Numerativ so‘zlarni o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	366.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Numerativ so‘zlarni o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Купить

Numerativ so‘zlarni o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish
MUNDARIJA
KIRISH .................................................................................................................... ..3
I BOB. NUMERATIV SO‘ZLARNI O‘QITISHNING NAZARIY
MASALALARI
1.1.Numerativ so‘zlar. Ularning jahon tilshunosligida o‘rganilishi ...………….……7
1.2 Hozirgi o‘zbek tilida numerativ so‘zlarning o‘rganilishi va tasnifi… ………. .... 16
II BOB. NUMERATIV SO‘ZLARNI O‘QITISH NING AMALIY AHAMIYATI
2.1 . Numerativ so‘zlar ni o‘qitishda interfaol usullardan foydalanish …. … ….....…..36
2.2 . Tarixiy va zamonaviy hisob so‘zlar ......………………………………………...45

XULOSA ............................................................................. ......................................50
GLOSSARIY ……………………………….………….................................. ... ....... 52
ADABIYOTLAR RO‘YXATI ..................................................................... ... ..... ....55

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek tilidagi numerativ so‘zlar tilimiz leksik
qatlamining uzoq tarixiy taraqqiyoti natijasida shakllangan bo‘lib, ular tarixiy
taraqqiyot davomida o‘zgarib, xilma-xil xususiyatlarga ega bo‘lib borgan. Badiiy asar
tilini tahlil etganda numerativ so‘zlarning ham o‘rni alohida ekanligi ko‘zga
tashlanadi. O‘zbek tilshunosligida son so‘z turkumining ajralmas qismi bo‘lgan
numerativ so‘zlar tadqiqi borasida bir muncha tadqiqotlar amalga oshirilgan.
Xususan, jahon tilshunosligida ham bunday so‘zlar Janubi-sharqiy Osiyo
mamlakatlarida alohida ahamiyatga ega va keng tadqiq etilgan. Chunki bu
mamlakatlar leksik qatlamida numerativ so‘zlar juda ko‘p qo‘llaniladi va tez-tez
uchraydi. O‘zbek tilida ayrim o‘rganilgan tadqiqotlarda ham uning xususiyatlari
turlicha yoritilgan. Hatto bunday so‘zlar turlicha nomlanadi: numerativlar, hisob
so‘zlar, o‘lchov so‘zlar, sanoq so‘zlar va h.k. Turkologlardan M.A.Kazimbek,
V.M.Nasilov, A.K.Dimitriyev, N.A.Baskakov, A.N.Kononov, N.Mirzazoda,
X.Bayliyev, A.Xasenovlar numerativlarning bir nechtasining nomini ko‘rsatib,
ularning qanday predmetlarga nisbatan sanoq son bilan birgalikda qo‘llanishini
aytadilar. Keyinchalik F.G.Is’hoqov, H.Komilova, M.Asqarova, S.Nizomiddinova,
A.Ishayevlar ham numerativlarning ayrim turlari va ularning o‘ziga xos xususiyatlari
haqida o‘z mulohazalarini bildirganlar. O‘zbek tilida numerativ so‘zlarning
o‘rganilishida P.Hamdamovning xizmatlari katta. P.Hamdamovning “Hozirgi o‘zbek
tilida numerativlar” nomli tadqiqotida numerativ so‘zlarning iste’mol doirasi, ma’no
turlari va ularning tuzilishi keng yoritilgan. Numerativ so‘zlarning leksik-semantik
xususiytalari o‘ziga xos bo‘lib, ularning har biri o‘z tabiatiga ega. Ayniqsa, tarixiy
taraqqiyot natijasida ularning iste’mol doirasi o‘zgarib boradi. Tilimizni tekshirish
jarayonida badiiy asarlardan keng foydalanamiz. Chunki yozuvchi hayotiy voqea-
hodisalarni tasvirlab, obraz yaratar ekan, u so‘zlashuv tili boyliklaridan, jonli tildagi
sheva va kasb-hunarga oid til birliklaridan ham, adabiy til normalaridan ham keng
foydalanadi. Biz bu sohadagi tadqiqotlarni o‘rganib, numerativlarning badiiy matnda
2

qo‘llanish xususiyatlari, numerativ so‘zlarni o‘qitishda klaster metodi, venn
diagrammasi, T-chizmasidan foydalanishni, semantik-stilistik o‘ziga xosliklarini
ochib berishga qaror qildik. Bu sohadagi izlanishlarni davom ettirish dolzarb
masalalardan bir hisoblanadi.
Mavzuning o‘rganilish darajasi: Hozirgi o‘zbek tilida numerativlar o‘tgan
asrning oxirlarida bir muncha o‘rganildi. H.Komilova o‘zbek tilida son va olmosh
so‘z turkumlrini tadqiqi jarayonida o‘zbek tilida qo‘llnuvchi numerativlardan bir
qanchasini nomlab, iste’moldan chiqib ketayotgan va yangi kirib kelgan
numerativlarni qayd etgan. Bundan tashqari numerativlar orasidan arxaiklashgan
numerativlarni ajratadi. S.Nizomiddinova va A.Ishayevlar numerativlarning ayrim
turlarini keltirib, har bir numerativ haqida tadqiqotlar olib borishgan. P.Hamdamov
tadqiqotlarida numerativ so‘zlarning semantik bo‘linishi, kontekstdagi o‘rni, so‘zlar
bilan bog‘lanishi kabi xususiyatlari tahlil etilgan. Muayyan til stilistikasining
rivojlanishida badiiy adabiyot tilining ahamiyati kattadir. Badiiy asar tilida keng
qamrovli til birliklari – fonetik, leksik, grammatik va majoziy vositalarni kuzatish
mumkin. Yozuvchining tildan foydalanish mahorati, morfologik shakllar va
sintaktik qurilmalarni tanlashi va boshqa jihatlarida yozuvchining individual uslubi
ham yuzaga chiqadi. Rus tilshunoslari V.Vinogradov, L.V.Shcherba,
A.Peshkovskiy, A.I.Efimov, G.O.Vinokur, V.V.Timofeyeva, D.E.Rozental,
V.M.Jirmunskiy, M.P.Brandes, N.M.Shanskiy, L.A.Novikov, M.I.Kojina va
boshqalar o‘z tadqiqotlarida badiiy asarlar tilini o‘rganish masalasiga jiddiy e’tibor
qaratdilar. O‘zbek filologiyasida ham o‘tgan asrning 40-yillaridan boshlab yozuvchi
tili uslubi, badiiy asar tili bo‘yicha tilshunoslar ham, adabiyotshunoslar ham baravar
tadqiqot olib bora boshladilar. Bunday ishlar, dastlab maqolalar tarzida, keyinroq
nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalarida tadqiq etildi. Bu tadqiqot ishlarida badiiy
adabiyot tili muammolari borasida turlicha qarashlar mavjud. Masalan,
S.Mamajonov, O.Sharafutdinov, N.Karimov, N.Shukurov, M.Sultonova,
J.Tursunov, Y.Solijonov, G.Imomova, A.Boboniyozovlar masalaga
adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan yondashsalar, A.Shomaqsudov,
3

Sh.Shoabdurahmonov, S.To‘rabekova, B.Turdialiyev, Q.Samadov, A.Y.Aliyev,
S.A.Karimov, M.Yo‘ldoshev, R.U.Normurodov kabi olimlar tilshunoslik aspektida
tahlil qiladilar. Mazkur bitiruv ishida badiiy asarda qo‘llanuvchi numerativ
so‘zlarning leksik-semantik, stilistik xususiyatlari metodik aspektda o‘rganildi.
Numerativ so‘zlarni badiiy matnlarni tahlil qilish asosida o‘rgandik hamda uni
o‘ qitishda klaster metodidan, venn diagrammasi, T chizmaaridan foydalanish
samarali natijalar berishini tahlil qildik.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Numerativ so‘zlarni o‘ quvchiga
mukammal o‘rgatish va bu yo‘lda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish ushbu tadqiqotning asosiy maqsadini tashkil etadi. Bu maqsadga erishish
uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- numerativ so‘zlarning jahon tilshunosigida, xususan turkologiyada o‘rganilish
holatini ilmiy-tanqidiy tahlil qilish hamda baholash;
- hozirgi o‘zbek tilida numerativ so‘zlarning o‘rgnilishi;
- numerativ so‘zlarning semantik klassifikatsiyasi bo‘yicha tasniflarni tahlil
qilish;
- numerativ so‘ zlarni o‘qitishda klaster metodidan foydalanishning samarali
natijalari ;
- numerativ so‘ zlarni o‘qitishda venn diagrammasidan foydalanishning ijobiy
tomonlari ;
- numerativ so‘ zlarni o‘qitishda T-chizma metodidan foydalanish .
Tadqiqot obyekti. Universitet, litsey, kollej va maktab darsliklarida numerativ
so‘ zlarni o‘qitishda klaster metodi va boshqa zamonaviy pedagogik
texnologiyalardan foydalanish tbitiruv ishining asosiy manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqotning metodologik asosi. Tadqiqotning metodologik asosi bo‘lib
dialektikaning umumiylik-xususiylik, shakl-mazmun kategoriyalari xizmat qiladi.
Ana shu asosda zidlanuvchi til-nutq dixotomiyasida badiiy tasvir vositalari
mavqeini aniqlashda til va uslub masalasi yuzasidan ham tilshunoslikdagi
4

nazariy asoslar va ilmiy tahlil usullariga tayanildi. Asosan, lingvopoetik, uslubiy va
qiyosiy tahlil usullaridan keng foydalanish nazarda tutildi.
Himoyaga olib chiqilayotgan asosiy holatlar.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Ushbu bitiruv ishimizda numerativ so‘zlarning
bugungi kunda jahon tilshunosligida tutgan o‘rni, o‘zbek tilshunosligidagi ahamiyati,
boshqa so‘z turkumlari bilan aloqasi va uni o‘qitishda klaster metodidan foydalanish
tadqiq etildi. Numerativ so‘zlar guruhlarga ma’no, qo‘llanilish turi va davri jihatidan
guruhlarga ajratildi hamda klaster metodi asosida ko‘rsatib berildi. Buning uchun
ko‘plab slaydlar tuzildi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Bitiruv ish metodikaning
dolzarb masalalarini tadqiq etuvchi ishlar sirasiga kiradi va darsliklar, o‘quv va
uslubiy qo‘llanmalarni yaratishda, o‘quvchilarga mana shu mavzuni tushuntirishda
amaliy ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot natijalari oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlari grammatika,
semasiologiya, uslubshunoslik, badiiy matn tahlili, hozirgi zamon o‘zbek adabiy
tili kabi nazariy kurslarni o‘tishda, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimi talabalarida
badiiy asar tilini tahlil qilish malakasini shakllantirishga yordam beradi.
Bitiruv ishining manbalari. O‘zbek tilshunosligida numerativ so‘zlar
bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, ilmiy, nazariy, tanqidiy maqolalar, kitoblar
ishning manbasi vazifasini o`tadi. O‘zbek tilida numerativ so‘zlar, klaster metodi,
venn diagrammasi, T-chizma tadqiqot ishining manbasi qilib olindi.
Bitiruv ishiningning tarkibi va hajmi. Bitiruv ishi kirish, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB. NUMERATIV SO‘ZLARNI O‘QITISHNING NAZARIY
MASALALARI
1.1 . Numerativ so‘zlar. Ularning jahon tilshunosligida o‘rganilishi.
Inson aql-idroki, zakovati bilan o rganayotgan, shakllantirayotgan hamdaʼ
rivojlantirgan qaysi fanni, uning yo nalishini olmaylik, albatta o lchashlarga, ularning
ʼ ʼ
turli usullariga, o zaro bog lanishlariga duch kelamiz.
ʼ ʼ Tilimizda bunday birliklarning
o‘rni va ahamiyatini tadqiq etish muhim ahamiyatga ega.
Predmetlarning miqdorini o‘lchashda qo‘llanadigan so‘zlar numerativ so‘zlardir.
O‘zbek tili grammatikasida numerativ so‘zlarning o‘rni va ahamiyati alohida.
Tilshunoslar “hisob so‘zlar”, “izohlovchi so‘zlar’, “son bilan predmet o‘rtasida
qo‘llanuvchi so‘zlar”, “numerativlar”, “klassifikatorlar” deb turlicha ataydilar. Biz
bunday so‘zlarni tilshunoslikda qabul qilinishi bo‘yicha numerativlar yoki numerativ
so‘zlar deb atadik. Numerativ so‘zining ma’nosi haqida turli adabiyotlarda bir-biriga
yaqin fikrlarni o‘rgandik. Numerativ so‘zi numerdan kelib chiqan bo‘lib, numer
so‘ziga bir necha izohlar berilgan. D.N.Ushakova: “Numer ya’ni nomer so‘zining
mujskoy rodda qo‘llanishi”. 1
A.N.Chudinovning “Chet el so‘zlari rus tilida” nomli
kitobida quyidagicha izoh berilgan: “Numer – NOMER, NUMER (lotincha) 1)
predmetlarning tartibini bildiruvchi son; 2) alohida kitob; 3) mehmonxonadagi
alohida xona. 2
Rus tilining etimologik lug‘atida “numer” so‘zining izohi “nomer”
bilan bog‘liq deyiladi. 3
Demak, numerativ so‘zi lotincha “numerus” ya’ni nomer
so‘zidan kelib chiqqan. Numerativ iborasi xalqaro birlik bo‘lib, o‘zbek tili
grammatikasini o‘rganishda ham ana shu xalqaro nom orqali o‘rganish maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
Jahonda barcha narsalarni o‘lchash bilan shug‘ullanuvchi fan bo‘lib, bu fan
metrologiya deyiladi. Metrologiya fan sifatida o lchashlar, ularga bog liq va tegishli
ʼ ʼ
bo lgan qator masalalar bilan shug‘ullanadi. Metrologiya so‘zi yunonchadan olingan
ʼ
bo lib, “o lchash”, “o lcham”, “nutq”, “mantiq”, “ilm” yoki “fan” ma nolarini
ʼ ʼ ʼ ʼ
1
Толковый словар Ушакова. Д.Н. Ушаков. 1935-1940.
2
Чудинов А.Н. Словарь иностранных слов руского языка. 1910.
3
Этимологической словарь русского языка Макса Фасмера.
7

bildiradi. Umumiy tushunchasini oladigan bo lsak, metrologiya - o lchashlar haqidagiʼ ʼ
fan. O lchashlar haqidagi fanning tarixi minglab yillarga borib taqaladi. Ushbu
ʼ
rivojlanish davrini uning mazmuni va mohiyatiga asoslangan holda quyidagi
bosqichlarga bo lish mumkin:
ʼ
1. Аntik rivojlanish davri.
2. Stixiyali rivojlanish davri.
3. Metrik tizimning joriy etilishi.
4. Metrologiya xizmatlarining integratsiyalashish davri.
5. O zbekistonnning mustaqillik davridagi rivojlanish.
ʼ 4

Eng qadimgi o lchash birliklari – antropometrik. U insonning muayyan
ʼ
a zolariga muvofiqlikka yoki moyillikka asoslangan holda kelib chiqqan. Masalan:
ʼ
qarich - qo l kafti yoyilgan holda bosh barmoq va jimjiloq orasidagi masofa, quloch -
ʼ
qo llar ikki tomonga yoyilganda orasidagi masofa. Metrologiyaning tarixida bu kabi
ʼ
birliklarni joriy etishda yirik fan yoki davlat arboblarining antropometrik
o lchamlarini asos qilib olish hollari ham uchraydi. Masalan, ingliz qiroli Genrix I
ʼ
yard o lchash birligini (91,44 sm) joriy etgan. Bunda namunaviy o lchov sifatida
ʼ ʼ
qirolning burni uchidan oldinga cho zilgan qo lning o rtancha barmog i uchigacha
ʼ ʼ ʼ ʼ
bo lgan masofa olingan.
ʼ
Metrik tizim 1875-yil 20-mayda Parijda 20 ta mamlakatlar vakillarining
konferentsiyasida qabul qilingan va Metrik Konventsiyasi nomini olgan. Metrik
Konventsiya metrologiya bo yicha ilmiy faoliyat ko rsatuvchi birinchi xalqaro
ʼ ʼ
kelishuv hisoblanadi. Konventsiya metrik etalonlarni saqlash va tekshirish uchun
ilmiy muassasa sifatida o lchovlar va tarozilar xalqaro byurosini ham ta sis etadi. Shu
ʼ ʼ
asnoda yuqoridagi talablarning to liq ta minlanishiga erishilgan, ya ni kattalikning
ʼ ʼ ʼ
turli qiymatlari o zaro o nga karrali bog lanishda bo lgan bo lsa, bir nechta asosiy
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
kattaliklarning birliklari orasida o zaro bog lanishga ham erishilgan (Er
ʼ ʼ
meridianining qirq milliondan bir ulushi bo yicha - "metr", bir kub detsimetr suvning
ʼ
temperaturasi 4 0
C bo lgandagi massasi - "kilogramm" va hokazolar).
ʼ
4
Ismatullaev P.R., Qodirova Sh.А., Аʼzamov А.А. Metrologiya asoslari . Toshkent , 2007, 9- bet .
8

Fan va texnikaning rivojlanishi har xil kattaliklarning o lchamlarini muayyanʼ
o lchovlarga qiyoslab kiritishni taqozo eta boshladi. Bunday faoliyat jarayoni va
ʼ
rivojlanishi davomida o lchashlar haqidagi fan, ya ni metrologiya yuzaga keldi.
ʼ ʼ
Rossiyada o lchovlarni metrik tizimi 1899 yil 4 iyun kuni qonun bilan ixtiyoriy
ʼ
tartibda qo llanishga, majburiy tartibda esa Rossiya SNK 1918-yil 14-sentabrda chop
ʼ
etilgan dekretiga muvofiq qo llanishga qabul qilingan.
ʼ
O rta Osiyoda o lchovlarning metrik tizimi 1923 yil 18-aprel Turkiston
ʼ ʼ
Respublikasi SNK qarori bo yicha “O lchovlar va tarozilar to g risida Nizom”
ʼ ʼ ʼ ʼ
tasdiqlangan va ichki savdoni yo lga qo yish bo yicha qo mita huzurida o lchovlar va
ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ
tarozilarning Turkiston byurosi tuzilgandan so ng boshlangan.
ʼ 5
Jahon tillaridan biri bo‘lmish ingliz tilida numerativ so‘zlarning o‘rganilishini
tahlil etdik. Ingliz tilida numerativ so‘zlar sifat so‘z turkumining tarkibida
o‘rganiladi. Ular miqdor sifatlari sifatida qaraladi. Ingliz tili grammatikasida ular
shunchaki o‘lchab bo‘ladigan narsani bildiruvchi sifat deyiladi va sanoqli otlarga
o‘xshatiladi. Ingliz tilida hisoblash so‘zlari rus tiliga o‘xshash tarzda ishlatiladi va
nutqda ularning nostandart ko‘rinishlari uchraydi. Ular sanab o‘tilishi mumkin
bo‘lgan narsalarga ishora qiladi. Ularga quyidagicha misollar keltiraylik:
The paintings is 14 inches wide and 12 inches long / Rasm 14 dyum kengik va
12 dyum uzunlikda.
A bag of broccoli crowns weighs six pounds and five ounces / Bir sumka
brokkoli boshining og‘irligi 4 funt.
A tablet weighs 1,5 pounds / Bir tabletkaning vazni 1,5 funt.
Xitoy tilida numerativ so‘zlarning o‘rganilishi. Xitoy tilida numerativ so‘zlar
keng o‘rganilgan bo‘lib, xitoy tili lug‘atlariga ham kiritilgan. Xitoy olimlari bu
so‘zlarning turli ma’nolarini keltirishadi. Xitoyshunos f.f.n. A. Karimov o‘zining
“Xitoy tilida hisob so‘zlar” monografiyasida xitoy tilidagi hisob so‘zlarni keng va
atroflicha yoritib beradi. Ularni har tomonlama tahlil qilib, o‘ziga xos jihatlarini
ochib beradi.
5
Ismatullaev P . R ., Qodirova Sh .А., Аʼ zamov А.А. Metrologiya asoslari . Toshkent , 2007, 14- bet .
9

Malay tili Janubiy-Sharqiy Osiyodagi juda qadimiy tillardan biri hisoblanib, u
Austroneziya tili oilasidagi Nusantara tarmog‘iga kirgan. Austroneziya til oilasi esa
o‘z navbatida Nusantara va Tibet-Xitoy til oilasi bilan birgalikda Austris til oilasiga
kirgan. Malay tili hozirda ko‘plab davlatlarda foydalanib kelinmoqda. Malay tili
asosan Malayziya, Bruney, Singapur, Indoneziya kabi davlatlarda asosiy til til sifatida
qo‘llanilib kelinmoqda. 6
Malay tilida hisob so‘zlar “Penjodoh bilangan” deb ataladi 7
.
Malayshunoslikda hisob so‘zlariga bag‘ishlangan alohida izlanishlar bo‘lmasa-da,
qator grammatikaga oid kitoblarda shu masala bo‘yicha ma’lumotlar va qarashlar
mavjud. Masalan, rus malayshunoslaridan Darafeva va K ukushkina “ Учебник
малайского языка ” kitobida, Arakin “Грамматика индонезийского языка”
kitoblarida o‘z qarashlarini bayon etgan. 8

Malay tilshunoslarining juda ko‘pchiligi kitob va maqolalarida hisob so‘zlar
masalasiga o‘z munosabatlarini bildirishgan, albatta shulardan Baxasa Usmon,
Usmon Sulaymon, Noor Izzudin Mat Zainlarning fikrlari qimmatlidir. Yuqorida
sanab o‘tilgan olimlarning hisob so‘zlarga bo‘lgan ilmiy yondashuvlarini alohida
tahlil qilish zarurligi shundan bilinadiki, ularning ko‘pchiligi ushbu til hodisasini har
xil atamalar bilan nomlashadi, biri mustaqil desa, boshqasi hizmat qiluvchi yoki
yordamchi so‘zlarga kiritadi, alohida so‘z turkumi sifatida ajratishadi yoki
ajratishmaydi.
Jahon tillaridan biri bo‘lmish ingliz tilida numerativ so‘zlarning o‘rganilishini
tahlil etdik. Ingliz tilida numerativ so‘zlar sifat so‘z turkumining tarkibida
o‘rganiladi. Ular miqdor sifatlari sifatida qaraladi. Ingliz tili grammatikasida ular
shunchaki o‘lchab bo‘ladigan narsani bildiruvchi sifat deyiladi va sanoqli otlarga
o‘xshatiladi. Ingliz tilida hisoblash so‘zlari rus tiliga o‘xshash tarzda ishlatiladi va
nutqda ularning nostandart ko‘rinishlari uchraydi. Ular sanab o‘tilishi mumkin
bo‘lgan narsalarga ishora qiladi. Ularga quyidagicha misollar keltiraylik:
The paintings is 14 inches wide and 12 inches long / Rasm 14 dyum kenglik va
12 dyum uzunlikda.
6
В. А. Тюрин. Истоия Малайзии.МОСКВА, НАУКА, 1980. c .7-8.
7
Farid Othman. Tatabahasa Dewan Edisi baharu. KL.25-bet
8
Malay tilida hisob so’zlar. BMI. Dauetov R. Toshkent, 2013, 13-b.
1 0

A bag of broccoli crowns weighs six pounds and five ounces / Bir sumka
brokkoli boshining og‘irligi 4 funt.
A tablet weighs 1,5 pounds / Bir tabletkaning vazni 1,5 funt.
Rus tilida numerativ so‘zlar asosan “ c чётное слово ” deyiladi. Ba’zida
klasifikatorlar yoki numerativlar deb ham ataladi. Rus tili grammatikasida bunday
so‘zlar keng o‘rganilmagan va rus tili grammatikasida asosiy o‘rin egallamaydi.
два куска мяса – ikki bo‘lak go‘sht
семь штук яблок – yeti dona olma
две пары брюк – ikki juft shim
Numerativlar Janubi - sharqiy Osiyo tillarida ( xitoy, koreys, vetnam, yapon,
malay, indonez, birma, kxmer), shuningdek, mayya, atabask, avstriya va boshqa tillar
grammatikasida muhim ahamiyatga ega va tez - tez uchraydi .
Xitoy tilida numerativ so‘zlarning o‘rganilishi. Xitoy tilida numerativ so‘zlar
keng o‘rganilgan bo‘lib, xitoy tili lug‘atlariga ham kiritilgan. Xitoy olimlari bu
so‘zlarning turli ma’nolarini keltirishadi. Xitoyshunos f.f.n. A. Karimov o‘zining
“Xitoy tilida hisob so‘zlar” monografiyasida xitoy tilidagi hisob so‘zlarni keng va
atroflicha yoritib beradi. Ularni har tomonlama tahlil qilib, o‘ziga xos jihatlarini
ochib beradi.
Malay tili Janubiy-Sharqiy Osiyodagi juda qadimiy tillardan biri hisoblanib, u
Austroneziya tili oilasidagi Nusantara tarmog‘iga kirgan. Austroneziya til oilasi esa
o‘z navbatida Nusantara va Tibet-Xitoy til oilasi bilan birgalikda Austris til oilasiga
kirgan. Malay tili hozirda ko‘plab davlatlarda foydalanib kelinmoqda. Malay tili
asosan Malayziya, Bruney, Singapur, Indoneziya kabi davlatlarda asosiy til sifatida
qo‘llanilib kelinmoqda. 9
Malay tilida hisob so‘zlar “Penjodoh bilangan” deb ataladi 10
.
Malayshunoslikda hisob so‘zlariga bag‘ishlangan alohida izlanishlar bo‘lmasa-da,
qator grammatikaga oid kitoblarda shu masala bo‘yicha ma’lumotlar va qarashlar
mavjud. Masalan, rus malayshunoslaridan Darafeva va K ukushkina “ Учебник
9
В. А. Тюрин. Истоия Малайзии.МОСКВА, НАУКА, 1980. c .7-8.
10
Farid Othman. Tatabahasa Dewan Edisi baharu. KL.25-bet
1 1

малайского языка ” kitobida, Arakin “Грамматика индонезийского языка”
kitoblarida o‘z qarashlarini bayon etgan. 11

Numerativ so‘zlarning turkiy tilda qo‘llanish xususiyatlarini o‘rganishda
A.N.Kononovning ilmiy ishlari alohida diqqatga sazovor. Olim numerativlar haqida
birmuncha to‘liq ma’lumot berib, ularni anglatgan ma’nolariga ko‘ra 3 guruhga
bo‘ladi:
1) aniq o‘lchov birligini bildiruvchi numerativlar (gramm, kilogramm, metr,
kilometr, litr, gektar);
2) noaniq o‘lchov birligini anglaltuvchi numerativlar (qop, yashik, pachka,
stakan, shisha, quti, g‘aram, uyum);
3) sanoq son bilan sanaladigan so‘zlar (bosh, dona, juft, bo‘lak, parcha) o‘rtasida
qo‘llanuvchi maxsus izohlovchi so‘zlar. 12
A.N.Kononov aytganidek, numerativ so‘zlarning hammasi ham aniq miqdorni
ifodalavermaydi. Yuqorida qayd qilingan metr, gramm, gektar kabi numerativlar turk
tilidagi singari boshqa turkiy tillarda, jumladan, o‘zbek tilida ham aniq o‘lchovni
ifodalasa, qop, yashik, g‘aram, pachkaga o‘xshash numerativlar noaniq o‘lchovni
anglatadi.
Bulardan tashqari, turkiy tillarga taalluqli ko‘plab ishlarda numerativ so‘zlar,
ularning qo‘llanishi anglatgan ma’nolari haqida bir muncha fikrlar yuritiladi. Hatto
ularning ba’zilarida numerativ hisoblanadigan ayrim so‘zlarning qanday affikslalar
orqali ifodlangani ham qayd etilgan.
Ma’lumki, numerativ so‘zlar so‘z turkumlaridan son bilan bog‘liq holda
o‘rganiladi. Chunki turli miqdor va o‘lchovni aks ettiruvchi bunday so‘zlar deyarli
hamma vaqt son bilan, xususan, sanoq son bilan birgalikda qo‘llanadi. Shu sababli
yuqorida qayd etigan turkologlar numerativlar maslasini son so‘z turkumini o‘rganish
jarayonida yoritib kelganlar. Biroq bunday holatani turkiy tillardagi son haqida
yozilgan ishlarning hammasida ham uchratish mumkin. Chunonchi, F.G.Is’hoqov
turkiy tillardagi son turkumi haqida anchagina ma’lumot bergan. U turkiy tillardagi
11
Malay tilida hisob so’zlar. BMI. Dauetov R. Toshkent, 2013, 13-b.
12
Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литерратурного языка. М . – Л ., 1956, с .165-375.
1 2

sonni sanoq son, tartib son, jamlovchi son, taqsim son, taxmin sonlarga bo‘lib
ko‘rsatgan. Ularning har qaysisiga alohida e’tibor berib, turkiy tillar oilasiga kiruvchi
deyarli hamma tillarni nazarda tutgan holda yoritib bergan. Ammo bu tadqiqot ishida
numerativ so‘zlar to‘g‘risida negadir hech qanday fikr yuritilmagan. 13
Numerativ so‘zlar turkiy tillardan tashqari boshqa tillarda ham turlicha
o‘rganilgan. Chunonchi, fors va tojik tili grammatikasida numerativ so‘zlar son so‘z
turkumi bilan birgaikda o‘rganilgan. V. S. Rastorgueva fors tilida son bilan sanalmish
predmet o‘rtasida ko‘pincha nafar (insonga nisbatan), sar, raz-bosh (hayvonlarga
nisbatan), dane (jonsiz predmetlarga nisbatan) kabi numerativlarning qo‘llanishini
qayd qiladi. Donalikni anglatuvchi numerativlar vazifasini –ta affeksi ham bajara
olganini aytadi. 14
A.N.Kononov aytganidek, numerativ so‘zlarning hammasi ham aniq miqdorni
ifodalavermaydi. Yuqorida qayd qilingan metr, gramm, gektar kabi numerativlar turk
tilidagi singari boshqa turkiy tillarda, jumladan, o‘zbek tilida ham aniq o‘lchovni
ifodalasa, qop, yashik, g‘aram, pachkaga o‘xshash numerativlar noaniq o‘lchovni
anglatadi.
Bulardan tashqari, turkiy tillarga talluqli ko‘plab ishlarda numerativ so‘zlar,
ularning qo‘llanishi anglatgan ma’nolari haqida bir muncha fikrlar yuritiladi. Hatto
ularning ba’zilarida numerativ hisoblanadigan ayrim so‘zlarning qanday affikslalar
orqali ifodlangani ham qayd etilgan.
Ma’lumki, numerativ so‘zlar so‘z turkumlaridan son bilan bog‘liq holda
o‘rganiladi. Chunki turli miqdor va o‘lchovni aks ettiruvchi bunday so‘zlar deyarli
hamma vaqt son bilan, xususan, sanoq son bilan birgalikda qo‘llanadi. Shu sababli
yuqorida qayd etigan turkologlar numerativlar maslasini son so‘z turkumini o‘rganish
jarayonida yoritib kelganlar. Biroq bunday holatani turkiy tillardagi son haqida
yozilgan ishlarning hammasida ham uchratish mumkin. Chunonchi F.G.Is’hoqov
turkiy tillardagi son turkumi haqida anchagina ma’lumot bergan. U turkiy tillardagi
sonni sanoq son, tartib son, jamlovchi son, taqsim son, taxmin sonlarga bo‘lib
13
Hamdamov P. Hozirgi o’zbek tilida numerativlar. –T., Fan, 1983, 6-b.
14
Hamdamov P. Hozirgi o’zbek tilida numerativlar. –T., Fan, 1983, 7-b.
1 3

ko‘rsatgan. Ularning har qaysisiga alohida e’tibor berib, turkiy tillar oilasiga kiruvchi
deyarli hamma tillarni nazarda tutgan holda yoritib bergan. Ammo bu tadqiqot ishida
numerativ so‘zlar to‘g‘risida negadir hech qanday fikr yuritilmagan. S.D. Arzumanov
tojik tilida mavjud bo‘lgan nafar, sar, adad, dona, bant, bog‘, tutam, dasta numerativ
so‘zlarining sanoq son bilan birgalikda qo‘llanishi va angalatgan ma’nolarini bir
muncha yoritib bergan. 15
R.L.Nemenova tojik tilidagi numerativ so‘zlar haqida to‘xtab, sad nafar
koxozchi (yuz nafar kolxozchi), haftdah sar go‘sfand (17 bosh qo‘y), se dona kitob
(uch dona kitob) misollari bilan numerativlarning qo‘llanishini ko‘rstadi.
L.V.Uspenskaya esa numerativ so‘zlarning tojik tili shevalarida ko‘plab
uchrashini aytadi va ularning anglatgan ma’nolarini izohlab beradi. O‘zbek tilidagi
numerativ so‘zlar haqida dastlabki ma’lumot “O‘zbek tili darsligi”, va “O‘zbek
tilidan qo‘llanma” kitoblarida uchraydi. Ularda nafar, juft, nusxa, tup, bog‘, jo‘ra,
gektar, tonna, sentner, litr, metr, bosh, qarich, hovuz singari numerativlar sanoq
sonlar bilan birga kelishi qayd etilgan.
A.N.Kononov, V.V.Reshetov, A.K.Borovkovlar o‘zbek tilida ishlatiladigan
numerativlardan bog‘, bosh, nafar, nusxa, juft, dona, tup kabilarining qo‘llanish va
anglatgan ma’nolari haqida to‘xtab o‘tadilar. 16
Ma’lumki, numerativ so‘zlar so‘z turkumlaridan son bilan bog‘liq holda
o‘rganiladi. Chunki turli miqdor va o‘lchovni aks ettiruvchi bunday so‘zlar deyarli
hamma vaqt son bilan, xususan, sanoq son bilan birgalikda qo‘llanadi. Shu sababli
yuqorida qayd etigan turkologlar numerativlar maslasini son so‘z turkumini o‘rganish
jarayonida yoritib kelganlar. Biroq bunday holatani turkiy tillardagi son haqida
yozilgan ishlarning hammasida ham uchratish mumkin. Chunonchi F.G.Is’hoqov
turkiy tillardagi son turkumi haqida anchagina ma’lumot bergan. U turkiy tillardagi
sonni sanoq son, tartib son, jamlovchi son, taqsim son, taxmin sonlarga bo‘lib
ko‘rsatgan. Ularning har qaysisiga alohida e’tibor berib, turkiy tillar oilasiga kiruvchi
15
Арзуманов С.Д. Забони тожики. Душанбе, 1951, сах.173.
16
Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литерратурного языка. М . – Л ., 1956, с .165-375.
1 4

deyarli hamma tillarni nazarda tutgan holda yoritib bergan. Ammo bu tadqiqot ishida
numerativ so‘zlar to‘g‘risida negadir hech qanday fikr yuritilmagan. 17
Numerativ so‘zlar turkiy tillardan tashqari boshqa tillarda ham turlicha
o‘rganilgan. Chunonchi, fors va tojik tili grammatikasida numerativ so‘zlar son so‘z
turkumi bilan birgaikda o‘rganilgan. V. S. Rastorgueva fors tilida son bilan sanalmish
predmet o‘rtasida ko‘pincha nafar (insonga nisbatan), sar, raz-bosh (hayvonlarga
nisbatan), dane (jonsiz predmetlarga nisbatan) kabi numerativlarning qo‘llanishini
qayd qiladi. Donalikni anglatuvchi numerativlar vazifasini –ta affeksi ham bajara
olganini aytadi. 18
S.D.Arzumanov tojik tilida mavjud bo‘lgan nafar, sar, adad, dona, bant, bog‘,
tutam, dasta numerativ so‘zlarining sanoq son bilan birgalikda qo‘llanishi va
angalatgan ma’nolarini bir muncha yoritib bergan. 19
R.L.Nemenova tojik tilidagi numerativ so‘zlar haqida to‘xtab, sad nafar
koxozchi (yuz nafar kolxozchi), haftdah sar go‘sfand (17 bosh qo‘y), se dona kitob
(uch dona kitob) misollari bilan numerativlarning qo‘llanishini ko‘rstadi.
L.V.Uspenskaya esa numerativ so‘zlarning tojik tili shevalarida ko‘plab
uchrashini aytadi va ularning anglatgan ma’nolarini izohlab beradi. O‘zbek tilidagi
numerativ so‘zlar haqida dastlabki ma’lumot “O‘zbek tili darsligi”, va “O‘zbek
tilidan qo‘llanma” kitoblarida uchraydi. Ularda nafar, juft, nusxa, tup, bog‘, jo‘ra,
gektar, tonna, sentner, litr, metr, bosh, qarich, hovuz singari numerativlar sanoq
sonlar bilan birga kelishi qayd etilgan.
A.N.Kononov, V.V.Reshetov, A.K.Borovkovlar o‘zbek tilida ishlatiladigan
numerativlardan bog‘, bosh, nafar, nusxa, juft, dona, tup kabilarining qo‘llanish va
anglatgan ma’nolari haqida to‘xtab o‘tadilar. 20
1.2 . Hozirgi o‘zbek tilida numerativ so‘zlarning o‘rganilishi va tasnifi.
17
Hamdamov P. Hozirgi o’zbek tilida numerativlar. –T., Fan, 1983, 6-b.
18
Hamdamov P. Hozirgi o’zbek tilida numerativlar. –T., Fan, 1983, 7-b.
19
Арзуманов С.Д. Забони тожики. Душанбе, 1951, сах.173.
20
Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литерратурного языка. М. – Л., 1956, с.165-375.
1 5

Son bilan predmet o‘rtasida qo‘llaniladigan numerativ so‘zlar predmetning
xususiyatiga qarab qo‘shiladi. Numerativ so‘zlar sanalayotgan konkret predmetni
ko‘rsatmay, o‘sha predmetni hisoblashda, uning qaysi kategoriyaga, guruhga oid
ekanligini aniqlash uchun ishlatiladi. Sanoq so‘zlarning ko‘pchiligi ot turkumidagi
so‘zlardir: dona. tup, nusxa, bog‘lam, siqim. O‘zbek tilida numerativ so‘zlarning
ishlatilish doirasi juda keng va turli-tumandir.
Hozirgi o‘zbek tilida numerativ so‘zlar “O‘zbek tili izohli lug‘ati”, “O‘zbek tili
etimologik lug‘atlari”ga ham kiritilsa olib borilgan tadqiqotlar yanada davom etadi va
rivoj topadi. Numerativ so‘zlar predmetning miqdorini o‘lchashda ma’lum darajada
o‘lchov birligi sifatida xizmat qiladi. Numerativlar sanoq son bilan sanaladigan
predmet orasida kelib, ularning turli xususiyatlariga ko‘ra o‘lchovini bildiradi. Miyasi
hech narsa anglamasdi, shunday bo‘lsa ham ertaga yo indinga bir ish qilib loaqal
uch ming so‘m pul topishga jazm qildi ( Cho‘lpon “Kecha va kunduz”).
Abdulhakimning qiziga usta Mavlonning o‘g‘li bir hovuch mayiz berganini o‘z
ko‘zim bilan ko‘rganman ( A.Qahhor “Mayiz yemagan xotin”). Bir qop somon, o‘n-
o‘n beshta xoda, bir arava qamish—uy, ho‘kiz toppish uchun necha zamonlar
qozonni suvga tashlab qo‘yish kerak bo‘ladi (A.Qahhor “O‘g‘ri”). Domla ikki shisha
pivoning ustidan yuz gramm aroqni bitta otib o‘rnidan turibdiyu, gulchidan kattakon
guldasta sotib olib, parkning orqasidagi jinko‘chaga kirib ketibdi (A.Qahhor
“To‘yda aza”). Yuqoridagi misollarda so‘m pul qiymatini, hovuch butunning
qismini, qop og‘irlikni, gramm suyuqlikni ifodalovchi numerativlardir.
H.Komilova ham o‘zbek tilida qo‘llanuvchi numerativlardan bir qanchasini
nomlab, ulardan gramm, sentner, metr kabilarning hozirgi vaqtda keng ravishda
qo‘llanib borayotganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, hozirgi kunda tuya, qadoq,
botmonga o‘xshash numerativlarning arxaiklashib qolganigini aytadi, numerativ
so‘zlarning sanalmish predmet xususiyatiga qarab ishlatilishini o‘rinli qayd etadi.
Numerativ so‘zlarning qanday sonlar bilan birgalikda qo‘llanishi va ularning
semantik turlari haqidagi M.Asqarovaning fikrlari ancha mukammaldir 21
21
Ҳозирги ўзбек адабий тили. Тошкент, 1980, 265-278-б.
1 6

S.Nizomiddinova, A.Ishaevlar ham numerativlarning ayrim turlari va ularning
o‘ziga xos xususiyatlari haqida o‘z mulohazalarini bildiradilar. 22
O‘zbek tilida numerativ so‘zlarning o‘rganilishida P.Hamdamovning xizmatlari
katta. P.Hamdamov o‘zbek tilida numerativ so‘zlarning iste’mol doirasi, ma’no
turlari, tuzilshiga ko‘ra turlari, qo‘shma, juft, takroriy, birikmali numerativlarni
tadqiq etdi.
Hisob so‘zlari ko‘pincha ot turkumidagi so‘zlardan bo‘ladi: qop, hovuch, piyola,
dona, nafar, tup, bog‘lam, siqim, tutam kabi.
Hisob so‘zlarning ishtirokisiz odam, hayvon, joy, narsa-buyum kabi har bir aniq
otni to‘liq deb bo‘lmaydi. Bundan tashqari hisob so‘zlar narsalarning tashqi
ko‘rinishiga qarab ham ishlatilishi ham mumkin.Bunda ot foydalanib kelayotgan
narsa bilan birga sanaladi.
Odam, hayvon, joy, narsa-buyum kabi har bir aniq otning o‘ziga xos hisob
so‘zlari bordir.
Hisob so‘zlar sanoq son bilan birga ishlatiladi. Gap tarkibida hisob so‘zlar aniq
otdan oldin va sanoq sondan keyin qo‘yiladi.
Hisob so‘z gap tarkibida quyidagicha ketma-ketlikda keladi:
Sanoq son + hisob so‘z + ot
Dalaga bir mashina o‘g‘it yuborildi.
Qadimdan predmetlarni o‘lchash uchun turli idishlar yoki boshqa o‘lchov
vositalari ko‘plab ishlatilgan. Ularning ayrimlari hozirgi tilda o‘lchov vositasi sifatida
yo butunlay qo‘llanilmaydi, yoki ishlatilish doirasi torayib, passivlashib qolgan.
Odamlar dunyodagi barcha narsalarni har birining sanog‘iga qarab toifalarga bo‘ladi.
Bu biror bir tilni oson, chiroyli va o‘ziga xos qilish maqsadida amalga oshiriladi.
Toifalarga bo‘lish bilan yana aytilmoqchi bo‘lgan obyekt bilan mos bo‘lgan hisob
so‘zlarning ishlatilishi aniqlashadi.Hisob so‘zlar sanoq so‘zlar bilan birga aniq otlarni
sanash uchun ishlatiladi (ba’zan mavhum otlar bilan ham ishlatilishi mumkin).
Masalan odam, hayvon, joy va shu kabilar. Hisob so‘zlar sonni otga bog‘lashda
xizmat qilib, uni sonini aniqlab keladi. Hisob so‘zlarni ishtirokisiz odam, hayvon,
22
Низомиддинова С. Ҳозирги замон ўзбек тилида сон. Тошкент, 1963. 32-41-бетлар.
1 7

joy, narsa-buyum kabi har bir aniq otni to‘liq deb bo‘lmaydi. Bundan tashqari hisob
so‘zlar narsalarni tashqi ko‘rinishiga qarab ham ishlatilishi mumkin. Bunda ot
foydalanilib kelayotgan narsa bilan birga sanaladi. Odam, hayvon, joy va narsa-
buyum kabi har bir aniq otning o‘ziga xos hisob so‘zlari bordir. Hisob so‘zlar sanoq
sonlar bilan birga ishlatiladi. Gap tarkibida hisob so‘zlar aniq otdan oldin va sanoq
sondan keyin qo‘yiladi.
Albatta, tilshunoslikda hisob so‘zlari haqida shu kungacha ko‘plab ilmiy ishlar
qilingan, izlanishlar olib borilgan. Ilmiy izlanishlar hisob so‘zlariga bag‘ishlanganligi
sababli asosiy izlanish manbai so‘zdir. Tilshunoslikda eng ko‘p ixtiloflarga sabab
bo‘lgani so‘z tushunchasi bo‘lsada, biroq harfiy tillar uchun so‘z tushunchasi
umuman aniq ko‘rsatilgan, masalan A.Hojiyevning “Lingvistika atamalarning izohli
lug‘atida” so‘zning ta’rifini topishimiz mumkin. Matn va nutq ichidan so‘zni ajratib
olish va uni so‘z deb bilish nazariyasi A.I. Smirnitskiy “K voprosu o slove”
maqolalarida izohlab bergan.Bevosita hisob so‘zlar masalasiga kelsak, maxsus
adabiyotlarda ularni “klassifikatori”, ya’ni saralovchilar deb nomlashadi. Bundan
tashqari “numerativ” va “chislovoy determenativ” atamalari ham qo‘llaniladi.
“Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar”da klassifikatorlarni “so‘zlarning leksik-
grammatik qatlami deb, ular qator tillarda (son+ot) hisob konstruksiyalari bilan
qo‘llanish uchun xizmat qiladilar” degan izoh berilgan.
Numerativlarning ayrimlari o‘lchanayotgan, sanalayotgan predmetning
qandayligiga xoslangan bo‘ladi. Masalan, nafar shaxslarning, bosh hayvonlarning, litr
suyuqliklarning tup o‘simliklarning miqdorini ifodalashga xoslangan: besh tup
daraxt, o‘n bosh qo‘y, to‘rt nafar talaba kabi.
Maktab darsliklarida ham bosh so‘zi hayvonlarga nisbatan qo‘llanilishi aytib
o‘tilgan. Ammo nutqda bosh numerativi mevaga nisbatan ham ishlatilishini ko‘rish
mumkin. Masalan, bir bosh uzum. Demak, darsliklarda buni ham e’tibordan chetda
qoldirmaslk lozim deb o‘ylaymiz.
O‘lchov so‘zlar ichida ayrimlari faqat o‘lchov-hisob ma’nosini bildirsa,
ayrimlari alohida olinganda predmet nomini, matn ichidagina o‘lchov birligi
1 8

ma’nosini bildiradi. Masalan, suyuqlik o‘lchovi uchun paqir, shisha, bochka; xashak,
o‘tinlarni o‘lchash uchun tutam, quchoq, bog‘; uzunlikni o‘lchash uchun qarich,
qadam, yog‘och singari so‘zlar faqat matn ichidagina qo‘llaniladi. Masalan, besh
shisha mineral suv, uch bochka pivo, bir paqir suv. Bu hisob so‘zlar alohida
olinganda esa narsa va hodisalarning nomini bildiradi.
Sh.Shoabdurahmonov, M.Asqarova, A.Hojiyev, I.Rasulov, X.Doniyorovlar
hammuallifligida yozilgan “Hozirgiz o‘zbek adabiy tili” darsligida hisob so‘zlar
numerativlar ham deb ataladi va numerativlarning semantik bo‘linishi boshqa
tasniflardan deyarli farq qilmaydi. Ahamiyatli jihati yosh hisobi uchun ishlatiladigan
numerativlar bir necha affikslar bilan hosil qilinuvchi so‘zlardan iboratligi
ko‘rsatildi. 23
Ularning qo‘llanishi quyidagicha: -ar affiksini olgan yosh so‘zi yashar
shaklida ishlatiladi: Ba'zan yashar so‘zi -li affiksini olib ham keladi: yoshli. -dagi
affiksi yosh so‘ziga qo‘shilib keladi: -dagi affiksi oldidan -lar affiksi qo‘shilib
ishlatil- ganda, taxminiy yosh hisobi ma'nosi ifodalanadi: ellik yoshlardagi ayol, yetti
yoshlardagi bola.; -li(k) affiksi ham yosh so‘ziga qo‘shilib keladi: ikki oylik
chaqaloq, yigirma yoshli talaba.
Sh. Shoabdurahmonov va b. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida hisob
so‘zlarning qo‘llanishiga ko‘ra quyidagi turlarini ko‘rsatadi: 24
1. Predmetlarni yakkalab hisoblash uchun ishlatiladigan hisob so‘zlar:
dona, nusxa, bosh, tup, nafar. Masalan: Samandarov ikki dona gayka, bir dona mis
parrakni ko‘rdi. Tagorning 59 marta 160000 nusxa kitobi nashr etildi.
2. Butunning, guruhning yoki to‘daning qismini hisoblash uchun
ishlatiladigan so‘zlar: burda, parcha, varaq(sahifa), og‘iz, luqma, siqim,
tilim(karch), chimdim, qultum, tomchi, qatra, chaqmoq, nimta, to‘g‘ram, poy, bo‘lak,
shingil. Masalan: Har ehtimolga qarshi qopqonga bir burda non ham qistirib qo‘ydi.
Yerda bir parcha eski namat ustida kir ko‘rpacha xolos. Saida o‘n to‘rt sahifadan
iborat qo‘l yozma nutqini ko‘rib chiqdi.
23
Е . Шоабдураҳмонов, М. Асқарова, Ҳожиев, И. Расулов, X . Дониёров. Ҳозирги узбек адабий тили. Тошкент,
1980-й, 272-б.
24
Shoabdurahmonov Sh ., Asqarova M ., Hojiyev A ., Rasulov I ., Doniyorov X . Hozirgi o ’ zbek adabiy tili . – Toshkent ,1980.
1 9

Bundan tashqari nutqimizda yutum, ho‘plam, toqa kabi hisob so‘zlari ham
uchraydi.
3. To‘dalab, guruhlab ko‘rsatuvchi hisob so‘zlari: gala, to‘p, guruh, to‘da,
dasta, bog‘(bog‘lam), quchoq, shoda, nafar, gruppa, hovuch. Masalan: Olisdan bir
gala o‘rdak uchib kelayotgan edi. Bu yerda bir to‘p ayollar majlisni kutib
o‘tirishibdi. Darvoza ustida turgan bir guruh odamni tusmol bilan tanish mumkin edi.
Xiyla vaqtdan keyin Qo‘qon tomondan bir to‘da otliq ko‘rindi.
4. Juft predmetlar hisobini ko‘rsatuvchi so‘zlar: juft, par(a). Masalan:
yaraqlagan bir juft kalishni menga uzatdi. Menga bir par tufli, bir par paypoq olib
kelib sevintirishdi.
5. Og‘irlikni o‘lchash uchun ishlatiladigan hisob so‘zlari. Predmetning
og‘irligini o‘lchash uchun ishlatiladigan hisob so‘zlari, yuqorida aytganimizdek, aktiv
va passiv(yoki arxaiklashgan) gruppaga ajratiladi.
1-gruppani gramm, kilogramm, litr, pud, sentner, tonna kabi aktiv
qo‘llanuvchi hisob so‘zlari tashkil qiladi: O‘tgan yil har gektar yerdan o‘ttiz besh
sentnerdan paxta hosilini oldik.
2-gruppani esa ishlatilish doirasi torayib borayotgan yoki arxaiklashgan misqol,
qadoq, botmon kabi hisob so‘zlari tashkil qiladi: To‘rtta qo‘y, uch botmon bug‘doy,
bir botmon guruch so‘ratipti. Shuningdek, qadimda paysa, dahsar kabi hisob
so‘zlari bo‘lgan.
6. Uzunlik o‘lchovi uchun ishlatiladigan hisob so‘zlari: metr, santimetr,
kilometr, millimetr. Qalandarovning mashinasi soatiga 80 kilometr masofa o‘tib
borardi.
Uzunlik o‘lchovi sifatida qo‘llangan gaz, tanob, tosh kabi so‘zlar hozirgi tilda
arxaiklashgan. Shuningdek, bu guruhga yog‘och, qalam hisob so‘zlarini ham
kiritishimiz mumkin.
Bulardan tashqari, uzunlik o‘lchovi sifatida qadimdan ishlatilib kelingan qarich,
quloch, chaqirim, qadam so‘zlari ham hozirgi jonli tilda ko‘plab qo‘llanadi:
2 0

Quloch: Farhodning otgan toshlari ming qulochdan ham tegardi. Bir quloch
arqonini olib uydan chiqib ketdi.
7. Yosh hisobi uchun qo‘llanadigan hisob so‘zlar: yosh, yashar, yoshli,
yoshdagi, oylik, kunlik kabi. Masalan: Zvenoga yetmish bir yashar To‘xta buvi
saylandi. Sakkiz yashar o‘g‘li va ‘n bir yoshli qizini olib uydan chiqib ketdi. Yetti
oylik pahlavondek o‘g‘ilchasi bilan keldi.
8. Vaqt o‘lchovi uchun ishlatiladigan hisob so‘zlar: asr, yil, oy, hafta:
Oradan uch yil vaqt o‘tdi. Ba’zan bu so‘zlar –lik affiksini olib predmetning vaqtga
nisbatan belgisini ko‘rsatishi mumkin. Masalan, Traktorning haqi bitta otning o‘n
kunlik yem-xashagidan arzon tushibdi. Shuningdek, soniya, soat, kun kabi so‘zlar
ham vaqt o‘lchovi uchun ishlatiladigan hisob so‘zlari hisoblanadi.
9. Qiymat (pul) hisobi uchun ishlatiladigan hisob so‘zlar: so‘m, tiyin,
tanga. Mayda pulning hisobi uchun ishlatiladigan miri, paqir so‘zlari arxaiklashgan.
Nilufar Rasulova ona tilidan ma’ruzalarida maydon o‘lchovini bildiradigan
hisob so‘zlari (sotix, gektar, tanob), harakatning miqdorini bildiruvchi hisob so‘zlari
(marta, navbatda, karra, bor, hissa, qatla, sidra, daf’a, qur), suyuqlik o‘lchovi uchun
hisob so‘zlari (paqir, chelak, shisha, bochka) kabi hisob so‘zlarini keltirib o‘tadi.
Professor Baxtiyor Mengliyev numerativ so‘zlarni quyidagicha guruhlarga
ajratadi. Hisob so‘zning qo‘llanish davriga ko‘ra turi 25
:
1. Eskirgan hisob so‘zlar: gaz (bir gaz chit), jon, vaqt (besh vaqt namoz), mahal
(uch mahal ovqat), paysa, pud (o‘n pud bug‘doy), sarjin, so‘lkavoy, tanob, tosh (to‘rt
tosh yo‘l), enlik (ikki enlik xat), yumaloq (uch yumaloq choy), qadoq.
2. Zamonaviy hisob so‘zlar: gradus, kilovatt-soat, kubometr, metr (santimetr,
millimetr), mehnat kuni, minut, par, sotix, sentner.
3. Yangi hisob so‘zlar: bayt, megabayt, gegabayt, dyum.
Hisob so‘zning qanday hisoblashiga ko‘ra turlari:
1. Yakkalab hisoblash uchun: bosh, dona, nafar, tup, nusxa.
2. Juftlab hisoblash uchun: juft, par(a).
25
Mengliyev B., Xoliyorov O’. O’zbek tilidan universal qo’lllanma. – Toshkent, 2007.
2 1

3. To‘dalab hisoblash uchun: bog‘/bog‘lam, gala, guruh, dasta, to‘da, to‘p,
shoda, quchoq, hovuch.
4. Bo‘laklab hisoblash uchun: burda, varaq (bet, sahifa), luqma, og‘iz (bir og‘iz
gap), parcha, poy, siqim, tilim (karch), tomchi (qatra), to‘g‘ram, chaqmoq, chimdim,
shingil, qultum.
Hisob so‘zning nimani hisoblashiga ko‘ra turi:
1. Og‘irlik: gramm, kilogramm, litr, pud, tonna, sentner, misqol, qadoq, botmon
(aniq o‘lchovni bildiradi); kosa, payola, choynak, qop, xalta, qoshiq, quti (taxminiy
o‘lchovni bildiradi).
2. Uzunlik: qarich, qadam, quloch.
3. Yosh: yashar, yoshdagi, yoshli.
4. Vaqt: asr, yil, kun, kecha-kunduz, oy, hafta, daqiqa, soat, soniya.
5. Qiymat: so‘m, tiyin, miri, paqir, dinor, yevro, dollar.
6. Ish-harakat: marta/martaba/marotaba, karra, qatla, sidra (bular tartib son bilan
ham qo‘llanadi: bir marta – birinchi marta kabi).
P. Xamdamovning “Hozirgi o‘zbek tilida numerativlar” mongrafiyasi shu
sohada yozilgan eng noyob ishardan biridir.
Xitoyshunos f.f.n. A. Karimov o‘zining “Xitoy tilida hisob so‘zlar”
monografiyasida xitoy tilidagi hisob so‘zlarni atroflicha yoritib beradi. Ularni har
tomonlama tahlil qilib, o‘ziga xos jihatlarini ochib beradi.
Yaponshunoslikda hisob so‘zlariga bag‘ishlangan alohida izlanishlar bo‘lmasa-
da, qator grammaikaga oid kitoblarda shu masala bo‘yicha ma’lumotlar va qarashlar
mavjud.
Yuqorida sanab o‘tilgan olimlarning hisob so‘zlarga bo‘lgan ilmiy
yondashuvlarini alohida tahlil qilish zarurligi shundan bilinadiki, ularning ko‘pchiligi
ushbu til hodisasini har xil atamalar bilan nomlashadi. Biri mustaqil desa, boshqasi
xizmat qiluvchi yoki yordamchi so‘zlarga kiritadi.
8. Vaqtni bildiruvchi numerativlar: minut, soat, kun, oy, yil, asr kabi. 26
26
Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o’zbek adabiy tili.-T.,1975
2 2

Bu tasnif o‘sha davrda iste’molda bo‘lgan numerativlarning kiritilishi bilan
ancha ahamiyatli, ammo bu tasnifda keltirilgan ba’zi numerativlar bugungi kunda
iste’moldan chiqqan so‘zlar. Masalan uzunlikni bildiruvchi tosh, chaqirim, gaz;
og‘irlikni bildiruvchi pud, botmon, chorak; sathni bildiruvchi tanob; qiymatni
bildiruvchi tiyin, chevron.
E. Qilichev numerativ so‘zlarni sanoq so‘zlar deb ataydi. Bunday numerativlar
predmetning xususiyatiga qarab qo‘shilishi qayd etilgan. Numerativ so‘zlar
sanalayotgan konkret predmetni ko‘rsatmay, o‘sha predmetni hisoblashda, uning
qaysi kategoriyaga, guruhga oid ekanligini aniqlash uchun ishlatiladi. Sanoq so‘zlar
ko‘pincha ot turkumidagi so‘zlardan ifodalangan bo‘ladi: dona. tup, nusxa.bog‘lam,
siqim. O‘zbek tilida numerativ so‘zlarning ishlatilish doirasi juda keng va turli-
tumandir.
Y. Shoabdurahmonov, M. Asqarova, A. Hojiyev, I. Rasulov, X. Doniyorovlar
hammuallifligida yozilgan “Hozirgiz o‘zbek adabiy tili” darsligida hisob so‘zlar
numerativlar ham deb ataladi va numerativlarning semantik bo‘linishi boshqa
tasniflardan deyarli farq qilmaydi. Ahamiyatli jihati yosh hisobi uchun ishlatiladigan
numerativlar bir necha affikslar bilan hosil qilinuvchi so‘zlardan iboratligi
ko‘rsatildi. 27
Ularning qo‘llanishi quyidagicha: -ar affiksini olgan yosh so‘zi yashar
shaklida ishlatiladi: Ba'zan yashar so‘zi -li affiksini olib ham keladi: yoshli. -dagi
affiksi yosh so‘ziga qo‘shilib keladi: -dagi affiksi oldidan -lar affiksi qo‘shilib
ishlatil- ganda, taxminiy yosh hisobi ma'nosi ifodalanadi: ellik yoshlardagi ayol, yetti
yoshlardagi bola.; -li(k) affiksi ham yosh so‘ziga qo‘shilib keladi: ikki oylik
chaqaloq, yigirma yoshli talaba.
Qadimdan predmetlarni o‘lchash uchun turli idishlar yoki boshqa o‘lchov
vositalari ko‘plab ishlatilgan. Ularning ayrimlari hozir kam iste’mol qilinadi. Qadoq
yarim qadoq go‘sht. Tanob: o‘n tanob yer. Tosh: uch tosh manzil. Gaz: besh gaz chit.
E.Qilichev ham o‘zbek tilida numerativ so‘zlaning tasnifiga oid qarashlarini
bildirgan va quyidagicha klassifikatsiya qilgan:
27
Е . Шоабдураҳмонов, М. Асқарова, Ҳожиев, И. Расулов, X . Дониёров. Ҳозирги узбек адабий тили. Тошкент,
1980-й, 272-б.
2 3

1. Predmetni yakkalab hisoblash uchun ishlatiladigan so‘zlar: dona, nusxa,
bosh, tup, nafar.
2. Butunning, guruhning yoki to‘daning qismini hisoblash uchun ishlatiladigan
so‘zlar: burda, parcha, varaq, og‘iz, luqma, siqim, tilim, chimdim, qultum, tomchi va
h.k.
3. To‘dalab, guruxdab, ko‘rsatuvchi hisob so‘zlar: gala, tup, guruh, to‘da,
dasta, bog‘, quchoq, shoda va h.k.
4. Juft predmetlar hisobini ko‘rsatuvchi so‘zlar: juft.
5. Og‘irlikni o‘lchash uchun ishlatiladigan hisob so‘zlar: gramm, litr, pud,
tonna, qoshiq, piyola.
6. Uzunlik o‘lchovi uchun: metr, quloch, qarich, qadam va h.q.
7. Vaqt o‘lchovi uchun: kun, yil, oy, hafta, soat, minut va h.k.
8. Qiymat (pul) hisobi uchun: so‘m, tiyin, tanga va boshqalar. 28
Bu klassifikatsiyaning ahamiyatli jihati shundaki, juft predmetlar hisobini
ko‘rsatuvchi hisob so‘zlar kiritilgan. Ammo predmetning sathini o‘lchovchi hisob
so‘zlar haqida gapirilmagan.
Biz numerativ so‘zlarning bir necha tasniflarini tahlil etib, ularni quyidagicha
tasniflash maqsadga muvofiq deb bildik:
1. Yakkalab sanashni ifodalovchi numerativlar: dona, nafar, tup, tuyoq, bosh,
tola.
2. Jamlab sanashni ifodalovchi numerativlar: dasta, toy, bog‘, to‘p, guruh,
to‘da, shoda.
3. Uzunlikni ifodalovchi numerativlar: milimetr, santimetr, detsimetr, metr,
kilometr, qadam, odim, quloch, qarich
4. Og‘irlik ifodalovchi numerativlar: gramm, kilogram, tonna, sentner, qadoq.
5. Suyuqlikni ifodalovchi numerativlar: litr, gramm, tonna, ho‘plam, kosa,
piyola,choynak, shisha, ryumka.
6. Hajmni ifodalovchi numerativlar: kub metr, kub santimetr, qop, siqim,
to‘rva, arava, mashina, zambil, lagan.
28
Qilichev E . Hozirgi o ’ zbek adabiy tili . – B ., 1999.
2 4

7. Qiymatni ifodalovchi numerativlar: so‘m, so‘mlik, tanga, rubl, dollar,
yevro,
iyen, lira, funt sterling.
8. Vaqtni ifodalovchi numerativlar: sekund, minut, soat, kun, haft, oy, yil,
daqiqa, on.
9. Butunning bo‘lagini ifodalovchi: burda, parcha, varaq, og‘iz, luqma, siqim,
tilim, chimdim, qultum, tomchi va h.k.
10. Juft predmetlar hisobini ifodalovchi numerativlar: juft, para.
11. Axborot o‘lchovini ifodalovchi numerativlar: bit, bayt, megabayt, kilobayt,
gigabayt, petabayt, terabayt.
Bugungi kunda fan-texnika rivojlangan sayin tilimizga yangi-yangi
tushunchalar kirib kelmoqda. Yangi numerativlar tilimizga kirib kelishi ham shular
jumlasidandir. Har bir narsaning o‘lchovi bor. Vaqtning, masofaning, predmetning va
h.k. Shunday ekan, bugungi axborotlar o‘rab olingan jamiyatda axborotlarni ham
ma’lum me’yoriy tizimda o‘lchaymiz va bular xalqaro miqiyosda qo‘llaniladigan
birliklardir. Shu nuqtayi nazardan axborot o‘lchov birliklarini tilimizda keng
qo‘llanilmoqda.
Yangi numerativlarni axborot o‘lchov birliklari sifatida baholash va ularni
o‘rganishimiz tilimiz taraqqiyotining natijasidir. Axborotning eng kichik o‘lchov
birligi sifatida bit qabul qilingan. Bit so‘zi ingliz tilidagi “binary digit” so‘zlaridan
olingan, ya’ni “ikkilik raqam” degan ma’noni bildiradi. 29
Masalan, 1 bit axborot . Bu
yerda bit axborotning o‘lchov birligi bo‘lib, soning oldida kelib numerativ vazifasini
bajaradi. 1 soni esa numerativning miqdorini ifodalamoqda.
Bitdan kattaroq o‘lchov birligi sifatida bayt o‘lchov birligi qabul qilingan. Bayt
so‘zi ingliz tilidagi “byte” so‘zidan olingan. 8 bit 1 baytga teng. Masalan: 8 ta 0 va
1 raqamida 1 bayt axborot bor, chunki unda 8 ta bit(raqam) qatnashmoqda, 16 ta 0 va
1raqamida esa 2 bayt axborot bor, chunki unda 16 ta bit (raqam) qatnashmoqda.
Masalan, 4 bayt hajmli rasm. Ushbu gapda bayt numerativ vazifasini bajarmoqda.
29
Informatika ( darslik ) 8- sinf . – T ., 2014.
2 5

Bunday numerativlar aniq miqdorni ifodalashi bilan boshqa numerativlardan
farqlanadi.
1 megabayt = 1024 kilobaytga teng;
1 gigabayt = 1024 megabaytga teng;
1 terabayt = 1024 gigabaytga teng;
1 petabayt = 1024 terabaytga teng.
Baytdan kattaroq o‘lchov birligi kilobayt deyiladi. 1 Kbt= 1024 baytga teng.
Bugungi kunda hayotimizni rasmlarsiz tasavvur qila olmaymiz. Ular har bir
daqiqamizni muxrlab qo‘yishda beminnat yordam beradi. Mana shu rasmlarning
o‘lchami asosan kilobaytlarda o‘lchanadi. Masalan, Yangi rasmimiz atiga 270
kilobaytni tashkil etar ekan.
Xalqaro me’yorda kilobaytdan katta o‘lchov birliklari ham qabul qilingan
bo‘lib, ular megabayt (Mbt), gigabayt (Gbt), terabayt (Tbt), petabayt (Pbt) kabi
belgilangan.
Bugungi globalizatsiya va axborotlar asrida yashar ekanmiz, ularni hisoblaymiz,
o‘lchaymiz. Kundalik hayotda ularga ko‘plab marotaba duch kelamiz. Masalan,
internet foydalanuvchilari axborotlarni olishda bu kabi o‘lchov birliklariga ko‘p duch
kelishadi. Masalan, 1000 megabayt internet 10000 so‘mga. Aksiya 1000 megabayt
videoni yuklab oling (Internetdan). Bu yerda numerativlar son oldida kelib miqdorni
o‘lchashda xizmat qilmoqda.
Boshqa ba’zi bir numerativlar kabi axborot o‘lchov birliklarining ham
qisqartma shakllari mavjud. Bular: bit=b., bayt = bt., megabayt = Mbt., kilobayt =
Kbt., gigabayt = Gbt., terabayt= Tbt., petabayt = Ptb. kabi belgilanadi.
Numerativlar sanoq son bilan predmet orasida kelib, ularning xususiyatlariga
ko‘ra o‘lchovini bildiradi. Yuqoridagi numerativlar axborot miqdoriga nisbatan
o‘lchovlik vazifasini o‘tayapti. Bu kabi yangi numerativlar aosan so‘zlashuv uslubida
foydalanilib, publitsistik uslubda ham qo‘llaniladi.
2 6

O‘zbek tiliga yangi numerativlarning kirib kelishi til lug‘at tarkibining
takomillashuvi hamda qator ijtimoiy hodisalar bilan bog‘liqdir. O‘zbek tilidagi
numerativ so‘zlar shu tilning ichki taraqqiyoti, shunigdek, boshqa tillar: fors-tojik,
arab, rus tilining barakali ta’siri natijasida vujudga kelgan bo‘lib, bugungi kunda
globallashuv jarayonida uning qamrovi yanada kengaymoqda.
Qadoq - 400 grammcha keladigan og‘irlik o‘lchov birligi. 30
Eski o‘zbek tilida
ham shunday ma’noni anglatgan bu ot asli qadaq tarzida talaffuz qilingan keyinchalik
birinchi bo‘g‘indagi a unlisi cho‘ziq a unlisiga, q undoshi oldidagi a unlisi ochiq o
unlisiga almashgan: qadaq-qadoq. 31
Tarixiy jihatdan numerativ so‘z qo‘llanish
jihatidan iste’moldan chiqqan bo‘lib, tarixiy asarlarda o‘sha davr ruhiyatini berishda
ishlatiladi. Badiiy uslubda qo‘llaniladi. Anor, anor … Bir qadoq anor falon pul
bo‘lsa! (A.Qahhor “Anor”) Yozuvchi bu yerda aynan qadoq o‘lchov birligini
qo‘llashi alohida ahamiyatga ega, chunki ko‘plab og‘irlik o‘lchov birliklaridan qadoq
kam miqdorni o‘lchashda qo‘llaniladi. Ya’ni asar qahramoni bo‘lmish Turobjon
boshqorong‘u bo‘lgan xotiniga 1 qadoqqina anor olishga qurbi yetmaydi. Aslini olib
qaraganda bitta anorning o‘zi 1 qadoqqa teng bo‘lishi mumkin, lekin o‘shani ham
topish amri mahol. Abdulla Qahhor ushbu numerativ so‘zni qo‘llash bilan
qahramoning o‘sha davrda qo‘li qanchalik kaltaligini ham ochib berishga yordam
bergan. Bu so‘z nafaqat son bilan balki yarim… so‘zi bilan ham birga keladi.
Faxriddin bozordan, otasi tayinlagancha, ikkita shirmoy non, yarim qadoq pista oldi
(A.Qahhor “Boshsiz odam”) Quyidagi misolda ham pista so‘zini o‘lchashda qadoq
so‘zidan foydalangan va qadoq so‘zining semasi kuchaytirilgan.
30
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Москва, Рус тили, 1981, 534-б.
31
Sh . Rahmatullayev . O ’ zbek tilining etimologik lug ' ati . Toshkent , Universitet , 2000, 503- b .
2 7

Pud ( lot. pondus – og‘irlik, o‘lchov) pud 16,38 kilogrammga teng og‘irlik
o‘lchov birligi. Metrik o‘lchovlar tizimi qabul qilinguniga qadar qo‘llangan. 32
Cho‘lpon ijodida bu numerativ juda kam qo‘llangan bo‘lib, Abdulla Qahhor ijodida
o‘tgan zamonni, davrni ifodalashda ba’zan qo‘llangan. Yelkamda o‘n puddan o‘ttiz
pud yukim bor… - dedi mingboshi. (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”) Burungi zamonda
bitta odam, mening bilishimcha, juda nari borsa uch yarim pud paxta terar edi, hozir
yigirma besh pudga yetkazib terar emish (A.Qahhor “Yillar”)
So‘m (tar. Sobiq Ittifoqda: sovet rublining o‘zbekcha nomi; rubl. 100 tiyinga
teng pul birligi. 33
Uyga kirib, bitta uch so‘mlik qog‘oz pul olib chiqib kampirga
uzatdi. Bir so‘m qarzimizni o‘n so‘m qilib ko‘rsatib, bizga ko‘nadigan haqni olib
qola beradi. (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”) “Yaxshilab tushintirilgan” pristav bitta
kulangir, bitta farangi tovuq, uch so‘m pulni olganidan keyin, Qobil boboning
baxtiga, “beto‘xtov hokimga xabar beraman” demasdan, “aminga bor”, deb qo‘ya
qoldi (A.Qahhor “O‘g‘ri”) “ … uyezd hokimi “akangizni mingboshi qilaman” deb
uch ming yigirma yeti so‘m pulini yeb, saylovda degrezlik Isomiddin degan jallobni
saylagan ekan”(A.Qahhor “Yillar”).
32
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Москва, Рус тили, 1981, 606-б.
33
Sh . Rahmatullayev . O ’ zbek tili etimologik lug ’ ati .
2 8qadoq
bodom
pista
qand olma
anor

Yil – Yerning Quyosh atrofida bir marta aylanib chiqish muddati; o‘n ikki
kalendar oyiga teng vaqt, shunday vaqtga teng o‘lchov. (O‘TIL) Qadimgi turkiy tilda
asli hayvonlar nomi bilan ataluvchi “o‘n ikki oylik muddat” ma’nosini anglatgan bu
ot йыл tarzida talaffuz qilingan, o‘zbek tilida ы unlisining qattiqlik belgisi yo‘qolgan:
йыл - йил . Yil numerativi barcha uslublarda birdek qo‘llanadi. Faqat bizga endi bu
noto‘g‘ri qarashni tashlash kerak! Turkiyadagi 1908 yil inqilobi, o‘zimizdagi
shumlik — beshinchi yil to‘poloni, Erondagi so‘nggi ashrutiyat harakatlari
sartlarning ko‘zini ochayotir... Bir-ikki yildan keyin birovlarning qo‘liga suv
quyadigan bo‘ldi ( Cho‘lpon “Kecha va kunduz”) Chinorning biron yuz ellik yil umr
ko‘rganligi ko‘rinib turgani holda mexmonning bu gapi menga malol keldi
(A.Qahhor “Dumli odamlar”) Jonfig‘on bundan besh-olti yil burun qaysi bir
idoraning izvoshini minar ekan, kirakashlik qilib qo‘lga tushib ishdan haydashibdi
(A.Qahhor “Jonfig‘on”) Oradan bir yil o‘tgach, ular qiz ko‘rishdi, otini
Muhayyoxon qo‘yishdi (A.Qahhor “Muhayyo”)
Kun – sutkaning quyosh chiqishidan botishigacha bo‘lgan yorug‘ qismi. Bu ot
qadimgi turkiy tilda ‘quyosh’ ma’nosini anglatuvchi к ÿ н otidan ma’no taraqqiyoti
asosida o‘sib chiqqan; keyinchalik ÿ unisining yumshoqlik belgisi yo‘qolgan: к ÿ н -
кун .(O‘TEL) Bir kecha-kunduzga – 24 soatga teng vaqt; sutka. Bir yil 365 kun.
(O‘TIL) Kun so‘zi barcha uslublarda birdek qo‘llanadi, sinonim sifatida sutka so‘zi
ham ishlatiladi. Ammo bu safar jiddiy masalani ko‘tarib kelgan edi. Bir-ikki kun
mehmon bo‘lgandan so‘ng gap ochdi. (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”) Malohat
surishtirgani korxonaga boribdi; surishtirib qarasa, Jonfig‘on faqat o‘n yeti kun
ishlabdi, xolos. (A.Qahhor “Jonfig‘on”)
Minut – (lotincha mintus – mayda, kichik; arzimas, uncha emas) daqiqa.
Metrik tizim joriy etilgandan so‘ng kirib kelgan vaqt o‘lchov birligidir. Bu numerativ
Cho‘lpon ijodida ham A.Qahhor ijodida ham asosiy vaqt birligi sifatida
foydalanilgan. A.Qahhor ijodida minut numerativiga –lik qo‘shimchasini qo‘shib
“minutlik” numerativi hosil qilinib qo‘llangan: besh minutlik ish, o‘n minutlik dam.
Bu numerativ barcha uslublarda birdek qo‘llanadi. Ko‘ngillaridagi ajib hislarni bir-
2 9

biriga bildirmoq uchun hali fursat topolmasdan entikkan bu ikki yosh endi o‘n-o‘n
besh minut xoli fursat topganla-rida, ortiqcha talvasaga tushgan yuraklari dastidan
nima deyishlarini bilolmay entikardilar... (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”) Yigirma-
yigirma besh minutning har biri bittadan sog‘ tishimni sug‘urib olgandek bo‘lib o‘tdi
(A.Qahhor “Dumli odamlar”)
Oy – Yilning o‘n ikkidan bir qismi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday ma’noni
anglatgan bu ot ай tarzida talaffuz qilingan, o‘sha davrlardayoq a: unlisining
cho‘ziqlik belgisi yo‘qolgan, o‘zbek tilida a unlisi unlisiga almashgan: a:ȃ й > ай > ȃ й .
(O‘TEL) Oyning Quyosh atrofida bir marta aylanib chiqish muddatiga yaqin vaqt
oralig‘i; o‘lchov birligi: 28, 29, 30 yoki 31 kunlik davr (O‘TIL) Oy numerativi
omonim so‘z bo‘lib uni ot so‘z turkumidagi Oy (astronomic jism, yerning tabiiy
yo‘ldoshi) so‘zidan farqlash lozim. Oy numerativi 30 kunni ifodlashda rasmiy,
ilmiy, publitsistik, badiiy, so‘zlashuv uslublarida qo‘llanuvchi asosiy vaqt birligidir.
Bir oyga yetar-yetmas, o‘sha kelajak poyezd yo‘li bo‘ylaridan Miryoqub juda ko‘p –
bir necha yuz desatin yer sotib oldi; Kelin bo‘lib kelganingizga endi besh oy bo‘ldi.
(Cho‘lpon “Kecha va kunduz”) Oradan bir-ikki oy o‘tgandan keyin qarindoshlar
o‘rtada turib, unga eri urushning boshida halok bo‘lgan Muborakxon degan juvonni
olib berishdi (A.Qahhor “Muhayyo”)
Hafta – (forscha- yetti kun, yetti kecha-kunduz) dushanbadan yakshanbagacha
(ilgari shanbadan jumagacha) bo‘lgan yetti kecha –kunduzni o‘z ichiga olgan vaqt
o‘lchov birligi; umuman shuncha kecha-kunduzdan iborat bo‘lgan vaqt. Bir marta
qaysi bir to‘y bir haftaga cho‘zilib ketgach oltinchi kuni, bizning so‘fi eshondan
so‘ramay qochib kelgan! Oradan bir hafta o‘tar-o‘tmas, bezovtalik harakatga va
ishga aylandi. (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”) Bir hafta o‘tdi. Bu bir hafta ichida
kampir"duoning zo‘ri bilan qulf ochadigan" azayimxonga obdastagardon qildirgani
qatnab yarim qop jiyda, uch yelpish tovoq jo‘xori, ikki kalava ip eltdi, ammo ish
chiqmadi.( A.Qahhor “O‘g‘ri”)
On – (arabcha-vaqt, davr, payt) qisqa bir zamon; lahza, payt. Sekund, soniya
so‘ziga sinonim bo‘ladi. On numerativi asosan badiiy uslubda qo‘llanadi,
3 0

ekspressivlik-emotsionallikni oshirishga yordam beradi. On so‘ziga sekund, soniya
so‘zlari sinonim bo‘ladi. So‘fining “tutib olib o‘ldirmoqchi bo‘lganini” challa-
chulpa eshitgan va bu keyingi baqirishdan esa tamom xabardor bo‘lgan Zebi
otasining aytadigan qo‘rqinch gapini har on avval eshitmoq uchun entikardi
(Cho‘lpon “Kecha va kunduz”).
Nafas – ( arabcha- o‘pkaga olinadigan va chiqariladigan havo) juda qisqa vaqt;
lahza, on. Nafas numerativi badiiy uslubda emotsionallik bo‘yog‘ini kuchaytirishda
qo‘llanadi. Lahza, on so‘zlari nafas so‘ziga sinonim bo‘ladi. Nafas numerativi rasmiy
uslubda qo‘llanmaydi. 1. Ikkovi ham bir nafas jim qolishdi. So‘fi misvog‘ini qinidan
chiqarib yana sekingina solib qo‘ydi. Chol tizzasiga tushgan hazon bargini sopidan
ushlab pildiratarkan, dedi: Men sizni o‘sha qishloqqa olib ketay deb keldim. 2.
Saltanat qizlarning ashullalariga qo‘shilmasdan, o‘z oldiga og‘ir-og‘ir o‘ylab
borarkan, o‘zini xayolida – bir nafas uchun mingboshi xotinlaridan birining o‘rniga
qo‘yib qaradi…(Cho‘lpon “Kecha va kunduz”)
Desatina – ( p.desyat – o‘n) metrik tizim qabul qilinguniga qadar Rossiyada
qo‘llangan, 2400 kv.sarjinga yoki 1,09 gektarga teng yer maydoni o‘lchovi. Metrik
tizim qabul qilinguniga qadar qo‘llanganligi uchun Cho‘lpon ijodida ayrim o‘rinlarda
uchraydi, ammo A.Qahhor ijodida uchramaydi. Oradan bir hafta o‘tar-o‘tmas,
bezovtalik harakatga va ishga aylandi. Bir oyga yetar-yetmas, o‘sha kelajak poyezd
yo‘li bo‘ylaridan Miryoqub juda ko‘p bir necha yuz desatina yer sotib oldi
(Cho‘lpon “Kecha va kunduz”).
Farsax (arabcha, forscha) eskicha hisobda bir tosh; sakkiz chaqirim, yangicha
hisobda taxminan 6 kilometrga teng bo‘lgan uzunlik (masofa) o‘lchovi. Cho‘lpon
ijodida ayrim o‘rinlarda ekspressivlik ottenkasini kuchatirishda qo‘llangan. Bu o‘ylar
Zebini jon o‘rtog‘idan farsaxlarcha yiroqlarga olib ketdilar. Endi u na
Saltanatxonning kular yuzlariga ishonadi, na Enaxonning… (Cho‘lpon “Kecha va
kunduz”)
Parcha (forscha qism, bo‘lak, burda) butundan kesib, qirqib, yirtib, sindirib
olingan yoki o‘zi ajragan qism; bo‘lak, bo‘lakcha. Parcha so‘zi bir necha semlarni
3 1

ifodalaydi: 1) uncha kata bo‘lmagan, kichkina, ozgina, arzimaydigan. Qishloqdan
kichkina bir hovli olamiz — muning yarim puliga yoki uchdan biriga. Qolganiga
asbob olamiz. O‘z yerimizning yoni-beridan bir parcha yana yer topamiz...
(Cho‘lpon “Kecha va kunduz”). 2) oz, picha, ko‘p emas ma’nolarida: Biz
Poshshaxon voqeasida, shu birinchi ko‘rishuvning hozirlanishi va yuzaga chiqishi
ustida seni ayblamaymiz. Xuddi shu bir parcha voqeada sening aybing yo‘q! Ammo-
lekin biz Poshshaxonni ham ayblamoqchi emasmiz (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”).
Yuqoridagi misolda parcha numerativi son bilan kelib mavhum otga bog‘langan.
Askiya ketdi. Bu askiya shundoq ediki, bular go‘yo yo‘lda tushib yotgan bir parcha
jirkanch lattani cho‘pga ilib, «ma, ro‘molchang» deb bir-biriga otayotir (A.Qahhor
“Xotinlar”).
Chorak – (forscha to‘rtdan bir) to‘rtdan bir ulush; teng to‘rt bo‘lakning har
biri. U faqat qovun saylidan ikki kun keyin Miryoqubning uyiga ikki arava qovun-
tarvuz bilan ikki zambar uzum, ikki chorakkina qayroqi bug‘doy yuborganini eslaydi.
(Cho‘lpon “Kecha va kunduz”)
Juft – (forscha – ikkita, qo‘shaloq bir xil narsa) bir xil vazifaga mo‘ljallangan,
bir butunlik, komplekt hosil qiladigan ikkita o‘xshash narsa, buyum. Bir juft
darparda yopiq bo‘lganidan uyning ichi bir oz qorong‘i edi. Bu ikkala
«savdogar»dan bir ma’ni izlash, ayniqsa, shu topda behuda urinish bo‘ladi. Faqat
ikkalasining ikki juft ko‘zi bundan mustasno... (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”)
Gramm – (yunoncha “kichik og‘irlik o‘lchovi”) metrik sistemada bir kub
santimetr kimyoviy toza suvning vazniga teng og‘irlik o‘lchov birligi. Cho‘lpon
3 2juft
ko’ylak
paypoq
kiyim
ko’z

ijodida bu o‘lchov birligidan umuman foydalanilmagan, A.Qahhor ijodida ba’zi
o‘rinlardagina qo‘llangan. Bu numerativ betaraf bo‘lib, barcha uslublarda qo‘llanadi.
Ekspressiv-emotsional ma’noni ifodalamaydi. Domla ikki shisha pivoning ustidan
yuz gramm aroqni bitta otib o‘rnidan turibdi-yu, gulchidan kattakon guldasta sotib
olib, parkning orqasidagi jinko‘chaga kirib ketibdi (A.Qahhor “To‘yda aza”).
Litr – (fransuzcha – litre < yunoncha litra – og‘irlik o‘lchovi) metrik o‘lchov
sistemasida hajm va sig‘im o‘lchov birligi; 1000 gr kimyoviy sof suvning hajmiga
teng keladigan suyuqlik o‘lchov birligi. Barcha uslublarda qo‘llanadi. Litr numerativi
metrik tizim qabul qilinganidan so‘ng iste’molga kirib keganligi sababli Cho‘lpon
ijodida uchramaydi, A.Qahhor ijodida esa kam uchraydi. Uning qo‘shnisi Zargarov
yaqin bir oy bo‘ladi, chorakam bir litr xushbo‘y vinoni dumba-jigar bilan ichgani
asrab yurar edi, semiz tustovuqning daragini eshitib: «Xayr, qo‘y so‘ysak, yana vino
topilar», dedi.( A.Qahhor “O‘jar”)
Kilometr (kilo + metr) numerativi xalqaro birliklar tizimida ming metrga teng
uzunlik o‘lchov birligi. Bugungi kunda bu numerativdan adabiy tilda ham, jonli tilda
ham birdek foydalanamiz. Bu o‘lchov birligi metric tizim joriy etilgandan o‘ng
tilimizga kirib keldi. Shuning uchun Cho‘lpon ijodida bunday xalqaro o‘lchov
birliklari qo‘llanilmagan. Uzoqdan qorasini ko‘rsatsangiz bas, mening apparatim
ikki kilometrdan oladi! (A.Qahhor “Dumli odamlar”) G‘anijon «piyoda jo‘nagan
ekan, ko‘rmabman» degan gumon bilan orqaga qaytdi; yaqin ikki kilometr yergacha
3 3gramm
aroq
go’sht
saryog'
shakar

yo‘lning ikki tomonini sinchiklab ko‘zdan kechirib ot chopdi; yana qaytdi (A.Qahhor
“Karavot”).
Tanga – oltin, kumush va ularning qorishmasidan zarb etilgan pul. Hozirda
muomalada 50, 100, 200, 500 tangalar mavjud. Tanga numerativi ayniqsa so’zlashuv
uslubida keng qo’laniladi. Cho’lpon va Abdulla Qahor ijodida tanga so’zidan keng
foydalangan. Kampir yonini kavladi. – Bor-yo‘g‘i uch tanga pulim bor ekan,
bo‘larmikan? (Cho‘lpon “Kecha va kunduz”)Bir qadoq anor falon pul bo‘lsa.
Saxarimardondan suv tashib, o‘tin yorib, o‘t yoqib bir oyda oladiganim o‘n sakkiz
tanga pul. Akam bo‘lmasa, ukam bo‘lmasa… (A.Qahhor “Anor”)
Bob bo‘yicha xulosa
1. Predmetlarning miqdorini o‘lchashda qo‘llaniladigan numerativ so‘zlar uzoq
tarixga borib taqaladi. O‘lchovlar bilan shug’ullanuvchi fan metrologiya fani bo‘lib,
uning rivojlanish davri mazmuni va mohiyatiga ko‘ra bir necha bosqichlarga bo lishʼ
mumkin.
2. Numerativ so‘zlarning turli tillarda o‘rganilishi, xususan, ingliz, rus, janubi-
sharqiy Osiyo tillarida tutgan o‘rni alohida. Turkologlar numerativ so‘zlarni
o‘rganishda dastlabki tadqiqotlarni amalga oshirishgan, uning qo‘llanishi, ma’no
turlari haqidagi qarashlar bildirilgan.
3. Hozirgi o‘zbek tilida numerativ so‘zlarning tutgan o‘rni alohida, shu nuqtayi
nazardan ularni badiiy matnda tahlil etish, leksik-semantik xususiyatlarini o‘rganish
talab etiladi.
3 4
litr
yog'
sut
suv
vino

4. O‘zbek tilshunosligida numerativ so‘zlarning semantik jihatdan turli
tasniflari o‘rganildi va tadqiqot davomida hozirgi o‘zbek tilida numerativ so‘zlarning
tasnifi berildi.
5. O‘zbek tilida qo‘llanuvchi numerativ so‘zlar tarixiy nuqtayi nazardan
qaralsa, umumturkiy, fors-tojik, arab, rus tillari va rus tili orqali boshqa tillardan
kirgan so‘zlardan iborat. Har bir numerativ so‘zning kelib chiqishi, lug’aviy
ma’nosini tekshirish muhimdir.
3 5

II BOB. NUMERATIV SO‘ZLARNI O‘QITISHNING AMALIY
AHAMIYATI
2.1 . Numerativ so‘zlar ni o‘qitishda interfaol usullardan foydalanish .
Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri
ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga
erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o‘quvchilarga yetkazib
berish, ularda ma’lum faoliyat yuzasidan ko‘nikma va malakalarni hosil qilish,
shuningdek, o‘quvchilar faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan
bilim, ko‘nikma va malakalar darajasini baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik
mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi.
Pedagogik texnologiya o‘z mohiyatiga ko‘ra sub’ektiv xususiyatga ega.
Qanday shakl, metod va vositalar yordamida tashkil etilishidan qat’i nazar
texnologyalar:
- pedagogik faoliyat samaradorligini oshirishi;
- o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni qaror toptirishi;
- o‘quvchilar tomonidan o‘quv predmetlari bo‘yicha puxta bilimlarning
egallanishini ta’minlashi;
- o‘quvchilarda mustaqil, erkin va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishi;
- o‘quvchilarning o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqara olishlari uchun zarur
shart-sharoitlarni yaratishi;
- pedagogik jarayonda demokratik va insonparvarlik g‘oyalarining
ustuvorligiga erishishni kafolatlashi zarur.
Bugungi kunda maktab darsliklarida numerativlar qanday o‘qitilmoqda?
Numerativ so‘zlarni o‘qitishda biror-bir zamonaviy pedagogik texnologiyadan
foydalanilyaptimi?
6-sinf ona tili darsligida hisob so‘zlari haqida qisqacha ma’lumot berilgan.
Hisob so‘zlar uchun bor-yo‘g‘i bir sahifa ajratilgan. Bitta topshiriq, qisqacha
ta’rif, ikkita mashq berilgan, xolos.
3 6

Numerativlarning turlari haqida darslikda hech qanday ma’lumot uchramaydi.
Lekin, bizning fikrimizcha, hisob so‘zlar darsliklarda chuqurroq o‘rgatilishi kerak.
Chunki hisob so‘zlar nutqimizda ko‘p ishlatiladi.
Menimcha, numerativ so‘zlarni o‘qitishda klaster metodidan foydalanish
samarali natijalarni beradi. Dastlab klaster metodi haqida gaplashamiz.
“KLASTER” METODI. Klaster (g‘uncha, bog‘lam ) metodi pedagogik,
didaktik strategiyaning muayyan shakli bo‘lib, u o‘quvchilarga ixtiyoriy
muammolar xususida erkin, ochiq o‘ylash va shaxsiy fikrlarni bemalol bayon etish
uchun sharoit yaratishga yordam beradi. Mazkur metod turli xil g‘oyalar o‘rtasida
aloqalar to‘g‘risida fikrlash imkoniyatini beruvchi tuzilmani aniqlashni talab etadi.
“Klaster” metodi aniq ob’ektga yo‘naltirilmagan fikrlash shakli sanaladi.Undan
foydalanish inson miya faoliyatining ishlash tamoyili bilan bog‘liq ravishda
amalga oshadi.
Ushbu metod muayyan mavzuning o‘quvchilar tomonidan chuqur hamda
puxta o‘zlashtirilguniga qadar fikrlash faoliyatining bir maromda bo‘lishini
ta’minlashga xizmat qiladi.
Stil g‘oyasiga muvofiq ishlab chiqilgan “Klaster” metodi puxta o‘ylangan
strategiya bo‘lib, undan o‘quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosidan
tashkil etiladigan mashg‘ulot jarayonida foydalanish mumkin.
Metod guruh asosida tashkil etilayotgan mashg‘ulotlar va o‘quvchilar
tomonidan bildirilayotgan g‘oyalarning majmui tarzida namoyon bo‘ladi. Bu esa
ilgari surilgan g‘oyalarni umumlashtirish va ular o‘rtasidagi aloqalarni toppish
imkoniyatini yaratadi.
“Klaster” metodidan foydalanishda quyidagi shartlarga rioya qilish talab
etiladi:
1. Nimaniki o‘ylagan bo‘lsangiz, shuni qog‘ozga yozing. Fikringizning sifati
to‘g‘risida o‘ylab o‘tirmang, ularni shunchaki yozib boring.
3 7

2. Belgilangan vaqt nihoyasiga yetmaguncha, yozishdan to‘xtamang. Agar
ma’lum muddat biror g‘oyani o‘ylay olmasangiz, u holda qog‘ozga biror narsaning
rasmini chiza boshlang. Bu harakatni yangi g‘oya tug‘ulguncha davom ettiring.
3. Yozuvingizning orfografiyasi yoki boshqa jihatlariga e’tibor bermang.
4. Muayyan tushuncha doirasida imkon qadar ko‘proq yangi g‘oyalarni
ilgari surish hamda mazkur g‘oyalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlikni, bog‘liqlikni
ko‘rsatishga harakat qiling. G‘oyalar yig‘indisining sifati va ular o‘rtasidagi
aloqalarni ko‘rsatishni cheklamang.
3 8U
z
u
n
lik
o
'lc
h
o
v
b
ir
lik
la
r
i
gaz
tosh
qarich
quloch
qadam
yog'och
chaqirim
millimetr
santimetr
kilometr
metr

3 9O'g'irlik
o'lchovlari
Gramm
Milligram
Sentner
Tonna
Litr
Kilogram

4 0Butunning qismini hisoblash
uchun ishlatiladigan hisob
so'zlar
Qultum Ho'plam To'g'ram Nimta
Parcha Tomchi
Varoq Og'iz
Burda Luqma
Tilim Siqim
Chimdim Yutum

4 1Sotix GektarTanob
Qiymat
o'lchovi
bil. h. s.
So'm
Tanga
Tiyin Paqir
Miri
Butunning qismini hisoblash
uchun ishlatiladigan hisob
so'zlar
Qultum Ho'plam To'g'ram Nimta
Parcha Tomchi
Varoq Og'iz
Burda Luqma
Tilim Siqim
Chimdim Yutum

4 2Vaqt o'lchovini
bil h. s.
Yil
Oy
Hafta
Kun
Soat
Soniya

4 3Predmetlarni
yakkalab
(donalab) h.s.
Dona
Nusxa
Nafar Bosh
Tup

“VENN DIAGRAMMASI” strategiyasi (metodi)
Venn diagrammasi bir-brini kesadigan ikki yoki undan ko‘p doiralarda
ko‘riladi, ular o‘rtasida yozish uchun yetarli joy qolishi kerak. U g‘oyalarni zidlash
uchun ishlatilishi yoki ularning umumiy xususiyatlarini (nimada ular kesishadi?)
ko‘rsatishi kerak.
Ushbu strategiya o‘quvchilarda mavzuga nisbatan tahliliy yondashuv, ayrim
qismlar negizida mavzuning umumiy mohiyatini o‘zlashtirish (sintezlash)
ko‘nikmalarini hosil qilishga yo‘naltiriladi. Strategiya kichik guruhlarni
shakllantirish asosida sxema bo‘yicha amalga oshiriladi. Yozuv taxtasi o‘zaro teng
to‘rt bo‘lakka ajratiladi va har bir bo‘lakka sxema chiziladi.
Strategiya o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan o‘zaro yaqin nazariy
bilimlar, ma’lumotlar yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam beradi. Ushbu
4 4

strategiyadan muayyan bo‘lim yoki boblar bo‘yicha yakuniy darslarni tashkil
etishda foydalanish yanada samaralidir.
Strategiyani qo‘llash bosqichlari quyidagilardan iborat:
- sinf o‘quvchilari to‘rt guruhga bo‘linadi;
- yozuv taxtasiga topshiriqlarni bajarish mohiyatini aks ettiruvchi sxema
chiziladi;
- har bir guruhga o‘zlashtirilayotgan mavzu yuzasidan alohida topshiriqlar
beriladi;
- topshiriqlar berilgach, guruh a’zolari orasidan liderlar tayyorlanadi;
- liderlar guruh a’zolari tomonidan bildirilgan fikrlarni umumlashtirib, yozuv
taxtasida aks diagrammani to‘ldiradilar.
- Venn diagrammasi talabalar tomonidan o‘zlashtirilgan o‘zaro yaqin
nazariy bilim, ma’lumot yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam
beradi. Undan muayyan bo‘lim yoki boblar bo‘yicha yakuniy darslarni
tashkil qilishda ham foydalanish yanada samaralidir.
VENN DIAGRAMMASI
“T-CHIZMALAR” usuli.
4 5

T-chizma munozara vaqtida qo‘shaloq javoblar (ha/yo‘q, tarfdor/qarshi) yoki
taqqoslash, zid javblarni yozish uchun universal grafik oranayzer hisoblanadi.
“Pedagogika” fanidan qator mavzularni o‘rganishda bu usuldan foydalanish
yaxshi samara beradi.
Buni quyidagi jadvallar misolida ko‘rishimiz mumkin:
2.2 Tarixiy va zamonaviy hisob so‘zlar.
Ko‘plab hisob so‘zlar eskirib iste’moldan chiqib ketgan bo‘lsa (tarixiy), yana
bir qismi o‘rnini boshqa bir so‘zga bo‘shatib bergan, ya’ni arxaiklashgan. Agar
eskirgan hisob so‘zlarni o‘quvchi o‘rganmasa, tarixiy mavzudagi asarlarni
o‘qishga qiynalishi aniq. Masalan, G‘afur G‘ulomning “Shum bola” qissasidagi
Qoravoy nutqida 2 pud-u 17 qadoq, 2 tanga-yu 1 miri, yeti paqir jumlalari
uchraydi. Asarda uchraydigan pud, qadoq, miri, paqir so‘zlari maktab bolalari
tugul kata yoshdagi kishilarni ham, ba’zan mutaxassislarni ham o‘ylantirib
qo‘yadi. Shuning uchun tarixiy so‘zlarning izohini men ushbu bitiruv ishimda
keltirishni niyat qildim.
Pud – 16 kilogramm
Botmon – 20 kilogramm
Min – 3 kilogramm
Man – 680 gramm
Misqol – 4,1-4,4 gramm
Moshsha – 1,98 gramm
Nimcha – 2 kilogramm
Osor – 17 gramm
Paysa – 50 gramm
Sir – 74,24 gramm
Tula – 11,32 gramm
Xarvar – 30-100 kilogramm
Qadoq – 400 gramm Sari – 2,5 kilogramm
Ukya – 33,4 gramm
Kiyrat – 0,236 gramm
Chaksa – 5,3 kilogramm
Dahsar – 30-32 kilogramm
Arshin – 71,1 santimetr
Gaz – 70-90 santimetr
Tano – 0,25-0,5 gektar
Tosh – 7-8 kilometr yo‘l
Farsax – 8,9-9,5 kilometr
Chaqirim – 1,5 kilometr
Qarich – 20 santimetr
4 6

Yangi numerativlarni axborot o‘lchov birliklari sifatida baholash va ularni
o‘rganishimiz tilimiz taraqqiyotining natijasidir. Axborotning eng kichik o‘lchov
birligi sifatida bit qabul qilingan. Bit so‘zi ingliz tilidagi “binary digit” so‘zlaridan
olingan, ya’ni “ikkilik raqam” degan ma’noni bildiradi. 34
Masalan, 1 bit axborot .
Bu yerda bit axborotning o‘lchov birligi bo‘lib, soning oldida kelib numerativ
vazifasini bajaradi. 1 soni esa numerativning miqdorini ifodalamoqda.
Bitdan kattaroq o‘lchov birligi sifatida bayt o‘lchov birligi qabul qilingan.
Bayt so‘zi ingliz tilidagi “byte” so‘zidan olingan. 8 bit 1 baytga teng. Masalan: 8
ta 0 va 1 raqamida 1 bayt axborot bor, chunki unda 8 ta bit(raqam) qatnashmoqda,
16 ta 0 va 1raqamida esa 2 bayt axborot bor, chunki unda 16 ta bit (raqam)
qatnashmoqda. Masalan, 4 bayt hajmli rasm. Ushbu gapda bayt numerativ
vazifasini bajarmoqda. Bunday numerativlar aniq miqdorni ifodalashi bilan boshqa
numerativlardan farqlanadi.
Baytdan kattaroq o‘lchov birligi kilobayt deyiladi. 1 Kbt= 1024 baytga teng.
Bugungi kunda hayotimizni rasmlarsiz tasavvur qila olmaymiz. Ular har bir
daqiqamizni muxrlab qo‘yishda beminnat yordam beradi. Mana shu rasmlarning
o‘lchami asosan kilobaytlarda o‘lchanadi. Masalan, Yangi rasmimiz atiga 270
kilobaytni tashkil etar ekan.
Xalqaro me’yorda kilobaytdan katta o‘lchov birliklari ham qabul qilingan
bo‘lib, ular megabayt (Mbt), gigabayt (Gbt), terabayt (Tbt), petabayt (Pbt) kabi
belgilangan. 1 megabayt = 1024 kilobaytga teng;
1 gigabayt = 1024 megabaytga teng;
1 terabayt = 1024 gigabaytga teng;
1 petabayt = 1024 terabaytga teng. 35
Bugungi globalizatsiya va axborotlar
asrida yashar ekanmiz, ularni hisoblaymiz, o‘lchaymiz. Kundalik hayotda ularga
ko‘plab marotaba duch kelamiz. Masalan, internet foydalanuvchilari axborotlarni
olishda bu kabi o‘lchov birliklariga ko‘p duch kelishadi. Masalan, 1000 megabayt
34
Informatika (darslik) 8-sinf. –T., 2014.
35
Informatika (darslik) 8-sinf. –T., 2014.
4 7

internet 10000 so‘mga. Aksiya 1000 megabayt videoni yuklab oling (Internetdan).
Bu yerda numerativlar son oldida kelib miqdorni o‘lchashda xizmat qilmoqda.
Boshqa ba’zi bir numerativlar kabi axborot o‘lchov birliklarining ham
qisqartma shakllari mavjud. Bular: bit=b., bayt = bt., megabayt = Mbt., kilobayt =
Kbt., gigabayt = Gbt., terabayt= Tbt., petabayt = Ptb. kabi belgilanadi.
Hozirgi o‘zbek tilida qo‘llanuvchi axborot o‘lchov birliklari
№ Nomi Hajmi
1. 1 bit
2. 1 Bayt 8 bit
3. 1 kilobayt 1024 bayt
4. 1 megabayt 1024 kilobayt
5. 1 gigabayt 1024 megabayt
6. 1 terabayt 1024 gigabayt
7. 1 petabayt 1024 terabayt
T-CHIZMA
4 8№ O‘lchov turlari Zamonaviy hisob so‘zlar Tarixiy hisob
so‘zlar
1 Og‘irlik
o‘lchovlari Milligram
Gramm
Kilo (gramm) Litr
Tonna
Sentner Misqol
Botmon Paysa
dahsar
2 Uzunlik
o‘lchovlari Millimeter
Santimetr Ditsimetr
kilometr Chaqirim
Qarich
Yog‘och Gaz
qalam
3 Maydon
o‘lchovlari Sotix Gektar Tanob

4 9Maydon o’lchovini bil. h.
s.Zamonaviy h.s.
Sotix Metr Sentner
Mehnat
kuni
Par
Gradus Minut
Yangi h. s.
Dyum
Eskirgan
Paysa
Pud
Enlik
Vaqt
Jon
Tosh

UMUMIY XULOSA
O‘zbek tilidagi numerativ so‘zlar tilimiz leksik qatlamining uzoq tarixiy
taraqqiyoti natijasida shakllangan bo‘lib, ular tarixiy taraqqiyot davomida
o‘zgarib, xilma-xil xususiyatlarga ega bo‘lib borgan. Badiiy asar tilini tahlil
etganda numerativ so‘zlarning ham o‘rni alohida ekanligi ko‘zga tashlanadi.
Ularni matndan uzib olgan holda emas, balki tilni tizimli tekshirish orqali
o‘rganish numerativ so‘zlarning xususiyatlarni to‘liq ochib berishga yordam
beradi. Numerativ so‘zlar bo‘yicha o‘tgan asrda bir necha tadqiqotlar amalga
oshirildi. Xususan, numerativlarning qo‘llanishi, ma’no turlari, bog‘lanishi,
iste’mol doirasi, tuzilishiga ko‘ra turlari o‘rganildi. Numerativlarda forma
yasovchilarning qo‘llanishi ham tadqiq etildi. Biz bitiruv ishimizda Jahon
tilshunosligida numerativlarning o‘rni qay darajadiligi, ularning ahamiyati,
o‘rganilishi kabi savollarga javob qidirdik.
Numerativlar, ayniqsa, Janubi-sharqiy Osiyo mamlakatlarida keng ko‘lamda
tadqiq etilganligi, bu mamlakat egalari tili leksik qatlamining muhim qismi
ekanligi, ular yuzasidan tadqiqotlar olib borilganligiga guvoh bo‘ldik. Turkolog
olimlar ham numerativlarni o‘rganishda o‘z tekshirishlarini olib borgan, qardosh
tillarda ham bunday so‘zlarning o‘rni va ahamiyatini tadqiq etishgan. Numerativ
so‘zlarning leksik, semantik, stilistik xususiyatlarini o‘rganish, ularning yangi
qirralarini ochib berishga yordam beradi. Badiiy asar tili orqali o‘rganilganda
ularning semantikasi butun gapga ta’sir qilish mumkinligini tahlil etdik. Numerativ
so‘zlarning ma’no turlarini o‘rganganda ularni aniq miqdorni ifodalovchi
numerativlar va aniq bo‘lmagan miqdorni ifodlovchi numerativlarga bo‘ldik.
Natijada ularning qo‘llanishida biroz chegaralanish ma’lum bo‘ldi. Masalan,
noaniq miqdorni bildiruvchi uzunlik o‘lchovi bo‘lmish qarich numerativi jonli tilda
keng ishlatiladi, ammo uni rasmiy, ilmiy uslubda deyarli qo‘llamaymiz.
Shuningdek, qadam numerativi masofa uzunligini aniqlashda so‘zlashuv,
badiiy uslublarda ko‘p foydalanamiz, rasmiy, ilmiy uslubda uchratmaymiz.
Tadqiqotimiz davomida numerativ so‘zlarning ana shu xususiyatlariga e’tibor
5 0Yangi h. s.
Dyum

berdik. Men bitiruv ishimda ko‘plab nasriy asrlari tilidan foydalndim. Asarlardan
ko‘plab misollar topib izohlashga harakat qildim. Ularning tildan foydalanish
mahorati, so‘z qo‘llash imkoniyatlari juda keng. Konkret miqdorni ifodalovchi
numerativlar asosan Ulug‘ Oktabr sotsialistik revolyutsiyasidan so‘ng tilimizda
ishlatila boshladi. Abdulla Qahhor Cho‘lpon yashagan davrdan biroz keyinroq ijod
etganligi sababli uning ijodida yangi so‘zlarning kirib kelishi tezlashgan. Masalan,
og‘irlik, suyuqlik miqdorini ifodalovchi litr, gramm, kilogram numerativlari
qo‘llangan. Bu kabi numerativlar rus tili orqali kirib kelgan bo‘lib, aslida Yevropa
orqali iste’molga kirgan so‘zlardir. Hozirgi kunda bu numerativ so‘zlarsiz
hayotimizni tasavvur qilolmaymiz. Barcha jarayonlarda hisoblash, o‘lchash
jarayoniga duch kelamiz va bu jarayonda tilimiz leksikasidagi yangi so‘zlar
yordamga keladi.
Klaster lardan foydalangan holda nazariy va amaliy mashg‘ulotlarini tashkil
etish o‘qituvchi uchun ham, talaba uchun ham foydalidir. Chunki klasterlar
shunchaki chizmalar, shakllar yig‘indisi bo‘lib qolmay, talabani mantiqiy
mushohada yuritishga, shu bilan birga tez fikrlashga o‘rgatadi. Bu esa bugungi
ta’lim tizimi oldidagi asosiy vazifalardan biridir.

5 1

GLOSSARIY
Termin I zoh
Grammatika Tilshunoslikning so‘z shakllari, so‘z birikmalarining
turlari, gap turlari haqidagi bo‘limi
Morfologiya So‘z shakllari haqidagi grammatik ta’limot.
Morfologiya sintaksis bilan birga grammatikani tashkil
etadi
Son Predmetning miqdorini, sanoq jihatdan tartibini
bildiruvchi so‘zlar tarkibi: besh, yigirma, oltita,
o‘ninchi kabi
O‘lchov so‘zlari Sanoq son bilan birga ishlatilib, predmetning miqdoriy
o‘lchovini muayyanlashtiradigan so‘zlar. Masalan:
dona, kilo, litr kabi
Maqol Pand, nasihat beruvchi ibratli siqiq hajmli ifoda
Matal To‘g‘ri ma’noda qo‘llanadigan xalq
donishmandligining gap shaklidagi ko‘rinishi
Frazeologik tahlil Frazeologik birliklarning lug‘aviy birlik sifatidagi
talqini
Frazeologik chatishma Frazeologik chatishmaga xos ma’no tarkibidagi
leksemalarning ma’nosidan ajralib qolgan, hatto zid
bo‘ladi
Frazelogik polisemiya. Frazemaning bittadan ortiq ma’noni anglata olishi
Frazelogik sinonimiya Bir necha frazemaning bir ma’noni anglata olishi
Frazelogik antonimiya Frazeologizmlarning qarama-qarshi ma’noliligi
O‘z qatlam. o`zbek tilidagi turkiy so`zlar
Frazeologiya b irdan ortiq mustaqil leksema ko`rinishining
birikuvidan tashkil topib, obrazli ma’noviy tabiatga ega
bo`lgan lisoniy birlik
L ahja bir biriga yaqin bo`lgan sheva yig`indisi
5 2

Nutq uslubi Adabiy tilning ijtimoiy hayotdagi ma’lum bir sohada
qo`llanadigan ko`rinishi
So`zlashuv uslubi. Keng qo`llanadigan uslub turi
Ilmiy uslub. Fan-texnikaning turli tarmog`iga doir ilmiy asarlar,
darslik va qo`llanmalar uslubi
Rasmiy-idoraviy uslub Davlat idorasi tomonidan chiqariladigan qaror, qonun,
nizom, xalqaro hujjatlar uslubi
Ommabop
(publi t sistik) uslub. Tashviqot-targ`ibot ishini olib borishda qo`llanadigan
uslub
Badiiy uslub Badiiy asar lar uslub i
Leksika so‘z haqida ta’limot
Uslubiyat nutq uslubi va uning turi, til vositasining nutqda
qo`llanish imkoniyati, leksik, frazeologik va grammatik
sinonimiya masalasini tekshiradi va o`rgatadi
Matn har qanday og‘zaki va yozma nutq
Dialogik ikki yoki undan ortiq suhbatdoshning turlicha
mazmundagi fikr–axborot almashinuvi
Annotatsiya. kitob yoki maqolaning asosiy fikrlari annotatsiyada
qisqacha bayon
Taqriz o‘qilgan narsaga baho berish
Referat. muayyan bir yoki mushtarak mavzu yuzasidan bir-biri
bilan bog‘langan bir nechta ishlar mazmunini tanqidiy
qayta bayon etishdir
Lahja Fonetik,leksik va grammatik jihatdan yaqin shevalar
yig‘indisi
Jargon Ayrim tabaqa vakillari nutqida ishlatiladigan buzilgan
til
5 3

Argo Yasama til, ma’lum toifa kishilar nutqida uchraydigan ,
doshqalar tushunmaydigan til
To‘g‘ri talaffuz So‘z va unig qismlarini adabiy meyorga mos talaffuz
qilish
Kurs ishi talabalar tomonidan bajariladigan o‘quv rejalarida
ko‘rsatilgan ta’lim-tarbiya jarayoni bilan uzviy
bog‘liq bo‘lgan yordamchi xarakterdagi yozma ish
turi
Ko‘chirma gap o‘zganing gapini hech qanday
o‘zgarishsiz kiritish
Gap bo‘laklari gap tarkibida tobe bog‘lanib, ma’lum so‘roqqa javob
bo‘luvchi so‘z yoki so‘zlar birikmasiga gap bo‘lagi
deyiladi
Yoyiq gap kesimdan ham boshqa bo‘laklar ishtirok etgan gap
Ikkinchi darajali
bo‘laklar kesim bilan tobe munosabatga kirishib, uning
ma’nosini izohlab, to‘ldirib, aniqlab keluvchi qismi
Yig‘iq gap faqat kesimdan iborat gap
Qo‘shma gap ikki va undan ortiq kesimlik belgisiga ega bo‘lgan gap
So‘roq gap So ‘ roq olmoshlari , so ‘ roq yuklamalari yoki so ‘ roq
ohangi yordamida ifodalanib , so ‘ zlovchiga ma ’ lum
bo ‘ lgan voqea hodisa haqida axborot olish maqsadida
qo ‘ llanuvchi gaplar
So‘z - gap birgina so‘zdan iborat gaplar
Sodda gap bir kesmlik xususiyatiga ega bo‘lgan gap
Ritorik so‘roq gap javob talab qilmaydigan so‘roq gap
Kelishikli boshqaruv Tobe bo‘lakni hokim bo‘lakga kelishiklar yordamida
bog‘lanishi
5 4

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar:
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O`zbekiston davlatini
birgalikda quramiz. – Toshkent, O`zbekiston, 2017.
2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
kuramiz. – Toshkent, O`zbekiston, 2017.
3. Мирзиёев Ш. М . Мамлакатимизни 2016 йилда ижтимоий-иқтисодий
ривожлантиришнинг асосий якунлари ва 2017 йилга мўлжалланган
иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган
Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилган мажлисидаги маъруза.
Asosiy adabiyotlar:
1. A бдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси.
Морфология ва Синтаксис . Тошкент , Ўқитувчи , 1978, 320 б .
2. Farid Othman. Tatabahasa Dewan Edisi baharu. KL.
3. Hamdamov P. Hozirgi o‘zbek tilida numerativlar. –T., Fan, 1983.
4. Informatika (darslik) 8-sinf. –T., 2014.
5. Malay tilida hisob so‘zlar. BMI. Dauletov R. Toshkent, 2013.
6. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –B., 1999.
7. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining etimologik lug‘ati. Toshkent, Universitet,
2000.
8. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.-
T.,1975
9. Арзуманов С.Д. Забони тожики. Душанбе, 1951.
10. Киссен А., Оракулов М.М. Граматика узбекского языка. Ташкент, 1940,
с. 118.
11. Кононов А.Н. Грамматика современного турецкого литерратурного
языка. М. – Л., 1956.
5 5

12. Мирзаев М., Усмонов С., Расулов И. Ўзбек тили. Тошкент, 1962, 44-бет.
13. Миртожиев М.М. Ўзбек тили семасиологияси. Тошкент, Мумтоз сўз,
2010, 288 б.
14. Тюрин В. А. Истоия Малайзии. Москва, Наука, 1980.
15. Ўзбек тили грамматикаси. I том. Морфология. –Тошкент. Фан. 1975,
609б.
16. Ўзбек тили грамматикаси. II том. Синтаксис. –Тошкент. Фан. 1976, 560 б.
17. Фозилов Э. Ўзбек тилининг тарихий морфологияси. Тошкент, 1965.
18. Чудинов А.Н. Словарь иностранных слов руского языка. 1910.
19. Шоабдураҳмонов Е., Асқарова М., Ҳожиев, Расулов И., Дониёров X.
Ҳозирги узбек адабий тили. Тошкент, 1980-й, 272-б. Комилова Х. Ўзбек
тилида сон ва олмош. – Тошкент, 1953
20. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: “Universitet”, 2006
21. Турсунов У., Мухторов Ж., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили.
–Тошкент: “Ўзбекистон”, 1992
22. Шоабдураҳмонов Ш., Асқарова М., Ҳожиев А., Расулов И., Дониёров Х.
Ҳозирги ўзбек адабий тили. –Тошкент: “Ўқитувчи”, 1980
23. Mengliyev B., Xoliyorov O‘. O‘zbek tilidan universal qo‘llanma. – Toshkent:
“Fan”, 2007
24. Rasulova N., Supiyeva B. Ona tilidan ma’ruzalar. (II kitob) – Toshkent, 2016
25. Ҳожиев Азим. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. – Тошкент:
“Ўзбекистон миллий энциклопедияси”, 2002
26. Элтазаров Ж. Д. Сўз туркумлари ҳақидаги лингвистик назариялар. –
Самарқанд, 1996
27. Бобожонов Ф. Ўзбек тили. – Нукус: “Билим”, 2004
28. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. III жилд. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий
энциклопедияси”, 2007
5 6

Lug‘atlar:
1. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг э тимологик луғати (туркий сўзлар).
Тошкент, Университет, 2000. – 600 б.
2. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг э тимологик луғати III т. Тошкент,
Университет, 2009. – 283 б.
3. Толковый словаарь русского языка. Д.Н. Ушаков. Москва 1935-1940.
4. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. I том. Москва, Рус тили, 1981 . – 632 б.
5. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. II том. Москва, Рус тили, 1981 . – 718 б.
E lektron ta ’ lim resurslari :
29. http :// www . yedu . ru
30. http :// www / yedu . uz
31. http://google.uz
32. http :// wikipedia . org
33. http :// www . ziyonet . uz
34. http : www . prepodu.net
5 7

Numerativ so‘zlarni o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish