga mahorat bilan ro ‘ baro ‘ qiladi. Qay birini tanlash Jondosh
uchun shu tobda hech qanday o ‘ ylarli hol emasdi. U tutqunlikdan ko ‘ ra
jahannamni afzal biladi va ko ‘ zlarini yumdi : “Jondosh o ‘ zining bu “parvoz”i
hademay jahannam tubidagi toshlar saltanatida yakun topishini bilgani bois,
ko ‘ zlarini qayta ochmoqni istamadi. Uning tasavvuri ko ‘ zga aylangandi.
Tasavvurida esa o ‘ sha burgut qanotlarini keng yozganicha ohista parvoz etardi.
Ammo burgut parvozi uzoq davom etmadi... Jondosh kuchli zarbdan ko ‘ zlarini
ochib, o ‘ zini archa shoxlari og ‘ ushida ko ‘ rdi. U tik jarlik devorini yorib chiqqan
archa ustiga borib tushgandi. Sershox archaning baquvvatligini tanida his etarkan,
shuursiz bir ravishda butoqlardan biriga yopishdi. Tasavvuridagi parvoz izsiz
yo ‘ qolib, u tag ‘ in hayotga yuzma-yuz kelgandi. Tepadan mo ‘ ralashayotgan
basharalarga, oppoq daydi bulut zeb berib turgan ko ‘ m-ko ‘ k osmonga, zalvori
ostida ohista tebranayotgan archaning pishiq va yo ‘ g ‘ on tanasiga bamisoli
tikondek o ‘ ljasini poylab yotgan pastdagi qirrador toshlarga bir-bir ko ‘ z tashlarkan,
negadir, tik jarlik devorni yorib chiqqan archaning ko ‘ rimsizligi-yu baquvvatligini
o ‘ yladi. Bu xil archalar negadir bir-biriga o ‘ xshash bo ‘ lishini xayolidan o ‘ tkazdi.
SHundan so ‘ ng yuragida tug ‘ ilgan yashash ishtiyoqiga bo ‘ ysunib, archa shoxlari
orasiga tuzukroq o ‘ rnashdi” 64
.
Inson qazosi etmasa, risqi uzilmasa o ‘ lmaydi. Jondosh – mard va mag ‘ rur
odam. S h uning uchun uning «parvozi»ni adib burgutga qiyosan tasvirlaydi. Umid
yondi, yashashga bo ‘ lgan ishtiyoq qayta uyg ‘ onadi. Tog ‘ o ‘ z farzandini qutqardi.
Jondosh so ‘ qmoq bo ‘ ylab qoyalarga tirmashar ekan, archazor yoqasida ko ‘ zdan
g ‘ oyib bo ‘ ldi.
63
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 142-бет.
64
Норқобилов Н. Тоғ одами. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 14-бет.
48

K o ‘ rinib turibdiki, adib bosh qahramonning shaxsiy inqirozi omili sifatida
farzand tarbiyasini asos qilib ko ‘ rsatadi va buni boshqa qahramon tomonidan
e’tirof etilganligini isbotlaydi. Deylik, yozuvchining “Quyosh tutilgan kun”
hikoyasidagi Sobir polvon yoki “Oriyat” hikoyasidagi Husan polvon kabi obrazlar
xarakterini maxsus o ‘ rgangan adabiyotshunos olim Hakimjon Karimov shunday
fikrlarni yozadi: ”Normurod har bir asarida tabiat bilan insonni uyg ‘ unlikda
tasvirlaydi. U tabiatdan shunchaki manzara yaratmaydi, undan mohiyat qidiradi,
kishi diqqatini o ‘ ziga jalb qiladi” 65
.
Normurod Norqobilov tog‘ bag‘ri qishloqlarini rosa kezadi: ovchi, tog‘chi,
o‘qituvchi, qizu ayol, bo‘ri, it, ayiq, qoplon singarilar fe’lini ko‘p va xo‘p
o‘rganadi. Odam bozorini kezadi, imkon qadar badiiy so‘z vositasida ularni
baholashga harakat qiladi. Unda munosabatlar, chinu yolg‘on xatti-harakatlar,
tuslanish va turlanishlar ko‘zga tashlanadi. Yozuvchi hayvonu inson aro rango-
rang duellarga – detektiv munosabatlarga duch keladi.
Y o zuvchi o‘z asarlarida tiriklik hayot mohiyatiga mos qator his-tuyg‘ularni
go‘zal bir yo‘sinda ochib berishga harakat qiladi. Badiiy asar ro‘y bergan qiziqarli
voqealar tasviridan emas, balki inson ko‘ngli to‘lg‘amlarining mikrotahlilidan
iboratdir. Har bir inson olam va odamiyatni o‘z fahmi-farosati darajasidagina
anglay oladi. SHuning uchun bugungi adabiyotda odamdan tashqaridagi
voqealarga emas, inson ruhiyatida sodir bo‘layotgan ichki kechinma va
jarayonlarga ko‘proq e’tibor qaratilmoqda.
Adibning “Ovul oralagan bo‘ri” qissasida keltirilgan peyzaj tasviri asar
qahramoni Ch o‘ngkalla x arakteri bilan uyg‘un ifodalangan. Y o zuvchi insondagi
his-tuyg‘u va odamiylik fazilatlari yo‘qolishini qish chillasidagi qorsiz dasht
timsoli da jonli gavdalantiradi. Inson gohida his-tuyg‘ulariga asir bo‘ladi, boshqalar
qalb tuyg‘ularini his qila olmaydigan, bir ozgina yutuqdan havolanib, atrofida
kechayotgan hodisalardan bexabar, befarq, loqayd odamga aylanadi. Buni
qarangki, yozuvchi asarida xuddi shu haqda quyidagi fikrlarni yozadi : “Salom
mergan qishloqdoshlarining hadyalarini xushnud qabul qilishda davom etarkan,
65
Каримов Ҳ.Истиқлол даври адабиёти. – Тошкент: Янги нашр нашриёти. 2010 йил, 159-бет.
49

shu tobda o‘ziga ajal timsoli ko‘z tikib turganini xayoliga keltirmasdi. U
maqtovlardan mast, hadyalardan baxtiyor edi. Dashtdagi tulki-yu quyonlarga
qiron keltiruvchi bu kimsa bo‘rini ilk bor qo‘lga tushurishi edi” 66
.
Tabiat mahsuli bo‘lgan b ir jonivorning ayriliq azobidan qiynalishi, fig‘oni
samolarni qaqshatib, mahzun oh chekishi, mag‘rur boshini egishi kishini taajjubga
soladi : “Yaydoq dashtda hidning saqlanishi qiyin. Shunga qaramay, Cho‘ngkalla
ayrim hidlarni farqlay bildi. Ammo bundan ko‘ngli oroyish topmadi. Yolg‘izligi
kor qilib, ichki bir dard bilan g‘ingshib yubordi. Bu nidoda judolik alami emas,
yolg‘izlik mavjud edi. Oqyoldan judo bo‘lganini u hanuz xayoliga keltirmasdi.
Oqyol shunchaki bandi, bandini esa qutqarmoq kerak.” 67
.
A zobli xijrondan qiynalar ekan, qissa qahramoni C h o‘ngkalla hozirda
qavatida bo‘lmagan jufti Oqyol bilan boshidan kechirgan yaxshi, quvonchga to‘la
xushbaxt kunlarini, shu bilan birga birdam ko‘ngilni g‘ash qiluvchi, eslaganda
bag‘rini o‘rtash bilan qandaydir og‘riqni his qilishi uni qiynoq gulxanidan otilgan
bir parcha cho‘g‘ kabi kuydirardi : “Toshliburunda katta bir fojia yuz bergandi.
Qoya etagidagi uyalarida ularning to‘rt bolasi nobud bo‘lgandi. Ular cho‘ponlar
tomonidan tutunga dimiqtirib o‘ldirilgandi. Cho‘ponlar ular inini qanday topishgan
bu yolg‘iz Xudoga ayon.
Ammo ovdan qaytishganda, to‘rtala bolasi ham tarashaday qotib yotardi.
Shundan beri u tutun hidini jinidan battar yomon ko‘radi. O‘shanda Oqyol rosa
bo‘zlagandi. Bir hafta bolalarini yalab-yulqab, oyoqqa turg‘izmoqqa uringandi.
Barcha harakatlari besamar ekanligini anglagach esa, oyga qarab uvlagandi.
Cho‘ngkalla ichki bir istakka itoat etib, qator yotqizilgan bolalarning ustiga tuproq
sochgan. Oqyol unga qarshilik ko‘rsatmagan.
Keyin tuproq uyumini hidlab-hidlab, boshi oqqan tomonga uloqib ketgan.
O‘shanda u bemaqsad daydigan, yo‘lida uchragan jonliqlarni tilka-pora qilib
tashlagan. Uning bu yurishi sel yuvgan jarlikkacha davom etgan. Oqyol jar
yonidagi soz tuproqda to‘rt kun kuchala tushib yotgan. Cho‘ngkalla sodiq yor
sifatida jar tubida uning tinchini qo‘rigan, tunlari ovga chiqib, o‘lja bilan qaytgan.
66
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 8-бет.
67
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005.11-бет.
50

Biroq Oqyol xo‘rakka og‘iz urmagan” 68
. Bo‘rilar oilasidagi fojia – C h o‘ngkalla
bilan Oqyolning iztiroblarini adib realistik tasvirlaydi.
Shunday fojiali yo‘qotishdan butunlay tushkunlikka tushib, o‘zini yo‘qotib
qo‘ymagan, qolaversa, befarq va loqayd tushkun ruhiy holati o‘z izmiga sola
olmagan bu arloni bo‘rini asarda qat’iyat timsoli sifatida ko‘rishi mumkin. U har
qanday sharoit va har qanday vaziyatda ham C h o‘ngkalla bir necha bor Oqyolni
izlab qishloq tomon yo‘l soladi. Uning sevgisi shu darajada kuchliki, odamlar
tomonidan beriladigan adadsiz qiynoqdan ham, o‘limdan ham qo‘rqmaydi. Uni
faqat Oqyolning isi o‘ziga chorlaydi. Biroq bu is uni o‘zi uchun mutlaqo begona
bo‘lgan hidlar tomon etaklar, yuragida xadik va qo‘rquv hislarini uyg‘otar edi.
Ovul yoqasida joylashgan balandlikda ulkan boshini, baquvvat oyoqlarigi
qo‘yib, qishloqni mahzun va jiddiy kuzatadi. Asarda vafodorlik, mehr-muhabbat,
sadoqat kabi insoniy fazilatlar yuqori o‘rinni egallaydi. Eng muhimi, bu insoniy
fojialar bo‘rilar xarakterining o‘ziga xos qirralarini namoyon etish bilan
ko‘rsatiladi. Qissadagi voqealar rivojida, nafaqat, insondagi ijobiy fazilatlar, balki
salbiy jihatlar ham juda jonli gavdalantiriladi . Teranroq nazar tashlansa, qissa
muallif hozirgi kun uchun dolzarb bo‘lgan ekologik tarbiyani ham o‘quvchi ongiga
qahramoni C h o‘ngkalla orqali, juda muhim ramziy obraz vositasida singdiradi.
C h o‘ngkallaning jufti Oqyol ovchilar qopqoniga tushib, Salom merganning
qurboniga aylandi. Vafodorlik timsoli sifatida berilgan bo‘ri tabiatida juda go‘zal
his-tuyg‘ular xuddi inson qalbidagi ruhiy holatlarga monand ko‘rsatiladi.
Shaxsda insonda tuyg‘u bo‘lmasa, quyosh haroratsiz, tabiat rangsiz, tiriklik
va xayol ruhsizlik kasb etadi. Biz tahlil qilishga urinayotgan mashhur "Ovul
oralagan bo‘ri ” q issasi zotan insonlar xususida bo‘lmasa-da, tabiatning yaratig‘i
bo‘lgan, o‘z dunyosining mushkulotlari bilan kurashib dasht va o‘rmonlarda
yashovchi bo‘ri haqida. Asarda Salom mergan ziddiyatli obraz. Bo‘ri – obrazi
konseptual obraz darajasiga ko‘tarilmagani kabi Salom mergan obrazi ham badiiy
etilmagan. Bundan kelib chiqadigan ma’no asarda yozuvchi g‘oyasi konseptual
darajada ko‘tarilmagan. Asarda Salom mergan bir qator qat’iyatsiz, irodasi
68
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 17-бет .
51

bo‘sh, tez havolanuvchi, o‘zgalar fikriga tez og‘ishib ketuvchi shaxs sifatida
tasvirlanadi. U tabiatdan fe’li yumshoq inson sifatida keltirilgan bo‘lsa-da,
boylikka o‘chlik hissi uning bu hislatlarini ko‘mib tashlaydi. Manmanligi,
tajangligi uning muvofaqqiyatiga, erishish yo‘lidagi eng katta muammoli
to‘siq ekanligi asarda yaqqol ko‘rsatiladi. Bizga ma’lumki, hayot so‘qmoqlarini
bosib o‘tgan inson xarakterini o‘zgartiradi. Talqinlar davomida inson va nabobot
olami haqidagi talqinlar tahlil etildi va tabiat va inson dialektik birlikda hayot
kechirishiga alohida urg‘u berildi.
C h o‘ngkalla Salom mergan oldida – uning qarshisida juda ojiz qolgandek
ko‘rinadi. Ayriliq azobi har qanday qat’iyatni, har qanday irodani sekin-asta bilan
emiradi. Qat’iyat bir tog‘ bo‘lsa, tosh yo‘nuvchi uni bir chekkadan yo‘nib ado
qiladi. Uzoq ayriliq xijroni C h o‘ngkallaning ruhiyatini mahzun ezmoqda edi .
“Cho‘ngkalla bo‘rilarcha kuldi va harakatini sal sekinlatdi. Oqpanjaning
quvib etishiga imkon yarata boshladi. Ana u oppoq panjalari ostidan namtuproq
sochib tobora yaqinlashtirib kelmoqda. Uning hadigi Malla itdan edi. Agar itlar
tenglashsa, o‘ylagan rejasini amalga oshirish mushkul kechardi. Baxtiga Oqpanja
yanada tezlashib, itlardan ancha ilgarilab ketdi va bir muddatdan so‘ng
Cho‘ngkallaning naq yag‘riniga og‘iz soldi. Biroq tishi raqibining yag‘riniga
etmay, o‘zining bo‘yni bo‘rining dahshatli jag‘lari orasiga tushib qoldi” 69
.
Salom merganning tunlari poyloqchilikda o‘tardi. Y u ragi qo‘rquv, hadik
bilan to‘lar, qurol ushlagan qo‘llari o‘ziga bo‘ysinmay sassiz titradi. Bir jon oluvini
poylab o‘tirar ekan, xayolidan turli narsalarni o‘tkazadi, o‘z ahvolidan norozilanib
do‘stlarining issiq ko‘rpada rohat qilib orom olayotganlaridan noliydi : “Ko‘ngliga
insof inib, miltiq tutgan qo‘li tamomila bo‘shashgandi. Biroq Go‘ngtepada
Cho‘ngkallaning qorasini ilg‘ashi bilan yuragidagi bu his izsiz yo‘qolib, uning
o‘rnini o‘sha-o‘sha ochko‘zlik egalladi. Bir sigirning puli har qanday yaxshi
o‘ylardan ustuvor keldi” 70
.
Asardagi voqealar rivojiga nazar tashlar ekanmiz, Salom merganning o‘z
olami bilan kurashishi, ammo buning yaxshilik bilan tugamasligini bilsa-da, oriyat
69
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 36-бет.
70
Норқобилов Н. Ажал чорлаган кун. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 37-бет.
52

uchun qilayotganligini istirob bilan xayolidan kechiradi. Nafsning qurboniga
aylanib borayotgan inson fojialari juda teran talqin etilganki, bu esa nabobot
olamining ayanchli kurashlarida teranlik kasb etganligini kitobxon anglay
boshlaydi.
II bob bo ‘ yicha xulosa:
1.Xarakterlarni individuallashtirishda obrazning tashqi ko ‘ rinish chizgilari,
ya’ni portretga ham alohida ahamiyat berish N.Norqobilov hikoyalari poetikasiga
xos xususiyat sanaladi. Portret chizgilarining tashqi va ichki obrazi olamni
namoyon etadi. Muallif qahramonini psixologik jihatdan tavsiflaydi va uning
kechinmalari va ruhiyati orqali inson tabiatining o ‘ ziga xosliklarini ko ‘ rsatib
o ‘ tishga harakat qiladi.
2.Iste’dodli adib Normurod Norqobilovning inson obrazini yaratilishdagi
individuallashtirish usuli asarlari muvaffaqiyatini ta’minlovchi va adibning poetik
mahoratidan darak beruvchi omillar sirasiga kiradi. Adib o ‘ z qissalarida milliy
xarakterga ega obrazlarni oriyatli, mard va jasur insonlar sifatida tasvirlashi muhim
poetik jihat hisoblanadi.
3.Adibning mahorati, voqea-hodisalar mohiyatini oydinlashtirish jarayonida
inson va tabiat munosabatiga, ular o ‘ rtasidagi parallel tasvirlarga urg ‘ u berishida
kuzatiladi. Yozuvchi hikoyalaridagi Tal’at, Ashur, Nurbek, Dilmurod, Jondosh
kabi turli obrazlarning ruhiy-psixologik tasvirida milliy o ‘ ziga xoslik bo ‘ rtib
ko ‘ rinadi.
4. Adib qissalari jahon adabiyotining nodir namunalari bilan taqqoslaganda,
N ormurod Norqobilov tabiat va inson munosabatiga xos tasvir tamoyillarida
qaysidir jihatdan Ch ingiz Aytmatovdek alloma adibning adabiy maktabida ta’lim
olgani ham seziladi. Har ikki adib tabiat va inson birligini talqin etar ekan, ularning
talqinidagi yovuzlik sari qadam qo‘ygan inson fojialari bir nuqtada uzviy birlikni
hosil qilganligiga amin bo‘ladi. Bunday talqin xususiyati ham ijodkorning
mahoratining belgisidir.
II I BOB
53

BADIIYLIK VA IJODKOR MAHORATI
2.1. Obraz yaratish va badiiylik . Badiiy adabiyot markazida inson turar
ekan, mohir nosirlar uni yakka-yolg‘iz tasvirlamaydi. Balki tabiat hodisalariga
uyg‘un ravishda qalamga oladi. Shu jihatdan, Normurod Norqobilov o‘zbek
nasrida odam, tabiat, hayvonot olamining o‘zaro murakkab munosabatlarini
muqoyasalar asnosida aks ettirishga intilayotgan ijodkordir.
Yozuvchining turli xarakterdagi asarlarining barchasida inson qismati va
tabiat uyg‘unligi yuksak talqin etilgan. Shuning uchun ham, “Ovul oralagan bo‘ri”
asarida obrazlar olami insonni, tabiatni, borliqni kengiroq anglash imkonini beradi.
Bu esa, inson va tabiat mavjudodlarining ham birliogini, ular o‘rtasidagi
muvozanatni anglashga, his etishga asos bo‘ladi.
“Ovul oralagan bo‘ri” asarda Salom mergan obrazi asarda ancha qat’iyatsiz,
irodasi bo‘sh, tez havolanuvchi, o‘zgalar fikriga tez og‘ishib ketuvchi shaxs
sifatida tasvirlanadi. U tabiatan fe’li yumshoq inson sifatida keltirilgan bo‘lsa-da,
boylikka o‘chlik hissi uning bu hislatlarini ko‘mib tashlaydi. Manmanligi,
tajangligi uning muvafaqqiyatiga erishish yo‘lidagi eng katta muammoli to‘siq
ekanligi asarda yaqqol ko‘rsatiladi : “S h unga qaramay, oxirgi daqiqada miltiq
milini atay titratdi. Ichki bir istak so‘nggi lahzada uni shu ishga undadi va oqibat,
yirik qo‘rg‘oshin Cho‘ngkallaning boshi ustidan o‘tib ketdi.
Qissada Cho‘ngkalla jonholatda dasht tomon qochdi. Salom mergan ikkinchi
o‘qni bo‘shatmadi. Otgani bilan tekkizishi qiyin edi. U itlarning xurujiga birpas
quloq tutib turarkan, sovuqdan yorilgan lablaridan shu so‘zlar uchdi: – SHeriging
ombortomda. Endi meni o‘sha erdan topasan. Y o men seni tinchitaman, yo sen
meni! U ombortomga kirib, burchakdagi bo‘sh qoplarni erga tashladi-da,
Oqyolning qavatiga yotib oldi. Avvalroq shu ish xayoliga kelmaganidan ichida
o‘zini so‘kib ham qo‘ydi. U juda tez pinakka ketdi”. 71
Har qanday janrdagi badiiy
asarda voqelik bayoniga obrazlararo konflikt qiziqarli tus beradi. Cho ‘ngkalla bilan
Salom mergan o‘rtasidagi zimdan ziddiyat o‘quvchining e’tiborini tortadi.
71
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 54-бет.
54

“Ovul oralagan bo‘ri” qissa si da yoritilgan jondor – Ch‘ngkallaning umri
davomida ishonib, sevib, birga (to‘dadan ayro holda yashasa - da) baxtli
umrguzaronlik qilgan juftidan, yupanchidan judo bo‘lgan holati va uning
ichkarisi da kechgan zilzilalar silsilasi jondorning ruhiy olamini, ingroq nidosini va
juftiga bo‘lgan sadoqatini nihoyatda teran aks ettir adi : “Axir dashtda
sanqiganingda, oyog‘ing ostida qorning g‘irchillashiga nima etsin. Qorga
cho‘milishlarni-ku asti qo‘yaverasiz. Hozir ayni qorga cho‘miladigan havo edi.
Biroq u narsa Ch‘ngkallaning yuragiga sig‘mas, negaki, kutilmaganda u urg‘ochi
bo‘ri Oqyolning izini yo‘qotib, qonli xalqobga duch kelib turardi-da. Qon
Oqyolniki, ammo jasadi ko‘rinmasdi. Ayni shu narsa Ch‘ngkallaning ortiqcha
bezovtalanishiga izn bermasdi. Nega deganda, jonivorlar to sherigining jonsiz
jasadiga duch kelmaguncha judolikka ishonmaydi” 72
. Bu tasvirlarda ongsiz
jonivorning xuddi odamlar kabi iztirob chekishi, fikrlashi kabi talqinlar asosli
ifodasini topgan. To‘g‘ri, yozuvchi bu o‘rinda majoziy obraz orqali insonga xos
bo‘lgan va bo‘lmagan xislatlarni talqin etgan.
Asarda insoniyatga xos bo‘lgan ba’zi bir xislatlar ham yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Bu Salom mergan obrazi da ifodalanadi. Salom merganni obro‘, shon-
shuhrat va qandaydir mukof o tni deya qora tunda jondor poylamoqchiligini yoki
shu vahimali tunda xayollar iskanjasida qolib, turli o‘y-fikrlarni yozuvchi mahorat
bilan tasvirlaydi: “Eng qizig‘i, yovvoyi jondor juftini qidiradi, bu borada hatto
o‘limga tik boqadi. Odamzod esa o‘lib ketganing bilan ishi yo‘q. Ana, ayoli holing
qalay demaydi. To‘ng‘ib qolmang, deganicha qaytib qorasini ko‘rsatgani yo‘q.
Qo‘shnilari miltiq ovozidan ham uyg‘onishmaydi. Uyg‘onishsa-da, issiq ko‘rpadan
bosh chiqargisi kelmaydi. Salom mergan bilan necha pullik ishi bor ularning.
Ertalab jasadini ko‘rishsa-da, bir tuki qilt etmaydi, yo‘liga achingan bo‘lishadi.
Yaqinlari yig‘lab siqtashadi… Keyin Salom mergan degan banda o‘tganligini
hamma unutadi. Y o vvoyi bir jondorcha bo‘lolmas ekanmiz, yashashdan ne
maqsadu, ne ma’ni unda?” 73
.
72
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. –Тошкент: Шарқ, 2005. 56-бет.
73
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. – Тошкент: Шарқ, 2005. 57-
бет.
55

Kitobxon o‘yga tolar ekan, insonlar o‘rtasidagi mehrning, odamiylik kabi
tushunchalarning asta-sekin yo‘qolib borayotganligini teranroq his etadi, bundan
iztirobga tushadi. Xuddi shu kabi o‘y-fikrlar asar davomida Salom merganni tinch
qo‘ymaydi. Urg‘ochi bo‘ri Oqyolning qaysarligi, tixirligiga qaramay, o‘z juftini
deya tunda mardlarcha ikki bor o‘limga ro‘para kelgan – Ch‘ngkallani ko‘rgan
Salom mergan bo‘rining yo‘liga qopqon qo‘yishni taklif etgan Norqul cholning
fikriga qarshi turadi . So‘ng Ch‘ngkalla mard jondor, u faqat mardona o‘limga
loyiqligini alohida ta’kidlaydi. Bu o‘lim esa faqat miltiq bilan amalga oshirish
lozimligini qayd etib, o‘zi sezmagan holda arloni bo‘ri Ch‘ngkallaga mehr qo‘yadi.
Mukofot dardida bo‘lgan va buning uchun jondorni o‘ldirishga shay turgan
Salom merganning asar so‘ngida Ch‘ngkallaga bo‘lgan munosabati o‘zgaradi:
“Jondorning qishloqqa tikilgan ko‘zlarida yosh qotib qolgandi. Bechoraning yuragi
judolikka bardosh berolmagandi. Buni daf’atan anglab etgan Salom merganning
tomog‘iga yong‘oqdek narsa kelib tiqildi. Egilib jondorning boshini silarkan,
chuqur xo‘rsindi. S h unda u mukofot naqdligini o‘yladi. Biroq bundan zig‘ircha
quvonmadi. Jondorning yoshli ko‘zlariga qarayolmay, uzoq-uzoqlarga termulib
qoldi” 74
.
Salom mergan obraziga o‘zgacha yondoshgan. Asar boshida mansab, obro‘,
shon-shuhratga o‘ch, mukofot dardida tunni tun demay, kuyib pishayotgan odam
syujet voqeligi echimida umuman boshqa insonga aylanadi. Uning tosh qalbida
hayvonot olamiga nisbatan iliqlik paydo bo‘ladi. Inson va nabotot olami
o‘rtasidagi ziddiyatlar mahorat bilan talqin qilingan bu qissada jamyatdagi
ijtimoiy-maishiy fojialar majoziy obrazlarga singdiriladi. Inson va tabiat birligi,
uning biri ikkinchisiga kerakligini teranroq anglashga undaydi.
Salom mergan xarakterining o‘zgarishini adib detallashtirib, odamlar
o‘rtasidagi mehrning yo‘qolishi, ammo hayvonot olamidagi o‘zaro mehr qissa
qahramonini shunday fikrlashga majbur qiladi. Buni o‘quvchi arloni bo‘ri
Cho‘ngkalla o‘lganidan keyin Norqul chol va Eson polvonlar jondorni tepib,
74
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. Қаранг: Овул оралаган бўри. Қиссалар. – Тошкент: Шарқ, 2005. 58-
бет.
56

terisini shilmoqchi bo‘lganida bunga qarshi chiqqani Salom mergan bo‘rini
izzatlab ko‘mish kerak, degan so‘zlaridan aniq his etadi.
Normurod Norqobilov arloni bo‘ri Ch‘ngkalla va Salom merganning o‘y-
mushohadalari orqali insoniyatda tobora kamayib borayotgan ba’zi bir xislatlarni
bir-biriga bo‘lgan mehr-muhabbat, jonkuyarlik, o‘zaro ishonch, odamiylik,
samimiylik, insoflilik kabi qator umuminsoniy xislatlar va shu bilan birga tabiatni
asrab-avaylash, uni muhofaza qilish, nabotot olamiga mehr qo‘yish hamda uning
oldidagi burch va mas’uliyatni yo‘qotmaslik kabi g‘oyalarni ilgari suradi.
Bunday umuminsoniy g‘oyalar, bevosita inson va hayvonot olami
munosabatlari mashhur qirg‘iz adibi Ch. Aytmatovning “Oq kema”, “Asrga
tatigulik kun”, “Qiyomat” kabi asarlarida juda mahorat bilan badiiy aks ettiriladi.
Badiiy asarni o‘rganish vositasida muayyan millat adabiyoti, tarixi, madaniyati
haqida turfa xil taassurotlar vujudga keladi. Insonni ezgulik, yaxshilik ruhida
tarbiyalashda badiiy adabiyotning roli beqiyos. S h uning uchun adabiyot millat,
elat, qabila, urug‘ tanlamaydi. Har qanday millat adabiyotida inson va u yashagan
davr muhiti o‘z aksini topadi. Insoniyat yaratilibdiki, badiiylik qonuniyatlari
zamirida insonni anglash, his etish, tafakkur dunyosidagi o‘zgarishlarni badiiy
talqin etib kelmoqda.
Badiiylik zamirida hayot va inson, uning badiiy obrazi o‘z ifodasini
namoyon qilish orqali shaxs qismati, botiniy olami, badiiy xarakterlar darajasiga
chiqishini ta’minlaydi. “Badiiylik ijodiy-ruhiy faoliyat mahsuli o‘laroq dunyoga
kelgan asarning san’atga mansubligini belgilovchi xususiyatlar majmui. Obrazlilik
badiiylikning birlamchi sharti sanalib, u voqelikni badiiy obrazlar orqali idrok
etish, badiiy obrazlar vositasida fikrlash demakdir” 75
.
Darhaqiqat, badiiylik obrazlilik bilan uzviy birlikda mavjud bo‘lar ekan,
obrazlilikning ham o‘ziga xos tamoyillari mavjuddir. Bu haqida so‘z yuritgan
adabiyotshunos To‘xta Boboev shunday muhim nazariy qarashni ilgari suradi:
“Obrazlilik – san’atning asosiy xususiyati, hayotni o‘zlashtirishning o‘ziga xos
75
Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. – Тошкент: Академнашр, 2010. 56-б.
57

shakli va usuli, uning “tili” va shu bilan birga hayot hodisalari ustidan chiqargan
hukmi”dir. 76

O brazlilik – badiiy ijodning eng xarakterli mohiyatini ochishga xizmat
qiladi. Shning uchun ham, asar poetikasi badiiy obraz, badiiy til, tabiat va uning
hodisalari, jamiyat, insoniyat, jismlar, buyumlar, hayvonat dunyosi kabilarning
barchasiga doir talqinlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Bularni tadqiq etish
ijodkorning badiiylik mezonlariga qanchalik amal qilganini ko‘rsatadi.
Badiiylikning o‘ziga xos tomonlaridan biri shakl va mazmunning dialektik
birligidir. Ana shu birlik ta’minlansa etuk badiiy mukammal asarlar maydonga
keladi. O‘tgan asrning so‘nggi choragida adabiyot maydoniga bir qator navqiron
avlod kirib keldi; ularning barchasi zamonaviy adabiyot taraqqiyoti uchun xizmat
qilishdi. Ular shunday bir sharoitda adabiyotga kirib keldiki, uning zamirida erkin
so‘z va fikr aytish imkoniyatini ham o‘sha davr muhiti yuzaga chiqarayotganligini
ham alohida qayd etish kerak. Bu davr ijodkorlari adabiyotning, hattoki, badiiylik
mezonlarini yangilanishiga sezilarli ta’sir o‘tkaza oldi.
“Adabiyotning bosh mavzusi inson bo‘lgani bois uning xilma-xil holat,
harakat, intilishlari badiiy asar uchun material bo‘la oladi. Lekin badiiy asarda
gavdalantirilgan voqea-hodisalar hayotda ro‘y bergan yoki bo‘lishi mumkin
voqealarning shunchaki bayoni emas, balki ularning muayyan nuqtai nazardan
qayta ishlangan shaklidir” 77
. Hayot voqeligini turli adabiy tur va janrlar ifodalashi
mumkin, ammo chinakam badiiy asar iste’dod sohibining hayotdan olgan
taassurotlari va saboqlari mahsuli hamdir . O‘z asarlari uchun muallif hayotdagi
barcha ikir-chikirlarni emas, asar badiiyligiga monand eng xarakterli o‘rinlarnigina
tanlaydi va obrazlar olamiga tayanib talqin etadi.
Yillar davomida shakllangan xuddi mana shu an’analar, o‘tgan asr davomida
adabiyotni ma’lum bir mafkuraga xizmat qildirishga harakat qilganligi, so‘z
san’atkorining hayotga va olamga teranroq nazar solish imkonini bermaganligi
bugungi kunda hech kimga sir emas. O‘tgan asr so‘nggida o‘zbek adabiyotiga
76
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. 41-б.
77
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. 42-б.
58

kirib kelgan ijodkorlarda inson va olamga, hayot va haqiqatga teran nazar solish
an’anasi kuchli edi.
Adabiyotshunos Abdug‘afur Rasulov ta’kidlaganidek: “Insonning barcha
qutirishlariga tabiat chidadi, “sharif-ku, insofga kelib qolar”, deya o‘ziga taskin
berdi. Bo‘lmadi. Tabiat ham insonga qarshi bosh ko‘tardi. Tabiat va inson ixtilofi
qiyomat qoyimni naqd qilib qo‘ydi. Inson tabiatnigina emas, o‘zini-o‘zi nobud
etishga shitob bilan kirishdi. Qiyomatning aniq ko‘rinishlari ro‘y berdi” 78
.
Inson o‘zi yaratgan mo‘‘jizalar oldidagina emas, tabiat oldida ham ojiz
qoladi. Tabiat insonning dialektik birligi unitilish darajasiga kelib qoldi. Ammo
o‘shanda ham inson bu holatning sabablarini anglab etmadi. Tabiat insondan
“o‘ch” olishga kirishgandan keyingina ekologik fojialarga yaqinlashganligini
teranroq his eta boshladi. Shunday bir vaqtda inson qalbida iztiroblar shakllandi,
bu iztirob ijodkornigina emas, kitobxon qalbini ham larzaga sola boshladi.
Iztirob mavjud joydagina adolat, haqiqat borligicha namoyon bo‘ladi. Inson
o‘z jismi oldidagina emas, tabiat mo‘‘jizalari oldida ojiz qola boshlaydi. Yillar
davomida inson iztiroblarini tabiat, nabotot olami orqali, ularning dialektik
birligini talqin etishga buyuk iste’dod sohibi Chngiz Aytmatov tinimsiz harakat
qildi. Inson va nobotot olami oldidagi uzviy birlik ularning mavjudligi emas, butun
borlig‘ini namoyon etadi. “Negaki iztirob hayrat manbaidir. U yuraklarni
g‘ubordan poklab, atrofimizni o‘ragan olamni chuqurroq anglashga ko‘mak
beribgina qolmay, eng buyuk san’atkor tomonidan olam hodisalarining mukammal
darajada uyg‘un va barkamol yaratilganligiyu boshqarilib turilishiga tasannolar
o‘qimoqqa rag‘bat uyg‘otadi” 79
.
Asosli ta’kidlanganidek, iztirob borliqni, Yaatganni, olamni anglashga olib
keladi. Iztirobsiz yozilgan asar inson qalbini larzaga sola olmaydi. Xuddi shu
iztirob, insonga o‘zligini anglash, atrof-muhitga teranroq nazar solish va xulosalar
chiqarish imkonini beradi. Bu esa insonni befarqlik tuyg‘usidan xalos etib, uning
qalbidagi, shuuridagi dardlarni yuzaga chiqarishga izn beradi.
78
Расулов А. Бадиийлик – безавол янгилик. Илмий-адабий мақолалар, талқинлар, этюдлар. – Тошкент:
Шарқ, 2007. 83-б.
79
Ғаниев И., Ибрагимов Р. Чингиз Айтматов ва ХХ аср. – Тошкент: Академнашр, 2013.10-11-б.
59

Haqiqat achchiq bo‘ladi, ammo uni anglash, his etish insonni barkamollik
sari eltadi. Qayd qilingan fikrlarga asoslangan holda, ijodkorning eng asosiy
vazifasi murakkab hodisalarni sodda, obrazli qilib etkazish, tushuntirish ekani
ma’lum bo‘ladi. Anglash va his etishni odamlar qalbida nur kabi sochishga intilgan
har bir ijodkor kitobxon qalbini ham zabt etadi. Axir, buyuk so‘z sohibi Chngiz
Aytmatov ham tabiat, inson uning birligini o‘z vaqtida talqin eta olganligini qayd
etmoqchimiz. Bu an’analarni izchillik bilan davom ettirayotgan bir qator ijodkorlar
o‘zbek adabiyotida ham qalam tebratdi va qalam tebratmoqda. Shkur Xolmirzaev,
Normurod Norqobilov, Shyim Bo‘taev, Luqmon Bo‘rixon kabi nosirlarning
asarlariga nazar tashlansa, qayd qilingan holatlar zamirida ma’lum darajada bo‘lsa-
da, haqiqat mavjudligini his etiladi. Adiblar yozgan asarlarda insonning ma’naviy
olami, uning dardu alamlari, oddiy qishloq kishilari misolida ochib beriladiki,
buning zamirida sodda, to‘pori, bag‘ri keng o‘zbek qiyofasi teranroq gavdalanadi.
N ormurod Norqobilovning “Ovul oralagan bo‘ri” asaridagi inson va
hayvonot olami tasvirida kuzatish mumkin. Asardagi asosiy voqealar inson va
tabiat o‘rtasidagi kurashdan iboratdek tuyulsa-da, aslida inson va uning ma’naviy,
botiniy olamidagi ziddiyatlar zamirida shakllangan adolat, adolatsizlik, haq va
haqsizlik, manmanlik va tubanlik tomon qadam tashlayotgan inson obrazi ko‘z
o‘ngimizda jonlanadi. Tabiat mo‘‘jizalari oldida lol qolayotgan insonnigina emas,
zulm, adolatsizlik sari qadam tashlab ketayotgan shaxsni fojialardan
ogohlantirmoqchi bo‘lganligi, ramzlar asosida inson xarakterining turfa ohanglarda
aks ettirish holati kuzatiladi .
“Qishloq ahli ularni tuzuk yigitlar deb bilishadi va shu vajdan
otlantirishgandi. Kishilar nazarida, ular o‘lja bilan qaytmoqlari aniq edi. Ammo
odamlar ishongan bu otliqlar bir-biriga mingashib ketgan qirlar orasida ojiz
qolishgandi… Bu orada Salom mergan shunday bir gap qildiki, oqibat, ko‘nglidagi
tugun yumshab, loqaydlasha boshlagan idrok tiyraklashdi, erinchoq nigohlar
jonlandi” 80
.
80
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. – Тошкент: Шарқ, 22-б.
60

Asardagi Salom merganning birgina “Dasht kesib, Ko‘hna qishloqqacha
boramiz-da, birrov Zafarnikiga qo‘nib o‘tamiz”, degan fikri ularni bir oz bo‘lsa-da,
jonlantirdi. Sovuqdagi tinimsiz, eng achinarlisi maqsadsiz yurish ularning,
qaqragan, sovuqda yorila boshlagan lablarini ham jonlantirdi. Lekin ularning
qalbiga qandaydidir iliqlik yugurgan bo‘lsa, xuddi shu lahzalar Ch‘ngkalla o‘z
iztiroblari bilan olishar edi: “Ch‘ngkalla mung to‘la ko‘zlarini tevarakka tikarkan,
yuragi yolg‘izlikdan o‘rtanayotganligini sezdi. U Oqyolning erkalanishlarini
qo‘msamoqda edi. Oqyol suykalanishlarning jonini kiritardi. Ba’zan o‘zi ham
erkalab qolardi. Uzun va issiq tilini eshib, shunaqangi yalab-yulqardiki, bu
lazzatdan sho‘rlik Cho‘ngkallaning esi og‘ib qolay derdi” 81
.
Hayot mo‘jizalari oldida insongina emas, uning har bir mavjudoti-yu
jonivori oh chekadi, ammo bu ohning zamirida qanday dard borligini inson ba’zan
anglab, ba’zan anglamay qoladi. Ch‘ngkalladagi iztirobning zamirida Oqyolga
bo‘lgan mehrni, muhabbatni ko‘ramiz. Axir tafakkur dunyosiga ega bo‘lgan
insonlar o‘rtasidan bu tushunchalar uzoqlashib borayotgan bir lahzada, ijodkor
ramzlar, majozlar orqali uni anglatishga, his ettirishga intiladi.
N.Norqobilovning tiniq tasvirlarida badiiy adabiyotning poetik kuchi, sehri
namoyon bo‘ladi. Inson qalbidagi iztiroblar kunlik hayot tashvishlarinigina emas,
xayol og‘ushidagi qalblarda uyg‘onajak tuyg‘ularni ham teranroq anglaydi.
Ch‘nkallaning Oqyolga munosabati uni jasorat sari eltadi, u hozir hamma-hamma
narsaga tayyor edi, shiddat bilan harakat etayotgan odamlar to‘dasi ham, elning
namxush esishi ham unga qiziq tuyulmasdi:
“U ich-ichidan ingramoqqa tushdi. Bu sas yuragining tub-tubidan silqib,
bo‘g‘zi tomon qo‘rg‘oshin yanglig‘ g‘alati bir zalvor va og‘riq bilan siljiyotgan
dard edi. Bu xil dard hamisha jonivorning xohish-irodasidan ustuvor keladi” 82
.
Og‘ir damda ham, umidga tayanib, ilinjga suyanishni istaydi. Bo‘g‘izidan
otilib chiqmoqchi bo‘lgan dardni qalbiga yashiradi. So‘z san’atkori badiiy
adabiyotning qaysi turida asar yaratmasin, nigohini umumbashariy muammolar
echimi, azaliy qadriyatlarning poetik talqiniga qaratishga intiladi. Poetik talqin
81
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. – Тошкент: Шарқ, 11-б.
82
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. – Тошкент: Шарқ, 13-б.
61

zamirida yozuvchining badiiy g‘oyasi o‘z ifodasini topadi. Badiiy asarning
kompozitsion qurilishi va syujetning ichki harakati, voqealar bayonidagi marom
ham shu poetika asosini tashkil etadi.
Yozuvchi N.Norqobilovning qissa janrida voqelikni teran tahlil qilishi inson
ruhiyatining puchmoqlariga nazar tashlashi, inson va jonivorlar orasidagi qalb
munosabatlarni ifodalashda, hayotning mohiyatini, insonning o‘zligini anglatishga
bo‘lgan ehtiyoj kuzatiladi. Borliq kuzatilar ekan, o‘quvchi undagi har bir obrazda
mujassamlashgan, insoniylashgan holatlarni teranroq anglay boshlaydi. “Xuddi
insonlardek, jonivorlar ham bu dunyo ikir-chikirlariga ko‘milgan holda
umrguzaronlik qilishadi. Odamlardek qo‘shnilari, ya’ni qo‘shni tovdagi bo‘rilar
bilan “san-man”ga borib turishadi” 83
.
Hayotni insoniylashtirish orqali ijodkor tabiatga, jonivorlarga, narsalarga
”jon” ato etadi. Buning zamirida juda katta iste’dod ham mujassamlashgan bo‘ladi.
Asardagi voqealar rivoji shundan dalolat beradiki, tasvirdagi ko‘p ovozlilikni,
konfliktning mukammalligini, ruhiy talqinning o‘ziga xosligini, badiiy-tasviriy
vositalarning xilma-xilligi, mavzular ko‘lamining kengligini ko‘rish mumkin. Har
bir ijtimoiy davr zamonasining kishilari bilan bir qatorda, badiiy adabiyotda
o‘zining umumlashgan tamoyillari asosida in’ikosini topayotganligidan dalolatdir.
Normurod Norqobilov o‘z zamondoshlarining qalb qa’rida kechayotgan
kechinmalarni, botiniy olamidagi ziddiyatlarni mahorat bilan talqin qilishga
intiladiki, buning asosida hayotga, insoniyatga yangicha qarash, o‘zlikni teranroq
anglashga bo‘lgan ehtiyojni ham his etish mumkin. Qishloq hayoti, qishloqning
sodda odamlarining qalb kechinmalari tasviri so‘zlashuv jarayonidagi oddiylik,
tilidagi joziba, eng asosiysi bag‘rikeng o‘zbekning o‘ziga xos tabiati, tasviri adib
qissalari poetik quvvatini ko‘rsatadi. Mustaqillik yillariga kelib o‘zbek
qissachiligida juda katta o‘zgarishlar ro‘y berdi. Bu janrdagi adabiy
qahramonlarning dunyo qarashi, hayotga bo‘lgan munosabati jiddiy o‘zgarishlarga
uchradi.
83
Норқобилов Н. Овул оралаган бўри. – Тошкент: Шарқ, 15-б.
62

Adabiyotshunos Umarali Normatov keyingi yillar o‘zbek qissachiligining
taraqqiyoti haqida shunday yozadi: “Bugungi qissachiligimizga nazar tashlaganda,
birinchi galda undagi mavzu, muammo, shakliy, uslubiy jihatdan rang-baranglik
e’tiborni tortadi. Ular orasida tarixiy, zamonaviy, ijtimoiy-siyosiy, oilaviy-maishiy,
ishqiy mavzulardagi ham an’anaviy romantik, realistik, ham modernistik, ham
jiddiy, ham yumoristik sarguzasht – dedektiv yo‘nalishdagi asarlarni ko‘rish
mumkin” 84
.
O‘zbek nasrining taraqqiyotida o‘ziga xos uslub egasi bo‘lgan N.Norqobilov
asarlarida tabiat va inson o‘rtasidagi birlik bilan bir qatorda, ularning asrlar
davomidagi uzviyligidan asosli xulosalar chiqarish mumkin. Youvchining “Yuma-
yuz”, “Oqbo‘yin”, Chngalzor iti”, ayniqsa, yuqorida, batafsil tahlili taqdim etilgan
“Ovul oralagan bo‘ri” kabi qissalarida inson bilan tabiatning ro‘baro‘ kelishi,
odamlarning nabotot va hayvonot olamiga shafqatsiz munosabati badiiy talqin
qilinadi. Juda ko‘p vaziyatlarda it yoki bo‘ri kabi hayvonlarning “chin inson” ga
xos xususiyatlari yuksak bir maromda ko‘rsatiladi.
Chngiz Aytmatov, Ernest Seton Tompson, Shkur Xolmirzaev, Tog‘ay
Murod ijodida ham inson va tabiat o‘rtasidagi bu kabi talqinlar o‘z ifodasini topgan
bo‘lsa-da, har birida o‘zgacha bir dard mavjudligini, bu esa insonni o‘zligini
anglashga, botiniy olamidagi ziddiyatlar bilan kurashishgina emas, ularning
sabablarini his etishga undaydi.
Etuk qissa va hikoyalar muallifi Normurod Norqobilov asarlari mavzu
ko‘lamining kengligi, emotsional ta’sir bo‘yoqlarga boyligi va nabotot olamining
siz-u biz bilmagan o‘ziga xos qirralarini hamda sir-sinoatini yorqin aks ettirish
xususiyati bilan alohida ajralib turadi.
2.2 . Ramz va majozda hayot tasviri. Badiiy adabiyotda inson obrazi
muhim. Chinakam ijodkor hamisha obrazga diqqat qaratadi va uni turli ramzlarda
84
Норматов У. Қиссадан ҳи с салар. Жаҳон адабиёти // 1997. 3-сон. 157-бет.
63

tasvirlaydi. Ruhiy iztiroblar og‘ushidagi obraz nisbatan murakkab bo‘ladi. Ammo
N.Norqobilov inson tabiatidagi murakkablik bilan tabiat hodisalarini bir butunlikda
ko‘rsatadi.
“Qoyalar ham yig‘laydi” qissasida qoya, buloq, tosh, archa, ayiq, it, inson
aro uzviy, tabiiy bog‘liqlikda beriladi. Qissada Ernazar polvon borlig‘i, o‘y-fikrlari
bilan tabiat odami. U jamiyat tartibotini biladi, fan-texnika taraqqiyotini anglaydi,
zamon va odamlar o‘zgarib borayotganini ko‘radi. Lekin, baribir, tabiatning azaliy
tartiblari asosida yashashni yoqtiradi. Ernazar polvon katta oilaning qoyaday
mustahkam tayanchi, qishloqdoshlarining etakchisi, G‘aybulla merganday aqlli
odamning do‘sti. U zaifayu ojizalarni e’zozlaydi, lekin ular bilan hisoblashishni
xayoliga ham keltirmaydi. Uning qalb tuzuklari bor, ularga qat’iy rioya qiladi. Er
yigitning go‘zalligi qalbida. Ernazar polvonning ayoli o‘g‘illar sonini yana bittaga
orttirganida, uning yuragidan quyosh chiqqanday bo‘ldi. C h aqaloqni ko‘rdiyu
uning kapalagi uchib ketdi. Yo‘q, bola ta’viya, nogiron emasdi.
Aksi ncha, qosh-ko‘zlari popukday, kipriklari to‘sday qop-qora, betlari,
dahani kelishgan. Ota ko‘nglidan zimda xayol kechdi: “Qizbet”. Shu beozorgina
fikr ota va o‘g‘il ziddiyatiga, oilaviy fojiaga sabab bo‘ldi. Xushbichim chaqaloqqa
O‘sar deb ism qo‘yishadi. U aqlli, tadbirkor yigitcha bo‘ldi, tuman markazida
vaqtini o‘tkazdi. Aka-ukalariday kurash tushmaydi. Otasi har qancha gapirmasin,
davraga kirmaydi. Tumanda allaqanday sport bilan shug‘ullanadi. Mototsiklda g‘ir
etib qishloqqa keladi, g‘ir etib shaharga ketadi. O‘sar beboshlik ko‘chasiga kirib,
nasl-nasabining tayini yo‘q ayol bilan tanishadi. Harom-xarishni farqlamay
qo‘yadi. Ota erinmasdan markazga borib, o‘sha ayolni ko‘rib qaytdi. Ernazar
polvonning dardi-dunyosi zim-ziyo bo‘ldi.
“Ichki kechinmalar, tuyg‘ular, hislar in’ikosi orqali inson qiyofasining to‘la
namoyon bo‘lishi badiiylikning muhim mezoni. Bu hol, o‘z navbatida, istiqlol
adabiyotining o‘ziga xosligini belgilaydi. Normurod Norqobilovning “Qoyalar
ham yig‘laydi”, ”Tog‘ odami” qissalari buning yorqin misolidir” 85
.
85
Каримов Ҳ.Истиқлол даври адабиёти.”Янги нашр” нашриёти.2010 йил.208-бет.
64

“Qoyalar ham yig‘laydi” qissasining qahramoni Ernazar polvonning har bir
harakati, qadam bosishi, o‘tirishi, atrofiga nigoh solishi, gapirish yo‘sini maqsad
sari yo‘naltirilgan, ya’ni bu narsalar u qanday odam ekanligidan dalolat beradi. U
o‘z e’tiqodi va aqidasiga ega shaxs. Uningcha, jo‘mardlikning asosi oila, shundan
unga qilcha xiyonat aralashishi kerak emas. S h undagina nasl toza bo‘ladi. Nasli
toza inson go‘shasiga mehr qo‘yadi. Uni muqaddas deb biladi. Irodasi kuchli,
ruhan sog‘lom bo‘lib etishadi. Uning etti pushti shu aqidaga amal qilgan va bu
aqidani buzish uning ajdodlari ruhiga xiyonatdir. Lekin o‘g‘li O‘sar bobolaridan
meros bu an’anani buzadi. Hatto otasiga qo‘l ko‘taradi. Bundan qoyalar ham
g‘azabga kelib, ko‘chkisini ko‘chiradi, qal’aday toshlardan biri uni yiqitadi, so‘ng,
chog‘roq xarsang belidan bosadi.
Yozuvchining bu asarida hayotiy haqiqatning badiiy talqini vositasida
insoniy falsafadan saboq beradi, kishini ko‘p narsadan ogoh qiladi. Qissa nomidagi
ramz bosh obraz tabiatida kechgan iztiroblarga mos tushadi. Ernazar polvon
qoyaga taqqoslanadi. Tog‘ qoyalarining o‘pirilishi – tabiat hodisasi. Ernazar
polvon oilasidagi noloyiq farzand ham shu holga o‘xshaydi.
Inson qo‘li bilan yaratilgan, yuzaga keltirilgan barcha narsani yo‘qotish
mumkin. Lekin nohaqlik va adolatsizlik tufayli insoniy g‘urur va sha’nining
toptalishi oqibatida, qalbda yuzaga kelgan suvaydoni yo‘qotib ham, o‘chirib ham
bo‘lmaydi. C h unki u insonning vujudiga joylashadi. Uni yo‘qotish o‘zini ham
jisman yo‘q qilish demakdir. Tabiiyki, suvaydo yurakda bo‘lgach, kishini bezovta
qiladi. Basharti insonning insoniyligini belgilab beradigan shu tuyg‘u ustidan
kulinsa, mazax qilinsa, bu hol dunyodagi barcha yovuzliklardan ko‘ra ham battar
sanaladi. Ko‘ngil tuyg‘ulari pora-pora qilingan qalb iztirobi esa, barcha azoblardan
ham azoblidir. Chunki unda insonning ko‘ngil mayli bilan ma’naviy olami,
odamiylik va insoniy qismat, taqdir yuzma-yuz keladi. Albatta, bunday xususiyat
barcha odamlar uchun emas, balki jo‘mard insonlargagina xos xususiyatdir. Bu
jihatlar Normurod Norqobilovning “Bekatdagi oq uycha” “Tog‘ odami”, “Qoyalar
ham yig‘laydi” kabi qissalarida o‘zining badiiy ifodasini topgan.
65

Bu qissalar o‘zbekning oriyati, milliy an’ana va qadriyatlarining ehtiromi
to‘g‘risida bitilgan “Qoyalar ham yig‘laydi” qissasidagi Ernazar polvon nafaqat
o‘g‘illari, nabiralarining pokdomon, jasur bo‘lishini istardi. Uning itlari ham
yovqurlik, jasurlik imtihonidan o‘tardi. Ernazar polvon atay yilda bir, shu yil
tug‘ilib voyaga etgan sara itlarini ayiqqa ro‘baro‘ qiladi. Ayiqqa duch kelgan
itlarning saragini sarakka, puchagini puchakka birdan ajratadi va tabiatan yovqur
bo‘lgan itgina ayiqqa hamla qila oladi. Jur’atsiz itlar esa nari-berida akillab
turaveradi. Va nihoyat, kuchlar teng bo‘lmagan bu to‘qnashuvda, ayrim hollarda,
tabiiy ravishda hujumkor it jarohat topadi.
Asardagi Ernazar polvon keyinchalik ayni shu itni asrab qoladi, qolganlarini
esa jur’atsiz itlar soni ko‘paymasligi uchun yo‘q qiladi. Ernazar polvon ushbu
qadimiy odat bo‘yicha itlarini sinovdan o‘tkazib keladi. Bunaqa paytda, ayiqqa
daxl qilinmaydi, u sinovchi ob’ekt sifatida xizmat qiladi. To‘qnashuvda jarohat
topgan yovqur it esa alohida parvarishlanadi. C h unki u nasli toza, noyob it
hisoblanadi. Adib tabiat hodisalarini qaysidir ma’noda oilaviy muhiti bilan zimdan
taqqoslaydi.
Asar qahramoni Ernazar polvonning kichigi O‘sar bo‘lsa oilaning muqaddas
tartibini buzmoqchi. Ota qishloqqa sig‘madi, toqqa chiqib ketdi: kuydi, yondi,
o‘rtandi. Uning holini ko‘rib qoyalar yum-yum yosh to‘kdi. Yana bir safar ota
nobakor o‘g‘lini toqqa olib chiqdi. Yuragini “yordi”. Gap-gapga to‘g‘ri kelmadi.
Ota o‘zini qo‘yarga joy topolmay qoldi. Keyin tuyqusdan ich-ichidan qo‘zg‘algan
achchiq alamga chidayolmay, boya ko‘z oldiga olib qo‘ygan kalladay toshni
changallab, bor kuchi bilan pastga uloqtirdi. Tosh pakana archa tanasiga borib
urilib, qasir-qusurlaganicha quyiga yumalab ketdi. Qissada qiziq holat ro‘y bera
boshladi: tosh, daraxt, atrofdagi narsalarga jon bitadi. Ernazar polvon jon-jahdi
bilan quyiga itqitgan kalladay tosh ramz-timsol darajasiga etdi. Ota va o‘g‘il
munosabatlari o‘ta keskinlashdi.
Tabiat ham o‘zini arang tutib turibdi. O‘g‘il beixtiyor otaning quloq-
chakkasiga musht tushirdi. Ota karaxt bo‘lib qoldi. Tabiat quturdi. O‘g‘il borlig‘ini
azobli, titroq junbushga keltirdi. U o‘zidanmi, jonu jahonini o‘rtayotgan
66

holatdanmi, tog‘ tomon qocha boshladi. Otaning: “To‘xta, oqpadar!” degan na’rasi
eru ko‘kni titratdi, bunga yana vahimali shovqin-suron qo‘shilib, borliq silkinib
ketdi. Birdan hushyor tortgan ota beixtiyor boshini ko‘tardi. Shundoq tepada
xo‘mrayib turgan baland qoya qoshidagi xarsang toshlar uyumi qo‘zg‘alib,
yigitning ustiga bostirib kelmoqda edi. Ne hodisot ro‘y berdi, yo qodir egam?
Qattiq iztirob va qo‘rquvga tushgan ota bir lahza qotib qoldi-da, so‘ng bor ovozda:
“– Chapga o‘t, chapga!.. Ernazar polvon eng oldinda misoli koptokday
sakrab kelayotgan kalladay-kalladay toshlardan biri o‘g‘lini urib yiqitganini aniq
ko‘rdi. Undan keyingi chog‘roq xarsang boshidan bosib, yanchib o‘tayotganini
ham ilg‘adi. Saldan so‘ng O‘sar toshlar oqimi orasida butunlay ko‘zdan yo‘qoldi.
Ota jonholatda bo‘kirib yubordi: “Uli-im!” 86
. O‘sarni urib yiqitgan tosh boya
g‘azab alangasida qovrilib, yurak-bag‘ri o‘rtanib turganida Ernazar polvon jon-
jahdi bilan pastga uloqtirgan “kalladay tosh” bo‘lib tuyulaveradi. Yozuvchi
qalamning kuchi tog‘u qoyaga, asrlar bo‘yi qimir etmay yotgan toshga jon, ya’ni
harakat ato etganday bo‘ldi.
Yozuvchining “Qoyalar ham yig‘laydi” qissasida jamodot xilqati va polvon
kelbatli kishilarning o‘zaro munosabati ifoda topgan. Muhimi, Ernazar polvon,
Ko‘char polvon, Turkman polvon singari obrazlar tabiati toshlar, xarsanglar bilan
uyg‘unlikda ifoda etiladi. Ernazarning polvonlarga xos tushunchalari oddiy, sodda,
ta’bir joiz bo‘lsa, hatto eskirib ketganday. Aslida esa, tabiatning tuzilishi, ming-
ming yillik hayoti oddiy, sodda, nihoyatda teran qonun-qoidalarga asoslangan.
“Qoyalar ham yig‘laydi” qissasida borliq insonlar fe’li-atvoriga mengzab
ko‘rsatiladi.
Asarda Ernazar polvon O‘sardan ranjigan, uni yaxshi so‘z, pand-nasihat
bilan haq yo‘lga tushirmoqchi bo‘lgandi. Kutilmaganda, voqealar selday davom
etdi. Vaziyat inson inon-ixtiyoridan ustun keldi. Qissadagi ushbu tasvirda ong
oqimi ham, qudratli tashqi kuchning ta’siri ham, sinergetika qonuniyati ham
lahzada o‘zini namoyon qildi. Ta’bir joiz bo‘lsa, chaqilgan chaqmoq O‘sarni
yo‘qlik dunyosiga olib ketdi, tabiatni alg‘ov-dalg‘ov qilib tashladi; Ernazar polvon
86
Норқобилов Н.Бекатдаги оқ уйча.Тошкент: Шарқ нашриёти, 2000 йил. 378-бет.
67

qalbida bitmas ruhiy jarohatni boshlab berdi. Normurod Norqobilov asarlarini
o‘qigan har bir o‘quvchining qalbiga nabot o t olamiga bo‘lgan o‘zgacha bir mehr
tuyg‘usi uyg‘onadi. Uning qissalarida obraz tabiatining individual talqini bilan
hamohang, holda nabot o t olamining qorong‘u jiha tlari namoyon bo‘ladi. Insonlar
orasida nisbatan kamayib borayotgan mehr-muhabbat, o‘z juftiga vafodorlik,
sodiqlik, mardlik, shijoat, tirishqoqlik kabi ezgu fazilatlarni maromiga etkazib
ko‘rsatiladi.
Adabiyotshunos U.Normatov qayd qilganidek: “Badiyat asosidagi eng
asosiy o‘zgarish shundan iboratki, san’at, adabiyot, adabiyotshunoslik yakka
hokim iskanjasidan xalos bo‘ldi, san’at va adabiyotning erkin, xilma-xil falsafiy-
e stetik o‘zanlar bo‘ylab rivojlanishi uchun keng yo‘l ochildi. Eng muhimi,
qadimiy va ilg‘or zamonaviy qadriyatlarni ardoqlash , ularni yangi asosda qaror
toptirish bosh masalaga aylanmoqda” 87
. Darhaqiqat, badiiy adabiyotdagi tasvir
usulidagi o‘zgarishlarga jahon adabiyotidagi mavjud an’analar ham o‘z ta’sirini
ko‘rsat ishi tabiiy, albatta.
Sakllanib kelgan badiiy nasriy asarlarda inson va ijtimoiy muhit o‘rtasidagi
ziddiyatlar turfa xil ohanglarda o‘z ifodasini topadi. Badiiy adabiyot yaralibdiki,
yaxshilik va yovuzlik, adolat va adolatsizlikni turli vositalar, ramzlar, majozlar
orqali ifodalashga intiladi. M avjud ziddiyatlar hech bir insonni chetlab o‘tmaydi. U
ko‘pincha uzoq muddat o‘zaro birga bo‘ladigan inson va inson, inson va muhit,
inson botinidagi ziddiyatlar zamirida sodir bo‘ladi. Odatda shunday tasav v urlar
mavjudki, konflikt – bu doim tahdid, dushmanlik, araz, tushunmovchilik
uyg‘otadigan salbiy hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Aslida esa, inson
tafak k uridagi evrilishlar, jamiyatdagi ziddiyatlar konflikt vositasida poetik ifoda
qilinadi.
Normurod Norqobilov asarlariga murojaat qilinganda, uning barcha nasriy
asarlari roman, qissa, hi k oya larida badiiy konfliktning asar s yuje tiga mahorat bilan
singdirilgani kuzatiladi. “G‘animlar” qissasi bu fikrga yorqin misol bo‘ladi.
Asardagi voqealar oddiy qishloq hayoti bilan chambarchas bog‘liq. Inson va
87
Норқобилов Н. Ғанимлар. Қисса. Қаранг: Бўрон қўпган кун. Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 3-
б.
68

nabotot olami dialektik birlikda yashab kelgani singari, adib majoziy obrazlar
orqali hayotiy ziddiyatlarni ifodalashga harakat qiladi: “Suyukli iti Dikkiquloq
o‘ldirib ketilgandan s o‘ ng, g‘azabi ko‘kka o‘r la gan Sarvar, itning qotili bo‘lmish
Yoldor bo‘rining jonini olmoqqa qat’iy ahd qildi. SHu tog‘da yo sen turasan, yo
men, deya bor ovozda baqirdi” 88
. Sardordagi nafrat hissi, sevimli itining Yoldor
bo‘ri tomonidan o‘ldirilishidan boshlanadiki, bu esa har ikkisi o‘rtasidagi
ziddiyatni yuzaga chiqaradi. Inson qalbidagi iztiroblarni yozuvchi asar syujetiga
mahorat bilan singdirib yuboradi. Konfliktlar, insonlarning o‘zaro bir-biriga ta’sir
ko‘rsatishi, o‘zaro munosabatlar jarayonida vujudga kelishi bilan bir qatorda,
muhitning ta’sirida obraz tabiatining shakllanishini ham kuzatish mumkin.
Badiiy asardagi konflikt hodisasi faqat insonlar o‘rtasida mavjud bo‘lib
qolmay balki, bir insonning o‘zida, ya’ni botinida ham mavjud bo‘ladi. SHuning
uchun badiiy asar tarkibida konfliktning bir qancha ko‘rinishlari farqlanadi. Bu
haqida adabiyotshunos olim H.Umurov quyidagicha yozadi: “Psixologik (ruhiy)
konflikt qahramon qalbidagi hissiyotlar, tushunchalar, ojiz va kuchli jihatlar
kurashidir. Ijtimoiy konflikt – asar qahramonlari bilan ular yashayotgan sharoit
o‘rtasidagi kurash. Shaxsiy – intim konflikt – bir-biriga qarama-qarshi xarakterlar,
guruhlar o‘rtasidagi kurash” 89
.
Badiiyatdagi ijtimoiy konflikt – bu taraflardan biri ikkinchisi bilan qarshilik
yoki ochiq kurashga kirgan holati sifatida qaraladi. Ijtimoiy konfliktlar bilan bir
qatorda konfliktning ijtimoiy-psixologik va psixologik kategoriyalari ham
ajratiladi. Konfliktning asosiy ko‘rinishlari yozuvchining yuqorida qayd qilgan
qissasida mahorat bilan o‘z aksini topgan: “Bularda faqat jasad bor, fahm-
farosatdan zig‘ircha yo‘q, deydi. Tulkisimon Dikkiquloqni esa dunyodagi barcha
itlardan afzal ko‘radi. Bunda bor yo‘g‘i zabon yo‘q, qolgan hamma narsani
odamday ilg‘aydi, odamday fahmlaydi, ishonmasangiz sinab ko‘ring” 90
. Bu
talqinlardan ko‘rish mumkinki, Sarvar o‘z itidagi xislatlarni sanar ekan, botinida
88
Норқобилов Н. Ғанимлар. Қисса. Қаранг: Бўрон қўпган кун. Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007.
125-б.
89
Умуров Ҳ. Сайланма. 4 томлик. 2-том. – Тошкент: 2010. 45-бет.
90
Норқобилов Н. Ғанимлар. Қисса. Қаранг: Бўрон қўпган кун. Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007.
125-б.
69

o‘zi bilan o‘zi kurashadi. Ruhiy konflikt asar obraz tabiatini yoritishga asos
bo‘lgan.
Yozuvchi Normurod Norqobilovning ko‘plab asarlarida hayvonlar insoniy
fazilat, fahm-farosat bilan ko‘rsatiladi. Gohida itlar yoki bo‘rilar bilan inson
o‘rtasidagi ziddiyatlarida ongli mavjudot atalmish odamning tubanlashgani
ko‘rinadi. Har qanday konfliktning qamrov doirasi juda keng bo‘lib, ichki va
tashqi holatlarga, omillarga, hayot voqeligiga bog‘liqdir. Bu holatlar qanchalik
o‘zgaruvchan va o‘ziga xos bo‘lishini asardagi voqealar rivoji namoyon qiladi.
Shuning uchun badiiy matndagi konflikt predmeti deganda, tomonlar o‘rtasida
ob’ektiv jihatdan mavjud bo‘lgan yoki biror maqsadni ko‘zlab yuzaga keltirilgan
muammolar majmuasi tushuniladi. “G‘animlar” qissasidagi voqealar rivojiga nazar
tashlansa, inson va inson, inson va nabotot olami, inson botinidagi turli ziddiyatlar
asosida yorqin obrazlar yuzaga chiqadi: “ – Nima, tutqich bermayabdimi,
mehmon? – dedi Suyun chol hol-ahvol so‘ragan kishi bo‘lib. – Tutishingiz qiyin
uni. Ergash bodigayam tutqich bermagan u. O‘rta erda Ergashning o‘zi o‘lib
ketdi... – Itimning xuniga mana shuni tikaman! – dedi iddaoli, ham kiborli
ohangda. – Sharti shu, jasadi oyog‘im ostida bo‘lishi kerak! Tepkilab alamimdan
chiqmoqchiman!” 91
.
Umuman, asardagi voqealar rivojlanib borar ekan, Suyun chol bilan Sarvar
o‘rtasidagi dialogik nutqda ularning ma’lum darajadagi xarakter qirralarini anglay
boshlaydi. Chunki Suyun cholning “piching, kesatiq” shaklidagi fikrini Sarvar
teran anglagan holda, “kibor va mag‘rurlik, shaharlik”ka xos xislatini namoyon
qiladi. Aslida esa, Suyun chol yoldor bo‘rining tarafini oladi, agar unga biror kori-
hol bo‘lsa, ularning to‘dasi qishloqqa qirg‘in keltirishini juda yaxshi anglaydi.
Ammo Sarvarda bu tushuncha mavjud emas. Ma’lum muddatga tog‘ etagidagi
qishloqqa kelgan, tabiiyki, o‘z manfaatini xalq manfaatidan ustun qo‘yadi.
Kiborlarcha aytilgan bu fikrdan keyin har ikkisi o‘rtasida anglanmagan ziddiyat
vujudga keladi.
91
Норқобилов Н. Ғанимлар. Қисса. Қаранг: Бўрон қўпган кун. Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007.
127-б.
70

Adibning “G‘animlar” qissasida syujet va badiiy konflikt orasida
ikkiyoqlama aloqa mavjudligi kuzatiladi, syujet konfliktlarni umumlashtirib
namoyon qilsa, ikkinchidan, konflikt syujetni harakatga keltiruvchi asosiy badiiy
unsurga aylanadi. Ko‘rinadiki, syujet va konflikt badiiy asarda uyg‘unlashadi, biri
ikkinchisini to‘ldiradi va taqozo etadi. Badiiy asar voqelikni aks ettirgani va uning
markazida inson obrazi turgani uchun ham, insonning real hayotida mavjud
ziddiyatlarning bari unda badiiy aksini topadi. Y u qorida qayd qilingan talqinlarda
ham shu xususiyatlar kuzatiladi.
Birinchidan, ziddiyatlararo uyg‘unlik syujet takomilini belgilaydi,
ikkinchidan, syujet va voqealar rivoji konflikt salmog‘iga tutashadi, uchinchidan,
xarakter mantig‘ida ham botiniy, ham zohiriy keskinlik markazlashuvi
ustuvorlashadi, to‘rtinchidan, voqealar tizimi xalqlararo yaxlitlik badiiy
munosabatlar ziddiyatining ko‘lamini uyushtiradi. Aslida, syujet qismlari
vazifadoshligini ta’minlaydigan vositalar qarama-qarshiliklar hamda asardagi
tasvir xususiyatlari uni namoyon qiladi. Asarda syujet va konflikt munosabatlari
aloqalantirilgan badiiy izchillikni hosil qiladi. Tasvir ziddiyati (kinoya, kesatiq,
piching) odamzod fe’l-atvoridagi keskinlikni tafovutlasa, xarakterlararo ixtilof
ijtimoiy munosabatlar raqobatini ham yuzaga chiqaradi. Sarvar qayd qilgan fikri
o‘rinsiz ekanini o‘z botinida anglashga, his etishga harakat qiladi. Uning bu
holatini adib quyidagicha beradi: “U, bu kammi, degancha bo‘lmay, kimdir bu yil
qish erta kelishi mumkinligini aytib qoldi. Bir zum sukutga tolgan davra birdan
jonlandi. Qishning erta kelish-kelmasligi haqida har kim o‘z bilganicha bashorat
qila boshladi. Sarvar sezdiki, buning hammasi shunchaki gap. Noqulay vaziyatdan
qutulmoq uchun ko‘tarilgan “g‘avg‘o” 92
.
Qissadagi talqinlarni kuzatar ekanmiz, noqulay vaziyatdan asar qahramonini
chiqarish uchun gap boshqa tomonga buriladi. Xalqona va ayni vaqtda odilona
hukmni yozuvchi chiqarishga intilar ekan, kitobxonning Sarvar obraziga nisbatan
achinish hissini ham shakllantiradi. Uning esa xayolida bu qishloq muhitiga,
92
Норқобилов Н. Ғанимлар. Қисса. Қаранг: Бўрон қўпган кун. Қисса ва ҳикоялар. – Тошкент:
Шарқ, 2007. 128-б.
71

odamlariga nisbatan ilk nafrat hissini sezadi. Ana shu voqealar rivojidan badiiy
qahramon va muhit o‘rtasidagi ziddiyat shakllanadi.
Badiiy asar – yaxlit bir olam ekanligiga e’tibor qaratsak, bu olamga kirib
borish adib yaratgan ijodiy voqelikni badiiy talqin etish jarayonida teranroq
namoyon bo‘ladi. Unda favqulodda nafosat va estetik idrok, ma’rifiy shaxs
xususiyatlari ko‘z o‘ngimizda jonlanadi. Shu ma’noda, muallifning o‘ziga xos
talqini hayotni teran anglashi, asar qahramonlarining har bir holatini juda go‘zal
talqin etish bilan izohlash mumkin.
Ijodkor talqinida alohida ahamiyat kasb etadigan holat, hayotga ijodiy
yondashuvni taqozo qiladi. Syujetda – badiiy yaxlitlashadigan voqealar silsilasida
yozuvchining hayotga asosli real yondashish namoyon bo‘ladi. Aslida badiiy idrok
shakl va mazmun uyg‘unligini ta’minlaydigan muhim halqa bo‘lib, ham nazariy,
ham amaliy mohiyat kasb etadi. To‘g‘rirog‘i, talqindagi voqealar tasvirida inson
ruhiyatidagi o‘zgarishlar o‘z aksini topgan. Suyun chol hayotning ko‘p
murakkabliklarini ko‘rgan shaxs sifatida jonlansa, Sarvar hali hayot
murakkabliklarini anglamagan, ziddiyatlar zamirida shakllanmagan obraz ekani
ma’lum bo‘ladi.
Badiiy idrok va poetik tafakkur tabiati yozuvchi hayotining oddiy qirralarini
zo‘r mahorat bilan yoritganida ham ko‘zga tashlanadi. Badiiy asar kichik-kichik
ruhiy manzaralardan tashkil topgan yaxlit tizim sanaladi. Talqin va tasvir
mohiyatida – odamzod orzu-o‘ylari, istak-intilishlari, talpinishlari, sog‘inchu
sevinchlari o‘ziga xos tarzda tasvirlanadi. Bunday xususiyat Sarvar obrazida
yorqin ifodalanganini ko‘rish mumkin. Uning botinidagi iztirob, jismidagi kasallik,
odamni o‘ylashga, o‘zini tanishga, o‘zligini anglashga va shu jarayonda o‘zligini
ayon etishga undaydi.
Adabiyotshunos A.Rasulov takidlaganidek: “Inson o‘sadi, o‘zgaradi,
shakllanadi, ruhan, ma’nan boyib boradi, lekin inson tamoman o‘zgarib, ikkinchi
«men» kasb etmaydi, o‘zligini yo‘qotmaydi, ya’ni ijtimoiy munosabatlar majmui,
inson mohiyati, fitrati, mehvarida ro‘y beradi. Aniqroq aytsak, fitrat mavjudki,
72

inson o‘zgaradi, moslashadi, tuslanadi, turlanadi” 93
. Insondagi moddiy boyliklar
uning qalbini zulmatdan qutqara olmasligiga o‘quvchida ishonch hosil qiladi.
Ma’naviy qashshoqlik esa, shaxsni tubanlik sari qadam tashlashga majbur etsa-da,
ma’naviy yuksaklik o‘zlikni anglashga asos bo‘lishini teranroq anglay boshlaydi.
“Siz nonni “nana” deb yurganingizda, Shoyim akangiz shaharning ko‘zirlaridan
biri bo‘lgan. Vaqtida ahmoqlikni ko‘p va xo‘p qilganmiz. Qisqasi, gap bitta,
jondorni o‘ldirolmasangiz, suruvni tashlab ketasiz. Aksi bo‘lsa, mening suruvim
sizniki!” Shoyim yo‘g‘on qishloq odamlariga xos, mard, tanti shaxs sifatida,
Sarvarni ikkilantirib qo‘yadi. Xuddi qat’iy kelishuvni o‘rtaga tashlagandek,
fikrlarni bayon etar ekan, aslida qismatda nima borligini anglash mumkin
emasligini o‘rtaga tashlaydi. Ammo insonning sha’ni, g‘ururi, bevosita kiborona
qarashlar sohibi Sarvarni dahshatga soladi.
Qissada insonning jamiyatdagi o‘rni, qadr-qimmati asosiy o‘ringa qo‘yilib,
inson va tabiat o‘rtasidagi muammolar, asar syujetiga singdiriladi. Bu jarayon
shiddatli voqealar tasvirida qahramon xarakterini shakllanishiga asos bo‘ladi.
Badiiy asar, qaysi davr, qanday ijtimoiy-adabiy sharoitda yozilganidan qat’iy
nazar, muallif nigohi orqali umuminsoniy qadriyatlarni badiiy asar mazmuniga
singdirilishi va o‘quvchi qalbini larzaga solishi, yozuvchining badiiy mahoratidan
dalolat beradi. Asar qahramoni borlig‘ini qamrab olgan ruhiy ziddiyatlar iztirobini
yuzaga chiqaradi. U butun jamiyat ruhiyatida aks sado berayotgandek ko‘rinadi.
Lekin inson dunyosi, o‘zining yolg‘izligi, orzu istak va iroda-bardoshi bilan
alohida-alohida olam ekani ma’lum. O‘zligini anglagan shaxs sukunatning
iztiroblarini teran anglaydi. Yozuvchi Normurod Norqobilov o‘z qissalari
mohiyatiga falsafiy mushodahalarni singdirib yuboradi.
Adabiyotshunos Bahodir Karim ta’kidlab o‘tganidek: “Keyingi yillarda
o‘zbek adabiyotida yangi bir nafas, yangi bir iqlim ob-havosini olib kirishga
intilayotgan ijodkorlar vujudga keldi. Adabiyotimiz suratidan siyratga, jamiyatdan
insonga, tashqaridan ichkariga qaytayotgandek, irmoqdan dengizga
ulanayotgandek. O‘z asarlarini davrning ijtimoiy-siyosiy muoammolari bilan
93
Расулов А. Бадиийлик–безавол янгилик. –Тошкент: Шарқ, 2007. 9-б.
73

bezashni o‘zlariga ep ko‘rmagan, badiiy adabiyotni ramzlar tili, ezgulik va
qabohatning mangu janggohi, inson qalbidagi cheksiz iztiroblar chizgisi ekanligini
his etayotgan yosh iqtidor egalari, imkoni boricha insonlarning botiniga, his-
tuyg‘ulari to‘lqiniga, orzu-armonlariga diqqatni qaratayotgandek taassurot
beradi” 94
. Yuqoridagi mulohazalar bugungi nasrdagi badiiy o‘zgarishlarni, inson
tafakkuridagi bahs-munozaralarni mohiyatan o‘zlikni anglash yo‘lidagi hayot
voqealarini va inson tafakkuridagi o‘zgarishlarning badiiy talqini bilan izohlanadi.
Hayot ziddiyatlaridan iborat ekan, u insonning ruhiy olamiga o‘z ta’sirini
o‘tkazadi. Inson ruhiy olamidagi konflikt Normurod Norqobilov qissalarida
mahorat bilan talqin etiladi. Shuning uchun ham konflikt asar personajlarining
syujetda badiiy ifodasini topadigan o‘zaro to‘qnashuv va kurashlari qahramon
bilan muhit orasida yoki uning ruhiyatida kechuvchi ziddiyatlar, qarama-
qarshiliklar tarzida beriladi .
III bob bo‘yicha xulosalar:
1.Ijodkor ramz va majoz asosida hayotning turfa xilda ekanligini juda asosli
talqin etadi. Bu tushunchaning asosida ham inson konsepsiyasi
mujassamlashganligini his etamiz. Yozuvchi kompozitsion vositalardan biri
bo‘lgan tabiat tasviridan ham obrazlarning ruhiy-psixologik holatini ko‘rsatishda ,
ramziy-majoziy talqin xususiyatidan unumli foydalangan.
2.Muallif o‘z qissalarida obraz tabiati va psixologik holatini yoritishda
badiiylik unsurlaridan, yani majoz va ramz asosida insonning turfa xil
xususiyatlarini ochishga intiladi. Har bir obraz tasvirida badiiy to‘qima va hayot
haqiqatining o‘zaro uyg‘unlashgani kuzatiladi. Xarakter psixikasining yoritilishida
yozuvchi poetik parallelizm peyzaj tasvir, personaj dialogi kabi ko‘plab badiiy
tasvir vositalarini o‘rinli qo‘llaydi. Xarakter psixologiyasi ularning xatti-harakatlari
va holatlari orqali ham tavsiflashga harakat qilingan. Bundan badiiy detalning o‘rni
ham sezilarli darajadadir.
3.Badiiy adabiyotdagi inson konsepsiyasining ifodasi va badiiy talqinida
turli xil poetik usullarni qo‘llash muhim sanaladi . Bugungi kunda globallashuv
94
Карим Баҳодир. Моҳиятнинг намоён бўлиши. Қаранг: Мустақиллик даври адабиёти. Адабий-танқидий
мақолалар. – Тошкент: 2006. – 262- б.
74

jarayonida insoniyat oldida turgan eng katta muammo olam va odam, odam va
odam munosabatlarining badiiy talqinida milliylik bilan bir qatorda insoniyat
oldidagi fojialar, uning zamiridagi qalb iztiroblari teranroq anglash mumkin.
4.Yozuvchi “Qoyalar ham yig‘laydi”, “G‘animlar”, Yuzma-yuz”, ”Oq
bo‘yin”, “Ovul oralagan bo‘ri” va shu kabi ko‘plab qissalari bilan ayni janr
taraqqiyotiga o‘zining munosib hissasini qo‘shdi. N.Norqobilov o‘z xarakteriga
ko‘ra tabiatga yaqin yozuvchi ekanligi, hayvonot olamini sinchiklab o‘rgangani,
nobobot olamining, ya’ni tabiat mahsuli bo‘lgan it, ayiq yoki bo‘riga xos
xususiyatlar yuzasidan etarlicha bilimga egaligi asarlarining poetik jihatdan
ta’sirchan, haqqoniy va ishonchli chiqishiga yordam bergan. Bu esa ramz va majoz
asosida insonning ruhiy-ma’naviy olamini asosli talqin etgan.
UMUMIY XULOSA
Ma’lumki, har bir davr adabiyotining etakchi xususiyatlari o‘sha davr
etishtirgan yirik adabiy siymolari ijodida mujassam topadi. Asrimizning birinchi
choragidagi o‘zbek adabiyotini tom ma’nodagi izlanish adabiyoti deyish
mumkinki, xuddi shu xususiyat Normurod Norqobilovning ijodiy faoliyatiga ham
75

xosdir. Bu tushunchalarni yaxlitlashtirgan holda quyidagi xulosalarga kelish
mumkin:
1.Tabiatan izlanuvchan adib o‘zbek realistik prozasining tasvir va ifoda
imkoniyatlarini kengaytirish yo‘lida samarali izlangani, xorijiy adabiyotlarga xos
poetik vositalarni milliy adabiyotimizga dadil tadbiq qilgani ma’lum. Ayni choqda,
Normurod Norqobilov nasriy ijodida modern adabiyotga xos tasvir hamda ifoda
vositalariga yangicha jilo berishga intildi.
2.Adib nasriy asarlari poetikasining shu jihatdan tadqiq qilinishi milliy
nasrchiligimizning taraqqiyot yo‘llari va omillari haqidagi tasavvurlarini boyitishi
mumkin. Bundan tashqari, har bir davr adabiyotining poetik xususiyatlari ko‘p
jihatdan o‘sha davrning ijtimoiy-madaniy shart-sharoitlari bilan belgilanishi ham
ayondir. Bu esa adib oldiga qator ijodiy muammolarni hal qilish, g‘oyaviy-badiiy
niyat ijrosi uchun o‘zgacharoq yo‘llarni izlash zaruratini qo‘ydi. Izlanishlar natija-
umumlashmalri shu e’tibordan muhim sanaladi:
3.N.Norqobilovning mazkur muammolarni qay yo‘sin hal qilganini tadqiq
etish orqali “badiiy asar va reallik”, “ifodalamish va ifodalanmish
munosabatlari”, “ijodkor shaxs va jamiyat” kabi qator umumnazariy
muammolarning ayrim qirralarini oydinlashtirish imkoniyati vujudga keladi. Boz
ustiga, bu o‘rinda badiiy asarni o‘qish va uqish, uni talqin qilish masalalarini
yoritish zarurati yuzaga chiqadiki, buning amalga oshirilishi badiiy asarga
yondashish va baholash tamoyillarini o‘zgartirish, badiiy didni qayta shakllantirish
taqozo etilayotgan bugungi kunda bag‘oyat muhimdir.
4.Yozuvchining asarlarini kuzatganimizda ham uning chin ma’nodagi
ijodkor shaxs, izlanuvchan, yangilikka o‘ch inson bo‘lganiga amin bo‘lamiz.
Uning hatto bir janr doirasidagi asarlari ham turfa janr xususiyatlarini namoyon
etishi, tasvir vositalariyu ifoda yo‘sinining rang-barangligi shunga dalolat qiladi.
5.Iste’dodli adib Normurod Norqobilovning ijodiy-poetik izlanishlarida
shakliy mundarijaning o‘ziga xosligi va teran falsafiy mushahadakorlik uzviyligi,
tasvir mahorati, ruhiy tahlil teranligi va ifoda individualligining o‘zaro yaxlitligi
etakchilik qiladi. YOzuvchi milliy adabiyotimizda endigina qaror topayotgan janr
76

formalarining imkoniyatlarini to‘la namoyon qilishga intilganki, uning tajribalari
o‘zbek nasri rivoji uchun muhim ahamiyatga molik edi.
6.Adib tasvirlayotgan milliy turmush va milliy psixologiyani juda yaxshi
bilgan adib roman yaratishda, jahon adabiyotidagi eng ilg‘or tajribalarga tayangan.
YOzuvchi romanlarida makon va zamon tasvirlari orqali inson xarakterini
shakllanishi yoki ruhiy istiroblarini badiiy ifodasining uzviy birligini kuzatamiz.
7.Adib majov va ramzda asosida insonni, davr va muhitning murakkab
qirralarini badiiy tasvirlangan bo‘lsa, ularning ruhiy-ma’naviy olami orqali
insonning buyuk e’tiqld egasi ekanligiga alohida urg‘u beriladi. Unda inson va
tabiat yonma-yon tasvirlanadi va harakatlanadi. Ular bir-birini to‘ldiradi, taqozo
etadi, hamkorlik qiladi.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ :
I. Сиёсий адабиётлар :
1. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз. – Т.: Ўзбекистон, 2017. 592 б.
2. Мирзиёев Ш.М. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш-
халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир /
Халқ сўзи. 2017. 4 август.
77

3. Мирзиёев Ш.М. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш –
халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир.
Президент Ш.Мирзиёевнинг Ўзбекистон ижодкор зиёлилари вакиллари
билан учрашувдаги маърузаси Халқ сўзи. – 2017. – 4 август.
II. Илмий адабиётлар :
4. АбдуғафуровА. Қалб қаъридаги қадриятлар.–Т . :Ўқитувчи,1998.–215 б .
5. Адабиёт назарияси. Икки томлик. I том (Адабий асар). – Т . : Фан,
1978.–416 б .
6. Адабиёт назарияси. Икки томлик. II том (Адабий-тарихий жараён). –
Т . : Фан, 1979. –48 б .
7. Аристотель. Поэтика. –Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти, 1980. – 152 б .
8.Бахтин М.М. Романда замон ва хронотоп шакллари. Тарихий
поэтикадан очерклар. Рус тилидан У.Жўрақулов таржимаси. –Т.,
“Akademnashr”, 2015. – 288 б.
9. Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. –Т.: Ўзбекистон, 2002.–540 б.
10. Давронова Ш. Истиқлол даври ўзбек романчилиги ва шарқ адабиёти.
–Т.: “ Наврўз ”, 2019. – 218 б.
11. Ёқубов И. Ўзбек романи тадрижи. – Т., Фан ва технология, 2006. -
218 б.
12. Ёқубов И. Мустақиллик даври ўзбек романлари поэтикаси. –Т.:
“Nurafshon business”. 2021. - 336 б.
13.Жўраев Т. Онг оқими модерн. – Фарғона. Фарғона, 2009. – 204 б .
14. Жўрақулов У. Ҳудудсиз жилва. Илмий-адабий мақолалар. – Т., Фан,
2006. – 204 б.
15. Жўрақулов У. Назарий поэтика масалалари. – Т., Ғафур Ғулом
номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2015. – 356 б.
16.Имомова Г. Миллийлик ва бадиий нутқ. –Т ., Янги аср авлоди, 2004.
–120 б .
17. Каримов Ҳ. Истиқлол даври адабиёти. –Т.,“Янги нашр”, 2010.–364 б.
78

18. Карим Баҳодир. Абдулла Қодирий. –Т ., “ Фан ” , 2006. –Б. 232.
19. Карим Баҳодир. Абдулла Қодирий ва герменевтик тафаккур. –Т.,
“Akademnashr”, 2014. – 256 б.
20. Карим Баҳодир. Руҳият алифбоси. –Т., Ғафур Ғулом номидаги
нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2016. – 364 б.
21. Мамажонов С. Сайланма: Адабий-танқидий мақолалар. –Т.: Адабиёт
ва санъат, 1981. – 400 б.
22. Мамажонов С. Услуб жилолари. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат наширёти, 1972. – 220 б.
23.Маҳмудов М. Талант ва ижод фалсафаси. – Т. : Ўзфан, 1976. – 282 б.
24. Мирвалиев С. Наср, давр, қаҳрамон. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат наширёти, 1983.-240 б.
25. Мирвалиев С. Истеъдоднинг қўш қаноти. –Т.: Ёзувчи, 1993. –150 б.
26. Мирзаев И. Тафаккур ва наср. – Самарқанд: Зарафшон, 1993. – 192 б .
27. Норматов У. Ижодкорнинг дахлсиз дунёси (Адабий суҳбатлар). –Т .:
Мумтоз сўз, 2008. – 316 б .
28.Норматов У. Умидбахш тамойиллар. –Т. : Маънавият, 2000 . – 112 б .
29.Норматов У. Насрнинг мунаввар йўли // Жаҳон адабиёти, 2008. 36 -
48-б .
30.Норматов У. Ижод сеҳри. –Т. : Шарқ, 2007. – 352 б.
31. Назаров Ў. Романда бадиий хронотопнинг ўзига хослиги. –Т. : Турон
замин зиё, 2014. – 140 б.
32. Орипов А . Адабиёт ва замон / Мустақиллик даври адабиёти . –
Тошкент, Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа уйи , 2006. - 224 б.
33. Пардаева З. Бадиий-эстетик тафаккур ривожи ва ўзбек романчилиги.
Адабий-танқидий мақолалар. – Т . : Янги аср авлоди, 2002. – 100 б.
34. Рашидов А. Чингиз Айтматов олами. –Т. : Ўқитувчи, 2-нашри, 2011.–
256 б.
35. Расулов А. Бадиийлик – безавол янгилик. –Т.: Шарқ нашриёт-матбаа
акциядорлик компанияси Бош таҳририяти, 2007. – 336 б.
79

36. Расулов А. Танқидчилик уфқлари. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат, 1985. – 147 б.
37.Саримсоқов Б. Бадиият асослари ва мезонлари. –Т. : Фан,2004. – 194 б.
38.Солижонов Й. Нутқ ва услуб. Адабий-танқидий нашр. – Т. : Чўлпон,
2002. – 128 б .
39. Солижонов Й. Мўъжизалар сеҳри. –Т.: Adib, 2013, – 148 б.
40. Санжар Содиқ. Янги ўзбек адабиёти тарихи. –Т.: Ўқитувчи. 2019. –
480 б.
41. Содиқ Санжар. Ижоднинг ўттиз лаҳзаси. Адабий-танқидий
мақолалар. –Т.: 2005. – 320 б.
42. Тўраев Д. Ўзбек романларида бадиий тафаккур ва маҳорат
муаммоси. (60-80-йиллар). –Т.: Университет, 2001. – 168 б.
43. Тўраев Д. Рангин тасвирлар жилоси. Адабий-танқидий мақолалар. –
Т.: “Akademnashr”, 2014. – 200 б.
4. Тўйчиев У. Ўзбек адабиётида бадиийлик. Мезонлари ва уларнинг
маромлари. – Т. : “Янги аср авлоди”, 2011. – 508 б.
45. Тўлаганова С. Бадиий асар морфологияси. –Т. : Турон замин зиё,
2016. 2016. –176 б.
46.Умуров Ҳ. Қаҳрамоннинг маънавий олами ва эпиклик . –Т. : Фан,
1995. – 48 б .
47. Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси . –Т. : Шарқ , 2002. –256 б .
48. Улуғов А. Қалб қандили. Адабий-танқидий мақолалар. –Т.:
Akademnashr, 2013. – 288 б.
49.Худойберганов Н. Ишонч. –Т. : Ғ афур Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти, 1988. – 248 б .
50. Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. –Т. : Шарқ , 2004. –640 б .
51. Шарафиддинов О. Довондаги ўйлар. –Т. : Маънавият, 2004. –528 б .
52. Шарафиддинов О. Сардафтар саҳифалари . –Т. : Ёзувчи, 1999 .– 224 б .
53.Ўлжабоев У. Замон талаби ва ижодкор мсъулияти. –Т. : Ўзбекистон,
2012. – 376 б.
80

54. Қуронов Д. Чўлпон насри поэтикаси. –Т. : Шарқ, 2004. – 288 б .
55.Quronov D . Adabiyotshunoslikka kirish . –Т. : Fan , 2007. –228 б .
56. Қўшжонов М. Ҳаёт ва қаҳрамон. –Т. : Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат, 1979. – 366 б.
57. Қўшжонов М. Ҳаёт ва маҳорат. –Т. : Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт
ва санъат, 1979. – 200 б.
58. Қўчқарова М. Бадиий сўз ва руҳият манзаралари. –Т. : Муҳаррир,
2011. – 232 б.
59. Ҳамдам У. Янгиланиш эҳтиёжи. –Т.: Фан, 2007. – 196 б.
60. Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг
русча-ўзбекча изоҳли луғати. –Т.: Ўқитувчи, 1983. – 328 б.
III . Д иссертация ва авторефератлар:
61. Имомова Г.М. Типик миллий характерлар яратишда бадиий
нутқнинг роли: Филол. фан. номзоди дисс. –Т.:ЎзФА ТАИ, 1994. –134 б.
62. Имомкаримова М. Ў.Ҳошимов асарларида миллий қадриятлар
талқини: Филол. фанлари номзоди дисс. –Т.:ЎзФА ТАИ, 2004. –152 б.
IV. Бадиий адабиётларж:
63. Айтматов Ч. Асрга татигулик кун. Романлар. Рус тилидан
А.Рашидов, И.Ғафуров таржималари. – Т.: 1989. – 560 б.
64. Несин Азиз. Ғаройиб болалар. Роман ва ҳикоялар. – Т., “Юлдузча”,
1988. 198-бет.
65. Норқобилов Н. Бўрон қўпқон kун. Қисса ва ҳикоялар. – Т.: Шарқ,
2007. – 304 б.
66. Норқобилов Н. Овул оралаган бўри.Қиссалар.–Т.: Шарқ,2005.–256 б.
67. Норқобилов Н. Зангори кўл. Ҳикоялар. – Т.: “Юлдузча”, 1987.–80 б.
68. Норқобилов Н. Тоғдаги ёлғиз одам. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – 304 б.
81

Normurod norqobilov qissalarida nabodat olami talqini

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish