Nutq texnikasi va notiqlik madaniyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nutq texnikasi va notiqlik madaniyati

Купить

NUTQ TEXNIKASI VA NOTIQLIK MADANIYATI
Reja:
1. Nutqning insоn hаyoti vа jаmiyat tаrаqqiyotidаgi o‘rni.
2. Mutаfаkkirlаr vа pеdаgоglаrning so‘z vа nutqning ijtimоiy jаmiyatdа
tutgаn o‘rni vа rоli hаqidаgi qаrаshlаri.
3. Nutqning o‘qituvchi vа o‘quvchi o‘rtаsidаgi o‘zаrо mulоqоt
jаrаyonidаgi аsоsiy bоg‘lоvchi vоsitа ekаnligi.
4. Nutq оrgаnlаri, nutq аppаrаti.

Nutqning inson hayotidagi o'rni
Har bir insonning ma'naviy va madaniy kamolotga erishuvida tilning o'rni
alohidadir. Til insonlararo muloqot hamda fikr va axborot almashinuv vositasidir.
Til millatning tamal toshidir. Prezident I.Karimov «Jamiki ezgu fazilatlar inson
qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili – bu
millatning ruhidir. O'z tilini yo'qotgan har qanday millat o'zligidan judo bo'lishi
muqarrar» deb ta'kidlaganida haqli edi.
Shuningdek, ajdodlar merosini o'rganish, tajriba orttirish, almashinish
jarayonini ham tilsiz tasavvur etib bo'lmaydi. Zero, hazrati Navoiy ta'biri bilan
aytganda:
So'zdurki, nishon berur o’lukka jondin,
So'zdurki, berur jonga xabar jonondin.
Insonni so'z ayladi judo hayvondin,
Bilki, guhari sharifroq yo'q ondin.
Ma'lumki, til inson aqliy faoliyatining eng oliy va asosiy vositasidir. Chunki,
insonni boshqa jonzotlardan ajratib turadigan ham tildir. Shunday ekan, inson aqliy
faoliyatining eng oliy mahsullari - tafakkur mevalari til va nutq orqali ro'yobga
chiqadi. Til tafakkur mahsullarining hayotga tadbiq etilishiga vosita bo'luvchi
qudratli quroldir. O’zbek tilining izohli lug’atida “til – fikr ifodalash va o’zaro
aloqa quroli bo’lib xizmat qiladigan tovushlar, so’zlar grammatik vositalar
sistemasi” deb ta’riflansa, nutqqa “fikrni til orqali ifodalash qobiliyati, mahorati”
yoki “so’zlashuv jarayonidagi til” deb ta’rif beriladi.
Qadimgi Sharq pedagogikasining ajoyib asarlaridan biri «Qobusnoma»da
ham til va nutqqa alohida e'tibor berilganki, ular hozir ham o'z ahamiyatini
yo'qotmaganini ko'ramiz. Kaykovus hamma hunarlar ichida so'z hunari - notiqlikni
a'lo deb biladi: «Bilginki, hamma hunardan so'z hunari yaxshi».
Shuning uchun ham kishi suxandon va notiq bo'lishini ta'kidlaydi. Muallif
notiqlikni egallashning yo'lini tinimsiz mehnat va o'rganish deb uqtiradi.
Tilning olijanob imkoniyatlari nutq orqali ochiladi. Nutq bo'lmas ekan, tilning
cheksiz imkoniyatlari yuzaga chiqmay qolaveradi. A. Navoiy til va nutq

munosabatlarini shunday izohlaydi: «Til shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir.
Agar nutq nomaqbul bo'lib chiqsa, tilning ofatidir». Demak, til har qancha qudratli
zo'r bo'lmasin, u nutq uchun qurol sifatida xizmat qiladi. Uning kuch-qudrati nutq
jarayonida namoyon bo'ladi. Agar til o'q bo'lsa, nutq kamondir. O'qning qudrati
kamonning qobiliyatiga ham bog'liq.

Til millatning noyob xazinasi bo'lib, doimo og'zaki va yozma holda namoyon
bo'lgan. Boy, yorqin, maroqli nutq, u kim bo'lishidan qat'iy nazar, inson nuri
hisoblangan.
Nutq madaniyati juda katta va keng soha bo'lib, u bolaning kundalik oddiy
salom-aligidan tortib, kimga nimani, qachon, qaerda va qanday so'zlashigacha
bo'lgan barcha nutqiy jarayonlarni o'z ichiga oladi. Nutq madaniyati faqat nutqni
egallash yo'llarini emas, balki undan foydalanish madaniyatini ham tarbiyalaydi.
Nutq madaniyati o'qituvchilarda ijodiylik, mustaqil fikrlash, ijodiy fikr mahsulini
nutq sharoitiga mos ravishda og'zaki, yozma shakllarida to'g'ri, ravon ifodalash
ko'nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish, til sezgilarini tarbiyalashga xizmat
qilmog'i lozim. Shundan kelib chiqqan holda nutq madaniyati: o'z fikrini nutq
sharoitiga mos ravishda turli sharoitlarda bayon eta olish vositalarini, ma'noni turli
shakllarda bera olish yo'llarini, badiiy, ilmiy, ijtimoiy asarlarni o'rganib, ular
haqidagi fikr-mulohazani, shaxsiy munosabatni og'zaki va yozma shakllarda to'g'ri
bayon eta olish madaniyatini ifodalaydi.
Har qanday pedagogik vaziyat uchun mutlaqo to'g'ri bo'lgan nutqni tuzish
mumkin emas. Faqat ayni vaziyat talablaridan kelib chiqib tashkil etiladigan
nutqgina to'g'ri hisoblanadi.
Binobarin, kishi o'zining har bir qadamini oldindin ko'rishi, rejalashtirishi
amalda mumkin bo'lmaydi. Pedagogning mehnati - bu behad izlanish va azob-
uqubatli kechinmalar, ilhom va betakror turlanish oni, ko'pdan-ko'p kundalik
ishlar, hafsalasi pir bo'lish va bolalar bilan birgalikda boshdan kechirilgan
quvonchdan qanoat hosil qilishdir.
Inson nutqi rang-barang. Do'stlariing suhbati ham, san'atkorning sahnadagi
monologi ham, talabaning auditoriyadagi javobi ham nutqning bir ko'rinishidir.
Notiqlik san’atining paydo bo‘lishi tarixi
O‘qituvchining pedagogik mahoratida uning nutqi, notiqlik qobili-yati muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, ushbu muammoga mustaqillikdan keyingi yillarda jiddiy
e’tibor qaratildi. Yosh avlodni vatanparvarlik ru-hida tarbiyalashda avvalo milliy
istiqlol mafkurasi muhim ahamiyatga ega. Mafkuramizning yuksak ustunlaridan

biri ─ millat tilidir. Respublikamizning “Davlat tili haqida”gi, “Ta’lim
to‘g‘risida”gi Qonunlari, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va boshqa hujjatlarda
barkamol avlod tarbiyasida o‘z ona tiliga nisbatan mehr─muhabbat tuyg‘ularini
shakl-lantirish e’tirof etilgan. Yosh avlodning ma’naviy-ma’rifiy tarbiyasida
o‘qituvchining nutqi, uning notiqlik san’ati alohida e’tibor kasb etadi.
Prezidentimiz I.A.Karimov O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisining 1997-yil
29-avgustdagi IX sessiyasida so‘zlagan nutqida ta’kidlaydiki, “O‘z fikrini mutlaqo
mustaqil ona tilida ravon, go‘zal va lo‘nda ifoda eta olmaydigan mutaxassisni,
avvalambor, rahbarlik kursisida o‘tirganlarni bugun tushunish ham, oqlash ham
qiyin”. O‘qituvchining nutqiy mada-niyatini shakllantirish uning kasbiy faoliyatida
naqadar muhim ahami-yatga egaligi to‘g‘risida mulohaza yuritar ekanmiz, avvalo,
notiqlik san’atining kelib chiqish tarixini bilish lozim. Professional notiqlik san’-ati
Yunoniston, O‘rta Osiyo, va Hindistonda o‘zining uzoq tarixiga ega. Tarixchi
olimlarning (Apresyan G.Z.) ma’lumotlariga ko‘ra, Notiq-lik san’atiga eramizdan
oldingi VII asrda Yunonistonda asos solingan. Qadimgi Yunonistonda bolalarga
bilim berish faylasuflar zimmasiga yuklatilar edi. Ular, notiqlik san’atining yetuk
namoyondalari bo‘lib, o‘z-larining chiroyli so‘zlari, baland va ta’sirchan ovozlari
bilan odamlar tafakkuriga, ongiga kirib borganlar, ta’lim va tarbiyada ulkan
yutuqlarga erishganlar. Shu sababli, notiqlik san’ati va nutq madaniyatining naza-
riyasiga, uning cheksiz tarbiyaviy ahamiyatiga ilk marotaba qadimgi Yu-
nonistonda asos solinganligi ilmiy adabiyotlarda bayon etiladi. Yunonis-tonda
epos, lirika, drama, haykaltaroshlik, musiqa va me’morchilik san’atlari bilan birga
notiqlik san’ati ham murakkab va muhim san’at asari sifatida e’tirof etilgan.
Notiqlik san’atini davlatning muhim ijtimo-iy-siyosiy ishlariga taalluqli
faoliyatdagi ahamiyati uchun hamda yosh avlodni tarbiyalashda ular ongi va
tafakkuriga qizg‘in ta’sir etuvchi murakkab vosita ekanligi uchun Yunonistonda
uni “San’atlar shohi” deb atashgan.
Eramizdan avvalgi V asr Yunonistonda “Notiqlik san’ati”ning eng
takomillashgan va rivojlangan davri hisoblanadi. Bu davrda notiqlik san’atining

quyidagi uchta qonuniyati qizg‘in takomillashtirilib, notiq-ning unga jiddiy e’tibor
berishi talab qilingan:
 tinglovchiga tushuntirish (ma’lum bir g‘oyani);
 tinglovchining tafakkurini uyg‘otish (fikrini, ongini, maqsadini);
 tinglovchini o‘ziga jalb qilish (huzur-halovat va qoniqish hissini uyg‘otish
asosida).
Notiqlar ushbu qonuniyatlarga amal qilgan holda “tinglovchilarga halovat
bag‘ishlash” orqali odamlarni ezgulikka, adolatparvarlikka, va-tan oldidagi
burchlariga sadoqatli bo‘lishga, eng yaxshi insoniy fazilat-larga amal qilib, ularni
doimo bajarishga, odob va axloq qoidalariga rioya qilishga chorlar edilar. Bu
ularning asosiy vazifasi hisoblanardi. Yuno-nistonda notiqlik san’atini chuqur
egallagan, o‘zlarining go‘zal va chi-royli nutqlari hamda noyob asarlari bilan
jamiyatda hurmat va e’tibor qozongan Sokrat (Suqrot), Platon (Aflotun), Dinarx,
Giperid, Gorgiy (Horgiy), Isokrat, Isey, Esxil, Demosfen, Sitseron, Kvintilian kabi
namo-yondalar Yunonistonning mashhur davlat arboblari bo‘lib yetishganlar.
Yunon notiqlari og‘zaki nutqning shakl va qonuniyatlarini, mulohaza va isbot
kabi mantiq ilmining qoidalarini chuqur o‘zlashtirganlar. Ular o‘z fikrlari va
tuyg‘ularini ruhan o‘quvchilar hamda tinglovchilar tafak-kuri va ongiga chuqur
singdira olganlar va keskin ta’sir o‘tkazganlar. Har bir notiq o‘z ustida yillab
tinimsiz mashg‘ulotlar olib borgan, sehrli ovoz sohibi bo‘lish uchun nutq
texnikasining barcha qonuniyatlariga amal qilganlar. Ular o‘zlarining ta’sirchan
nutqlarini namoyish qilish bilan notiqlik san’atini “Mafkuraviy va siyosiy kurash
hamda yosh avlodni tarbiyalash quroli” deb hisoblaganlar va buni o‘z
faoliyatlarida isbotlab berganlar.
Mashhur yunon faylasufi Sokrat (eramizdan avvalgi 469 ─ 399 yillar)
o‘quvchilarga ta’lim-tarbiya berishda munozara, savol-javob usulini joriy qilib,
ushbu usul orqali suhbat metodiga asos solgan.
Sokratning shogirdi Platon esa o‘z ustozi g‘oyalarini davom ettirib, savol-
javobni notiqlik san’atining bir shakli sifatidagi ahamiyatini o‘z asarlarida yoritadi
hamda uni inson tafakkuri va ongini, dunyoqarashini og‘zaki nutq bilan boyituvchi

noyob uslub sifatida baholab, uni maz-munan amaliy va nazariy jihatdan yanada
boyitdi.
Yunonistonda notiqlik san’atining har tomonlama takomillashishi Demosfen
(eramizdan avvalgi 384─322 yillar) nomi bilan uzviy bog‘-langan. U yoshlik
yillaridanoq notiqlik san’atiga qiziqdi. Tug‘ma duduq bo‘lishiga qaramasdan,
o‘quvchi va tinglovchilarning istehzolariga bar-dosh berib, qizg‘in va shiddatli
mehnati bilan notiqlik mahoratini namo-yish eta olgan. Faqat Demosfen
Yunonistonda notiqlik san’atining yetuk namoyodasi, ya’ni o‘z davrida “notiqlik
san’atining elitasi” sifatida mashhur bo‘ldi. U davlat tribunasini notiqlik san’atiga
asoslangan siyosiy va mafkuraviy kurash maydoniga aylantirdi.
Demosfenning notiqlik san’ati to‘g‘risidagi g‘oyalarini uning shogirdi
faylasuf, notiq va siysiy arbob S itseron Mark Tulliy (eramizdan avvalgi 106─43
yillar) davom ettiradi. Qadimgi Yunonistonda nutq mahorati, uni takomillashtirish
yo‘llari, nazariyasi va tarixi bo‘yicha o‘z tajribalaridan kelib chiqib Sitseronning
19 ta asari, 800 dan ziyod maktublari hozirgi kunga qadar saqlanib qolgan.
Sitseronning notiqlik san’ati tarixiga bag‘ishlangan “Brut”, “Notiqlik san’ati
namoyondalari”, “Notiq”, “Notiqlik haqida” kabi asarlari shular jumlasidandir.
Notiqlik san’atining ulkan imkoniyatlarini, odamlarni va jamiyatni boshqarishda
qudratli qurol ekanligini ta’kidlab, uni davlatning siyosiy jihatdan bosh quroli deb
hisoblaydi. Shu sababli har bir davlat rahbari va davlat arbobi notiqlik san’atining
cheksiz imkoniyatlarini chuqur egallashi lozimligini aytadi. Sitseronning notiqlik
san’ati nazariyasida “Ideal notiq” haqidagi g‘oyalari muhim ahamiyatga ega.
Uning fikricha, “Ideal notiq egasi yuksak ma’naviyatli, chuqur bilimga ega,
tafakkuri boy faylasuf bo‘lishi kerak.” Ideal notiqlar tinglovchilar qalbiga va his
tuyg‘ulariga tez, chuqur kirib borishi, ularning kayfiyatini, ruhiyatini bilib, shodlik
va sevinch tuyg‘ularini, yoki aksincha, g‘azab va nafratini ta’sirchan nutqi asosida
uyg‘ota olishi lozim.
Sitseron tomonidan ishlab chiqilgan va nazariy hamda amaliy jihatdan
asoslangan notiqlik san’ati haqidagi ma’lumotlarni, tizimlar va uslublarni rimlik
Kvintilian (eramizdan avvalgi 35-95 yillar) ma’lum bir tartibga keltirib,

tabaqalashtirib, undan notiqlik san’ati sohasi bo‘yicha faoliyat ko‘rsatuvchilar
unumli foydalanishlari uchun qayta ishlab chi-qadi. U notiqlik san’atining
balandparvoz, asabga teguvchi teatr artist-lariga xos ovoz ritorikasiga qarshi edi.
Kvintilianning fikricha, notiq tashqi ovoz natijalari bilan emas, balki ilmiy asosga
ega bo‘lgan, maz-munan boy, mukammal va “tiniq” nutq orqali ulkan yutuqlarga
erishishi mumkin. U “Tarbiya haqida” nomli asarida o‘z nazariyalariga asoslanib,
notiqlik san’atini o‘rganish metodikasini yaratdi. Faylasuf olim o‘z asarida ilk bor
notiqlik san’atining ta’lim-tarbiya maskanlarida bolalar bilimi, ongi va tafakkuriga
ijobiy ta’siri haqidagi g‘oyalarini ilgari surdi. Kvintilian o‘qituvchilar va
tarbiyachilarning qizg‘in faoliyat olib borishlari uchun notiqlik san’atini
mukammal o‘rganishga doir o‘zining metodikasini taqdim etdi. Ushbu metodika
notiqlik san’ati tarixida ulkan ahamiyatga ega va hozirgi davrda ham o‘z
qimmatini yo‘qotmagan.
Sharq mutafakkirlari notiqlik san’ati haqida
Mamlakatimizda notiqlik san’atining rivojlanishi O‘rta Osiyo madaniyati
tarixi bilan bog‘liq bo‘lib, nutq madaniyati hamisha o‘ziga xos mavqega ega bo‘lib
kelgan. O‘rta Osiyoda notiqlik san’atining xusu-siyatlari shundan iborat ediki, u
eng avval o‘sha davr tuzumining manfa-atlariga xizmat qilar edi. Bu davrda
notiqlik san’ati ustalarini nadimlar, qissago‘ylar, masalgo‘ylar, badihago‘ylar,
qiroatxonlar, muammogo‘ylar, voizlar, go‘yandalar, maddohlar, qasidaxonlar deb
yuritilishi ham ana shundan dalolat beradi. Movarounnahrda notiqlik san’ati
voizlik deb atalgan. Voizlik, ya’ni va’zxonlik «Qur’on»ni targ‘ib qilish bilan
mush-tarak holda so‘zning ahamiyati, ma’nosini anglatgan. «Va’z» so‘zi arab
tilidan pand- nasihat ma’nosini beradi. Va’z aytuvchi, nutq so‘zlovchi shaxs Voiz
deb atalgan. Voizlik san’ati tinglovchining, jamoaning ongi-ga, his tuyg‘usiga
ta’sir etish mahorati bo‘lib, qadimgi Sharqda hukm-dorlar ushbu san’at
namoyondalari xizmatini yuksak darajada qadrla-ganlar. IX asrdan boshlab, davlat
hukmdorlari notiqlik bilan bog‘liq barcha tadbirlarni maxsus tayyorgarlikka ega
so‘z ustalariga yuklab, ular-ni “voizlar” deb ataganlar.

Markaziy Osiyoda XII asrdan boshlab voizlik san’ati nazariyasi va
amaliyotini targ‘ib qiluvchi ko‘plab ilmiy va uslubiy risolalar yozilgan. Jumladan,
allomalar Abu Nasr Forobiy “Fozil odamlar shahri”, Unsurul Maoliy Kayqovus
“Qobusnoma”, Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig”, Alisher Navoiy “Majolis un-
nafois”, “Nazmul-javohir”, Husayn Voiz Koshifiy “Dah majlis”, “Mahzan ul-
insho”, Ali Yazdiy “Zafarnoma”, Xondamir “Makorim ul-axloq”, Voiz
Samarqandiy “Ravozat ul-voizin”, Muhammad Rafiq Voiz “Avbob ul-jinon”,
Quraysh Saidiy “Anis ul-voizin” kabi o‘zlarining asarlari bilan “voiz”lik san’ati
xazinasiga munosib hissa qo‘shganlar.
Voizlik san’ati namoyondalari tinglovchilarning ijtimoiy va siyosiy mavqei
hamda lavozimlarini hisobga olgan holda uch yo‘nalish bo‘yicha faoliyat
ko‘rsatishgan. Birinchisi, sultoniyot, ya’ni hukmdorlar hamda yuqori tabaqali
a’yonlar uchun mo‘ljallangan va’zxonlik bo‘lib, unda hamdu sanolar aytilgan,
ularning obro‘ e’tibori, martabasi, faoliyatlari ulug‘lanib maqtalgan. Ikkinchisi,
jihodiya, ya’ni vatan himoyachilariga mo‘ljallangan va’zxonlik bo‘lib, unda
vatanparvarlik, jangovarlik, botirlik, qahramonlik, fidoyilik ulug‘langan,
dushmanga nisbatan shafqatsiz bo‘lish ifodalangan. Uchinchisi, g‘aribona deb
atalib, asosan mamlakatning oddiy fuqarolariga mo‘ljallangan va’zxonlikdir, unda
barcha fuqarolar asosan itoatkorlikka, mehnatsevarlikka chaqirilgan. Voizlikning
har bir yo‘nalishi o‘ziga xos ohangga, usulga, jozibaga ega bo‘lgan. Voizlar nutqda
ma’lum bir muvaffaqiyatga erishish uchun har bir so‘zning, tushuncha va
ohangning badiiy jihatdan yuksak va ta’sirchanligini ta’minlab, muayyan bir fikr,
mulohaza, hukm, g‘oya, mafkura va xulosani tinglovchilarga yetkazish maqsadida
suxandonlik (ritorika) fanini puxta o‘zlashtirishgan.
Buyuk qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy (973-1048) o‘zining «Geodeziya»
asarida har bir fanning paydo bo‘lishi va taraqqiy etishi inson hayotidagi zaruriy
ehtiyojlar talabi bilan yuzaga kelishini ta’kidlab, notiqlik san’atining ildizlari
bo‘lmish grammatika, aruz va mantiq fanlari ham shu ehtiyojlarning hosilasidir
degan g‘oyani ilgari surgan.

Ulug‘ vatandoshimiz Abu Nasr Forobiy to‘g‘ri so‘zlash, to‘g‘ri mantiqiy
xulosalar chiqarish, mazmundor va go‘zal nutq tuzishda leksikologiya, grammatika
va mantiqning naqadar ahamiyati cheksizligi haqida shunday deydi: “Qanday qilib
ta’lim berish va ta’lim olish, fikrni qanday ifodalash, bayon etish, qanday so‘rash
va qanday javob berish masalasiga kelganimizda, bu haqda bilimlarning eng
birinchisi jismlarga va hodisalarga ism beruvchi til haqidagi ilmlar deb
tasdiqlayman...” Forobiy “Fozil odamlar shahri” asarida mudarrisning “so‘zlari
aniq bo‘lsin, fikrini va aytmoqchi bo‘lgan mulohazalarini ravon va ravshan bayon
eta olsin... Bilish va o‘qishga muhabbati bo‘lsin, o‘rganmoqchi bo‘lgan bilimini
charchashni sezmasdan, osonlik bilan o‘zlashtira olsin” deydi.
Unsurul Maoliy Kayqovus tomonidan 1082-1083 yillarda yaratilgan, qadimgi
Sharq pedagogikasining ajoyib namunalaridan biri hisoblangan «Qobusnoma»da
ham nutq odobi va madaniyati haqida ibratomuz fikrlar bayon etilgan. Muallif
farzandiga qilgan nasihatlari orqali o‘quvchini yoqimli, muloyim, o‘rinli
so‘zlashga, behuda gapirmaslikka undaydi. So‘zlaganda o‘ylab, har bir fikrdan
kelib chiqadigan xulosalarni ko‘z oldiga keltirib gapirish kerakligini, kishi aql-
idrokli bo‘lishi, o‘zini xalq orasida omiy, kamtar tutishi lozimligini eslatib,
mahmadonalik qilish, ko‘p gapirish donolik belgisi emasligini ta’kidlaydi, hamda
“Odamlarda mavjud barcha qobiliyatlarning eng yaxshisi nutq qobiliyatidir”
deydi. “Ey farzand, agar sen har qanday notiq bo‘lsang ham, o‘zingni bilgan-
lardan pastroq tutgil, toki so‘z bilimdonligi vaqtida bekor bo‘lib qolma-gaysan.
Ko‘p bilu, oz so‘zla, kam bilsang, ko‘p so‘zlama, chunki aqlsiz kishi ko‘p
so‘zlaydi, deganlarki, jim o‘tirish salomatlik sababidir. Ko‘p so‘zlovchi aqlli odam
bo‘lsa ham, xalq uni aqlsiz deydi...” - deb uqtiradi alloma. U axloqlilikning
birinchi belgisini suxandonlikda deb biladi. “Suxango‘ylar notiqlikda rost so‘zlash
kerak. So‘zlaganda andishalik bo‘lish, sovuq so‘zlik bo‘lmaslik, kam gapirish,
kamtarlik, birovning so‘zini diqqat bilan eshitish ularning burchidir” deb
ta’kidlaydi.
Ulug‘ shoir Yusuf Xos Hojib turkiy xalqlarning XII asrdagi ajoyib badiiy
yodgorligi bo‘lgan “Qutadg‘u bilig” (“Baxt keltiruvchi bilim”) asarida so‘zlarni

to‘g‘ri tanlash va to‘g‘ri qo‘llash haqida “Bilib so‘zlasa so‘z bilig sanalur” degan.
Mutafakkir so‘zlovchini tilning ahamiyatini tushungan holda, hovliqmasdan,
so‘zning ma’nolarini yaxshi anglab, nutqni ravon qilib tuzishga chaqiradi va
so‘zning qudratini shunday ifodalaydi:
Kishi so‘z tufayli bo‘ladi malak,
Ortiq so‘z qiladi bu boshni egik,
Tilingni avayla – omondir boshing,
So‘zingni avayla uzayar yoshing.
Adib Ahmad Yugnakiy (XII-XIII) ham mudarrislarni so‘zlaganda nutqni
o‘ylab, shoshilmasdan, aql-idrok bilan tuzishga, keraksiz, bema’ni so‘zlarni
ishlatmaslikka, mazmundor so‘zlar izlab topishga chaqiradi, Noto‘g‘ri tuzilgan
nutq tufayli keyin xijolat chekib yurmagin, deb so‘zlovchini ogohlantiradi:
Uquv so‘zla, so‘zni eva so‘zlama,
So‘zing kizla, keyin, boshing kizlama.
(So‘zni uqib so‘zla, shoshib gapirma, keraksiz, yaramas so‘zlarni yashir,
yaramas gaping tufayli keyin boshingni yashirib yurma.)
Nutq odobi deb yuritilgan qoida va ko‘rsatmalarda sodda va o‘rinli gapirish,
qisqa va mazmundor so‘zlash, ezmalik laqmalikni qoralash, keksalar, ustozlar
oldida nutq odobini saqlash, to‘g‘ri, rost va dadil gapi-rish, yolg‘onchilik,
tilyog‘lamalikni qoralash va boshqa qonuniyatlar to‘g‘risida fikr yuritiladi.
Buyuk alloma Abdurahmon Jomiy o‘z adabiy merosida so‘z va nutq-ning
qudrati naqadar ulug‘ligini, tildek insonga chiroyli libos kiydirguvchi vosita hech
qayerda bo‘lmasligini bayon etgan:
Tildagi ketma-ket xatoga hayhot,
Chiroyli kiyimlar berolmas najot.
So‘zni kiyimingdek bekamu ko‘st qil,
Yoki kiyimingni so‘zingga rost qil.
Mutafakkir Alisher Navoiy davlat arbobi sifatida, o‘zbek mumtoz adabiy
tilining homiysi bo‘lgan buyuk shoirdir. Alisher Navoiy turkiy tilda go‘zal nutq
tuzishning bayroqdori sifatida, o‘zining butun ijodiy merosi bilan o‘zbek tili

boyliklarini namoyon etdi. Navoiy o‘zbek adabiy tilida buyuk asarlar yaratish
mumkinligini va shu bilan o‘zbek xalqini butun jahonga mashhur qilishni isbotlab
berdi. Shoir o‘zining “Muho-kamatul-lug‘atayn” asarida har bir tilning ijobiy va
salbiy tomonlari bor-ligini eslatib o‘tadi. Alisher Navoiyning “Muhokamatul-
lug‘atayn”, “Mah-bub-ul-qulub”, “Nazmul-javohir” asarlari o‘zbek tilida nutq
tuzishning go‘zal namunalari bo‘lishi bilan birga, uning yuksalishiga ham katta
hissa qo‘shdi. U o‘zining “Mahbub-ul-qulub” asarida shunday yozadi: “Til
muncha sharaf birla nutqning holatidir va ham nutedurki, agar nopisand zohir
bo‘lsak, boshning ofatidir...” ya’ni, til shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir,
agar u o‘rinsiz ishlatilsa boshning ofatidir.

FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar:
1. Хоliqоv А. Pеdаgоgik mаhоrаt (darslik). -T., 2011.
2. Аzizхodjаеvа N.N. Pеdаgоgik texnologiya va pеdаgоgik mаhоrаt (o‘quv
qo‘llanma) . –T., 2006.
3. Зиёмухаммедов Б. Педагогик махорат асослари. (ўқув қўлланма). -Т.,
2009.
4. Боубекова Г.Д., Холикова Г.Т., Магзумова Г. Педагогичес k ое
мостерство. Учебное пособия. Т.: 2002
Qo‘shimchа аdаbiyotlаr
1. Ibragimov X., Yoldoshev U. va boshqalar Pеdаgоgik psixologiya (o‘quv
qo‘llanma) . -T., 2007.
2. Оchilоv Mаllа. Muаllim qаlb mе`mоri. – T., 2000.
3. Pirmuhаmmеdоvа M. Pеdаgоgik mаhоrаt аsоslаri.-T.: 2001.
4. Kаrimоvа V. “Mustаqil fikrlаsh” mеtоdik qo‘llаnmа. -T.: - 2000 y.
5. Hаmdаmоvа M. Yoshlаrning intеllеktuаl sаlоhiyatini rivоjlаntirish
mехаnizmining pеdаgоgik-psiхоlоgik аsоslаri (uslubiy tаvsiyalаr), 2007.
6. Tоlipоv O‘.Q., Usmоnbоеvа M. Pеdаgоgik tехnоlоgiyalаrning tаtbiqiy
аsоslаri.-T.. 2006.
7. Hоdiеv B.Y., Bоltаbаеv M.R. “Оliy o‘quv yurtidаgi tаrbiyaviy ishlаrgа
psiхоlоgik yondаshuvlаr”. -T.: 2009.

Nutq texnikasi va notiqlik madaniyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish