Nosirov O. O‘zbek adabiyotida g‘azal - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Nosirov O. O‘zbek adabiyotida g‘azal

Купить

Mavzu: Nosirov O. O'zbek adabiyotida g'azal

Rеja:
1. G‘azal haqida tushuncha
2.O zbek ʻ adabiyotida g azalning ilk namunalari ʻ
3.XV asrdan g azal
ʻ o zbek ʻ she riyatida ʼ

1. G‘azal haqida tushuncha
•
G azal (ʻ arabcha : oshiqona so z, ishq izhor etish, ayollarni madh etish) — Sharq adabiyotida eng keng tarqalgan ʻ lirik janr G azal’’ ʻʻ ʻ
atamasi
dastlab VIII–IX asrlarda arab she riyatida paydo bo lgan. So ng ʼ ʻ ʻ O rta ʻ Osiyo va Sharq xalqlari adabiyotlariga o tib, X asrda ʻ
forsiy adabiyotga,
XIV asr boshlarida turkiy adabiyotga kirib kelgan. Hajmi 3 baytdan 19 baytgacha qilib belgilangan. Lekin 21, hatto
27
baytli g azal namunasi ham uchraydi.G azal „aa, ba, va, ga, da“ va hokazo tarzda qofiyalanadi, boshdan-oxir bir xil ʻ ʻ vaznda
yoziladi.
Ilk bayti matla yoki mabda , oxirgisi maqta deb ataladi. Agar ikkinchi baytning misralari ham o zaro qofiyalansa, zebi matla ʻ
yoki
husni matla deyiladi. G azalning paydo bo lishi va rivojlanishi ʻ ʻ musiqa san ati bilan chambarchas bog liq. Dastlab g azalga ʼ ʻ ʻ
taxallus
qo yilmagan, bu keyinchalik an anaga aylangan.G azal dastlab ishqiy mavzuda yozilgan bo lsa-da, keyinchalik uning mavzu ʻ ʼ ʻ ʻ
doirasi
kengayib bordi hamda ijtimoiy-siyosiy, falsafiy-axloqiy, mav iza (pandnasihat) va hajviy g azallar yuzaga keldi. G azal ʼ ʻ ʻ
tuzilishiga
ko ra 4 mustaqil turga ajraladi: mustaqil baytlardan tuzilgan ( ʻ parokanda ) g azal ʻ yakpora , g azalʻ voqeaband , g azalʻ
musalsal ,
g azalʻ Ma no jihatidan esa ʼ O rifona , oshiqona , rindona , g azallarga bo linadi. ʻ ʻ Fors-tojik g azalchiligida ʻ aruz vaznining hazaj
bahri, turkiy xalqlar g azalchilig ida
ʻ ʻ ramal bahri ko p qo llangan. Masalan, Navoiyning 2600 g azalidan 1600 ga yaqini, Atoiyning ʻ ʻ ʻ
260
g azalidan 109 tasi, Husayn Boyqaroning esa barcha g azallari ramalda yozilgan. Aruzda 21 ta bahr bo lib, o zbek g azaliyotida ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
faqat
Navoiy ularning ko pchiligini qo llagan. G azalda ishqiy mavzu yetakchilik qilishiga qaramay, g azalnavislar bu janrning ʻ ʻ ʻ ʻ
imkoniyatlaridan
inson ma naviy dunyosining, shuningdek, tabiat va jamiyatning barcha murakkab tomonlarini ifodalash uchun ʼ
foydalanganlar.

•
Fors so z san atida g azal dastlab ʻ ʼ ʻ Rudakiy ijodida uchrasa-da, Sa diy ʼ ijodida u to la shakllanib, she riyatning asosiy janrlaridan biriga ʻ ʼ
aylandi,
keyin Hofiz uni yuksak darajaga ko tardi: u o zigacha tasavvufiy va dunyoviy yo nalishda rivojlanib kelgan g azalchilikni ʻ ʻ ʻ ʻ
o zaro
omuxta qildi. ʻ Xusrav Dehlaviy , Kamoliddin Isfahoniy , Farididdin Attor , Jaloliddin Rumiy , Xoju Kirmoniy , Salmon Sovajiy ,
Abdurahmon Jomiy , Mirzo
Abdulqodir Bedil kabi shoirlar g azal taraqqiyotida katta rol o ynaganlar. ʻ ʻ O zbek ʻ adabiyotida g azalning ilk ʻ
namunalari Rabg uziyning
ʻ „Qisasi Rabg uziy“, ʻ Xorazmiyning „Muhabbatnoma“sida uchraydi; keyinchalik quyidagilar va boshqalar
ijodida
rivojlantirildi: Rabg uziy ʻ (taxallusi; asl ismsharifi Nosiriddin Burhoniddin o g li) (13-asr oxiri — ʻ ʻ Xorazmning Raboto g uz ʻ ʻ
mavzei
— 14-asr boshlari) — turkiy shoir.Raboto g uzda qozilik qilgan. Sharq xalqlari og zaki ijodini, ayniqsa, rivoyatlarni, avliyo- ʻ ʻ ʻ
anbiyolar
to g risidagi qissalarni chuqur o rgangan. O zi ham ko pgina ibratli hikoyatlar, qissalar yozgan. Turkiy xalqlar adabiyoti ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tarixida
birinchilardan bo lib nasrda rivoyatlardan hikoyat, hikoyatlardan qissa yaratishni boshlab bergan. Bizgacha "Qisasi ʻ
Rabg uziy"
(1309—10) asarigina yetib kelgan. Asar musulmon mo g ul beklaridan Nosiriddin To qbug aning topshirig i bilan yozilgan. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Kitob
turkiy tilda, asosan, nasrda, madhiyalar, ba zi qissalarning xulosalari, lirik kechinmalar va xotima qismi esa nazmda yozilgan. ʼ
Qur oni
karimdagi ba zi lavhalar, islomga oid boshqa kitoblardan va Abu Ishoq Nishopuriyning "Qisas ul-anbiyo"sidan ayrim faktlar ʼ ʼ
asarga
asos qilib olingan. Asar an anaviy hamd va na t bilan boshlanadi, so ng uning yozilish sababi, muallif haqida ma lumot ʼ ʼ ʻ ʼ
beruvchi
qisqa so zboshi, keyin esa qissalar keladi. Jami 72 qissadan iborat. Mavzu doirasiga ko ra, asar qissalari juda rang-barang. ʻ ʻ
Olamdagi
butun mavjudot egasi bo lgan Allohni ulug lash, payg ambarlar hayotiga doir lavhalarni eslash, kamtarinlik va takabburlik, ʻ ʻ ʻ
otaona
va farzand munosabatlari, erk va adolat mavzulari shular jumlasidandir.2.O zbek
ʻ adabiyotida g azalning ilk ʻ
namunalari

•
Qissalar hajmi turlicha: Mas, Yusuf haqidagi qissa salkam 100 sahifani tashkil kilsa, Lut haqidagi qissa bir
necha
sahifadangina iborat. Qissalarda real hayot voqealari bilan bog liq mavzular ham uchraydi. Qissalar ʻ
bayonida,
personajlar tasvirida xalq og zaki ijodining bevosita ta siri seziladi. Asarda ma rifiy-didaktik ʻ ʼ ʼ
hikoyatlar
ham mavjud (Luqmon hikoyasi va boshqalar), qissalardagi hikoyatlarga dunyoviy ruh ham
singdirilgan
(Yusuf qissasi va boshqalar). R.ning bu asari o zbek adabiyotida badiiy nasr yodgorligining ʻ
yetuk
namunasi hamda 13—14-asrlar eski o zbek adabiy tilini o rganishda asosiy manba sifatida ahamiyat ʻ ʻ
kasb
etadi. Qissaning 15-asrga oid qo lyozmasi Londondagi Britaniya muzeyida, 16-asrda ko chirilgan ʻ ʻ
nusxasi
Sankt-Peterburgda, 19-asrda ko chirilgan qo lyozma, shuningdek, bosma nusxalari O zbekiston ʻ ʻ ʻ
Fanlar
akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. №1025, 7397, 1874) saqlanadi. Qissayi rabguziy o`zbek
so`z
sanatining ajoyib obidasi hisoblanadi.Unda anbiyolar-payg`ambarlar xayotidan xikoya qiluvchi qadimiy
sharq
qissa va afsonalarini qayta ishlab, manzarali lavxalar,jonli tasvirlar, xiyla pishiq his-
hayojon,kechinmalarga
boy obrazlar hosil etgan.Asarda etiqod va imonga sodiqlik,pok insoniy axloqning
badnaflik,xirsiy
xasad,qonxo`rlik va noxaqliklar ustidan bo`lgan galaba tasvirlangan.

•
Xorazmiy , Xofiz Xorazmiy (XIV asr) — o‘zbek shoiri.Iste dodli shoir, ʼ temuriylar davri adabiyotining yirik namoyandasi. Xorazmiy —
shoirning
adabiy taxallusi, ismi va hayoti voqealari ma lum emas. Birgina asari ʼ « Muhabbatnoma » (1353) Sirdaryo bo ylarida ʻ
yozilgan
va Oltin O rda hukmdorlaridan ʻ Muhammad Xo jabek ʻ ( Oltin O rda ʻ xoni Jonibekning o g li)ga bag ishlangan. ʻ ʻ ʻ «
Muhabbatnoma » oshiqning
o z ma shuqasiga yozgan she riy maktublari shaklida tuzilgan. Asar 11 nomadan iborat bo lib, sakkiz ʻ ʼ ʼ ʻ
nomasi o zbek
ʻ tilida, uchtasi (4, 8,11) fors tilida yozilgan. Asarning ikki — arab va uyg ur ʻ yozuvidagi nusxalari mavjud. Ular
Londondagi Britaniya muzeyida saqlanadi.Asar
tarkibida g azal, masnaviy, qit a, munojot, fard va boshqa janrlar ham uchraydi. ʻ ʼ «
Muhabbatnoma»ning 1508-yil
ko chirilgan arab yozuvidagi nusxasi qayta nashr etilgan, uning asosida ilmiy tadqiqot ishlari (A. ʻ
Samoylovich ,
S. Qosimov , A. Sherbak ) olib borilgan. O zbek ʻ adabiyotining Navoiygacha bo lgan atoqli vakillaridan, noma janrining ʻ
asoschisi.
Hayoti va ijodi haqida ayrim ma lumotlar uning bizgacha saqlanib qolgan yagona asari "Muhabbatnoma" orqali yetib ʼ
kelga’
"Muhabbatnoma" Oltin O rda ʻ xoni Jonibekning hukmdorlaridan Muhammad Xo jabekning taklifi bilan 1353 yilda yozilgan. ʻ
"Muhabbatnoma"ning
"Bayoni voqeni aytur" qismidan ma lum bo lishicha, X. ilgari ham ko p she rlar yozgan, ayniqsa, muhabbat ʼ ʻ ʻ ʼ
mavzuidagi
asarlari bilan shuxrat qozongan, lekin ular forsiyda yozilgan bo lib, Muhammad Xo jabek shoirdan ishqiy mavzuda ʻ ʻ
turkiycha
kitob yozib berishni iltimos qilgan. X. asarining maydonga kelishida Avhadiy Marog aviyning forscha yozilgan ʻ
"Muhabbatnoma"
dostonining ta siri bo lgan. Lekin Avhadiyda nomalar oshiq va ma shuqa nomidan yozilgan bo lsa, X.da oshiqning ʼ ʻ ʼ ʻ
mahbubasiga
yo llagan she riy nomalari jamlangan. Har bir maktub muallifning chuqur kechinmalari, murojaati bilan boshlansada, ʻ ʼ
unda
ma shuqa husnu jamoli, fe latvorining mubolag ali tasviri birinchi o ringa chiqadi. ʼ ʼ ʻ ʻ

3.XV asrdan g azal ʻ o zbek ʻ she riyatida ʼ
•
XV
asrdan g azal ʻ o zbek ʻ she riyatida ʼ ham asosiy va yetakchi janrga aylandi. Navoiyga o zbek ʻ tilida 2600 dan ortiq g azal ʻ
yaratib,
bu janrning g oyaviy-tematik doirasini kengaytirdi, uni hayotga yaqinlashtirdi, realistik tamoyillarni kuchaytirdi. ʻ
Keyinchalik
o zbek she riyatida ʻ ʼ Hamza , Cho lpon ʻ , Xurshid , G afur ʻ G ulom ʻ , Sobir Abdulla , Habibiy , Charxiy , Chustiy ,
Vosit Sa dulla
ʼ , Jumaniyoz Jabborov , Erkin Vohidov , Abdulla Oripov , Jamol Kamol va boshqalar g azalni yangicha ʻ
sharoitda
davom ettirdilar va uning mavzu doirasini boyitdilar, shu bilan birga, an anaviy ishq-u oshiqlik mavzusida ham ʼ
ko plab
badiiy barkamol g azallar yaratdilar (yana qarang: ʻ ʻ She r ʼ tuzilishi , She rshunoslik ʼ ); 2) musulmon Sharq
madaniyatidan
keng o rin olgan mumtoz musiqa janri. Dastlab (masalan, ʻ Abdulqodir Marogiy ko rsatishicha, XIV–XV ʻ
asrlarda)
„navbat“ deb ataluvchi murakkab shakldagi janrning ikkinchi qismi sifatida, asosan, fors tilidagi she rlar bilan ʼ
ijro
etilib, 2 sarxona va bozgo ypyan iborat bo lgan. So ngra Navoiy, ʻ ʻ ʻ Kavkabiy , Noiniy , Chishtiy va boshqalarning
asarlarida
g azal O rta Sharq xalqlarida eng sevimli musiqa janrlaridan biri sifatida ta riflangan. Hozirda, asosan, lirik- ʻ ʻ ʼ
falsafiy
(jumladan, tasavvufiy) mazmundagi g azal namunalari, yakkaxon xonanda va cholg u ansambli tomonidan ijro ʻ ʻ
etiladigan,
yirik shakldagi musiqa janri sifatida Pokiston , Shimoliy Hindiston , Bangladesh , Eron , Afg oniston ʻ va ayrim
arab
mamlakatlarida tarqalgan. Kuylar diapazoni kengligi, ohang va ritmik rivojining murakkabligi bilan ajralib turadi.

•
G azal ʻ raga singari kichik cholg uvokal muqaddimasi bilan boshlanadi, unda xonanda yuqori ʻ
pardalarda
ijro etiladigan aylanma tuzilmalar, glissando (sirg anuvchi ohanglar) va boshqa ʻ
uslublardan
foydalanib, asarning asosiy tovushqatori, shuningdek, badiiy o ziga xosligini ʻ
namoyish
etadi. Cholg u ansambli tarkibida ʻ sitor , sarangi , bansuri nay , tanpura , fisgarmoniya
va tabla (yoki
faqat sisgarmoniya va tabla) cholg ulari qo llanadi. G azal ʻ ʻ ʻ urdu , hind , fors ,
panjob , gujarot va
boshqa tillarda kuylanib, unda Xusrav Dehlaviy , Kabir , Surdas , Mirzo
G olib
ʻ , Muhammad Iqbol , Fayz Ahmad Fayz kabi shoirlarning she rlari asosiy o rin tutadi. ʼ ʻ
XX
asrda g azalning zamonaviy shakllari rivoj topib, ular konsert dasturlari (Mehdi Hasan, ʻ
Roshan
Ara begim, Bare G ulom Ali Xon, Ramzan Xon va boshqalar), kino musiqasi (Lata ʻ
Mangeshkar,
Muhammad Rafi va boshqalar)da keng ijro etilmoqda.

Foydalanilgan adabiyot
•
Hayitmetov A., T., 1961;
•
Shayxzoda
M., 4-j., T., 1972;
•
Nosirov
O. O zbek adabiyotida g‘azal T., 1972; ʻ

Nosirov O. O‘zbek adabiyotida g‘azal

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish