Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 56.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Nutqdagi fonemalar. Unli va undosh fonemalar paradigmasi

Купить
Nutqdagi fonemalar.  Unli va undosh fonemalar
paradigmasi
Reja
1. Nutqdagi tovushlar.Akkomodatsiya.Assimilyatsiya.
2. Bo‘g‘inning mohiyati.
3. Bo‘g‘in yasovchi unli fonemalar.
4. Bo‘g‘inning tuzilishi.
5. Unli fonemalar paradigmasi
6. Undosh fonemalar paradigmasi N u t q d a   t o v u s h l a r   b i r - b i r i g a   t a ’ s i r   e t i b ,   a r t i k u l y a t s i y a d a   t u r l i
x i l   o ‘ z g a r i s h l a r   k e l t i r i b   c h i q a r a d i . H a r   b i r   t i l d a   u s h b u   t u r d a g i
o ‘ z g a r i s h l a r n i   a m a l g a   o s h i r a d i g a n   o ‘ z   q o n u n l a r i   m a v j u d .   U l a r d a n
a s o s i y l a r i   a k k o m o d a t s i y a     ( f o n e t i k   a d a p t a t s i y a )   v a   a s s i m i l y a t s i y a
( f o n e t i k   o ‘ x s h a t i s h )   j a r a y o n l a r i d a   a m a l g a   o s h a d i .
A k k o m o d a t s i y a   u n l i l a r   v a   u n d o s h l a r   o ‘ r t a s i d a   s o d i r   b o ‘ l i b ,
y o n m a - y o n   k e l g a n   t o v u s h l a r   a r t i k u l y a t s i y a s i n i n g   q i s m a n
m o s l a s h u v i   b i l a n   b e l g i l a n a d i .   H o z i r g i   r u s   t i l i ,   m a s a l a n ,
u n l i l a r n i n g   y u q o r i   d a r a j a d a   a d a p t a t s i y a l a n i s h   x u s u s i y a t i g a   e g a
e k a n l i g i   b i l a n   x a r a k t e r l a n a d i   ( T a q q o s l a y m i z :     м а л - м я л ,   р а д - р я д ,
л у к - л ю к ,   м и л - м ы л ) .   I n g l i z   t i l i   u c h u n   e s a   a d a p t a t s i y a l a n i s h
x u s u s i y a t i   u n c h a l i k   x o s   b o ‘ l m a g a n l i g i   s a b a b l i   o ‘ q u v c h i l a r
k o ‘ p i n c h a   u n i   p a y q a m a y d i l a r .   M a s a l a n ,   [ l ] d a n   o l d i n   k e l g a n
[ e ] n i n g   a n c h a   o c h i q   t a l a f f u z   q i l i n i s h i   –   [ f e l ] ,   [ j ] d a n   o l d i n   k e l g a n
[ u : ] n i n g   t a l a f f u z i –   [ n j u : ]   s e z i l m a y d i   v a   h o k a z o .
A s s i m i l y a t s i y a   i k k i t a   u n l i   y o k i   i k k i t a   u n d o s h   o ‘ r t a s i d a   s o d i r
b o ‘ l a d i .   A s s i m i l y a t s i y a   t o ‘ l i q   y o k i   q i s m a n ,   r e g r e s s i v   y o k i
p r o g r e s s i v   b o ‘ l i s h i   m u m k i n .   A s s i m i l y a t s i y a   h a m m a   t i l l a r g a   x o s
b o ‘ l s a d a ,   h a r   b i r   t i l d a   t u r l i c h a   a m a l g a   o s h i r i l a d i .   Q i y o s l a n a y o t g a n
t i l l a r d a   a s s i m i l y a t s i y a   k o ‘ p r o q   u n d o s h l a r   o ‘ r t a s i d a   s o d i r   b o ‘ l a d i .
I n g l i z   t i l i d a   a s s i m i l y a t s i y a n i n g   i k k i   t u r i   h a m   f a o l d i r :
p r o g r e s s i v   a s s i m i l y a t s i y a   -   w h a t ’ s   t h i s   [ w o t s   ð i s ] ,   v a   r e g r e s s i v
a s s i m i l y a t s i y a   –   n e w s p a p e r   [ n j u : s p e i p ə ] .   A y t i s h   j o i z k i ,
u n d o s h l a r n i n g   p r o g r e s s i v   a s s i m i l y a t s i y a s i   k o ‘ p r o q   u c h r a y d i .  
R u s   t i l i d a   e s a ,   a k s i n c h a ,   r e g r e s s i v   a s s i m i l y a t s i y a   k o ‘ p
k u z a t i l a d i .   A y n i q s a   u n d o s h l a r n i n g   j a r a n g l i l i k   v a   j a r a n g s i z l i k
x u s u s i y a t l a r i g a   k o ‘ r a   a s s i m i l y a t s i y a   k e n g   t a r q a l g a n .   M a s a l a n :
r u s . с д а л   [ з д а л ] ,   п о д   с т у л о м   [ п а т   с т у л ъ м ] ,   л о ж к а   [ л о ш к ъ ] .   I n g l i z
t i l i d a   o ‘ x s h a s h   a s s i m i l y a t s i y a   u c h r a m a y d i :   a   b i g   t a b l e   s o ‘ z
b i r i k m a s i n i   [ ə   b i g   t e i b l   ]   t a r z i d a   t a l a f f u z   q i l a m i z .   L e k i n   i n g l i z t i l i d a   r u s   t i l i d a g i   s i n g a r i   s o ‘ z l a r   b i r i k k a n d a   [ s -  ]   v a   [ z -  ]
t o v u s h l a r i   k e t m a - k e t   k e l s a ,   r e g r e s s i v   a s s i m i l y a t s i y a   s o d i r   b o ‘ l i s h i
m u m k i n .   M a s a l a n ,   i n g l i z   t i l i d a   d o e s   s h e   i b o r a s i   [ d    i ]   t a r z i d a
t a l a f f u z   q i l i n a d i .   B u n d a n   t a s h q a r i ,   r u s   t i l i d a   u n d o s h l a r n i n g
p a l a t i z a t s i y a l a n i s h i   b i l a n   b o g ‘ l i q   b o ‘ l g a n   a s s i m i l y a t i v
o ‘ z g a r i s h l a r   s o d i r   b o ‘ l a d i :   r u s .   г в о з д и   [ г в о з ’ д и ] ,   з о н т и к
[ з о н ’ т и к ] .
S h u n d a y   q i l i b ,   o ‘ r g a n i l a y o t g a n   v a   o n a   t i l l a r   n u t q i d a
t o v u s h l a r n i n g   t a b i a t i d a   s e z i l a r l i   d a r a j a d a   t a f o v u t l a r   k u z a t i l a d i .
I n g l i z   t i l i   t a l a f f u z i g a   o ‘ r g a t i s h d a   b u n d a y   o ‘ z g a r i s h l a r g a   a l o h i d a
e ’ t i b o r   q a r a t i s h   k e r a k   b o ‘ l a d i .
B o ‘ g ‘ i n n i n g   t u z i l i s h i
B o ‘ g ‘ i n n i n g   m o h i y a t i   v a   c h e g a r a s i   k a b i   m a s a l a l a r
f o n e t i k a n i n g   a s o s i y   m a s a l a l a r i d a n   b i r i   h i s o b l a n a d i .   B o ‘ g ‘ i n
o d a t d a   i k k i   j i h a t d a n   f a r q l a n a d i :     f i z i o l o g i k   v a   a k u s t i k .   F i z i o l o g i k
j i h a t d a n   b o ‘ g ‘ i n   t a s h q a r i g a   m a ’ l u m   b i r   k u c h   b i l a n   c h i q a r i l a y o t g a n
h a v o   y o r d a m i d a   t a l a f f u z   q i l i n a d i g a n   b i r   y o k i   b i r   n e c h a   t o v u s h d a n
i b o r a t d i r .   A k u s t i k   j i h a t d a n   e s a   b i r   t o v u s h   b o s h q a   t o v u s h l a r g a
n i s b a t a n   o ‘ z i n i n g   j a r a n g l i l i g i   b i l a n   a j r a l i b   t u r a d i .  
O d a t d a   u n l i   f o n e m a l a r   m o n o f t o n g l a r   h a m   d i f t o n g l a r   h a m
b o ‘ g ‘ i n   y a s a y d i .   R u s   t i l i d a   b o ‘ g ‘ i n ,   a s o s a n ,   u n l i   f o n e m a l a r s i z
m a v j u d   b o ‘ l m a y d i .   L e k i n   i n g l i z   t i l i d a   b o ‘ g ‘ i n   y a s a s h n i n g   f a r q l i
t o m o n i   s h u n d a k i ,   u n l i l a r d a n   t a s h q a r i   l ,   n ,   b a ’ z i   h o l a t l a r d a   m
o ‘ z i n i n g   o l d i d a n   k e l g a n   u n d o s h   b i l a n   b o ‘ g ‘ i n   y a s a s h i   m u m k i n .
M a s a l a n :   t a b l e   [ t e i - b l ] ,   g a r d e n   [ g a : - d n ] ,   r h y t h m   [ r i - ð m ] ,   c u r t a i n
[ k з : - t n ]   v a   h o k a z o .   R u s   t i l i d a   s o ‘ z   o x i r i d a   k e l g a n   b o ‘ g ‘ i n
t a r k i b i d a   i k k i   u n d o s h   q o ‘ l l a n i l i s h i   m u m k i n .   ( r u s .   В о п л ь ,   п е с н ь ,
ж и з н ь ) .   L e k i n   u n d o s h   b o ‘ g ‘ i n   y a s o v c h i   h i s o b l a n m a y d i .   O ‘ z   t u z i l i s h i g a   k o ‘ r a   b o ‘ g ‘ i n l a r   o c h i q     ( b o ‘ g ‘ i n   h o s i l
q i l u v c h i   t o v u s h   b i l a n   t u g a y d i g a n )     v a   y o p i q     ( b o ‘ g ‘ i n   h o s i l
q i l m a y d i g a n   t o v u s h   b i l a n   t u g a y d i g a n )   b o ’ g ’ i n l a r g a   a j r a t i l a d i :
к н и - г а ,   д е - р е - в о ,   т а м ,   б а н - т и к .
S h u   n a r s a n i   e s d a   t u t i s h   k e r a k k i ,   i n g l i z   t i l i d a g i   c h o ‘ z i q
m o n o f t o n g   v a   d i f t o n g l a r   y o p i q   b o ‘ g ‘ i n d a   h a m   o c h i q   b o ‘ g ‘ i n d a
h a m   u c h r a y d i :   b e   [ b i : ] ,   b e a t   [ b i : t ] ,   m a y   [ m e i ] ,   m i n e   [ m a i n ] .   Q i s q a
u n l i l a r   e s a ,   b a ‘ z i   b i r l a r i d a n   t a s h q a r i ,   f a q a t   y o p i q   b o ‘ g ‘ i n l a r d a
k e l a d i :   l o t   [ l o t ] ,   b o o k   [ b u k ] ,   c u p   [ k Λ p ] .
Y o p i q   b o ‘ g ‘ i n   k o ‘ p r o q   i n g l i z   t i l i   u c h u n   x a r a k t e r l i d i r .
A m a l g a   o s h i r i l g a n   s t a t i s t i k   t a h l i l   t a q q o s l a n a y o t g a n   t i l l a r d a   o c h i q
v a   y o p i q   b o ‘ g ‘ i n l a r   n i s b a t i   h a q i d a   a n i q   x u l o s a   q i l i s h g a   i m k o n
b e r a d i .  
M a t e r i a l   y i g ‘ i s h     ( h o z i r g i   i n g l i z   v a   r u s   y o z u v c h i l a r i n i n g
a s a r l a r i d a n   2 0 0 0   t a d a n   s o ‘ z   o l i n d i )   u z l u k s i z ,   y a l p i   t a n l a s h   m e t o d i
a s o s i d a   o l i b   b o r i l d i   ( y u k l a m a l a r ,   p r e d l o g l a r ,   b o g ‘ l o v c h i l a r ,
a r t i k l l a r   h i s o b g a   o l i n m a d i ) .   O c h i q   v a   y o p i q   b o ‘ g ‘ i n l a r n i n g
o ‘ r t a c h a   i s h l a t i l i s h   c h a s t o t a s i n i   a n i q l a b ,   i n g l i z   t i l i d a   o c h i q
b o ‘ g ‘ i n   6 3 % ,   y o p i q   b o ‘ g ‘ i n   3 7   % n i   t a s h k i l   e t i s h i   a n i q l a n d i .   R u s
v a   u k r a i n   t i l l a r i d a   e s a   t e s k a r i   h o l a t   k u z a t i l d i :   o c h i q   b o ‘ g ‘ i n l a r   6 6
v a 7 3   % n i ,   y o p i q   b o ‘ g ‘ i n l a r   e s a   3 4   v a   2 7   %   n i   t a s h k i l   q i l d i .  
O l i n g a n   s o ‘ z   f o r m a l a r i d a g i   b o ‘ g ‘ i n l a r   s o n i n i   s a n a s h
t a q q o s l a n a y o t g a n   t i l l a r d a   q a n a q a   b o ‘ g ‘ i n   t u p l a r i   m a v j u d l i g i
h a q i d a g i   s a v o l g a   j a v o b   b e r i s h g a   i m k o n   y a r a t d i .   I n g l i z   t i l i   k o ‘ p r o q
b i r   b o ‘ g ‘ i n l i   s o ‘ z l a r d a n   t a s h k i l   t o p g a n l i g i   a n i q l a n d i .   I n g l i z   t i l i d a
h a r   b i r   1 0 0   t a   s o ‘ z g a   5 6   t a   b i r   b o ‘ g ‘ i n l i   s o ‘ z   t o ‘ g ‘ r i   k e l s a ,   r u s
t i l i d a   e s a   u l a r n i n g   s o n i   1 0   t a g a   t o ‘ g ‘ r i   k e l a d i . . T a q q o s l a s h d a
q u l a y l i k   y a r a t i s h   u c h u n   b i r ,   i k k i ,   u c h ,   t o ‘ r t ,   b e s h   v a   u n d a n   o r t i q
b o ‘ g ‘ i n l i   s o ‘ z l a r n i n g   t i l l a r d a   o ‘ r t a c h a   i s h l a t i l i s h   c h a s t o t a s i
j a d v a l i n i   k e l t i r a m i z . J a d v a l   3 .     B o ‘ g ‘ i n   t u r l a r i g a   a j r a t i s h
T i l l a r B o ‘ g ‘ i n l a r   s o n i
1 2 3 4 5 6
I n g l i z   t i l i 5 5 , 6 3 0 , 1 1 1 , 0 2 , 7 0 , 6 -
R u s   t i l i 1 0 , 1 3 8 , 0 2 9 , 5 1 5 5 , 7 1 , 7
S h u n d a y   q i l i b ,   a y t i s h   m u m k i n k i ,   i n g l i z   t i l i d a   y o p i q
b o ‘ g ‘ i n l a r n i n g   k a t t a   s a l m o q q a   e g a   e k a n l i g i   u n d a   b i r   b o ‘ g ‘ i n l i
s o ‘ z l a r n i n g   k o ‘ p l i g i d a n d i r .   R u s   t i l i d a   e s a   b u   a k s i n c h a   b o ‘ l i b ,   i k k i
v a   u c h   b o ‘ g ‘ i n l i   s o ‘ z l a r   s o n i n i n g   k o ‘ p l i g i   u n d a   o c h i q   b o ‘ g ‘ i n l i
s o ‘ z l a r   s o n i n i n g   k o ‘ p l i g i   b i l a n   i z o h l a n a d i .   Q i y o s l a n a y o t g a n
t i l l a r d a   b o ‘ g ‘ i n l a r   x a r a k t e r i   b i l a n   s o ‘ z l a r n i n g   u z u n l i g i   o ‘ r t a s i d a
o ‘ z a r o   b o g ‘ l i q l i k   b o r l i g i   k u z a t i l a d i .  
T i p o l o g i k   n u q t a i   n a z a r d a n   b o ‘ g ‘ i n g a   a j r a t i s h   u s u l l a r i n i
t a q q o s l a s h   h a m   k a t t a   q i z i q i s h   u y g ‘ o t a d i . O d a t d a   b o ‘ g ‘ i n g a
a j r a t i l g a n d a   b o ‘ g ‘ i n   c h e g a r a s i d a   u n d o s h   h a r f   t u r a d i :   i n g l .   l a t e r
[ l e i - t ∂ ] ;   r u s .   п o - г o - д a .   B o ‘ g ‘ i n g a   a j r a t i s h d a   s o ‘ z n i n g   o r f o g r a f i k
k o ‘ r i n i s h i n i   e m a s ,   b a l k i   u n i n g   a n i q   z a r b   b i l a n   a y t i l i s h i n i   h a m
h i s o b g a   o l i s h i m i z   k e r a k .   R u s   t i l i   u c h u n   b o ‘ g ‘ i n g a   a j r a t i s h n i n g
a s o s i y   q o n u n l a r i d a n   b i r i   –   b u   k o ‘ t a r i l u v c h i   o h a n g   b i l a n   a y t i l i s h
q o n u n i d i r .   Y a ’ n i ,   b o ‘ g ‘ i n d a g i   t o v u s h l a r   k u c h s i z   z a r b   b i l a n
a y t i l u v c h i l a r d a n   k u c h l i   z a r b   b i l a n   a y t i l u v c h i l a r g a   q a r a b
j o y l a s h a d i .   M a s a l a n :   r u s :   п а - т р о н ,   м а - с л о ,   к а р - т а ,   в о й - н а .
I n g l i z   t i l i d a   e s a   s o ‘ z l a r n i   b o ‘ g ‘ i n g a   a j r a t i s h d a   u n l i l a r n i n g
c h o ‘ z i q l i k   v a   q i s q a l i g i   b i l a n   b o g ‘ l i q   b o s h q a c h a   v a z i y a t
k u z a t i l a d i .   B o ‘ g ‘ i n n i n g   f o n e t i k   c h e g a r a s i   c h o ‘ z i q   u n l i d a n   k e y i n g a
o ‘ t i b ,   u n d a n   k e y i n   k e l g a n   u n d o s h   y a n g i   b o ‘ g ‘ i n   h o s i l   q i l a d i .   A g a r
u n l i   q i s q a   b o ‘ l s a ,   u   h o l d a   u n d o s h   u s h b u   u n l i g a   q o ‘ s h i l i b   k e l a d i .
T a q q o s l a y m i z :   f a r m e r   [ f a : - m ∂ ] ,   w a t e r   [ w o : - t ∂ ] ,   r u b y   [ r u : - b i ] ,
b o o z y   [ b u : - z i ] ,   n a u g h t y   [ n o : - t i ] ,   f o r t y   [ f o : t i ] ,   l e k i n   f u n n y   [ f Λ n - i ] , b o d y   [ b o d - i ] ,   b u s y   [ b i z - i ] ,   c i t y   [ s i t - i ] ,   m o n e y   [ m Λ n - i ] ,   l e t t e r   [ l e t -
∂ ] .   Y u q o r i d a g i   b i r i n c h i   h o l a t d a   a v v a l   o c h i q   b o ‘ g ‘ i n ,   k e y i n   e s a
y o p i q   b o ‘ g ‘ i n   y a s a l y a p t i .
R u s   t i l i d a   b u n d a y   h o l a t l a r d a   o c h i q   b o ‘ g ‘ i n   k e l a d i :   r u s .   в о -
д а ,   с и - т о ,   р е - к а ,   м я - т а .
R u s   t i l i d a   b o ‘ g ‘ i n   c h e g a r a s i   u n l i d a n   k e y i n ,   u n d o s h d a n   o l d i n
o ‘ t a d i .   U s h b u   h o d i s a   t a q q o s l a n a y o t g a n   t i l l a r d a   b o ‘ g ‘ i n
t u z i l i s h i d a g i   a s o s i y   f a r q l a r   h i s o b l a n a d i .
U n l i   f o n e m a l a r   p a r a d i g m a s i .   T i l n i n g   k o ‘ t a r i l i s h i   d a r a j a s i  
( y u q o r i ,   o ‘ r t a   q u y i )   v a   l a b l a n i s h - l a b l a n m a s l i k   b e l g i l a r i   k u c h l i  
p o z i t s i y a d a g i   u n l i   f o n e m a l a r n i n g   a s o s i y   b e l g i l a r i   b o ‘ l i b ,   b u  
u l a r n i n g   s i s t e m a   h o s i l   q i l u v c h i   b e l g i l a r i   s a n a l a d i .   U n l i l a r n i n g   t i l  
g o r i z o n t a l   h o l a t i g a   k o ‘ r a   ( o l d   q a t o r ,   o ‘ r t a   q a t o r   v a   o r q a   q a t o r )  
b e l g i l a r i   a s o s i y   h i s o b l a n m a y d i .   C h u n k i   b u   b e l g i l a r   u l a r g a   n u t q i y  
y o n d o s h   t o v u s h l a r   t a ’ s i r i d a   o ‘ z g a r i b   t u r a d i .   M a s a l a n ,   [ q ]   u n d o s h i  
b i l a n   q o ‘ s h n i c h i l i k   m u n o s a b a t i d a   [ a ]   u n l i s i   t i l   o r q a l i k   x o s s a s i g a  
e g a   b o ‘ l s a ,   [ k ]   u n d o s h i   q u r s h o v i d a   o ‘ z   h o l a t i n i   s a q l a y d i .
U n l i   f o n e m a l a r   y a x l i t   t i z i m n i   t a s h k i l   e t i b ,   b u   t i z i m   h a m   o ‘ z  
n a v b a t i d a     t i z i m c h a l a r g a   b o ‘ l i n a d i .   [ i ]   v a   [ u ]   f o n e m a l a r i   « y u q o r i  
t o r »   b e l g i s i   o s t i d a   b i r l a s h i b ,   b u n d a y   b e l g i g a   e g a   b o ‘ l m a g a n  
f o n e m a l a r d a n   a j r a l a d i .   B i r o q   [ i ]   v a   [ u ]   k i c h i k   p a r a d i g m a s i  
a ’ z o l a r i   f a r q l o v c h i   b e l g i l a r i   ( [ i ] - l a b l a n m a g a n l i k   v a   [ u ]   -  
l a b l a n g a n l i k   b e l g i l a r i )   a s o s i d a   o ‘ z   m u s t a q i l l i k l a r i n i   s a q l a b   q o l a d i
v a   z i d d i y a t d a   t u r a d i .   [ e ] - [ o ‘ ]   t i z i m c h a s i   « o ‘ r t a   k e n g »   b e l g i s i g a  
k o ‘ r a   [ i ] - [ u ]   t i z i m c h a s i d a n   h a m ,   [ e ] - [ o ]   t i z i m c h a s i d a n   h a m  
f a r q l a n a d i .
D e m a k ,   u n l i   f o n e m a l a r n i n g   h a r   b i r i   i k k i   b e l g i d a n   i b o r a t d i r :
[ i ] - y u q o r i ,   l a b l a n m a g a n
[ u ] - y u q o r i ,   l a b l a n g a n [ e ] - o ‘ r t a ,   l a b l a n m a g a n
[ o ‘ ] - o ‘ r t a ,   l a b l a n g a n
[ a ] - q u y i ,   l a b l a n m a g a n
[ o ] - q u y i   l a b l a n g a n .
T i l n i n g   k o ‘ t a r i l i s h   d a r a j a s i   b i r l a s h t i r u v c h i   b e l g i   b o ‘ l g a n d a  
( m a s a l a n ,   [ i ] ,   [ u ]   u n l i l a r i   « t o r l i k »   b e l g i s i   o s t i d a   b i r l a s h a d i )  
l a b l a n g a n l i k - l a b l a n m a g a n l i k   f a r q l o v c h i   b e l g i   s a n a l a d i :   [ i ] -
l a n l a n m a g a n ,   [ u ] - l a b l a n g a n .   « L a b l a n g a n l i k »   b i r l a s h t i r u v c h i   b e l g i  
b o ‘ l g a n d a ,   t i l n i n g   k o ‘ t a r i l i s h   d a r a j a s i   f a r q l o v c h i   b e l g i   s a n a l a d i .  
M a s a l a n ,   [ i ] ,   [ e ] ,   [ a ]   u n l i l a r i   « l a b l a n m a g a n l i k »   u m u m i y  
b i r l a s h t i r u v c h i   b e l g i s i g a   e g a ,   b i r o q   « y u q o r i »   ( [ i ] ) ,   « o ‘ r t a »   ( [ e ] ) ,  
« q u y i »   ( [ a ] )   l i k   b e l g i l a r i     f o n e m a l a r n i n g   f a r q l o v c h i   b e l g i l a r i  
s a n a l a d i .
M a ’ l u m   b o ‘ l a d i k i ,   o ‘ z b e k   t i l i d a   u n l i   f o n e m a l a r   b i r   b e l g i  
a s o s i d a   u c h   ( t o r   u n l i l a r ,   o ‘ r t a   u n l i l a r ,   k e n g   u n l i l a r )   v a   i k k i   a ’ z o l i  
z i d d i y a t n i   ( l a b l a n g a n   u n l i l a r ,   l a b l a n m a g a n   u n l i l a r ) ,   i k k i   b e l g i  
( « t i l n i n g   k o ‘ t a r i l i s h   d a r a j a s i   v a   l a b l a n g a n l i - l a b l a n m a g a n l i k   b i r g a  
o l i n a d i » )   a s o s i d a   o l t i   a ’ z o l i   z i d d i y a t n i   h o s i l   q i l a d i .  
U n d o s h   f o n e m a l a r   p a r a d i g m a s i .     K u c h l i   z i d d i y a t d a g i   u n d o s h
f o n e m a l a r n i   f a r q l o v c h i   a s o s i y   b e l g i l a r   q u y i d a g i l a r   h i s o b l a n a d i :
a ) h o s i l   b o ‘ l i s h   o ‘ r n i g a   k o ‘ r a ;
b ) h o s i l   b o ‘ l i s h   u s u l i g a   k o ‘ r a ;
v ) o v o z   v a   s h o v q i n   i s h t i r o k i g a   k o ‘ r a ;
H o z i r g i   o ‘ z b e k   a d a b i y   t i l i d a   2 4   t a   u n d o s h   f o n e m a   b o r .   B o s h q a
s a t h   b i r l i k l a r i d a   b o ‘ l g a n i   k a b i ,   f o n e m a l a r n i n g   h a m   a s o s i y  
b e l g i l a r i   k o r r e l y a t i v   v a   k o r r e l y a t i v   b o ‘ l m a g a n   b e l g i l a r g a   a j r a l a d i .
Z i d d i y a t d a   t u r g a n   f o n e m a l a r n i n g   b i r i d a   b o r ,   a m m o   i k k i n c h i s i d a  
m a v j u d   b o ‘ l m a g a n   b e l g i   k o r r e l y a t i v   b e l g i   d e y i l a d i .   M a s a l a n ,   [ b ] - [ p ]   z i d l a n i s h b d a   j a r a n g l i - j a r a n g s i z l i k   k o r r e l y a t i v   b e l g i d i r .   A m m o  
t i l   o l d i   v a   p o r t l o v c h i l i k   b e l g i s i   h a r   i k k a l a   f o n e m a   u c h u n   h a m   x o s  
b o ‘ l g a n l i g i   s a b a b l i   k o r r e l y a t i v   b o ‘ l m a g a n   b e l g i   d e y i l a d i .  
S h u n i n g d e k ,   [ x ]   u n d o s h i d a   j a r a n g s i z l i k   b e l g i s i   m a v j u d .   A m m o  
s h u   b e l g i   a s o s i d a   u n i   b o s h q a   f o n e m a   b i l a n   z i d   q o ‘ y i b   b o ‘ l m a y d i .  
C h u n k i   [ p ]   f o n e m a s i n i n g   j a r a n g l i   j u f t i   [ b ]   f o n e m a s i d i r .   [ x ]  
f o n e m a s i n i n g   e s a   j a r a n g l i   j u f t i   o ‘ z b e k   t i l i   f o n o l o g i k   t i z i m i d a  
m a v j u d   e m a s .
O ‘ z b e k   t i l i d a g i   8   t a   f o n e m a   u c h u n   « j a r a n g l i - j a r a n g s i z l i k »  
k o r r e l y a t i v   b e l g i   h i s o b l a n a d i :
[ b ] - [ p ] ,       [ d ] - [ t ] ,       [ k ] - [ g ] ,     [ s ] - [ z ]     [ j ] - [ c h ] ,   [ j ] - [ s h ] ,   [ g ‘ ] - [ q ] ,  
[ v ] - [ f ]  
« J a r a n g l i - j a r a n g s i z l i k »   b e l g i s i   a s o s i d a   k o r r e l y a t i v  
m u n o s a b a t g a   k i r i s h m a y d i g a n   f o n e m a l a r n i n g   j a r a n g l i   y o k i  
j a r a n g s i z   j u f t i   b o ‘ l m a y d i .   M a s a l a n :   [ s ] ,   [ l ] ,   [ k ] ,   [ m ] ,   [ y ] ,   [ x ] ,   [ n ] ,  
[ r ] ,   [ n g ] .   Q u l a y   v a z i y a t   t u g ‘ i l i s h i   b i l a n   n u t q d a   j a r a n g l i   f o n e m a l a r  
j a r a n g s i z l a n i b ,   j a r a n g l i - j a r a n g l i l i k   z i d d i y a t i     m o ‘ ’ t a d i l l a s h a d i .
F o n e m a l a r n i n g   a s o s i y   k o r r e l y a t i v   b e l g i l a r i   f a r q l o v c h i   b e l g i  
h i s o b l a n a d i .   M a s a l a n ,   [ s ]   f o n e m a s i n i n g   j a r a n g s i z l i k ,   [ z ]  
f o n e m a s i n i n g   j a r a n g l i l i k   b e l g i s i   f a r q l o v c h i   b e l g i d i r .
U n d o s h   f o n e m a l a r d a   h a m   a s o s i y   b e l g i   f a r q l o v c h i l i k   d a r a j a s i d a
b o ‘ l m a s l i g i   m u m k i n .   M a s a l a n ,   [ m ]   f o n e m a s i n i n g   j a r a n g l i l i k  
b e l g i s i   f a r q l o v c h i   b e l g i   s a n a l a d i .   C h u n k i   f o n e m a   x u d d i   s h u  
b e l g i s i   a s o s i d a   b o s h q a   f o n e m a   b i l a n   z i d d i y a t l i   j u f t l i k   h o s i l   q i l a  
o l m a y d i .
U n d o s h   f o n e m a l a r   a r t i k u l y a t s i o n   o ‘ r n i g a   k o ‘ r a   q u y i d a g i   b i n a r  
z i d d i y a t l i   m u n o s a b a t l a r g a   k i r i s h a d i : a ) « l a b - l a b   -   t i l   o l d i » :   [ p ] - [ t ] ;     [ e ] - [ d ] ;   [ m ] - [ n ] ;   [ f ] - [ s ] ;   [ v ] - [ z ] ;  
[ f ] - [ s h ] ;     [ v ] - [ l ] ;   [ v ] - [ r ] ;
b ) « l a b - l a b   -   t i l   o ‘ r t a »   [ f ] - [ y ] ;   [ v ] - [ y ] ;          
v ) « l a b - l a b     -   t i l     o r q a »   [ p ] - [ k ] ;   [ b ] - [ k ] ;   [ f ] - [ x ] ;   [ v ] - [ g ] ;
g ) « l a b - l a b   -   b o ‘ g ‘ i z »   [ f ] - [ h ] ;   [ v ] -   [ h ] ;                          
d ) « t i l   o l d i   -   t i l   o r q a »   [ t ] - [ k ] ; [ t ] - [ q ] ;   [ d ] - [ g ] ; [ s - x ] ;   [ z ] - [ g ] ;   [ n ] - [ g ] ;
H o s i l   b o ‘ l i s h   u s u l i g a   k o ‘ r a   u n d o s h   f o n e m a l a r   q u y i d a g i   z i d d i y a t l i  
m u n o s a b a t l a r d a   b o ‘ l a d i :                                                                                                                      
a ) « p o r t l o v c h i - s i r g ‘ a l u v c h i » :   [ p ] - [ f ] ;   [ b ] - [ v ] ;   [ t ] - [ s ] ;   [ d ] - [ z ] ;   [ t ] -
[ s h ] ; [ k ] - [ x ] ;   [ d ] - [ j ] ; [ g ] - [ g ‘ ] ; [ k - ] [ x ] ;   [ x ] - [ q ] [ g ] - [ x ] ;                        
A y r i m   f o n e m a l a r   a f f i k a t   f o n e m a l a r   b i l a n   t e n g   q i y m a t l i   z i d d i y a t d a  
b o ‘ l a d i :   [ t ] - [ n g ] ,   [ d ] - [ d j ] ;
S i r g ‘ a l u v c h i   f o n e m a l a r   h a m   a f f r i k a t   f o n e m a l a r   b i l a n   t e n g   q i y m a t l i
z i d d i y a t   h o s i l   q i l a d i :   [ s h ] - [ c h ] ,   [ j ] - [ d j ] .
Y a n a   q u y i d a g i   z i d d i y a t l i   j u f t l i k l a r   m a v j u d :  
a ) « p o r t l o v c h i - s h o v q i n l i   -   b u r u n   s o n o n t i » :     [ b ] - [ m ] ;   [ d ] - [ n ] ;   [ g ] -
[ n ] ;
b ) « s i r g ‘ a l u v c h i   -     s o n a n t » :   [ z ] - [ l ] ;   [ j ] - [ r ] ;
v ) « s h o v q i n l i   s o n a n t   -   b u r u n   s o n a n t » :   [ v ] - [ t ] ;   [ l ] - [ n ] ;   [ r ] - [ n ] ;
g ) « y o n   s o n a n t - t i t r o q   s o n a n t » :   [ l ] - [ r ] ;
« t i t r o q   s o n a n t   - t i l   o ‘ r t a   s o n a n t » :   [ f ] - [ y ] .       A DABIYOTLAR
1. Abduazizov A.A. O’zbek tilinbing fonologiyasi va morfonologiyasi. –
T.:O’qituvchi, 1992.
2. Mengliyev B.R. Hozirgi o’zbek adabiy tili.  Fonetika-fonologiya. Grafika. Imlo. 
Leksikologiya-semasiologiya.  Leksikografiya.  I  qism  Qarshi. 2004.
3. Hamreva   Y .  va  b . Hozirgi o’zbek adabiy tilidan mashqlar t o’plami. I qism 
(Fonetika. Grafika.  Imlo ), Qarshi , Nasaf n. 2005, 85 bet
4. Nurmonov A. O’zbek tilinbing fonologiyasi va morfonologiyasi. –T.:O’qituvchi,
1992.
5. A х man о va  О .S. F о n о l о giya. M о rf о l о giуа.  Mоrfо no lоgiуа.  –M.:  Izd. MGU, 
1966.
6. SH.SHoabdurahmonov va b. Hozirgi o’zbek adabiy tili.  I   qism . 1980.
7. E. Qilichev.  Hozirgi o’zbek adabiy tili.  Buxoro . 19 99/

Nutqdagi fonemalar. Unli va undosh fonemalar paradigmasi

Купить
  • Похожие документы

  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
  • Ahmad al-farg‘oniy
  • Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha