Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 20.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O I l a V I y h u q u q l a r n I a m a l g a o s h I r I s h V a h I m o y a q I l I sh

Купить
 M A V Z U : O I L A V I Y H U Q U Q L A R N I A M A L G A O S H I R I S H V A H I M O Y A Q I L I S H . R E J A : Kirish: Oila tushunchasi Asosiy qism: 1. Oilada er-xotinning shaxsiy huquq va majburiyatlari 2. Oilaviy huquqlarni amalga oshirish va himoya qilish 3. Oilaviy munosabatlarda da’vo muddatining qo‘llanilishi . Xulosa Oila – murakkab ijtimoiy hodisa. U er-xotin, ota-ona, farzandlar va oilaning boshqa a’zolari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning yig‘indisidan iborat bo‘lib, kishilik jamiyatida eng muhim o‘rinni egalab kelgan. Jamiyatda oilaning roli beqiyos. Hozirgi paytda jamiyat va davlatni mustaqil oilalarning yig‘indisisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shunday ekan, davlatning rivoji va mustaqilligi ko‘p jihatdan jamiyatning asosiy bo‘g‘ini bo‘lmish oilalarga bog‘liq. Oilalar qanchalik mustahkam bo‘lsa, jamiyat hamda davlat ham shunchalik mustahkam bo‘ladi. Oila jamiyat va davlatning kelajagi, ravnaqi va rivojlanishini ta’minlaydigan yosh avlodni komil inson qilib yetishtirib, tarbiyalab beruvchi asosiy va muqaddas makon hisoblanadi. Nikoh fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida ro‘yxatga olingan paytdan boshlab, nikohni tuzganlar er-xotin deb hisoblanadilar va shu paytdan e’tiboran ular o‘rtasida er-xotinlik huquq va majburiyatlari vujudga keladi. Qonunga binoan faqat fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organida qayd etilgan nikohnigina er xotinlik huquq va majburiyatlarining kelib chiqishiga asos bo‘ladi. Oila quruvchilarning qonuniy nikoh munosabatiga kirishi ularning huquqiy holatini o‘zgartirib yuboradi. Nikohga kirgunga qadar ularning biri qiz yoki ayol, ikkinchisi yigit yoki erkak deb nomlanib kelingan bo‘lsa, nikoh tufayli ular er xotinga aylanib, ular o‘rtasidagi munosabatlar axlokiy qoidalar bilan birga huquqiy normalar bilan tartibga solinadi. FHDYO organlarida qayd etilgan nikoh natijasida er-xotinlik ular o‘rtasida esa shaxsiy, mulkiy huquq va majburiyatlar vujudga keladi. Oila nikohlanuvchi yigit bilan qiz yoki erkak bilan ayolning shaxsiy huquqlariga asoslangan holda vujudga keladi. Shuning uchun oila a’zolarining shaxsiy huquqlari ularning mulkiy huquqlariga qaraganda ustunlikka ega va birinchi o‘rinda turadi. Oilaviy munosabatlarda er-xotinning shaxsiy huquqlari mulkiy huquqlariga nisbatan ustuvor ahamiyatga ega bo‘lib, ularning hajmi,mazmuni, harakteri, er va xotinning oilaviy huquqiy munosabatlarda qatnashuvchi sifatidagi huquqiy holatini belgilab beradi.Fuqarolar oilaviy munosabatlardan kelib chiqadigan huquqlarni o‘z xohishlari bo‘yicha tasarruf etadilar. Oila a’zolarning o‘z huquqlarini amalga oshirishlari hamda o‘z majburiyatlarini bajarishida oilaning boshqa a’zolari va o‘zga shaxslarning huquq va erkinliklari, ularning manfaatlarini buzmasligi shart.12 Oila qonunchiligida er xotinning teng huquqga ega ekanligi ko‘rsatilgan: “Er-xotin oilada teng huquqlardan foydalanadilar va ikkala taraf ya’ni, er-xotin teng majburiyatlarga egadirlar”.Er xotin o‘rtasidagi munosabat qanchalik barqaror bo‘lsa, oila ham shunchalik mustahkam bo‘ladi, bolalarni tarbiyalash ishlari ham to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan bo‘ladi. Er va xotin o‘rtasida huquq hamda majburiyatlar FHDYO organlarida ular o‘rtasidagi nikoh rasmiylashtirilganidan keyin vujudga keladi. Er va xotinga tegishli bo‘lgan huquq hamda burchlarni ikki turga ajratish mumkin: 1) shaxsiy huquq va burchlar; 2) mulkiy huquq va majburiyatlar. Shaxsiy huquqlar iqtisodiy mazmunga ega bo‘lmaydi. Mulkiy huquqlar esa, iqtisodiy mazmunga ega bo‘ladi. Shaxsiy huquqlarni uning egasidan ajratib bo‘lmaydi. Daraxtning tanasi uning ildizi bilan qanchalik bog‘liq bo‘lsa, shaxsiy huquqlar ham uning egasi bilan shunchalik bog‘liq bo‘ladi. Oila kodeksining 19 – 22 - moddalarida er va xotinning quyidagi shaxsiy huquqlari mustahkamlab qo‘yilgan: 1) Oilada er va xotinning tenghuquqlarga ega ekanligi; 2) Er va xotinning familiya tanlash huquqidir; 3) Er-xotinning bolalar tarbiyasi va oila turmushi masalalarini hal qilishi; 4) Erxotinning mashg‘ulot turi, kasb va turar joy tanlash huquqi. Er va xotin oilada va oilaviy ishlarni yuritishda, barcha masalalarni hal qilishda teng huquqlardan foydalanadilar va ular teng majburiyatlarga egadirlar. Bu holat fuqaroning millati, irqi, dinga munosabatidan qat’iy nazar teng huquqlidirlar degan Konstitutsiyamiz normalariga asoslangan. Er xotin oilada bolalar tarbiyasi va oilaviy turmushning boshqa shaxsiy masalalarini birgalikda hal qiladilar. Er xotin oilada vujudga kelgan har qanday oilaviy masalalarni o‘zaro kelishuv asosida halqilinadilar. Aks holda oilaviy muammolarni hal qilishda tenglik prinsipiga amal qilmasalar er va xotin o‘rtasida nizo kelib chiqishi mumkin. Vujudga kelgan er xotin o‘rtasidagi nizolar xarakteriga qarab sud tartibida yoki vakolatli davlat organlari tomonidan ko‘rib chiqiladi. Er va xotinning har biri, kasb va yashash joyini tanlashda erkindir. Amaldagi qonunchilikda er xotin o‘zaro kelishuvi asosida oilada mashg‘ulot turini tanlashda teng huquqqa ega ekanligini bildiradi. Er-xotindan har biri o‘z qiziqishi, hislati, ijobiy qobiliyati, jismoniy rivojlanishiga qarab, o‘ziga mos keladigan faoliyat turini tanlaydi. Er-xotinning erkin kasb va yashash joiyni tanlash huquqi qonun bilan mustahkamlangan. Binobarin, mamlakatimizda insonparvar, demokratik huquqiy davlatni qurishga o‘tish davrida nikoh munosabatlarini tartibga solishga qaratilgan huquqiy normalarning ahamiyati tobora oshib borayapti. Oilaviy huquqlarni amalga oshirish va oilaviy majburiyatlarni bajarish to’g’risida O’zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 10 hamda 11-moddalarida belgilab qo’yilgan bo’lib unga ko’ra “Fuqarolar oilaviy munosabatlardan kelib chiqadigan huquqlarini o‘z xohishlariga ko‘ra tasarruf etadilar.Oila a’zolarining o‘z huquqlarini amalga oshirishlari hamda o‘z majburiyatlarini bajarishlari oilaning boshqa a’zolari va o‘zga shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini buzmasligi shart va Oilaviy huquqlarni himoya qilish sud tomonidan fuqarolik sud ishlarini yuritish qoidalari bo‘yicha, ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda esa, vasiylik va homiylik organlari yoki boshqa davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi. Oilaviy huquqlarni himoya qilish ushbu Kodeksning tegishli moddalarida nazarda tutilgan usullarda amalga oshiriladi”. Oilaviy subyektiv huquqlami amalga oshirish huquqda amalda bo'lgan umumiy tamoyillar (prinsiplarni) qonunchilik, milliy istiqlol mafkurasi, axloq normalari, jamiyat turmush qoidalari, ijtimoiy va daviat manfaatlari va boshqalarga rioya qilinishi lozim. Biroq oila huquqida ham subyektiv huquqlami amalga oshirishning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Bu xususiyatlardan biri oilaviy subyektiv hu quqlami oila bilan aloqada bo‘lishidir. Ularning ko‘rinishi oilada ifoda etiladi. Amaldagi qonunchilikda oilaviy huquqlami amalga oshirishda subyektlar uning huquqiy oqibatlarini nazarda tutishi kerak degan umumiy qoidalami belgilamaydi. Ammo oila qonunining bir qator normalaridan shunday mazmun kelib chiqadi. Oila kodeksini «Umumiy qoidalari»dan. Oila to‘g‘risidagi qonun hujjatlari hamda ulaming vazifalari, oila manfaatlarining daviat va jamiyat tomonidan ta’min- lanishi va boshqalar to‘g‘risida fikr yuritiladi. Qonunda oila huquqi ning aniq qoidalarini amalga oshirish vaqtida oila manfaatlarini nazarda tutish belgilangan. Masalan, Oila kodeksining 28-moddasi 2- qismiga binoan, sud voyaga etmagan bolalar manfaatlaridan va (yoki) er va xotindan birining e’tiborga loyiq manfaatini hisobga olib, jumladan, agar er yoki xotin uzrsiz sabablarga ko‘ra daromad olmagan bo‘Isa yoxud er va xotinning umumiy mol-mulkini oila manfaatlariga zarar etkazgan holda sarflagan bo‘Isa, er va xotinning umumiy mol- mulkidagi ulushlari tengligidan chekinishga haqlidir. Qonunchilik ayollami homiladorlik vaqtida va bola tug‘ilganidan keyin bir yil mobaynida manfaatlarini himoya qilishni qo‘riqlashni belgilaydi. Ayrim vaqtlarda qonun erning ayrim subyektiv oila huquq-larini amalga oshirishini cheklab qo‘yishi ham mumkin. Masalan, Oila kodeksining 39- moddasiga binoan xotinining homiladorlik vaqtida va bola tug'ilganidan keyin bir yil mobaynida er xotinining roziligisiz nikohdan ajratish to‘g‘risida ish   qo‘zg‘atishga haqli emas. Voyaga yetmagan bolalar oila huquqining alohida subyektlaridir. Ular ruhiy holatlari bo‘yicha o‘zlarining manfaatlarini har taraflama qo‘riqlay olmaydilar. Shuning uchun ularning huquqlarini himoya qilish va qo‘riqlashga alohida e’tibor beriladi. Bu masala bo‘yicha har taraflama umumiy qoida Oila kodeksining 75-moddasi 1-qismida bel gilangan. Unda shunday deyiladi: “ota-onalik huquqi bolalar manfaat- lariga zid tarzda amalga oshirilishi mumkin emas”. Bir qator moddalar bu qoidani aniq qoidalar bilan to‘ldiradi. Shunday, Oila kodeksining 82-moddasini 1-qismiga binoan ota- ona (ulardan biri) o‘z xulq-atv- orini, turmush tarzini va (yoki) bola tarbiyasiga bo'lgan munosabatini     o‘zgartirgan hollarda ota-onalik huquqi tiklanishi mumkin. Subyektiv oila huquqi harakat shuningdek, harakatsizlik natija- sida amalga oshirishlik va majburiyatlami bajarishlik mumkin. Masalan, er-xotin o‘zlarining shaxsiy huquqlarini amalga oshirishlarida (uy-joy, kasb-mashg‘ulot va boshqalarda) ikkinchi tomondan bu hu quqni amalga oshirishda harakatdan saqlanishini talab etadi.Ayrim oila huquqlari faqat harakat natijasida amalga oshiriladi. Avvalo, shunday huquqlar doirasiga tarbiyalash huquqini amalga oshirishga qaratilgan aktiv va doimiy ravishda olib boriladigan birqa- tor harakatlami (bolani maktabga yuborish, ma’lumotini tekshirish, unga yordam berish, dam olish vaqtini tashkil etish, shu vaqtda nazorat qilib turish va boshqalar) bajarishi lozim. Amaldagi oila qonunchiligida huquqini himoya qiladigan va qo‘riqlaydigan bir qator tadbirlar belgilangan.Subyektiv oilaviy huquqiy munosabatlami qo‘riqlashga qara tilgan ta’sirchan cnoralardan bid huquqni buzuvchilarga nisbatan jamoat ta’sirini ko‘rsatishdir. Oilaviy-huquqiy munosabatlarida ishti- rok etayotgan voyaga yetmaganlarni, homilador ayollami, bolali ona- laming huquq va manfaatlarini qo'riqlashda jamoat ta’siri alohida o‘rin tutadi. Bunday vositalarga aybdor shaxsning huquqini tiklash va himoya etishga qaratilgan materiallami voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyalarga topshirish va boshqalar. Oilaviy-huquqiy chora-tadbirlar bu qonunga qarshi harakatlarga va aybli xatti-harakatlarga nisbatan oila qonuni bilan belgilangan tadbirlardir. Ularga ota-onalik huquqidan mahrum qilish, ota-onalik huquqining cheklanishi, nikohni haqiqiy emas deb topish va qonun bo‘yicha undan kelib chiqadigan huquqiy oqibatlar, farzandlikka olishni haqiqiy emas deb topish yoki uni bekor qilish, ota-onani bolalari bilan uchrashish huquqidan mahrum qilish, bobo, buvi, aka-uka, opa-singil va boshqa yaqin qarindoshlaming bola bilan ko‘rishib turish huquqini himoya qilishdan iborat. Oila-huquqiy kafolati bu huquq buzilishining tegishli oqibatidir. Ular faqat qonunga qarshi aybli qilingan xulqqa nisbatan tatbiq etiladi. Oila huquqini huquqiy himoya qilishni ta’minlashga boshqa qo- nuniy uslublar orqali ham erishiladi. Shunday, oila doirasidagi muhim huquq va manfaatlar jinoyat qonunlarini tegishli normalari ya’ni, oila ga, yoshlarga va axloqqa qarshi qaratilgan jinoyatlarga, shuningdek, shaxsning ozodligi, sha’ni va qadr-qimmatini qo‘riqlash bilan belgilanadi.Ularga, ayolni erga tegishga majbur qilish yoki uning erga tegishiga to‘sqinlik qilish (136-modda), ko‘p xotinli bo'lish (126- modda) jinoiy ravishda homila tushuriSh (abort), ayolning homilasini sun’iy ravishda tushurishga majburlash (115-modda), voyaga etmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxslami moddiy ta’minlashdan bo'yin tovlash (122-modda), ota-onani moddiy ta’minlashdan bo‘yin tovlash (123-modda), bolani almashtirib qo‘yish (124-modda), farzandlikka olish sirini oshkor qilish, ayolning homiladorligi yoki yosh bolani parvarish qilayotganligini bila turib, uni ishga olishdan g‘ayriqonuniy ravishda bosh tortish yoki ishdan bo‘shatish (148-modda, 2- qism). Oila huquqlari va manfaatlari mehnat va fuqarolik qonunlari bilan qo'riqlanadi. Masalan, FKning 31-moddasiga muvofiq spirtli ichimliklami yoki giyohvandlik vositalarini suiiste’mol qilish natijasida o‘z oilasini og‘ir ahvolga solib qo'yayotgan fuqaroning muomala layoqati sud tomonidan fuqarolik protsessual qonun huj- jatlarida belgilangan tartibda cheklab qo‘yilishi mumkin.   Da’vo muddati shaxs o‘zining buzilgan huquqini da’vo qo'zg'atish yo'li bilan himoya qilishi mumkin bo'lgan muddatdir (FKning 149-moddasi).Da’vo muddati o'tishi davrida shaxs buzilgan subyektiv huquqini majburlash tartibi bilan tiklashi mumkin. Da’vo muddati sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror chiqargunicha bergan arizasiga muvofiq qo‘llaniladi (FKning 153- moddasini 2-qismi).Da’vo muddati fuqarolik huquqida mulkiy huquqiy munosa batlarda juda keng qollaniladi, bu ulami barqaror bo‘lishi, shartnoma intizomini mustahkamlash undan tashqari grajdanlik oborotida qatnashuvchilami rag‘batlantirish, o‘zlariga tegishli bo'lgan huquq- larini o‘z vaqtida amalga oshirish, sudlarga ish bo‘yicha obyektiv haqiqatni o'matishni engillashtirish uchun yordam beradi. Oila huquqida da’vo muddatiga bunday katta ahamiyat beril- maydi. Oila kodeksining 12-moddasi 1-qismida oilaviy munosabatlar- dan kelib chiqadigan talablarga nisbatan da’vo muddati joriy qilinmaydi, ushbu kodeks bilan belgilangan hollar bundan mustasno- dir, degan umumiy qoida belgilangan oilaviy munosabatlardan kelib chiqadigan talablarga nisbatan da’vo muddatini joriy qilmaslik qoidasi, har qanday buzilgan oilaviy-huquqiy munosabatni fuqarolik ish yuritish tartibi qoidasiga binoan tiklanishi mumkin. Bu oila huquqida uzoq muddat davom etadigan shaxsiy huquq bilan bog‘liq bo‘lib, ulami hamma vaqt himoya qilish tabiatidan kelib chiqadi. Shunday qilib, oila munosabatining ishtirokchilari amalda buzilgan oila huquqin' Jinoyat qilishda vaqtinchalik o‘tkinchi vaqt bilan cheklanmagan. Shundaylarga nikohdan ajralish talabi; nikohni haqiqiy emas deb topish talabi; otalikni belgilash talabi nikoh shartnomasini haqiqiy emas deb topish talabi; alimentni olish huquqi uni hamma muddat davomida undirish talabi va boshqalar kiradi. Oila munosabatlarida da’vo muddati qat’iy aniq, belgilangan holatlarda tatbiq etiladi. Xususan, buzilgan oila huquqlari OKning o‘zida ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim. Bunday holatlar bir qancha. Birinchidan, bir yillik da’vo muddati OKning 24-moddasi 3- bandida ko‘rsatilingan. Er (xotin) o‘zining mol-mulkni tasarruf etish bo‘yieha bitim tuzishi uchun xotin (er) ning notarial tartibda tasdiq- langan roziligini olishi lozim. Ko'rsatilgan bitimni tuzishga notarial tartibda tasdiqlangan roziligi olinmagan er yoki xotin mazkur bitim amalga oshirilganligini bilgan yoki bilishi lozim bo‘lgan kundan boshlab bir yil davomida bu bitimni sud tartibida haqiqiy emas deb topishni talab qilishga haqlidir. Ikkinchidan, uch yiilik da’vo muddati OKning 27-moddasi 9- bandiga binoan, nikohdan ajralgan er va xotinning umumiy mol-mul- kini bo‘lish to‘g‘risidagi talablariga nisbatan qo‘llaniladi. Bunda da’vo muddatini o‘tashi ajralgan er yoki xotinning umu miy mol-mulkka bo‘lgan huquqining buzilganligini boshqasi tomoni dan bilgan yoki bilishi lozim bo‘lgan kundan boshlanadi (OKning 12- moddasi 2-qismi) Ushbu mavzuda asosiy e'tibor oila huquqlarini amalga oshirish va himoya qilishga qaratilgan. Unda oilalarning asosiy huquqlari ta'minlanishini ta'minlash muhimligi va ushbu huquqlarni himoya qilishga qaratilgan tegishli qonunchilik choralari oila huquqlarini amalga oshirish va himoya qilish, yondashuvlar va muammolarni har tomonlama ko'rib chiqishga qaratilgan. Shaxsiy daxlsizlik, ishtirok etish va asosiy ehtiyojlarni qondirish huquqi kabi oilaviy huquqlarning asosiy elementlarini ta'kidlaydi.Bundan tashqari, referatda oila huquqlarini amalga oshirish va himoya qilishdagi ba'zi amaliy muammolar yoritilgan. Bu muammolarga madaniy va ijtimoiy normalar, iqtisodiy nomutanosibliklar, er va xotinning tengsizliklari   kiradi. Oila huquqlarini himoya qilish va amalga oshirish har qanday jamiyatda oilalar farovonligi va barqarorligini ta’minlashning g‘oyat muhim jihati hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.  O’zbekiston Respublikasining Oila kodeksi 1998-yil 30-aprelda qabul qilingan;  O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 1995-yil 21- dekabrda qabul qilingan;  F.M. Otaxo'jayev ,,Oila huquqi’’O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi “Adolat”nashriyoti, 2007-yil;  Darslik “Oila huquqi” O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 2018-yil

O I l a V I y h u q u q l a r n I a m a l g a o s h I r I s h V a h I m o y a q I l I sh

Купить