Nutq madaniyatini ta’minlovchi asosiy xususiyatlar va ularning mazmuni - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	54.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Nutq madaniyatini ta’minlovchi asosiy xususiyatlar va ularning mazmuni

Купить

NUTQ MADANIYATINI TA’MINLOVCHI ASOSIY XUSUSIYATLAR VA
ULARNING MAZMUNI
REJA:
I. KIRISH
II. ASOSIY QISM
1. Nutq madaniyati va uni ta’minlovchi asosiy xususiyatlari
2. Ta’lim-tarbiya jarayonida nutqning asosiy mezonlari va ularning
tarbiyada va ta’limda tutgan o‘rni
3. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi nutq madaniyatiga qo‘yiladigan asosiy
talablar va nutq madaniyati xususiyatlaridan to‘g‘ri foydalanishi.
III. XULOSA
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Kishilar kishilik jamiyatida paydo bo‘lgandan
buyon, unga eng oliy imtiyoz bo‘lmish til berilgan. Tildan uning imkoniyatlaridan
barcha davrlarda foydalanilgan. Chunki bu noyob mo‘jiza kishilarga bir-birlarini
tushunish uchun, aloqa qilish va fikr almashishga yordam beruvchi noyob quroldir.
Kishilar har doim o‘z nutqlarini go‘zal va takrorlanmas nutq bo‘lishiga diqqat
qaratganlar, bunga erishish uchun notiqlik maktablariga ham borganlar. Go‘zal
nutq sohiblari ko‘payishi uchun bugungi kunda ham oliy ta’lim muassalarida nutq
madaniyati fani o‘tilmoqda. Buning asosiy sababi shundaki, har qanday kasb egasi
o‘z ona tilida ravon, takrorlanmas sof nutq tuza olishi shartdir. Nutq madaniyati
tushunchasi eshitilganda sodda ifodadek tuyilsada, uning mohiyatida juda katta
mazmun berkinib yotadi. Shu birgina atamani biz turlicha tushunishimiz mumkin.
Jumladan, nutq madaniyati deb yuritilayotgan hodisa bir qator murakkab, ammo
mavjud til faktlari, ilmiy-amaliy tasavvurlar, aniq nutqiy jarayon ko‘rinishlari va
talablari bilan aloqadordir. Mana shunga ko‘ra nutq madaniyatining quyidagicha
ko‘rinishlari mavjud: 1) Nutq madaniyati talabiga javob beruvchi aniq nutqiy
jarayonning nomi sifatida; 2) Shu nutqiy jarayon bilan shug‘ullanuvchi fan soha;
3) Nutqiy jarayonning eng oliy ko‘rinishi; 4) Nutqiy –axloqiy birliklarning
bog‘langan ko‘rinishi tarzda; Shunga ko‘ra nutq madaniyati va muloqat odobini
bir-biridan ajratib bo‘lmaydigan ikki tushuncha, tirnoq bilan etga qiyoslash
mumkin.
Kurs ishining maqsadi: Hozirda nutq madaniyati, notiqlik va mutolaa
san’ati doirasida o‘rganiladigan asosiy masalalarning mazmun-mundarijasini
belgilash, nutq madaniyati va notiqlik tarixining muhim bosqichlari borasida
tasavvur hosil qilish, adabiy til me’yorlariga amal qilish, nutqni maqsadga muvofiq
shakllantirish, yozma va og‘zaki nutq ko‘nikmalarini talab darajasida egalla sh
muhim ahamiyat kasb etishini o‘rganish.
2

Kurs ishining ob’ekti: “Nutq madaniyatini ta’minlovchi xususiyatlar va
ularning mazmuni” mavzusidagi kurs ishining ob’ekti jamoa va odamlarning
e’tiborini jalb qilish mohiyatiga ega bo‘lgan nutq yaratish, me’yoriylikka
asoslangan og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Kurs ishining predmeti: boshlang‘ich ta’lim jarayonida nutq
madaniyatining asosiy xususiyatlari va mezonlarini o‘quvchilarga o‘qituvchi nutqi
orqali ko‘rsatib berish va ularni shu tarzda tarbiyalash.
Kurs ishining vazifalari:
1. Nutq madaniyati tushunchasini o‘rganish va uni tashkil etgan asosiy xususiyatlar
va mezonlarning mazmun mohiyatini yoritib va ochib berish.
2. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida nutq
madaniyatining asosiy xususiyatlari va ulardan to‘g‘ri foydalanishni, o‘qituvchi
nutqi nimalardan iborat bo‘lishi kerakligini nazariy ma’lumotlar bilan asoslab
berish.
3. Jamiyatimiz ravnaqi, millatimiz rivoji uchun xalqimizning nutq madaniyati
qoidalariga qanchalik amal qilishi kerakligini namunalar bilan birga ko‘rsatib
berish.
4. Buyuk allomalarning nutqning aniqligi, to‘g‘riligi va sofligiga qanchalik amal
qilganliklarini va qanday foydalanganliklarini o‘rganib chiqish.
Kurs ishning metodologik asosini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.
Mirziyoyevning shaxs kamoloti borasidagi qarorlar va asarlari. Hukumatning
ta’lim-tarbiya, kelajak avlodni komil inson qilib tarbiyalashda o’qtuvchining va
o’qituvchi nutq madaniyatining roli va ahamiyatiga qaratilgan talablari,
Pedagogik olimlarning nutq madaniyati haqida ilmiy va amaliy asarlari darslik va
o’quv qo’llanmalari tashkil etadi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, uch bo‘lim, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan iborat. Ishning kirish qismida tadqiqotning umumiy tavsifi
3

berilgan. Ya’ni mavzuning dolzarbligi asoslangan, maqsad, vazifalar belgilab
chiqilgan, ilmiy farazi, nazariy asosi, tadqiqotning o‘tkazilish bosqichlari, nazariy
va amaliy ahamiyati bayon qilinadi.
1. Nutq madaniyati va uni ta’minlovchi asosiy xususiyatlari.
Nutq so‘zlovchi yoki yozuvchi tomonidan shakllantirilgan matnning tashqi
ko‘rinishi bo‘lib, u faqatgina lisoniy hodisa sanalmasdan, balki ham ruhiyat, ham
nafosat hodisasi hisoblanadi. Shuning uchun ham yaxshi nutq deyilganda
aytilmoqchi bo‘lgan maqsadning tinglovchi va kitobxonga to‘liq yetib borishi,
ularga ma’lum ta’sir o‘tkazishi nazarda tutiladi. Shunga ko‘ra nutq oldiga ma’lum
talablar qo‘yiladi. Bu talablar nutqning mantiq jihatdan to‘g‘ri, aniq, chiroyli,
erkin, maqsadga muvofiq bo‘lishidir. Bu belgilar nutqning asosiy sifatlari,
xususiyatlari deb qaraladi. Nutq, ta'kidlanganidek, so‘zlovchi yoki yozuvchi
tomonidan shakllantirilgan matnning tashqi ko‘rinishi bo‘lib, u faqatgina lisoniy
hodisa sanalmasdan, balki ham ruhiyat, ham nafosat hodisasi hamdir. Uning oldiga
ma’lum talablar qo‘yiladi. Bu talablar nutqning mantiq jihatdan to‘g‘ri, aniq,
chiroyli, maqsadga muvofiq bo‘lishidir. Bular nutqning asosiy sifatlari,
xususiyatlaridir. Sitseronning fikricha, nutq uchun aniqlik va soflik juda zarur.
Biroq notiq tinglovchilarni o‘ziga jalb qilish uchun bu sifatlar kifoya emas. Nutq
jozibador bo‘lishi ham kerak. Notiq Dionis nutqda maqsadga muvofiqlikni birinchi
o‘ringa qo‘yadi. Xullas, qadimgi Rim notiqlari bu masalaga alohida e'tibor
qaratganlar. Ta’kidlash lozimki, nutq ma'lum sharoitlarda (joy, vaqt, mavzu)
amalga oshiriladi. Demak, nutqning aloqaviy (kommunakativ) sifati deganda,
quyidagi holatlarni nazarda tutmoq kerak: nutqning to‘g‘riligi, sofligi (tozaligi),
aniqligi, mantiqiyligi, ta’sirchanligi, obrazliligi, tushunarliligi, maqsadga
muvofiqligi, boyligi tushuniladi. Nutq madaniyati jamiyat hayotining, jamiyat
madaniyatining o‘ta muhim ajralmas tarkibiy qismi, muayyan voqeligi, ko‘rinishi
sifatida alohida ahamiyatga egadir. U fikr almashish, muomala so‘zlash kabi
kundalik, doimiy, zaruriy jarayonlarni o‘z ichiga oladi, ular orqali voqelikka
aylanadi, ta’sir qilish quvvatiga ega bo‘ladi. Demak, nutq madaniyati nutq bilan,
4

nutq faoliyati bilan bevosita bog‘liq ekan, til nima, nutq nima degan savollarning
kelib chiqishi mutlaqo tabiiy va mantiqiydir. Til va nutq o‘zaro dialektik bog‘liq
ijtimoiy-tarixiy, ijtimoiy-psixik hodisalar, bo‘lib, til aloqa quroli sifatida, nutq esa
aloqa usuli sifatida mavjuddir.
Nutqning asosiy xususiyatlari til orqali fikrni samarali ifodalashda katta
ahamiyatga ega. Nutq mazmunli, aniq va ta’sirchan bo‘lishi uchun quyidagi asosiy
jihatlarni hisobga olish kerak:
1. Nutqning to‘g‘riligi
2. Nutqning aniqligi.
3. Nutqning mantiqiyligi.
4. Nutqning sofligi.
5. Nutqning ta’sirchanligi
1. Nutqning to‘g‘riligi. Nutqning to‘g‘riligi uning adabiy tili me’yorlariga
muvofiq kelishidir. Bunda quyidagi me’yorlar hisobga olinadi.: a) talaffuz
me’yorlari: Unli va undosh talaffuzi, so‘z tarkibidagi qo‘sh va yondosh unlilar
talaffuzi, tutuq belgili so‘zlar talaffuzi, kishilarning ism-familiyalari, qisqartma
otlar, qo‘shma fe’llar, so‘z birikmalari, morfologik ko‘rsatkichlar, so‘z yasovchi
forma yasovchi qo‘shimchalar talaffuzlari. b) morfologik me’yorlar: Adabiy til
dialect va shevalardan o‘z morfologik me’yorlariga ko‘ra ham farqlanadi. Buni biz
adabiy tilda sozlarning kelishiklarda turlanishi, fe’llarning tuslanishi, son-miqdor
tushunchalarning ifodalanish usullarida, shuningdek, so‘z va so‘z shakllarining
yasalish xususiyatlarida ko‘ramiz. v) sintaktik me’yorlar: Ega-kesimning mosligi,
ikkinchi darajali bo‘laklarning ularga bog‘lanish qonuniyatlari. g) imloviy
me’yorlar. Adabiy til yagona va umumxalq yozuv me’yorlariga tayanadi. Bu
me’yorlar maxsus ishlangan va kelishilgan imlo qoidalarida o‘z ifodasini topadi.
Adabiy til imlo qoidalari bu til yozuvi, yozma shaklida foydalanuvchi barcha
uchun umummajburiydir. Orfografik me’yorlar va bunga doir imlo qoidalari
5

adabiy til yozma shaklining takomilida belgilangan omildir. d) lug‘aviy me’yorlar:
Har bir xalq tili o‘sha millat a’zolarining erkin va bemalol fikrlasha olishi uchun
yetarli bo‘lgan so‘z boyligiga ega. Bir tilga mansub bo‘lgan bir sheva bu tilning
boshqa guruh shevalaridan, jonli so‘zlashuv tili esa adabiy tilda qo‘llanuvchi
so‘zlar miqdori, xarakteri, shakli, hatto ma’nosiga ko‘ra farqlanib turadi. Mana
shunday xususiyat adabiy til bilan shevalar, jonli so‘zlashuv tili bilan adabiy til
doirasida ham mavjuddir. Demak, tildagi barcha sozlar adabiy tilda
qo‘llanilavermaydi. Nutqning to‘g‘riligi uning eng muhim aloqaviy fazilatidir.
Chunki nutq to‘g‘ri bo‘lmasa, uning boshqa kommunikativ sifatlari, ya’ni
mantiqiyligi, aniqligi, maqsadga muvofiqligiga ham putur yetadi. Nutq to‘g‘ri
bo‘lishi uchun, asosan, ikki me’yorga urg‘u va grammatik me’yorga qa’tiy amal
qilish talab qilinadi. So‘zlardagi urg‘uning ko‘chishi bilan ma’noning ham o‘zgarib
ketishi mumkinligini esdan chiqarmaslik lozim. Masalan: olma so‘zi. Bu so‘zni
alohida urg‘usiz olib qaraganda, uning qanday ma’noda qo‘llanilayotganini
aniqlash qiyin. Faqat urg‘u undagi ma’noning aniqlanishiga ko‘maklashadi. Ya’ni
olma tarzida urg‘u birinchi bo‘g‘inga tushganda, harakat, olma kabi oxirgi
bo‘g‘inga tushganda esa mevaning bir turi ma’nosi anglashiladi. Tilimizda bunday
so‘zlar anchagina. Masalan, hozir - hozir, yangi-yangi, yigitcha-yigitcha,
o‘quvchimiz - o‘quvchimiz so‘zlarining ma’nosi ham urg‘u yordamida
oydinlashadi. Gap tarkibidagi ayrim olingan so‘zga tushadigan urg‘u, ya’ni
mantiqiy (logik) urg‘uning ham ma’noni farqlashda xizmati katta. Hamma tillarda
ham qaysi ma’noga alohida e’tibor berilayotgan bo‘lsa, shu ma’noni ifoda
etayotgan so‘z maxsus urg‘u bilan talaffuz qilinadi. Masalan, Anvar xat yozdi,
gapida kim yozganligi, nima yozganligi yoki nima ish qilganligi aytilib, mazkur
gapdagi so‘zlaming uchalasidan biriga urg‘u tusha oladi. Bunday o‘rinlarda
mantiqiy urg‘u ma’noni ta’kidlash uchun xizmat qiladi. Umuman nutqda, bo‘g‘in
urg‘usi kabi mantiqiy urg‘uni ham to‘g‘ri ishlata bilish kerak. Chunki ayni
jarayonda xatoga yo‘l qo‘yilsa, nazarda tutilgan ma’no anglashilmay qolishi
maqsad amalga oshmasligi murnkin. Demak, fikrni nutq (gap) orqali to‘g‘ri
6

ifodalashda so‘z urg‘usi hamda mantiqiy urg‘uning to‘g‘ri ishlatilishiga jiddiy
amal qilishimiz shart.
2. Nutqning aniqligi. Nutqning aniqligi tabiat va jamiyatdagi narsa va
hodisalar bilan ularning nutqdagi atamasi bo‘lgan materiali o‘rtasidagi
mutanosiblikni taqozo qiladi: a) sinonimlardan o‘rinli foydalanish; b)
antonimlardan to‘g‘ri foydalanish; c) ko‘chma ma’noli so‘zlarni o‘rinli qo‘llash; d)
so‘z birikmalarini to‘g‘ri qo‘llash; e) iboralarni to‘g‘ri qo‘llash; O‘qituvchi nutqida
atamalar va mutaxassislikka oid leksika asosiy o‘rinni egallaydi. Ular o‘quvchi
bilimining dunyoqarashining bilishi hisoblanadi. Fan sifatida o‘zbek tilshunosligi
ham boy atamalarga ega. Ularning bir qismi tilshunos olimlarimiz tomonidan ijod
qilingan bu bir qismi boshqa tillardan to‘g‘ri yoki kalkalash (nusxa olish) orqali
qabul qilingandir. XX asrda xalqaro ilmiy aloqalar nihoyatda ravnaq topdi. Ayni til
hodisasi bir necha atama bilan izohlanadigan holatlar nihoyatda ko‘paydi. Aniqlik
nutqning muhim fazilatlaridan biri sifatida qadimdan ma’lum. G‘arb mutafakkirlari
ham, Sharq olimlari ham aniqlikni nutq sifatlarining birinchi sharti hisoblanganlar.
Aristotel ― “Agar nutq noaniq bo‘lsa, u maqsadga erishmaydi” degan bo‘lsa,
Kaykovus: ― “Ey, farzand, so‘zning yuz va orqa tomonini bilgin. Ularga rioya
qilgin, so‘zlaganda ma’noli gapir, notiqlikning alomatidir”. Agar gapirgan
vaqtingda so‘zning qanday ma’noga ega ekanligini bilmasang aniqlik nutqning
tenbrlarini yaxshilash, diktsiyaga e’tibor berish, tovushlarning past baland tovlanib
turishi, unli va undoshlarni talaffuz etish, ohang kabilar. O‘zbek adabiy tili
og‘zaki nutq texnikasini rivojiga o‘zbek madaniyatining atoqli namoyondalari –
shoirlar, yozuvchilar. San’atkorlar, aktyorlar katta hissa qo‘shadilar. Yozma nutq
texnikasi o‘z mohiyatiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi. 1. Har qanday yozma nutq
uchun zarur bo‘lgan texnik xususiyatlar. “Nutqning aniqligi so‘zning narsa va
hodisalardan aks etgan borliq belgilari bilan qat’iy mos kelinishidir” deydi rus
tilshunosi V.N.Golovin. Aniqlik ikki xil bo‘ladi: narsaning aniqligi va tushuncha
aniqligi. Narsa aniqligi nutqda aks etgan mavjudlikning narsalar, hodisalar doirasi
bilan nusxa mazmunining munosabatida ko‘riladi. Demak, mavjudlik narsalar,
7

hodisalar orqali nutqda aniq aks etgan bo‘lsa, bunday nutq aniq hisoblanadi.
Nutqning har tomonlama to‘g‘rib o‘lishi uchun narsa aniqligining o‘zi yetarli
emas. Tushunchaviy aniqlik ham bo‘lishi zarur. A.Qahhor: “Men yozilgan sahifani
hatto jumlani ham ustidan tuzata olmayman. Jumla hatto butun bir sahifaning bir
so‘zini o‘chirib, o‘rniga, boshqasini yozish uchun boshqa qog‘ozga o‘sha jumla,
hatto sahifani ko‘chirib yozaman. Nutq bilan qilingan mehnat dard va quvonchni
yuzaga chiqara oladi” – degan edi. Aniq nutq yaratish so‘zlovchidan quyidagilarni
o‘rganish va ularga amal qilishni talab qiladi: a) tilning sinonimik imkoniyatlarini
bilish va sinonimik qatorlardan kerakli variantni ajratib nutqda qo‘llash. b) Nutqda
ishlatiladigan so‘zning otlashgan ma’nolarini har tomonlama bilish; nojiddiy,
taxminiy qo‘llashlardan qochish; chunki batayn so‘z qo‘llash nutqni beburd qiladi;
c) So‘zning ko‘p ma’noliligiga jiddiy e’tibor berish, ko‘p ma’noni so‘z nutqda
qo‘llanganda o‘zining qaysi ma’noda ishlatilayotganligini aniq tasavvur qilish, fikr
yuzaga chiqishida bu so‘zning boshqa ma’no qirralari mon’elik qilish-qilmasligini
ko‘z oldiga keltirish; omonimlarning xususiyatlarini adabiy normadagi ifodalar
bilan yetkazishidir. O‘qituvchining tili hamma vaqt o‘zbek adabiy tili normalarga
sodiq qoladi, adabiy tilning go‘zal va ta’sirchanligini o‘zida saqlaydi. Adabiy til
ma’lum qo‘shimchalar, Grammatik kategoriyalarni qo‘llanilishidagi bir xilligi,
barqarorligi bilan umumo‘zbek harakatlarida bo‘ladi. Shevalardan ustun turadi.
Uning ustunligini bir tomondan adabiy normalar belgilaydi.
3. Nutqning mantiqiyligi . Mantiqiy nutq deb yaxlit bir tizim asosida
tuzilgan, fikrlar rivoji izchil bo‘lgan, har bir so‘z, ibora maqsadga muvofiq
ravishda ishlatiladigan nutqqa aytiladi. Nutqning mantiqiyligi uning asosiy sifatlari
– to‘g‘rilik va aniqlik bilan chambarchas bog‘liqdir. Grammatik jihatdan to‘g‘ri
tuzilmagan nutq ham, fikrni ifodalash uchun noto‘g‘ri tanlangan lug‘aviy birlik
ham mantiqiylikni buzadi. Mantiqiy izchillkining buzilishi tinglovchi va
o‘quvchiga ifodalanayotgan fikrning to‘liq borib yetmasligiga, ba’zan, umuman,
anglashmasligiga olib kelishi mumkin. Nutqning mantiqiy buzilishi, eng avvalo,
so‘zlovchi va yozuvchining tafakkur uquvi, qobiliyati bilan bog‘liq. Shuning
8

uchun mantiqiylik faqatgina lisoniy hodisa sanalmasdan, balki tafakkur hodisasi
ham sanaladi. Bunda mavzu bo‘yicha mavjud bilim asosida mulohaza yurgizish
diqqatga sazovordir. So‘zlarning o‘zi ifodalanayotgan narsa-hodisalarga mos
ravishda fikrning aniq ifodalanishi narsa mantiqiyligi bo‘lsa, soz birikmalari,
gaplar, hatto butunbutun matnlarning bir-biriga mosligi, fikrni izchil davom
ettirishga bo‘ysundirilishi tushuncha mantiqiyligidir. Mantiqiylik shartlari: a)
tushunchalar mantiqiyligiga rioya qilish; b) uslubiy me’yorga amal qilish; c)
leksik-semantik va sintaktik me’yorga rioya qilish. Mantiqiyligiga putur yetgan
gaplarga misollar: “Olti oylik davlatga sut sotish rejasi bajarildi. U bir kitobga 5
so‘mdan qo‘yib sotmoqda. Akulalar tirik bola tug‘adi. Erkak paypoqlar narxi 30
foizga arzonlashdi”. Nutqda bayon etilgan fikrning qismlari va alohida fikrning
o‘zaro mutanosibligi mantiqiyligi deb yuritiladi. Mantiqli nutqda gaplardan fikrlar
butun nutqdan kelib chiqadigan fikrning qismlari hisoblanadi. Ular orasida ziddiyat
bo‘lmaydi. Mantiqiylik aniqlikka suyanadi. Noaniq nutq mantiqiy bo‘la olmaydi.
Nutqda mantiqlikka erishish uchun unda qo‘llangan so‘zlar bilan ularning
predmetlik ma’nolari mos bo‘lishi lozim. So‘zlar qat’iy aniqlikda qo‘llanganda
ham mantiqlik buzilishi mumkin, chunki aniqlik leksik nutq bilan mantiqiylik
sintaktik qurilishi bilan bog‘langandir. Mantiqiylikning predmet mantiqiyligi va
tushuncha mantiqiyligi deb ikkiga ajratish mumkin. Predmet mantiqiyligi nutqda
til birliklarining o‘zaro ichki munosabatlari mosligidan iborat. Tushuncha
mantiqiyligi mantiqiy fikr tuzilishi hamda bu tuzilishning nutqdagi til belgilari
ma’no aloqalaridan iborat. Mantiqiylikni ta’minlash 2 shartga asoslanadi.
Birinchisi, ekstrolingvistik shart. Bu shart to‘g‘ri mulohaza qilishning normalari va
printsiplarini egallashni taqozo etadi. To‘g‘ri nutq uchun kurashuvchi eng avvalo,
mantiqiy fikrlashni o‘rganishi lozim. Ikkinchi shart sof lingvistik bo‘lib, nutqiy
tuzilish belgining bir-biriga zid bo‘lmasligini, mazmuniy bog‘liqligini
uyushtiruvchi til vositalarini bilishni talab qiladi.
4. Nutqning sofligi . G‘ayri adabiy til unsurlaridan holi bo‘lgan nutq sof
nutq deyiladi. Nutqning sofligiga quyidagilar putur yetkazadi: a) dialektalizmlar;
9

b) g‘ayri tildan olingan so‘zlar; c) jargon va argolar; d) vulgarizmlar; e) parazit
so‘zlar. Sanab o‘tilganlardan o‘rinsiz foydalanish kundalik nutqni ham, badiiy
nutqni ham xiralashtiradi. Har bir so‘zlovchi o‘z nutqining adabiy me’yorlar
darajasida bo‘lishi uchun harakat qilishi lozim. O‘z shevasiga xos bo‘lgan til
vositalarini nutqqa o‘rinsiz olib kirish nutqni buzadi. Ammo dialektizm va
varvarizmlar badiiy asar tilida ma’lum badiiy - estetik vazifani bajarishi,
muallifning ma’lum g‘oyasini, niyatini amalga oshirishga xizmat qilishi ham
murnkin. Muallifning milliy koloritni berish uchun, asar qahramonining qaerlik
ekanligiga ishora qilish uchun dialektizm va varvarizmlardan foydalanishi
murnkin. Masalan: «Yoshulli, siz buni emas, meni tinglang! Bu mang‘layi
qoraning sherigi bor» (T.Malik). Ushbu misolda dialektizmlar territorial koloritni
berishga xizmat qilayotgan bo‘lsa, quyidagi misolda varvarizmlar - chet so‘zlar
xarakter yaratishda yozuvchiga ko‘maklashgan. «Ishondim, o‘rtoq ginrol.
Hammasi yest bo‘ladi. Uyda xaladiynada muzdagi bor, olib chiqaymi? Sizga
tekin» (T.Malik). Lahjaviy so‘zlarning badiiy adabiyotda o‘rni bilan ishlatilishi
faqatgina maqsadga muvofiq bo‘lib qolmasdan, adabiy tilimizning boyib borishiga,
umumxalq tilidagi ayrim elementlaming saqlanib qolishiga xizmat qilishi ham
murnkin. Masalan: nutq nihol o‘tkazish haqida bo‘lganida adabiy tilda varianti
yo‘q bo‘lgan «xancha» so‘zi ishlatilsa va o‘z o‘mida unga izoh berilsa, o‘rinli
bo‘lardi. Chunki bu so‘z nihol o‘tkazish uchun kavlangan chuqurchaning nomi
bo‘lib, boshqa chuqurchalarga nisbatan ishlatilmaydi. Nutqda o‘rinsiz ishlatilgan
boshqa tillarga oid so‘zlar varvarizmlar deb ataladi. Ayrim kishilarning o‘z nutqini
nazorat qilmasligi, «yoqimli» so‘z qidirishda erinchoqlik qilishi, ruscha
atamalarning o‘zbekcha shakllarini bilmasligi, ba’zi hollarda o‘zining ruschani
ham bilishligini namoyish etishga intilishi natijasida varvarizmlar nutqqa kirib
keladi.
5. Nutqning ta’sirchanligi . Tinglovchi va o‘quvchi ruhida o‘zgarish,
hayajon yasovchi nutq ta’sirchan nutq deyiladi. Bunday nutq oldiga quyidagi
talablar qo‘yiladi: a) tinglovchi e’tiborini tortish; b) tinglovchi qiziqishini oshirish;
10

c) nutq dalil, isbot misollarning yetarli bo‘lishini ta’minlash; d) fikrni bayon
etishda qiziqarli shakllardan foydalanish; e) so‘zlashda tabiiylikka erishish.
Nutqning ta’sirchanligi deganda, asosan, og‘zaki nutq jarayoni nazarda tutiladi.
Shunga ko‘ra nutqning tinglovchi tomonidan qabul qilinishidagi ruhiy vaziyat ham
e’tiborga olinadi. Ya’ni, bunda notiq tinglovchilarni ularning bilim darajasidan
tortib, hatto yoshigacha, nutqining qanday qabul qilinayotganigacha nazorat qilishi
zarurdir. Professional bilimga ega bo‘lgan kishilar oldida jo‘n, sodda tilda gapirish
maqsadga muvofiq bo‘lmagani kabi, oddiy, yetarli darajada ma’lumotga ega
bo‘lmagan tinglovchilar oldida ham ilmiy va rasmiy tilda gapirishga harakat qilish
maqsadga muvofiq emas. Xullas, notiqdan vaziyatga qarab ish tutish talab qilinadi
va ifodalamoqchi bo‘lgan fikrni to‘laligicha tinglovchilarga to‘liq yetkazishga
harakat qilish vazifa qilib belgilanadi. Xo‘sh, ta’sirchan nutq deganda qanday
nutqni tushunmoq kerak? B.N.Golovin aytganidek, ta’sirchan nutq tinglovchi va
o‘quvchining e’tiborini va qiziqishini hisobga oladigan nutqdir. Omma tushuna
oladigan tilda gapirish, ularni ifodalanayotgan fikrga ishontira olish notiqlar oldiga
qo‘yiladigan asosiy shartlardan hisoblanadi. Buning uchun esa, yuqorida
aytilganidek, mavzuni yaxshi bilishdan tashqari, uni bayon etishning aniq
belgilangan rejasi bo‘lishi kerak. Nutqdagi fikrlarni birinchi va ikkinchi darajali
tarzda tuzib, ularni o‘zaro bog‘lab, tinglovchilarni nutq rejasi bilan tanishtirish
lozim. Vaqtni hisobga olish notiqlik fazilatlaridandir. Chunki so‘zlash muddati
oldin e’lon qilinib, shunga rioya qilinsa, iloji bo‘lsa, nutq sal oldinroq tugatilsa,
ayni muddao bo‘ladi. So‘zlovchining o‘z nutqiga munosabati ham muhimdir.
Chunki shunday bo‘lgandagina quruq rasmiyatchilikdan voz kechiladi. So‘zlovchi
va tinglovchi o‘rtasidagi aloqa mustahkamlanadi. Notiq fikrlarini o‘zi yoki
tinglovchilar hayotidan olingan misollar asosida isbotlashga harakat qilsa,
mavzuga doir sub’ektiv fikr, mulohazalarini bildirsa, nutq yana ham ishonarli va
ta’sirli bo‘ladi. Nutqning ta’sirchanligiga erishishda tilning tasviriy vositalari
hisoblangan metafora, metonimiya, sinekdoxa, o‘xshatish, epitet, takror va adabiy
ko‘chimlaming ham roli kattadir. Bulardan tashqari nutqda ta’sirchanlikni
ta’minlash uchun maqol, matal, hikmatli so‘z va iboralardan, ayniqsa,
11

frazeologizmlardan unumli foydalanish zarur. Yozuvchi A.Qahhor o‘z
hikoyalarida epigraf sifatida berilgan maqollar orqali o‘quvchilar diqqatini darhol
egallaydi. «Osmon yiroq - yer qattiq» («Bemor»), «Otning o‘limi-itning bayrami»
(«O‘g‘ri») va boshqalar.
2. Ta’lim-tarbiya jarayonida nutqning asosiy mezonlari va ularning tarbiyada
va ta’limda tutgan o‘rni
Nutqning maqsadga muvofiqligi madaniy nutqdan talab qilinuvchi asosiy
mezonlar bilan belgilanadi. Madaniy nutqning lingvistik va nolingvistik
mezonlariga quyidagilar kiradi: nutqning to‘g‘riligi, nutqning aniqligi, nutqning
mantiqiyligi va tozaligi (sofligi), nutqning ta’sirchanligi (ifodaliligi), nutqning
o‘rinliligi. Madaniy nutq yuzaga kelishi uchun bu o‘lchovlardan o‘z me’yorida
foydalanish zarur. Nutqning sofligi ham madaniy nutqning asosiy mezonlaridan
biri hisoblanadi. Nutqning sofligi ba’zi ilmiy adabiyotlarda nutqning tozaligi
tarzida tilga olinadi. Nutqning sofligi, tozaligi deganda adabiy til me’yorlariga mos
holda fikr ifodalash tushuniladi. Bu masala uzoq davrlardan beri notiqlar, olimlar,
yirik so‘z san’atkorlarini qiziqtirib kelmoqda. O‘qituvchi jamiyatning faol kishisi
sifatida o‘z nutqiga katta e’tibor bilan qaratishi lozim. “Adabiy til uchun begona
unsurlari bo‘lmagan, axloq normalari tan olmaydigan so‘zlardan holi bo‘lgan nutq
sof nutq deb yuritiladi”. Nutq shaxsga xos hodisa bo‘lganligi sababli, unda ijtimoiy
axloq me’yorlarini buzuvchi til birliklari ham ishlatilishi mumkin. Madaniy
nutqning sofligi, tozaligiga quyidagi unsurlar halaqit beradi: 1. Fonetik-orfoepik
jihatdan so‘z va qo‘shimchalarning noto‘g‘ri talaffuz etilishi, urg‘uni o‘rinsiz
qo‘llash. 2. Leksik-grammatik tomondan shevaga xos so‘z va shakllarning, ibora
va so‘z birikmalarining ishlatilishi. 3. O‘rinsiz qo‘llangan chet so‘z va so‘z
12

birikmalari (varvarizmlar). 4. Jargonlar. 5. Vulgarizmlar. 6. Nutqda ortiqcha
takrorlanadigan bekorchi-parazit so‘zlar. 7. Kanselyarizmlar. O‘qituvchining nutqi
yuqorida sanab o‘tilgan unsurlardan holi bo‘lgandagina madaniy nutq hisoblanadi.
Nutqning tozaligi, tilning sofligini buzuvchi nome’yoriy unsurlardan birifonetik-
orfoepik jihatdan so‘z va qo‘shimchalarni noto‘g‘ri talaffuz etishdir. Buxoroga
bo‘ldim, aslida Buxoroda bo‘ldim kabi. Tilning sofligiga putur yetkazuvchi
faktorlardan yana biri so‘z va qo‘shimchalarni mahalliylashtirib, shevaga xos holda
talaffuz etishdir. Masalan: Parhod (Farhod), kelopti (kelyapti), kelli (keldi),
ko‘rdiz-ku? (ko‘rdingizku-ku?) kabi. Nutqimizda x va h harflarini, x va q harflarini
talaffuz etishda, ishlatishda ham xatoliklar yuzaga keladi: xol (yuzdagi xol) hol
(kishining ahvoli), tarix (fan) tariq (o‘simlik). Shevaga xos so‘zlar adabiy til
me’yori doirasiga kirmasa ham, so‘zlashuv va badiiy nutq uslublarida ishlatiladi.
Ayniqsa, badiiy adabiyotda tasviriy vosita-mahalliy kolorit yaratish, qahramonlar
nutqini individuallash vazifasini bajardi. Shu bilan bir qatorda adabiy tilning sheva
hisobidan boyib borishiga ta’sir ko‘rsatadi. Demak, o‘qituvchi nutqi mahalliy
shevaga xos so‘z va iboralardan holi bo‘lishi uning nutqi sof, toza ekanligidan
dalolat beradi. Urg‘uni noto‘g‘ri ishlatish ham adabiy til me’yorlarining buzilishiga
olib keladi. Masalan: keldiadabiy talaffuzda urg‘u i harfiga tushsa, ba’zi (Qiziltepa,
Buxoro, Romitan) shevalarda ye harfiga tushurib talaffuz etiladi. Shevaga xos
so‘zlarni nutqqa o‘rinsiz olib kirish nutqni buzadi. Ammo T. Qudratov fikriga
ko‘ra, “Adabiy tilda varianti bo‘lmagan, ifodalanayotgan fikrni ravshanlashtirish
uchun zarur so‘z va grammatik vositalarni, ularga izoh bergan holda, nutqqa olib
kirish unga sayqal bag‘ishlaydi. Varvarizmlar-o‘rinsiz ishlatiladigan boshqa tilga
oid so‘zlar bo‘lib, xalqaro terminlar bundan mustasnodir. Rus tiliga oid so‘zlar
oktabr to‘ntarishidan so‘ng o‘zbek tiliga ko‘plab kirib keldi, bugungi kunda esa
ingliz tiliga xos so‘zlar nutqimizga kirib kelmoqda: Privet-xello kabi Varvarizm
latincha-kelgindi so‘zidan olingan bo‘lib, uning turlariga quydagilar kiradi:
Gallinizm-fransuz tilidan kirgan so‘zlar, germanizm-nemis, latinizm-latin,
arabizm-arab, turkizm-turk tilidan kirgan so‘zlar kabi. Yozuvchi asar
qahramonlarining tilini individuallashtirish, o‘ziga xos xususiyatlarini alohida
13

ta’kidlash maqsadida varvarizmlardan foydalanadi. Masalan o‘zbek shoir va
yozuvchilaridan Abdulla Qodiriy, G‘afur G‘ulomlar arabcha va forscha so‘zlardan
keng foydalanganlar. Bu hodisa Navoiy asarlariga ham xos (hodisa) bo‘lib, shoir
asarlari arabcha, forscha, so‘zlardan iborat bo‘lgan matnlar ko‘p uchraydi. Shoir va
yozuvchilar qahramonlar timsolini yaratishda varvarizmlardan oqilona foydalanish
natijasida xarakterga xos bo‘lgan qirralarni mohirona tasvirlab berganlar.
Jargonlar-ayrim kasb egalari, guruhlarning o‘z “tili” bo‘lib, faqat ularga xos
bo‘lgan, boshqalar tushunmaydigan terminlardan foydalaniladi: Masalan:
qassoblar, dallollar, o‘g‘rilar nutqi. Jargon yoki argo (fr.jargon-buzilgan til
so‘zidan)- jargan, abdal tili. Ma’lum guruhga mansub kishilar o‘rtasidagi sun’iy til
bo‘lib, u o‘zi xizmat qiluvchi guruh kishilari kasb-koriga oid tushunchalarni
anglatuvchi so‘z va iboralardan tashkil topadi”. Jargonlar adabiy asarda turli
guruhlarga mansub qahramonlar tilining haqqoniy chiqishida, asardagi xarakterni
boyitishda muhim vazifani bajardi. Nutqning sofligiga putur yetkazuvchi
unsurlardan yana biri vulgarizmlardir. Vulgarizm latincha-dag‘al, qo‘pol ma’nosini
anglatadi, adabiy tilda qo‘llanilmaydigan qo‘pol so‘zlar, til me’yorlariga to‘g‘ri
kelmaydigan noto‘g‘ri tuzilgan jumlalar, kishini so‘kishda, haqoratlashda
ishlatiladigan so‘zlardir. Bunday so‘zlardan foydalanish so‘zlovchining
madaniyatsiz, johil, qo‘pol ekanligini ko‘rsatadi. Yozuvchi ham, o‘qituvchi ham
o‘z nutqida vulgarizmlardan foydalanmasligi qat’iy qilib belgilab qo‘yilgan.
Nutqda ortiqcha takrorlanadigan bekorchi-parazit so‘zlar ham adabiy til
me’yorlarining buzilishiga olib keladi. Nutqda bu so‘zlar o‘rinli-o‘rinsiz ko‘p
takrorlanadi: Masalan: xo‘sh, xo‘p, demak, ya’ni, masalan, olaylik, tak, haligi,
anavi kabi. Kanselyarizmlar-badiiy adabiyotda obrazli individuallashtirishda uslub
vositalari sifatida ish qog‘ozlari va hujjatlar uslubiga xos so‘z va iboralar. Albatta,
ma’lum bir shaklda saqlanadigan so‘z birikmalari, gaplar o‘z o‘rnida juda zarur,
ammo bu “qat’iy shakllar” shablonlar so‘zlashuv nutqiga, badiiy adabiyotga,
publitsistikaga o‘tsa madaniy nutqni buzishi mumkin. O‘rinsiz kanselyarizmlar
kengashlar, majlislar, gazeta, radio, televideniyada so‘zlangan nutqlarda ko‘plab
uchraydi. O‘qituvchi nutqida soflikka erishishi uchun kanselyarizmlardan
14

foydalanishga ham jiddiy e’tibor bermog‘i lozim. O‘qituvchi nutqining muhim
fazilatlaridan biri-ifodalilik, ta’sirchanlikdir. Ifodali, ta’sirchan nutq tinglovchida
qiziqish uyg‘otadi, uning ongiga tez yetib boradi, uning e’tibori va qiziqishini
qozonadi. Nutqning aloqaviy sifatlarianiqligi, to‘g‘riligi, mantiqiyligi, sofligi
(tozaligi) –nutqning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. Nutqning
ta’sirchanligini oshirish uchun og‘zaki nutqda so‘zdagi unli tovushlarni cho‘zish
orqali shodlanish, taajjub, iztirob, o‘kinish, g‘azablanish kabi hissiy bo‘yoq
ifodalanadi, urg‘u va so‘zlar bo‘ginlarga bo‘lib talaffuz qilinadi. Notiqlar, so‘z
san’atlari o‘z nutqlarini ta’sirchanligini ta’minlash maqsadida ko‘tarinki tantanali
uslubda so‘zlaydilar. Muhim qarorlar, axborotlar, farmonlar o‘qilganda ham bu
uslubdan foydalaniladi. Bunda tekis ritm, urg‘ularni to‘g‘ri qo‘yish, intonatsion
ko‘tarinkilik, o‘rni bilan pauzaga katta e’tibor beriladi. Nutq ta’sirchanligini
oshirishda turli ma’no noziklariga ega bo‘lgan so‘z, iboralardan foydalaniladi.
Chunki bu til birliklari jo‘shqin his-to‘yg‘uni, ichki kechinmalarni ifodalaydi.
So‘zlar tarkibidagi his-hayajon, voqealarga munosabat, erkalash, sevish,
kichraytirish, shakllarini qo‘shish, so‘zlarni o‘z va ko‘chma ma’nosida ishlatish
notiqqa kinoyali nutq, so‘z o‘yinlari, o‘xshatishlar hosil qilishda qo‘l keladi.
Sinonimlarni juft yoki yonma-yon qo‘llash (ohu -zor, faryodu- figon), sinonimik
qatordan keraklisini tanlab olish ham ta’sirchanlikni oshiradi. “Yumshoq sinonim”
lar deb ataluvchi evfemizmlar (homiladorlik bilan bog‘liq ikkiqat, oy-kuni yaqin),
maqol va aforizmlar, inversiya (jozibali nutqni yuzaga keltiruvchi imkoniyatlar:
qo‘lingni yelkamdan tort-iltimos, so‘rash, tort qo‘lingni yelkamdan-buyruq, qat’iy
talab kabi) me’yorida foydalanish ham nutq ta’sirchanligini oshiradi.
Ta’sirchanlikni ta’minlovchi omillardan sanalgan ifodalilik ham nutq vaziyati bilan
bog‘liq. O‘qituvchining darsdagi nutqi bilan notiqning ma’ruzani tushuntirishdagi
ifodaliligi, EHM yuzasidan qilingan ma’ruza bilan xalqaro kengashda qilingan
ma’ruza ifodaliligi turlichadir. “Nutqning ifodaliligi talaffuz urg‘u, leksika, so‘z
yasalishi, morfologiya, sintaksis, uslub bilan mustahkam aloqadordir”. Tilshunos
B. N. Golovin nutqda ifodalilikka erishishning yetti shartini ko‘rsatadi: 1. Nutq
muallifi tafakko‘rining erkin, mustaqil bo‘lishi, siyqasi chiqqan gaplarni
15

aytmasligi. 2. Nutq muallifi nima haqida so‘zlayotgani, kimlarga so‘zlayotganini
bilishi. 3. Tilni, uning ifoda vositalarini, imkoniyatlarini yaxshi bilishi. 4.Til
uslublariga xos xususiyatlarni, xossalarni bilishi. 5. Nutqiy malaka ustida
muntazam va ongli mashq qilishi. 6. So‘zlovchining ifodaligi so‘zlashga bo‘lgan
ongli ishonchi, ruhan tayyorgarligi. 7. Tilda nutqning ifodaliligini ta’minlovchi
vositalarning bo‘lishi. Tilning ifoda vositalariga troplar tasviriy shakllar, tasviriy
vositalariga tildagi so‘zlar, lug‘aviy-ma’naviy vositalarga o‘xshatish (epitet
sifatlash), metafora (istiora ko‘chirish), metonimiya (qayta nomlash) kabilar kiradi.
Demak, o‘qituvchi nutqning sof-toza, ta’sirchan, ifodali bo‘lishi uchunmadaniy
nutqning sofligiga putur yetkazuvchi unsurlardan foydalanmasligi, ifodalilikka
erishishning yetti shartini bilishi, tilning tasviriy vositalarini chuqur o‘rganish va
undan oqilona foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi, turli ma’no nozikliklariga
ega bo‘lgan so‘z va iboralarni qo‘llay olish malakalarini egallashi, sinonimlar va
“yumshoq sinonimlar” dan, inversiyadan me’yorida foydalan olishi zarur.
Yuqorida aytilgan fikrlarni inobatga olgan holda so‘zlash o‘qituvchi nutqining
kommunikativ sifatlarini, ta’sirchanligini oshiradi va shakshubhasizki, o‘qituvchi
o‘z oldiga qo‘ygan aniq maqsadni amalga oshiradi. Navoiy “Mahbub ul-qulub”
asarida shunday yozadi: “Til shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir. Agar nutq
noma’qul chiqsa, tilning ofatidir”. Tilimiz nutq uchun qurol ekan. “Uning kuch-
qudrati nutq jarayonida namoyon bo‘lar ekan. Agar til o‘q bo‘lsa, nutq kamondir.
O‘qning qudrati kamonning qobiliyatiga ham bog‘liq. Kamon qanchalik
mustahkam bo‘lsa, mo‘ljalga bexato uradigan bo‘lsa, tilning ya’ni o‘qning qudrati
shunchalik yaqqalroq namoyon bo‘ladi”. Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki,
haqiqiy o‘qituvchining nutqi til qudratini namoyon qila olishi nihoyatda zarur
jarayondir. Og zaki va yozma adabiy til me yorlari (talaffuz, urg u, so zʻ ʼ ʻ ʻ
qo llash, grammatika, uslubshunoslik qoidalari)ni egallash, shuningdek, turli
ʻ
aloqa-aralashuv sharoitlarida tilning tasviriy vositalaridan nutqning maqsad va
mazmuniga mos ravishda foydalanish mahorati; 2) tilshunoslikning tilni
madaniyat quroli sifatida mukammallashtirish maqsadida me yorlashtirish
ʼ
(tartibga solish) muammo larini o rganuvchi bo limi. G arb tilshunosligida
ʻ ʻ ʻ
16

umumiy ma noda "til madaniyati" termini ham qo llanadi. 1-ma nodagi "Nutqʼ ʻ ʼ
madaniyati" tushunchasi adabiy tilni o zlashtirishdagi ikki bos-qichni qamrab
ʻ
oladi: a) nutqning to g riligi va boshqa nutqiy mahorat. Nutqning to g riligi
ʻ ʻ ʻ ʻ
muayyan tilda so zlovchilar va yozuvchilar tomonidan "ideal" yoki umum
ʻ
tomonidan qabul qilingan va an anaviy saqlanib kelayotgan odatlar, ibrat va
ʼ
namunalar tarzida idrok etiladigan adabiy me yorlarga amal qilishdir. Nutqiy
ʼ
mahorat esa nafaqat adabiy me yorlarga amal qilish, balki o zaro mavjud
ʼ ʻ
bo lgan variantlardan mazmunan eng to g ri, eng aniq, uslub va vaziyat nuqtai
ʻ ʻ ʻ
nazaridan eng makbuli va ifodalisini tanlab olish mahoratidir (Mas., aka — oka
— ako; kelyapti — kevotti — kelopti variantlaridan bi-rining adabiy me yor
ʼ
sifatida tanlanishi). Yuksak nutq madaniyati kishining umumiy yuksak
madaniyatini, fikrlash madani-yatini, tilga nisbatan ongli mehr-muhabbatini
namoyon qiladi.
Nutq madaniyati avvalo, to‘g‘ri, adabiy til me’yorlariga amal qilgan holda
so‘zlashdir. Nutq madaniyatining yuqori darajasi madaniyatli kishining
ajralmas xususiyati hisoblanadi. Nutqimizni yaxshilash har birimizning
vazifamiz. Buning uchun talaffuzda, so‘z shakllaridan foydalanishda,
jumlalarni tuzishda xato qilmaslik uchun nutqimizni kuzatib borishimiz kerak.
Nutq madaniyati til ilmining nisbatan yosh sohasidir. Ushbu fanning
mustaqil bo‘limi sifatida, u mamlakatimizda yuz bergan tub ijtimoiy
o‘zgarishlar ta'siri ostida shakllandi. Faol ijtimoiy faoliyatga keng odamlarni
jalb qilish ularning nutq madaniyatini oshirishga e'tiborni kuchaytirishni talab
qildi. Nutq madaniyati ijtimoiy hodisa bo lib, u jamiyat, fan va texnika,
ʻ
madaniy va adabiy hayot rivoji bilan chambarchas boglik holda taraqqiy etadi.
Jamiyat a zolarining madaniy saviyasi ortgan sari nutqi ham jilolanib,
ʼ
sayqallashib, nutq madaniyati qoidalari va me yorlariga muvofiq holda
ʼ
takomillashib boradi. Nutq madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida
adabiyot, san at, radio, televideniye va davriy matbuotning alohida o rni bor.
ʼ ʻ
17

Ayniqsa, adabiy tilni me yorlashtirish va nutq madaniyati nazariyasiniʼ
rivojlantirishda leksikografiya, xususan, izohli, imlo, talaffuz, o quv va boshqa
ʻ
maxsus lug atlar muhim ahamiyatga ega. Madaniyatning keng tushunchasi,
ʻ
shubhasiz, aloqa madaniyati, nutq xulq-atvori madaniyati deb nomlanadigan
narsani o‘z ichiga oladi. Unga egalik qilish uchun nutq odob-axloqining
mohiyatini tushunish muhimdir. XV asrdayoq o zbek adabiy tilining Nutq
ʻ
madaniyati va uning o ziga xos me yorlari bo lgan. Alisher Navoiy o zining
ʻ ʼ ʻ ʻ
butun hayotiy va ijodiy faoliyati bilan o z davri nutq madaniyatiga, nutq
ʻ
odobiga mislsiz hissa qo shgan bo lsa, keyingi davrda yashagan Bobur,
ʻ ʻ
Muhammad Solih, Gulxaniy, Nodira, Ogahiy, Furqat, Muqimiy va boshqa
shoirlarning asarlari tilida ham o sha davr tili va nutq madaniyati ma lum
ʻ ʼ
darajada aks etgan. “Yaxshi so z — jon ozig i”, “Bug doy noning bo lmasa
ʻ ʻ ʻ ʻ
ham, bug doy so zing bo lsin”, “O ynab gapirsang ham o ylab gapir”, “Har
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
neni yemak — hayvonning ishi, har neni demak — nodonning ishi” kabi maqol
va hikmatli so zlarning paydo bo lishi ham o zbek xalqida nutq madaniyatiga
ʻ ʻ ʻ
avvaldan e tibor kuchli bo lganidan darak beradi.
ʼ ʻ Ma'lumki, nutq juda murakkab
hodisa sanaladi. U so‘zlovchi yoki yozuvchi tjmonidan shakllantirilgan matnning
tashqi ko‘rinishidir. U til bajaradigan ijtimoiy vazifalarni aks ettiradi va birgina til
hodisasi bo‘lishi bilan ch е garalanmaydi. U o‘zida ifodalangan fikrlar mazmuniga
ko‘ra ruhiyat, nafosat hodisasi hamdir. Ma'lumki, tildagi etik е t ifodalovchi lisoniy
vositalar kommunikatsiya jarayonida ma'lum bir uslubiy vazifani bajaradi. Etik е t
d е yilganda jamiyatda, ijtimoiy gruppa va sh.k.da qabul qilingan o‘zaro muomala
qoidalari majmui tushuniladi. Shunga ko‘ra muloqotchilarning nutq jarayonida
nutq qaratilgan shaxsning jamiyatda egallab turgan ijtimoiy mavq е i, oilaviy,
kasbiy jihatdan yaqinligi kabi jihatlarni ham hisobga olishi ular tomonidan
qo‘llanilgan til birliklarining tanlab olib ishlatilishiga, emotsional - ekspr е ssivlik
kasb etishiga olib k е ladi. Suhbatdoshlar o‘rtasidagi muloqotning qanday xarakt е rda
ekanligi, muloqot mavzusiga bog‘liq holda tilning aloqa, xabar yoki ta'sir etish
vazifalari namoyon bo‘ladi. Bu vazifalar muloqot jarayonida qo‘llaniluvchi lisoniy
birliklar vositasida yuzaga chiqadi. Tilda mavjud bo‘lgan lisoniy birliklar, xususan,
18

munosabat ifodalash xususiyatiga ega bo‘lgan l е ksik va fraz е ologik vositalarning
qo‘llanilishi, avvalo, nutq ishtirokchilarining milliy xususiyatlari bilan, ya'ni
ularning an'analari va urf-odatlari, dunyoqarashi, e'tiqodi, tafakkuri kabi etik е t
ifodalovchi jihatlar bilan chambarchas bog‘liq. Har bir millatga xos bo‘lgan etik е t
ifodalovchi xususiyatlar xotin-qizlar nutqida yaqqol namoyon bo‘ladi. Xotin-qizlar
nutqiga xos bo‘lgan soddalik, shirinso‘zlik, xushmuomalalik, ta'sirchanlik kabi
jihatlar asrlar davomida puxtalangan, silliqlangan va qat'iy odat tusiga kirib qolgan
xususiyatlar hisoblanadi. Insonning jamiyatda egallab turgan mavq е i, ma'naviy-
axloqiy qiyofasi, odob-axloqi, atrofdagilarga bo‘lgan munosabati dastlab uning
tilida, qanday til birliklaridan foydalanishida ko‘rinadi.
3.Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi nutq madaniyatiga qo‘yiladigan asosiy
talablar va nutq madaniyati xususiyatlaridan to‘g‘ri foydalanishi .
Ma’lumki, til inson tafakkuri va aqliy faoliyatining mahsuli hisoblanadi.
So‘zlash qobiliyatiga ega ekanligi tufayli insoniyat koinot gultojiga aylandi.
Qadimiy islomiy manbalarga ko‘ra Parvardigorning bir og‘iz “bo‘l” degan so‘zi
bilan dunyo yaralgan ekan. Tangrining inoyati va so‘zning qudrati ila paydo
bo‘lgan bu olamda shuning uchun ham so‘zning qadr-qimmati balanddir. Ammo
so‘z qanchalik qadr-qimmatga ega bo‘lmasin yakka holatda amaliy ahamiyat kasb
eta olmaydi. So‘zning qudrati nutq jarayonida namoyon bo‘ladi. “So‘zning tarixiy-
madaniy xizmati cheksiz albatta. Lekin tilning olijanob imkoniyatlari nutq orqali,
nutq jarayonida ochiladi” - deb yozadi adabiyotshunos olim Nusratullo Juma
Xo‘ja. Darhaqiqat, buyuk alloma Alisher Navoiy ham til shunchalik sharafi bilan
nutqning quroli ekanligini uqtiradi. Nutq kamon bo‘lsa, so‘z-o‘q. O‘q hisoblangan
so‘z nishonga bexato yetib borishi uchun kamon-nutq mustahkam bo‘lishi lozim.
Demak, til va nutq ajralmas hodisalar bo‘lib, ularni o‘zaro uyg‘unlikdagina
tasavvur etish mumkin. Mana shu uyg‘unlikdan hosil bo‘luvchi madaniy nutqni
yuzaga chiqaruvchi kuch-shak-shubhasiz insondir. Avvalo har bir inson kim
bo‘lishi va qaysi sohaning egasi ekanligidan qat’iy nazar chiroyli va ma’noli
so‘zlash qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Chunki insonlar nutq orqali munosabatga
19

kirishar ekan, bir-birlarini tushunmog‘i, o‘zaro kelishib olmog‘i uchun nutqi ravon
bo‘lmog‘i maqsadga muvofiq. Nutq qudratli kuch: u ishontiradi, undaydi, majbur
etadi-degan edi mashhur g‘arb donishmandi B. Emirson. Demak nutq kishilarni
ishontirish san’atidir.
Mashaqqatli kasb egalari bo‘lgan o‘qituvchilar ham o‘quvchilar bilan
munosabatga kirishar ekan, avvalo bolalarni bilim olishga ishontirishi undashi
lozim. O‘quvchini ishontirish uchun avvalo o‘qituvchi ishonarli gapirishi, nutqi
ravon, tushunarli, chiroyli dalillangan, puxta asoslangan bo‘lishi lozim.
Shuningdek bu so‘zlarga avvalo o‘zi rioya qilmog‘i shart. Taniqli notiqlar ham o‘z
nutqlarini namunali bo‘lishi uchun quyidagi asosiy holatlarga e’tibor berganlar: 1.
O‘zi to‘xtalmoqchi bo‘lgan masala yoki mavzuni chuqur o‘rganish, o‘zlashtirib
olish, undagi masalalarga o‘z munosabatini aniq belgilab olish. 2. O‘z
dunyoqarashiga ega bo‘lish, so‘z bilan ish birligi nazariya bilan tajribaning
dialektik birligiga erishish, fikrlarni ilmiy asoslash. 3. Mavzuga mas’uliyat bilan
yondashish, uni tinglovchi oldida to‘liq ochib berishga, yoritishga diqqat qilish. 4.
Har bir nutqqa jiddiy tayyorgarlik ko‘rish, ma’ruzani nimadan boshlashdan tortib,
nima bilan tugatishgacha jiddiy uylab olish, masalalarni o‘rtaga tashlash ketma-
ketligini yaxshi belgilab olish, ularning o‘zaro bog‘lanishini ta’minlashi, ma’lum
rejalar yoki reja-konspektlar tuzib olish, o‘zi uchun alohida va keng to‘xtalishi
zarur bo‘lgan o‘rinlarni belgilab olish. Ochiq chehrali o‘qituvchi bola mehrini tez
qozonadi.
Bu saxovatli yurak egalari o‘zining keng fe’li, o‘tkir zehni, tiyron nigohi
bilan ham o‘quvchi qalbiga yo‘l topadi. Shuningdek, madaniyatli o‘qituvchi
o‘quvchi shaxsini hurmat qila oladi, unga shunday muomalada bo‘ladiki, bola bu
muloqotdan o‘zining ahamiyatli, kerakli ekanligi his etadi. Ahamiyatli bo‘lish
hissini tuygan bola qalbida o‘qituvchi siymosi yanada ulug‘lanadi. O‘quvchini
hurmat qila olgan o‘qituvchigina chinakam ustozga aylanadi. O‘qituvchi o‘z
ta’sirchanligiga ustida tinimsiz ishlar ekan, u avvalo nutqining e’tibor qaratmog‘i
lozim. Yuqorida tarixda o‘tgan buyuk notiqlarning o‘z so‘zlarini ta’sirchan
20

chiqishlari uchun qanday qoidalarga rioya qilmoqlari haqida gapirib o‘tgan edik.
Nutqni ta’sirchan etishning yo‘llaridan biri vaziyatga mos, mavzuga xos bo‘lgan
xalq maqollari, ayniqsa ta’sir kuchi yuqori bo‘lgan rivoyatlardan, she’rlardan,
badiiy asarlardan foydalanishdir. Badiiy asarlarda epigraf qanday vazifani bajarsa,
nutqda maqollar, aforizmlar, rivoyatlardan foydalanish ham shunchalik muhim
ahamiyat kasb etadi. Masalan talabaga so‘z qudrati haqida ma’ruza o‘qir ekanmiz,
Navoiyning quyidagi she’riy misralarini misol qilib keltirish, nutqning yanada
ta’sirchanligini oshiradi. Qalam guftoni: “Man shohi jahonam, Qalamkashro
bamaqsad merosanam”. Qalam dedi: “Men-shohman va egam-qalamkashni albatta
maqsadiga yetkazaman”. Yoki, Olibmen taxti farmonimga oson Cherik tortmay
Xitodin to Xuroson. Ya’nikim, cherik (lashkar) tortmasdan Xitoydan
Xurosongacha bo‘lgan o‘lkani o‘z tasarrufimga oldim, zabt etdim. Shuningdek,
rivoyatlardan foydalansak. Shu mavzuni davom ettirar ekanmiz, so‘z qudrati
haqida quyidagi rivoyat mavzuga mos tushadi. Husayni Boyqaro uzoqqa ishkorga
ketgan chog‘ida sevimli malikasi og‘ir betob bo‘lib bu dunyodan ko‘z yumibdi. Bu
qayg‘uli xabarni shohi yetkazgan kishiga shubhasiz o‘limga mahkum etiladi. Saroy
a’yonlari Navoiydan yordam berishni so‘rashibdi. Shunda Navoiy mazkur satrlarni
bitibdi: Sarvigulning soyasinda so‘ldi gul, netmoq kerak? Maktubni choparlar
shohga yetkazishibdi. Bu satrlarni o‘qigan Husayn Boyqaro shunday javob
yozibdi: Sarvidin tobut yasab, guldin kafan bichmoq kerak! Saroy ahli chopar
keltirgan xabardan xursand bo‘lib, so‘zning qudratiga qoyil qolishgan va dafn
marosimiga kirishishgan ekan. Nutq ta’sirchanligini oshirishda ovozning o‘rni ham
katta. Tiniq, jarangdor, shirali ovoz tinglovchini o‘ziga maftun etadi. Notiq pauza,
urg‘uga e’tibor bersa, nutq yanada samaraliroq natijaga erishadi. O‘xshatish,
tasviriy vositalar metafora, metonimiya, sinekdoxa, mubolag‘a, epitet, takror va
adabiy ko‘chimlardan foydalanish ham nutqning ta’sirchanligini
oshiradi. O‘zbekiston istiqlolga erishgach, ma’naviy –ma’rifiy va
ta’lim sohasida ham jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi.
21

Bugungi kun o‘qituvchisi har tomonlama yetuk, kamolga yetgan bo‘lmog‘i
lozim. U tushunarli va chiroyli nutq sohibi bo‘lish bilan birga zamonaviy fan
yutuqlarini, kompyuter texnikasini mukammal o‘rganishga harakat qilishi lozim.
Istiqlol davrining zamonaviy o‘qituvchisi zimmasiga mas’uliyatli vazifalar
yuklangan. U yangi pedagogik texnologiya bilan tanish bo‘lmog‘i, darsni turli
usullar asosida tashkil etmog‘i, bugungi kunning va zamonaviy o‘quvchining
barcha talablariga javob topmog‘i zarur. Shuningdagina bu bilimli, serg‘ayrat,
zamonaviy fan yutuqlari bilan qurollangan o‘qituvchi jamiyatda hurmat topishi
mumkin. Bularni yuzaga chiqarishda ham o‘qituvchi nutqi asosiy vazifani bajaradi.
O‘qituvchi nutqiga quyiladigan talablar quyidagilar: 1. Imkoni boricha o‘rtacha,
muloyim ovozda so‘zlamog‘i. 2. O‘zini qo‘pol, nojo‘ya so‘zlardan tiymog‘i. 3. Bir
maromda, ohangda gapirmasligi. 4. So‘zlaganda keraksiz harakatlar qilmasligi. 5.
Gapirganda qomatini to‘g‘ri tutishi. 6. Har qanday og‘ir vaziyatda ham jahlini
sezdirmasligi. 7. O‘z nutqi ustida tinimsiz ishlashi, mashq qilishi. 8. So‘zlaganda
inson shaxsini kamsituvchi so‘zlardan foydalanmasligi. 9. O‘quvchining fikrini
sabr-toqat bilan tinglay bilishi. 10. O‘z ona tilini, adabiy til me’yorlarini chuqur
bilmog‘i. 11. 10-12 ming so‘z boyligiga ega bo‘lmog‘i. 12. Badiiy kitoblarni
mutolaa qilishi. 13. Sinonim-ma’nodosh so‘zlarni yaxshi o‘rganmog‘i. 14. O‘z
so‘zlariga rioya qilgan holda o‘qituvchiga xos kiyinishi. 15. Nutqida o‘quvchilar
ko‘nglini ko‘taradigan samimiy maqtovlardan foydalanishi. 16. Zamonaviy fan
yutuqlarini o‘rganmog‘i. 17. O‘z so‘zini dalillar asosida isbotlab berishi. 18. Eng
avvalo o‘zi aytgan so‘zlariga o‘zi rioya qilmog‘i va o‘quvchiga ham nutqi, ham
fe’l-atvori, ham kiyinishi, ham odobi bilan namuna bo‘lmog‘i shart. O‘qituvchi
nutqiga qo‘yilgan bu talablarni yana ham davom ettirish mumkin. Mashhur notiq
Husayn Voiz Koshifiy “Futuvvatnomayi sultoniy” asarida nutq odobi haqida ibratli
fikrlarini bayon etadi. Ko‘ngildagi yashirin sirlar zarurat taqozosi bilan quyidagi
holatlarda oshkor etiladi: mazlumlar faryodiga, iltijosiga javob berish, ularga
madad berish uchun so‘z aytish. Bu holatda ko‘ngil yengil tortib, aytilgan so‘z
mazmuni zolim zulmidan ozod etishi mumkin. Tilni asrash ham ahamiyatlidir.
Koshifiy notiq tilini saqlashi lozim bo‘lgan quyidagi holatlarni bayon etadi: 1.
22

Yolg‘on gapirishdan, zero yolg‘onchi xudoning dushmani. 2. Va’daga xilof
gapirish, munofiqona so‘z aytishdan. 3. G‘iybat va bo‘hton gaplardan, chunki
bo‘hton fosiqlar ishi. 4. Behuda bahsdan, ayb qilishdan, gap tashishdan. Bular
shayton vasvasasi. 5. O‘zni maqtash va ta’riflashdan. Bu xudbinlikdir. 6. Navkar
va xizmatkorlarni-xalqni la’natlashdan. 7. Qarg‘ash, duoyi bad qilishdan, chunki
bu jonu dilning ofati. Suxandon Koshifiy o‘z asarida tariqat ahlini martabaga
erishganlar va martabaga erishmaganlar kabi ikki toifaga bo‘ladi. Shayxlar va
martabaga erishganlar uchun suhbatda qaysi qoidalarga amal qilishi haqida gapirib,
quyidagi qoidalarga rioya qilishni talab etadi: 1. Har kishining ahvoliga qarab
munosib so‘z aytsin. 2. Dag‘allik qilmasdan, lutf va muloyimlik bilan gapirsin. 3.
Gapirayotganda tabassum qilib, ochilib gapirsin. 4. Ovozini baland ko‘tarmasin,
eshituvchilarga malol keltirmaydigan qilib gapirsin. 5. Odamlarga naf’i tegadigan
ma’noli gaplarni gapirsin. 6. So‘zning qimmati-qadri bo‘lmasa, uni tilga olmasin,
chunki ulug‘larning so‘zi bamisoli urug‘dir, agar urug‘ puch yoki chirigan bo‘lsa,
uni qaerga ekmang, unib chiqmaydi. Martabaga yetmaganlarning ham suhbat
asoslanadi: 1. So‘ramagunlariga gapirmasin. 2. Gapirganda ovozini baland
ko‘tarmasin. 3. Gapirayotganda o‘ngu so‘lga qaramasin. 4. G‘arazli va kinoyali
gaplarni gapirmasin. 5. Qattiq gapirmasin, betga choparlik qilmasin. 6. Pushaymon
bo‘lmaslik uchun o‘ylab gapirsin. 7. Odamlar gapini bo‘lib so‘z qotmasin. odobi
sakkiz qoidaga 8. Ko‘p gapirmasin. Chunki ko‘p gapirish aqli noqislik belgisidir.
Oz bo‘lsa ham o‘z gapirishni shior etsin. Mavzuni xulosalar ekanmiz, fan-texnika
va jamiyat rivojlangan sari o‘qituvchi zimmasiga yanada mas’uliyatli vazifalar
yuklanadi. Chunki u jamiyatdan bir qadam oldinda yurmog‘i shart. Shundagina u
tarbiyalagan o‘quvchi jadal sur’atlar bilan rivojlangan zamon talablariga javob bera
oladi. Bu vazifalarni amalga oshirishda o‘qituvchining nutqi asosiy vosita
hisoblanadi. Kelajak avlodni tarbiyalashda o‘qituvchi mas’ul hisoblanadi. Uni
kamol topishida o‘qituvchining dunyoqarashi ongi, madaniyati, nutqi belgilovchi
vositalar sanaladi. O‘qituvchilik kasbi yuksak ma’naviyatni, insonparvarlikni,
xohlaydi. O‘quvchilarga ta’lim-tarbiya berishda muallimning nutqi katta rol’
o‘ynaydi. Shuning uchun uning nutqi hamma vaqt g‘oyaviy yuksak, ravon,
23

yumshoq, dilkash bo‘lishi lozim. Nutqda va ishda subutsizlik o‘qituvchi uchun
noloyiqdir. Har bir nutq bolalarning yosh xususiyatlarini, bilimi va tushunchasini
nazarda tutib tuzilishi shart. Shu bilan birga o‘qituvchining nutqi yosh avlod ko‘z
oldida uni o‘rab olgan moddiy va ma’naviy dunyoning yangi qirralarini ochib
berishni maqsad qilib qo‘yadi. O‘qituvchining nutqi ta’lim va tarbiya berishning
asosidir. O‘qituvchining nutqi imkoni boricha sintaktik jihatdan sodda, jozibador,
ta’sirchan tuzilishi lozim. Har qanday bilim va tarbiya, asosan o‘qituvchining dars
hamda darsdan tashqari kundalik nutqi orqali berib boriladi. Nutqda, u qanday
shaklda bo‘lmasin, bizning qadriyatlarimizni qattiq xurmat qilinishi lozim.
Pedagogik nutqiy muloqotning o‘ziga xosligi o‘qituvchining hamma yerda, har
qanday sharoitda ham tarbiyachi ekanligi bilan xarakterlanadi. Pedagog o‘z
tarbiyalanuvchilari bilan ko‘proq auditoriyada, darsda nutqiy muloqotda bo‘ladi.
Uning nutqi ilmiy pedagogik mazmun kasb etadi. Bunday nutqda ilmning turli
sohalariga oid qoidalar, atamalar, xulosalar aks etadi. Bunday nutqda har bir narsa
o‘z urnida, me’yorida bo‘ladi. Atamalarga , yangi so‘zlarga berilgan izohlar sodda,
o‘quvchi hazm qiladigan sintaktik qurilmalarda beriladi. Qoida va nazariyalar
hayotiy, o‘quvchiga yaqin misollar bilan tanishtiriladi. Mahoratli voiz va voizlik
san'atining ulkan bilimdoni Husayn Voiz Koshifiy turli fan sohalariga oid asarlar
bilan bir qatorda "Futuvvatnomayi Sultoniy", "Axloqi Muhsiniy" kabi bir qancha
kitoblar ham yaratganki, ularda axloq, nutq odobi va voizlik san'atining o‘ziga xos
siru sinoatlari batafsil bayon qilingan. Uning bu asarlari o‘z davridayoq
madrasalarda darslik sifatida qo‘llanilgan. Voizlikning bir qancha ko‘rinishlari
ham mavjud bo‘lgan: dabirlik, xotiblik, muzakkirlik kabi. Davlat ahamiyatiga
molik yozishmalarni o‘qib b е radigan voizning faoliyati "dabirlik", juma namozlari,
bayram va tantana kunlarida odob-axloq, islom qoidalariga oid masalalarni
sharhlaydigan voizning faoliyati "xatiblik", tarixiy voq е a-hodisalarni ommaga
so‘zlab b е rish bilan mashg‘ul voizning amali esa "muzakkirlik" d е b nomlangan.
Koshifiy nutqda so‘zning o‘rni, uni tanlashda voizning didi, nazokati,
tinglovchining umumiy saviyasini hisobga olish zaruriyati, rost nutqning xosiyati,
voizning surati va siyrati kabi masalalarga alohida e'tibor b е rish lozim-ligini
24

ta'kidlagan. Juda katta ist'dodi va qamrovli bilimi bilan shoh Husayn Boyqaroning
e'tibori, Alish е r Navoiyning e'tirofiga sazovor bo‘lib, davlat voizi sifatida nom
qozongan Koshifiy va'z, uni tayyorlash va aytishda zarur bo‘ladigan sifatlarning
h е ch birini, kattasini ham, kichigini ham nazardan soqit qilmagan. U nutqni
ta'sirchan va jozibador, aniq va ravon, maqsadli va jo‘yali bo‘lishida ovozning
baland-pastligi, tovlanishlarining ahamiyati haqida gapirgan. Va'zxonning o‘zini
tutishi, tashqi qiyofasi, so‘zlash tarzi, mimikasi, bosh, yuz, qo‘l, umuman, tana
harakatlarining n е chog‘lik muhimligiga diqqat qilgan. Nutq madaniyatini
p е dagogikadan ham ayro holda tasavvur etib bo‘lmaydi. Zotan, nutq madaniyatiga
sohiblik malakalari ta'lim va tarbiya jarayonlarida shakllantiriladi. Dunyo
tilshunosligida tildan to‘g‘ri va mahorat bilan foydalanish qoidalarini o‘rgatish,
ya'ni madaniy nutq tuzish yo‘llarini ko‘rsatish bilan shug‘ullanadigan soha til
didaktikasi yoki lingvodidaktika nomi bilan ham yuritiladiki, bunda nutq
madaniyati va p е dagogikaning bir qismi bo‘lgan didaktika o‘rtasidagi zich aloqa
yaqqol namoyon bo‘ladi. Yu.V.Rojd е stv е nskiy rus va boshqa tilshunosliklarda
"umumiy lingvodidaktika nutq madaniyati nomini olgan"ligini ta'kidlaydi. Nutq
madaniyati ayni paytda o‘z mohiyatiga ko‘ra psixologiya, est е tika, etika,
sotsiologiya, madaniyatshunoslik, adabiyotshunoslik va boshqa bir qator ijtimoiy-
gumanitar fanlar bilan ham uzviy bog‘liqdir. Nutq odobi insonning ahloqini
belgilovchi mezondir. Ahloq fan sifatida o`rta asrlarda yuzaga keldi. Kishining
odobi, eng avvalo uning nutqida ko`rinadi. Nutq odobi – aytilishi zarur bo`lgan
xabarlarni tinglovchiga hurmat qilgan holda, bilish, chunki ularni bilmaslik
aniqlikning buzilishiga olib keladi: Paronimlarni bilish, ulardan tovush
yaqinliklariga e’tibor berish; tor muhitda ishlatiladigan dialektalizm so`zlarning
ma’nolari yaxshi anglatgan holda nutqqa kiritish. O`qituvchi o`z nutqidan keng
foydalanadi. O`quvchilarga voqea hodisalar, shaxslar haqida ma’lumot berishda bu
katta ahamiyat kasb etadi. O`qituvchilik kasbi bevosita ovoz xususiyatlari bilan
bog`liq, yoqimli va jarangdor ovozga ega bo`lgan o`qituvchi o`z o`quvchilariga
ovozining shiradorligi bilan ham ta’sir etadi. Bunday muvaffaqiyatga erishish
uchun o`qituvchi o`z ovozini kuchini, yoqimliligini bilishi zarur. O`qituvchining
25

ovozidan quyidagi xususiyatlar bo`lishi lozim. - jarangdorlik (tovushning tozaligi
va tembrning yorqinligi); Asarlarning ayrim parchalari darsda hikoya qilib beriladi.
Hikoya qilib berishda voqealar batafsil yoki ma’lum qisqartirishlar bilan bayon
etilishi mumkin. Nutq texnikasi deyilganda nutqni tinglovchi yoki o`quvchiga
yetkazishda qo`llanadigan vositalar tushuniladi. Nutq ikki xil ko`rinishda
bo`lganda uni texnikasini ham ikki xil ko`rsatish mumkin: 1. Og`zaki nutq
texnikasi. 2. Yozma nutq texnikasi. Og`zaki nutq texnikasi tovush, bo`g`in,
so`zlarni, uning shakllarini talaffuz etishni yaxshilash borasida nutq organlarini
faollashtiruvchi mashqlarni anglatadi. Bunga ovozdan foydalanish tovush fazilati
sifatida yorqin ifodalash qobiliyati bilan nutq faoliyatining ma’nosi bilan, nutq
ishlatilayotgan so`z ma’nolarini bilish bilan bog`liq bo`ladi.
XULOSA
Nutq madaniyati – nutqning adabiy til me yor-mezonlariga asoslangan,ʼ
mantiq ilmi talablariga bo ysungan holda namoyon bo lishi. Nutq tafakkur va
ʻ ʻ
fikrlashda o zaro muloqot yordamida fikr almashish vositasining har bir kishiga
ʻ
xos shakli, ko rinishidir. Nutq madaniyatining asosiy xususiyati uni ilmiy,
ʻ
sermazmun, aniq-ravshan, ravon, to g ri, ta sirli, badiiy, mantiqiy, jarangdor,
ʻ ʻ ʼ
jozibali bayon etishdan iborat. Buning uchun nutq, avvalo, adabiy til qonun-
qoidalariga to liq javob berishi lozim. Nutq madaniyati yakka shaxslar, chunonchi,
ʻ
ma ruzachi, pedagog, suxandon, davlat va jamoat arbobi, jurnalist, muxbir va shu
ʼ
kabilarning nutqlari orqali namoyon bo ladigan ijtimoiy hodisadir. Insonning
ʻ
intellektual saviyasi, millatning mentaliteti, ma naviy boyligi ortib borgani sayin
ʼ
nutq madaniyati ham yuksalib boradi. Nutq madaniyati nutq so zlash, ma ruza
ʻ ʼ
qilish, o zaro muloqot, savol-javob, davra suhbatlarida o zbek adabiy tili
ʻ ʻ
boyligidan samarali foydalanish; g oyaviy, mafkuraviy, ma naviy, tarbiyaviy
ʻ ʼ
26

jihatlarni singdirish; xalq og zaki ijodi, hikmatli so zlar, maqollar, kattalarʻ ʻ
o gitlaridan o z o rnida, me yorida foydalanish; nutqning qisqa, aniq-ravshan,
ʻ ʻ ʻ ʼ
teran mazmunli, keng qamrovli bo lishiga e tibor berish; nutq, ma ruza, suhbat
ʻ ʼ ʼ
oxirida qisqa xulosalar chiqarish; zarurat tug ilganda tinglovchilar, suhbatdoshlar
ʻ
bilan odob doirasida, vazminlik asosida bahslashish, munozara yuritish kabi
xususiyatlarni o zida mujassam etmog i lozim. Nutq madaniyati notiqning oldiga
ʻ ʻ
ham muayyan talablar qo yadi: notiq nutq so zlashga o z yoshi, ishi, lavozimi,
ʻ ʻ ʻ
mavqei kabilarni hisobga olgan holda, kamtarona kiyinib chiqishi; nutqni
boshlashdan oldin tinglovchilar bilan samimiy salomlashishi; nutq mavzuiga oid
savollarga lo nda, aniq-ravshan, qisqa javob berishi, bilmaganlariga uzr so rashi;
ʻ ʻ
nutq mavzuiga doir bo lmagan savollarga javob bermasligi; tinglovchilar
ʻ
nafsoniyatiga tegmasligi, turli noo rin xatti-harakatlarga yo l qo ymasligi lozim.
ʻ ʻ ʻ
Yuksak nutq madaniyati kishining umumiy madaniyati, fikrlash madaniyati, tilga
nisbatan ongli mehr-muhabbatini namoyon qiladi. Nutq madaniyati nazariyasining
asosiy tushunchasi til me yoridir. Nutq madaniyatining asosiy vazifasi ijtimoiy til
ʼ
amaliyotiga faol ta sir ko rsatish maqsadida obyektiv til me yorlarini ularning
ʼ ʻ ʼ
barqarorlashgan shakllarida, ziddiyatlarida, tamoyillari va boshqalarda
o rganishdir.
ʻ Nutq odobi – nutqiy muloqot qoidalari, tamoyillari va shakllarining
yig indisi, muomala madaniyati sinonimi, ijtimoiy faoliyat sohalari bilan bog liq
ʻ ʻ
madaniy me yorlar majmui. Nutq odobi qator talablarga javob berishi kerak. Ijobiy
ʼ
natijaga yo nalganlik, nizo va bahsli holatlarni yechishga intilish, kelishish,
ʻ
bitimga erishishga harakat qilish nutq odobining ijobiy uslubidir. Nutq odobiga
rioya qilmaslik salbiy jihat bo lib, bunday muloqot nizoga, tarafkashlikka,
ʻ
shaxslararo ziddiyatga olib kelishi mumkin. Ishga aloqador muloqotda obyektiv
mezonlar asosida masalani baholash, vaziyatni xolis ekspertiza qilish, xulosani
aniq ifodalash, tenglik, murosasozlik tamoyillaridan kelib chiqish, o z shaxsiy
ʻ
fikriga qarshi tomonning huquqini tan olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, bu jarayon xolislik, suhbatdoshiga hurmat bilan munosabatda bo lish,
ʻ
murojaat qilishda, mulohaza yuritish va fikrni ifodalashda muloqotning
umummadaniy me yorlaridan foydalanishni taqozo etadi. Nutq odobida suhbat,
ʼ
27

muzokara, muloqotning muayyan texnologiyasi (yo rig i) mavjud. U tanishish,ʻ ʻ
murojaat qilish, salomlashish, xayrlashishning muayyan shakli bilan bog liq. Nutq
ʻ
odobining madaniy me yorlari minnatdorchilik, tilak bildirish, kechirim so rash,
ʼ ʻ
iltimos qilish, taklif qilish, maslahat berishning tartiblangan bo lishini nazarda
ʻ
tutadi. Ishga aloqador suhbatning mazmuni, aniq amaliy masalalarni muhokama
qilishdan tashqari, yupatish, hamdardlik bildirish, shuningdek, mulozamat, qo llab-
ʻ
quvvatlash, qo shilmaslik usullarini ham odob doirasida ifoda etish va bayon qilish
ʻ
muhim o rin tutadi. Yosh avlodda nutq odobini tarbiyalash bugungi kundagi
ʻ
ma naviy-ma rifiy, ta lim-tarbiya sohasidagi dolzarb vazifalardan biridir.
ʼ ʼ ʼ
Foydalanilgan adabiyotlar :
1. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 23.09.2020 yildagi O‘RQ - 637-sonli
Ta’lim to‘g’risidagi qarori
2. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. – Toshkent : O‘zbekiston. 2017
3. Xoliqov A Pedagogik mahorat. T.: “ Istiqlol-moliya” 2011
4. Mirziyoyev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. – T: O‘zbekiston. 2017
5. Maxmudov N. O‘qituvchi nutq madaniyati. - T: Yangi yo‘l. 2007
6. R. Rasulov . O‘qituvchi nutqi madaniyati va notiqlik san’ati.-T., 2020
7. Sh. Rahmatullayev . Hozirgi o‘zbek adabiy tili.- T., 2006.
8. S. Usmonov. Umumiy tilshunoslik.- T. , 2012
9. Qudratov. T Nutq madaniyati asoslari.T, 2006.
28

10. Tojiyev E. Nutq madaniyati va uslubiyati asoslari. – T. 2006
11. www.ziyo.net
12. www.literature.uz
29

Nutq madaniyatini ta’minlovchi asosiy xususiyatlar va ularning mazmuni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish