O‘qish darslarida matn ustida ishlash - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	199.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘qish darslarida matn ustida ishlash

Купить

O‘qish darslarida matn ustida ishlash
REJA
I. KIRISH
II. ASOSIY QISM
1. bob. Boshlang’ich sinflarda badiiy asarni tahlil qilish
1. 1. Matn ustida ishlashning asosiy bosqichlari
1. 2. Har xil janrdagi matnlarni o’qitish metodikasi
2. bob.O’qish darslarida badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko’ra
o’rganish
2.1.Ertak matnini o’qitish metodikasi
2.2.Boshlang’ich sinflarda badiiy asar matnini tahlil qilish usullari
2.3. Badiiy asar matni ustida ishlashda tanlab o’qish matnni tasvirlash
usullaridan foydalanish.
2.4.Har xil janrdagi asar matnlarni o’qitish metodikasi
III. XULOSA.
Adabiyotlar ro’yxati
1

I. KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Respublikamizda amalga oshirilayotgan ulkan
bunyodkorlik ishlari, islohotlar, mamlakatimiz iqtisodiy qudrati oshib borish
natijasida jamiyat ijtimoiy sohasining markaziy bo`g`ini hisoblangan xalq ta’limida
ham tub islohotlar ro`y bermoqda. U yangilanmoqda, yoshlar ta’lim-tarbiyasini
takomillashtirish, ularning mazmunini, uzluksizligini ta’minlab beradigan yangi
hujjatlar, pedagogik texnologiyalar, amaliyot uslublari bilan boyib bermoqda.
Zero, yurtboshimiz ta’kidlaganidek, “...Xalq ta’limini tubdan isloh qilish, mazkur
dasturni amalga oshirish bizdan nihoyatda katta kuch, mablag` va imkoniyat talab
qilmoqda. Lekin, istiqbolimiz, istiqlolimiz ko`zi bilan qaraganda, ham iqtisod, ham
siyosat, ham ma’naviyat nuqtai nazaridan bu sarf-xarajatlarga nazar tashlasak,
undan keladigan manfaat har qanday xarajatlarni qoplashi va oqlashi muqarrar” 1
.
Boshlang’ich sinflar o’qish darslarida o’quvchilar nutqini o’stirish
vositalaridan biri to’g’ri uyushtirilgan qayta hikoyalashdir. Maktab tajribasida
to’liq, qisqartirib, tanlab va ijodiy qayta hikoya qilish turlari mavjud. Boshlang’ich
sinf o’quvchilari uchun matnni to’liq yoki matnga yaqin qayta hikoyalash ancha
oson, boshqa turlari esa nisbatan qiyinroqdir. Qayta hikoyalashda o’qilgan hikoya
mazmuni yuzasidan o’qituvchining savoli o’quvchilarni hikoyaning detallari
haqida, ayrim voqealar o’rtasidagi bog’lanishning sabab-natijalari haqida
fikrlashga qaratilishi lozim. Asar syujetining rivojlanishida qatnashuvchi shaxslar,
ularning xatti-harakati asosiy rol o’ynaydi. Bolalar asar mazmunini unda ishtirok
etuvchi shaxslar va ularning xatti-harakati, harakterli xususiyatlarini tahlil qilish
yordamida yaxshi anglab yetadilar. O’qituvchining savoli asar qahramonlari nima
qilgani, ularning u yoki bu xatti-harakatlari qaerda va qanday sharoitda yuz bergani
haqida so’zlab berishga, voqealarning izchil bayon qilinishiga va o’zaro
bog’liqlikni yoritishga yo’naltirilishi lozim.
O’quvchi o’qilgan asar mazmunini o’qituvchi savoli yordamida aytib
berishida faqat analizdan emas, sintezdan ham foydalanadi: ayrim faktlarni o’zaro
bog’laydi (sintezlaydi), bir-biriga taqqoslaydi, ular yuzasidan muhokama yuritadi
1
I.Karimov . “ Barkamol avlod O`zbekiston taraqqiyotining poydevori ”. T . “ Sharq ”. 1997 yil. 19 - bet.
2

va xulosa chiqaradi. Ko’pincha boshang’ich sinf o’quvchilari qatnashuvchi
shaxslar xatti-harakatini yaxshi tushunmasliklari, ba’zan noto’g’ri yoki yuzasi
tushunishlari natijasida asar mazmunini anglab etmaydilar. SHuning uchun ham
o’qituvchi savolni juda o’ylab tuzishi, u bolani fikrlashga, o’ylashga majbur
etadigan, qatnashuvchi shaxslarning xatti-harakati, voqealarning bog’lanishi
yuzasidan muhokama yuritadigan, ularni o’zaro qiyoslashga, ijobiy va salbiy
tomonlarini aniqlashga yordam beradigan bo’lishi lozim. O’quvchi asarda
qatnashuvchilarning xatti-harakatini qanchalik aniq ko’z oldigan keltira olsa, u
hikoyaning asosiy mazmunini shunchalik chuqur tushunadi, shunchalik mustaqil
qayta hikoya qilib beradi.
Mavzuning ishlanganlik darajasi. Har bir davr o’z adabiyotini yaratgani kabi
istiqlol davri adabiyoti ham tasvir uslubi hamda muammoga yondashilishiga ko’ra
o’ziga xos xususiyat kasb etadi. Agar sho’ro payti adabiyotida to’g’ridan-to’g’ri
nasihatbozlik keng ko’lamda yoritilgan bo’lsa, istiqlol davri adabiyotida har
qanday mavzuning estetik tarbiyaviy mohiyatiga alohida e’tibor qaratilayotganini
ko’rish mumkin.
O’quvchilar dasturdagi muayyan mavzu ustida ishlab, o’qiganlari, ko’rgan,
eshitgani, kuzatganlari haqida o’z fikr-mulohazalarini dalil va erkin aytish
imkoniyatlariga ega bo’lsinlar. Masalan, ma’lum bir mavzuni yakunlab o’tkazilgan
umumlashtiruvchi darsda bolalar kitobdan shu mavzuga oid o’qigan hikoya va
maqolalardan qaysi biri qiziqarliroq ekanini, shuningdek, biror hikoya yoki
maqoladagi qatnashuvchi shaxslar, ularning xulq-atvorlari haqida o’z fikrlarini
aytadilar, zarur bo’lsa, o’qilgan asar mazmunini qisqa bayon qiladilar. Agar
mavzuni o’rganish jarayonida o’quvchilar bilan ekskursiya o’tkazilgan bo’lsa, ular
ekskursiyadan ko’rganlaridan nimalar qiziqarli bo’lganini, qaysilari kuchli
taassurot qoldirganini aytib berishlariga o’qituvchi yordam beradi. Bular
o’quvchilar tafakkurini faollashtiradi, ularni faol fikrlashga o’rgatadi, o’stiruvchi
ta’limning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi.
Ma’lumki, nutq tafakkur bilan bog’liq, shuning uchun u tafakkur bilan uzviy
bog’liq holda o’stiriladi. Darsda o’qilgan asarni o’quvchilar ongli tushunishi,
3

asosiy mazmunini, g’oyasini anglab etishi uchun analiz, sintez, taqqoslash,
umumlashtirish kabi logik priyomlar qo’llanadi. O’qilgan asarni analiz qilishda har
xil ish usullaridan foydalaniladi. Bolalar hikoyadagi asosiy qatnashuvchi
shaxslarni aytadilar, o’qituvchi rahbarligida asarning sxematik rejasini tuzadilar
(tugun, kulminatsiya, yechim).
Tadqiqotning ob’ekti. Sinfda va sinfdan tashqari o’qish darslari
boshlang’ich sinflarda o’tiladigan barcha predmet dasturlarining bo’limlari bilan
bevosita bog’liq mashg‘ulotlarning yangiligini ta’minlashga qaratilgan
innovatsion texnologiyalar asosida dars o‘tish jarayoni tadqiqotimizning ob’ektini
tashkil etadi.
Tadqiqotning predmeti. Nutq o’stirish darslari, o’qish samaradorligini
ijobiy tomonga ta’sir qilishning eng qulay usulidir. Nutq o’stirish darslari
boshlang’ich sinflarda o’tiladigan barcha predmet dasturlarining bo’limlari bilan
bevosita bog’liq. O’qish darslarida o’tilgan mavzular asosida badiiy kitoblar
axtarish, asar qahramonlarining nomlarini yozish, ularni tasvirlab berish, ijodiy
rasm ishlash, fikrni yakunlash uchun mos maqollar yod olish ko’nikmalarini
shakllantirish dolzarb metodik manba ekanligini aniqlash, ularning didaktik
asosini belgilash ham mashg‘ulotning predmeti hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi. Sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlarida va unga
ma’lum bir o‘zgartirishlar kiritishda yangi pedagogik texnologiyalardan
foydalanishning samarali usullarini shakllantirish tadqiqot ishi mavzusi bo‘yicha
olib borayotgan tadqiqot ishimizning maqsadi hisoblanadi.
Tadqiqotning vazifasi: Yuqorida oldimizga qo‘ygan maqasadimizdan kelib
chiqib:
1. Tadqiqot ishida tanlangan mavzu bo‘yicha ijtimoiy-pedagogik, falsafiy-
ma’rifiy, ilmiy-metodik hamda o‘quv adabiyotlarni o‘rganib chiqish va
umumlashtirish.
2. Sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlari o’qish darslariga oid
mashg‘ulotlari bilan ishlash jarayonini o‘rganish va tahlil qilish.
4

3. Mavzuga oid ilmiy metodik manbalarni o‘rganish va tahlil qilish asosida
sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlarini shakllantirishga oid mashg‘ulot
mazmuni, maqsadi va qurilishini o‘rganish hamda qayta
takomillashtirish dolzarb nuammo ekanligini aniqlash.
4. Sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlariga oid mashg‘ulotlarning
samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan yangi pedagogik texnologiyalar
asosida dars ishlanmalarini yaratish.
Tadqiqot ishining ilmiy farazi.
- Sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlarini shakllantirishga oid
mashg‘ulotlar bugungi davr va bugungi kun bolasi nuqtai nazarini hamda
uning individual, yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda rivojlantirish;
- Sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlari shakllantirishga oid
mashg‘ulotlarning izchil tizimi yaratish;
- Sinfdan tashqari o’qish mashg’ulotlarini shakllantirishga oid
mashg‘ulotlarni takomillashtirishning yangi-yangi usullari o‘ylab topish;
Tadqiqotning metodologik asoslari. O‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, prezidentimiz
I. A. Karimovning asarlari va ma’ruzalarida bayon qilingan ta’limni isloh qilish,
maktabgacha ta’limni rivojlantirishga qaratilgan yondashuvlar, qarashlar, ta’lim
jarayonini takomillashtirishga yo‘naltirilgan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarorlari, mavzuga oid ilmiy-pedagogik, ilmiy-metodik
manbalar.
Tadqiqot ishining ilmiy ahamiyati. Ushbu tadqiqot ishini bajarish
natijasida boshlang’ich sinflarda sinfdan tashqari o’qishga kichik yoshdagi
o’quvchilarni adabiyotni puxta o’zlashtirishga tayyorlashning ajralmas qismi,
ta’lim jarayonida ularni ahloqiy-estetik tarbiyalashning muhum vositasi sifatida
qaraladi. Sinfdan tashqari o’qishning maqsadi kichik yoshdagi o’quvchilarni
bolalar adabiyoti bilan tanishtirish, ularda kitobxonlik madaniyatini tiklashga oid
5

mashg‘ulot ishlanmalarini, uning maqsadi, mazmuni, tipi, qurilishiga oid yangi
tushunchalari bilan boyitishning didaktik asoslari ko‘rib chiqildi hamda ilmiy-
metodik tavsiyalar bilan boyitish nazarda tutildi.
Tadqiqot ishining amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijasida aniqlangan ilmiy
yondashuvlar, ishlab chiqilgan tavsiyalardan nutqning tovush madaniyatini
shakllantirishga oid mashg‘ulotlarini boyitish, maktabda olib boriladigan turli
o‘quv predmetlarini takomillashtirish hamda ularning bilimini o‘stirishda,
malakasini oshirishda keng foydalaniladi.
Malakaviy bitiruv ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu bitiruv malakaviy
ishi kirish, ikki bob, har bir bobda ikkitadan qism, xulosa qismi va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
6

1. bob. Boshlang’ich sinflarda badiiy asarni tahlil qilish
1. 1. Matn ustida ishlashning asosiy bosqichlari
Respublikamiz mustaqillikka erishgandan so’ng boshlang’ich sinflar uchun
yangi dastur va darsliklar yaratildi. O’qish dasturlarida badiiy asarni tahlil qilishga
ko’proq ahamiyat berilib, matn ustida ishlash yuzasidan xilma-xil topshiriq
turlaridan, texnika vositalaridan foydalanishga ko’proq e’tibor berildi.
Badiiy asar quyidagi muhim metodik qoidalar asosida tahlil qilinadi:
1. Asar mazmunini tahlil qilish va to’g’ri, tez, ongli, ifodali o’qish malakasini
shakllantirish bir jarayonda boradi.
2.Asarning g’oyaviy-tematik asoslarini uning obrazlari, sujet chizig’i, qurilish
va tasviriy vositalarini tushuntirish o’quvchilarning shaxs sifatida umumiy kamol
topishiga, bog’lanishli nutqning o’sishini ta’minlaydi.
3. O’quvchilarning hayotiy tajribasiga tayanish asar mazmunini ongli idrok
etishning asosi va uni tahlil qilishning zaruriy sharti hisoblanadi.
4.Sinfda o’qish o’quvchilarning bilish faoliyatini aktivlashtirish va atrof muhit
haqidagi bilimlarni kengaytirish vositasi hisoblanadi.
Asarni tahlil qilishda uning hissiy ta’sirini ham hisobga olish zarur. O’quvchi
matnni o’qibgina qolmay, muallif hayajonlangan voqeadan hayajonlansin. Matnni
tahlil qilishda o’quvchilarda fikr uyg’onsin, ularda estetik didni tarbiyalasin.
Boshlang’ich sinflar “O’qish kitobi”da turli janrdagi badiiy va ilmiy-
ommabop maqolalar berilgan. Sizga ma’lumki, badiiy asarda hayot obrazlar orqali
aks ettiriladi. Uning markazida inson, uning tabiat va jamiyatga munosabati turadi.
Badiiy asarda borliqni, voqelikni obrazlar vositasida tasvirlash, ob’ektiv mazmun
va sub’ektiv bahoni aniq materialda berish haqidagi qoidalar metodika uchun katta
nazariy-amaliy ahamiyatga ega. Birinchidan, asar ustida ishlashni muallifning
asarida tasvirlangan voqealarga munosabati o’qituvchining diqqat markazida
turadi. O’quvchilar voqelikni obrazlar orqali tasvirlashning o’ziga xos
xususiyatlarini asta tushuna boshlaydilar. Ikkinchidan, har qanday badiiy asarda
aniq tarixiy voqelar tasvirlanadi. Asardagi voqealarga tarixiy yondoshilgandagina
7

asarga haqqoniy baho berish mumkin. Uchinchidan, yozuvchining hayoti va
qarashlari bilan o’quvchilarning yoshlariga mos ravishda tanishtirish maqsadga
muvofiq. To’rtinchidan, badiiy asarni tahlil qilishda o’quvchilarni asarning
g’oyaviy yo’nalishini tushunishga o’rgatish muhimdir.
Psixolog olimlarning ko’rsatishicha, badiiy asarni idrok etish uchun uni
tushunishning o’zigina y etarli emas. Asarni idrok etish murakkab jarayon bo’lib,
asarga, unda tasvirlangan voqelikka qandaydir munosabatning yuzaga kelishini o’z
ichiga oladi. Kichik yoshdagi o’quvchilar adabiy qahramonga ikki xil munosabatda
bo’ladi.
1. Adabiy qahramonga emo t sional munosabat.
2. Elementar tahlil qilish.
Asarda qatnashuvchi shaxslarga baho berishda o’quvchilar o’z shaxsiy
tushunchalaridan foydalanadilar. Qahramonning boshqa fazilatlarini baholash
uchun ularda so’z boyligi, tajriba yetishmaydi. O’qituvchining vazifasi o’quvchilar
payqay olmagan sifatlarni ko’rsatish va o’quvchilar nutqiga kiritishdir. Y a na bir
narsaga e’tibor berish maqsadga muvofiq:
1.O’quvchilar asar qahramoniga munosabatlarini ifodalashda u harakat qilgan
sharoitni hisobga olmaydilar.
2.Qahramonning nima uchun shunday qilishi kerakligini tushunolmaydilar,
uning uchun maqsadga muvofiq ish olib borishlari zarur.
O’qish malakalarining sifatlari va ularni takomillashtirish yo’llari
Dastur talablarini to’liq bajarish va amalga oshirish uchun, birinchi navbatda
o’qish ko’nikmalarini to’g’ri va puxta egallash va takomillashtirib borish zarur.
O’qish ko’nikmalari savod o’rgatishg jarayonida shakllanadi, o’qitishning
keyingi bosqichlarida takomillashadi.
O’qish malakalarining sifatlariga badiiy asar matnini to’g’ri, tez, ongli va
ifodali o’qish kiradi. O’qish darslarida o’quvchilarning o’qish malakalari
shakllantiriladi va takomillashtiriladi. O’qish malakasining sifatlari o’zaro bog’liq
bo’lib, ularning asosiysi ongli o’qish hisoblanadi: o’quvchi matnni tez va to’g’ri
o’qisa-yu, anglab o’kimasa yoki uning tez o’qishi natijasida boshqalar matn
8

mazmunini tushunmasa, to’g’ri o’qisa-yu, o’ta sekin o’qisa, nutq birliklari orasida
pauzalarga e’tibor bermasa, matnda ifoda etilayotgan fikr tushunilmaydi. Muayyan
tezlikda va to’g’ri o’qish ongli o’qishga xizmat qiladi; to’g’ri, tez va ongli o’qish
esa ifodali o’qishning asosi hisoblanadi.
O’qish malakalarini egallash maktabda o’qitiladigan barcha predmetlarni
muvaffaqiyatli o’zlashtirishning muhim sharti hisoblanadi. O’qish faoliyatning
asosiy turi bo’lib, o’quvchilarni g’oyaviy-siyosiy, aqliy, estetik va nutqiy
tomondan rivojlantirish uchun juda katta imkoniyat yaratadi. Bu jarayon esa o’qish
malakalarini o’stirish va takomillashtirish ustida sistematik va maqsadga muvofiq
ishlashni talab qiladi.
O’qish malakasini egallash ancha murakkab bo’lib, uni shakllantirish uzoq
vaqtni talab etadi. Psixolog T. G. Yegorov o’zining «Ocherki psixologii
obucheniya detey chteniyu» nomli asarida o’qish malakalarini shakllantirish
jarayonini uch bosqichga ajratadi: analitik bosqich, sintetik bosqich va
avtomatlashgan bosqich. Analitik bosqich savod o’rgatish davriga to’g’ri keladi,
bunda so’zni bo’g’in-harf tomonidan tahlil qilish va bo’g’inlab o’qish malakasi
shakllantiriladi. Sintetik bosqich uchun so’zni sidirg’a o’qish harakterlidir; bunda
so’zni ko’rish orqali idrok qilish va uning talaffuzi so’z ma’nosini anglash bilan
asosan mos keladi. O’qish so’z ma’nosini idrok qilish bilan amalga oshadi.
O’quvchilar sintetik bosqichga 3-sinfda o’tadilar. Bundan keyingi yillarda o’qish
avtomatlasha boradi.
O’qish darslarida asar ustida ishlashni shunday tashkil etish kerakki, asar
mazmunini tahlil qilish o’qish malakalarini takomillashtirishga yo’naltirilgan
bo’lsin.
To’g’ri o’qish deganda xato qilmasdan, yanglishmasdan o’qish tushuniladi,
ya’ni to’g’ri o’qish so’zning tovush-harf tarkibini, grammatik formalarni
buzmasdan, so’zdagi tovush yoki bo’g’inni tushirib qoldirmay, oshiqchasini
qo’shmay, harflar o’rnini almashtirmay, aniq talaffuz qilib, so’zga urg’uni to’g’ri
qo’yib o’qish hisoblanadi. M. Odilova va T. Ashrapovalar «Adabiy talaffuz
normalariga qo’yilgan barcha talablar to’g’ri o’qish ko’nikmasiga ham
9

taalluqlidir», - deb ta’kidlaydilar. Rus metodisti Yakovleva to’g’ri o’qishga
quyidagicha ta’rif bergan: «To’g’ri o’qish - bu materialni tovush tomondan xatosiz
va bir tekisda ravon nusha ko’chirishdir». Demak, to’g’ri o’qish so’zning tovush
tarkibini, grammatik shaklini buzmasdan adabiy-orfoepik me’yorlar asosida
o’qishdir.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida idrok etish, talaffuz qilish va matn
mazmunini tushunish o’rtasida puxta sintez yo’q bo’lgani uchun ular o’qishda
xatoga yo’l qo’yadilar. Bu esa matn mazmunini tushunishni qiyinlashtiradi.
To’g’ri o’qish so’zning uzun-qisqaligiga, o’quvchining so’z boyligiga, ya’ni
so’zning leksik ma’nosini qanchalik bilishiga hamda so’zning bo’g’in va morfemik
tarkibiga bog’liq. O’quvchilar ko’pincha quyidagi sabablarga ko’ra xatoga yo’l
qo’yadilar:
1.So’zni talaffuz qilish bilan uning ma’nosini tushunish o’rtasida puxta
sintez bo’lmagani uchun, ya’ni bola so’zning oldin tovush tomonini ko’radi, uni
talaffuz qilishga oshiqadi. So’zning ma’nosini esa e’tibordan chetda qoldiradi.
2. So’zning bo’g’in tuzilishi murakkabligi tufayli. So’z ko’p bo’g’inli bo’lsa,
bola uni oldin eshitmagan bo’lsa xatoga yo’l qo’yadi.
3 So’zning ma’nosini bitlmaslik tufayli xatoga yo’l qo’yadi.
4. Tez o’qiyman deb xatoga yo’l qo’yadi.
5. To’g’ri o’qish yoryog’likka va yorug’likning tushishiga ham bog’liq.
6. Undosh tovush so’zning o’rtasida va oxirida kelgan yopiq bo’g’inli
so’zlarni o’qishda qiynaladilar.
Xato o’qishning oldini olish uchun quyidagilar e’tiborga olinadi:
1.Matnni o’qitishdan oldin undagi o’qilishi qiyin so’z, birikma va gaplarni
aniqlash va ular ustida ishlash usullarini belgilab olish. Tuzilishi murakkab
so’zlarni bo’g’inlab o’qilishini mashq qildirish.
2.Matnni o’qishdan oldin uning mazmunini tushunishni qiyinlashtiradigan
so’zlarning lug’aviy ma’nosini tushuntirish. So’z ma’nosini izohlash usullarini
aniqlash.
3. Vazifalarni aniq va tushunarli qilib berish
10

4. Matnni diqqat-e’tibor bilan o’qishlari uchun sharoit yaratish.
5. Oldin ichda o’qitish, so’ng ovoz chiqarib o’qitish.
6.O’qitishda o’quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish,ya’ni
matnnin oson, o’rtacha qiyinlikda va qiyin o’qiladigan o’rinlarini belgilab olib
unga kuchi yetadigan o’quvchilarga oldindan taqsimlab olish.
7.O’quvchilarning o’qishini muntazam tekshirib turish.
8. Xatoning harakteriga qarab, uni metodik tomondan to’g’ri tuzatish yo’lini
aniqlash.
9.O’quvchilarni xato qilish mumkin bo’lgan o’rindan ogohlantirib turish.
10.Xat cho’pdan foydalanish.
11. Xato o’qish o’quvchining shaxsiy ko’ruv sezgisiga ham bog’liq bo’ladi.
O’qituvchi tuzilishi murakkab so’zlarni oldindan doskaga yoki kartonga
bo’g’inlarga bo’lib yozib qo’yib, o’quvchilarga xor bo’lib o’qitilishi yaxshi natija
beradi.
O’quvchilar yo’l qo’ygan xato ikki xil yo’l bilan tuzatiladi: 1) O’quvchi so’z
oxiridagi qo’shimchani noto’g’ri o’qisa, o’quvchini o’qishdanto’xtatmasdan xatoni
to’g’rilash mumkin; 2) xato o’qish bilan gaplarning mazmuni buzilsa, qayta
o’qitish usulidan foydalaniladi.Bunda o’quvchiga o’qigan matni yuzasidan savol
berilsa, o’quvchi e’tiborli bo’lib qayta o’qiydi.
Tez o’qish . Tez o’qish normal tezlikda o’lib, o’qish sur’ati matnning
mazmunini tushunishdan ajralib qolmasligi kerak. O’qish tezligi matnni tushunish
tezligi bilan muvofiq ravishda o’suvi kerak. O’qilayotgan asar mazmunini
o’zlashtirishni, matin mazmunini ongli idrok etishni ta’minlaydigan o’qish tez
o’qish deyiladi.
O’qish sifatlarini yaxshi o’zlashtirgan holda o’quvchilarning o’qish sur’ati
bir-biridan farq qiladi. Bu dastur talablarini bajarmadi, degan gap emas. Og’zaki
nutq tempiga to’g’ri keladigan o’qish sur’ati normal tezlik hisoblanadi. Chunki
o’ta tez ham , o’ta sekin o’qish ham matn mazmunini o’zlashtirishni
qiyinlashtiradi.
11

O’qish tezligi bir daqiqada o’qiladigan so’zlar soni bilan belgilanadi. 2005-
yilda e’lon qilingan o’qish dasturida 1- sinfning 2- yarim yilligida o’qish sur’ati
20-25 so’z (notanish matnni o’qish tezligi Xam 20-25 so’z); o’quv yili oxirida 25-
30 so’z; 2- sinfning 1- yarim yilligida matnni o’qish tezligi 30-35 so’; 2-yarim
yilligida 40-50 so’z; 3- sinfning 1- yarim yilligida 60-70 so’z; 2- yarim yilligida
70-80 so’z; 4- sinfning 1- yarim yilligidja ichda ovozsiz 110-130 so’z, ovozli
o’qishda 90-100 so’z.
Tajribalar shuni ko’rsatadiki, bir daqiqada bola 250 so’zli matnni o’qisa,
undagi 200 ta so’zni eslab qolar ekan. Agar harflab, bo’g’inlab o’qisa, uning diqqat
markazida so’z emas, bo’g’in bo’ladi. atijada u so’zlarni eslab qola olmaydi. 2
Bu 4- sinf o’quvchilarining o’qish tezligiga tatbiq etilsa, 125 so’zdan 100
so’zni eslab qoladi. Bu esa yuqori ko’rsatkichlarga erishish imkonini beradi.4-
sinfda xatto bir daqiqada 170-180 ta so’z o’qiydigan o’quvchilar ham bor.
O’qish tezligi to’rt yil davomida to’g’ri va ongli o’qish bilan bog’liq holda
asta ortib boradi. O’qish tezligini tekshirganda o’qituvchi o’qiladigan materialning
harakterini , ya’ni g’oyaviy mavzuviy murakkabligshini , so’z va gaplarning
tuzilishini , ularning bolalar nutqida qaydarajada ishlatilishini, o’qishning to’g’ri
va ongli bo’lishini hisobga oladi. O’quvchilarning o’qish tezligi har xil bo’ladi,
albatta. O’qituvchining vazifasi barcha o’quvchilarning o’qish tezligini, iloji
boricha bir xillikka keltirishdan iborat. Bunga asosan matnni ovoz chiqarib
o’qishni mashq qilish bilan erishiladi.
Ongli o’qish .Ongli o’qish yaxshi o’qishning asosiy sifati hisoblanadi. Ongli
o’qilgan matnning aniq mazmunini, asarning g’oyaviy yo’nalishini, obrazlarini va
badiiy vositalarining rolini tushunib o’qish, shuningdek, asarda tasvirlangan
voqyea-hodisalarga o’zmunosabatini ifodalay olishdir.Ongli o’qish o’z navbatida,
o’quvchilarning zarur hayotiy tajribasiga, so’zning leksik ma’nosini,gapda
so’zlarning bog’lanishini tushunishga va bir qator metodik shartlarga bog’liq.
Hozirda ongli o’qish atamasi adabiyotlarda va maktabtajribasida ikki ma’noda:
2
Yo’ldoshev J.1992-yil «O’qituvchilar uyidagi ijodkor o’qituvchilarning 1- anjumanidagi nutqidan.
12

birinchidan, o’qish jarayonini egallashga nisbatan o’qish texnikasi
ma’nosida,ikkinchidan, keng ma’nodagi o’qishga nisbatan o’qish sifatlaridan biri
ma’nosida qo’llanadi.
Matnni ongli o’qish uchun o’quvchilar o’qish sifatlaridan to’g’ri, me’yorida
o’qishni egallagan bo’lishlari va o’qish jarayonida qiynalmasligi talab etiladi.
O’quvchilar matnni ongli o’qishlari uchun matn mazmuni va badiiy vositalari
jihatidan tahlil qilinadi.
Ongli o’qishning muhim sharti asar qurilishi va mazmunini tushunish
hisoblanadi.O’qituvchi ongli o’qishni matnni ifodali o’qishga (agar ovoz chiqarib
o’qilsa) va asar mazmuni yuzasidan berilgan savollarga javobning to’g’riligiga
qarab baholaydi. Ongli o’qish va ifodali o’qish bir-birini taqozo qiladi, ammo bir-
biriga aynan o’xshamaydi.
Ifodali o’qish intonastiya – ohang yordamida asarning g’oyasi va jozibasini
to’g’ri, aniq, yozuvchi niyatiga mos ravishda ifodalay bilishdir. ”Ifodali o’qish
adabiyotni konkret va ko’rgazmali o’qitishning dastlabki va asosiy formasidir”,
deb ta’kidlaydi metodist olima M.A.Ribnikova. Demak, ”Ifodali o’qishning
asarning mazmunini va emostionalligini intonastiya orqali o’quvchilarga
ko’rgazmali qilib ko’rsatishdir. Ifodali o’qishning asosiy tamoyili o’qiladigan asar
g’oyasi va badiiy qimmatini chuqur tushuntirishdir”.
Ohang og’zaki nutqning birgalikda harakat qiluvchi elementlari: urg’u, nutq
temp iva ritmi, pauza , ovozning past-balandligining yig’indisidir. Bu elementlar
bir-biriga ta’sir etadi va hammasi birgalikda asarning mazmunini, g’oyasini,
qahramonlarning turli kayfiyatini, ichki kechinmalarini ifodalaydi.
O’quvchilar ifodali nutq asoslarini egallashlari uchun muhim shartlar
quyidagilardan iborat:
1.Nutq jarayonidan nafasni to’g’ri olish va to’g’ri taqsimlay bilish.
2. Har bir tovushning to’g’ri artikulyastiyasi va aniq dikstiya(burro gapirish)
malakasini egallash.
3. Adabiy talaffuz me’yorlarini egallash.
13

Bu shartlar faqat ifodali o’qishgagina emas, balki ifodali nutqqa, ya’ni
hikoya qilishga ham taalluqlidir. O’quvchining har qanday og’zaki hikoyasi ifodali
bo’lishi zarur.
Ifodali o’qishning asosiy vositalaridan biri ovozdir. Ovoz nafas bilan uzviy
bog’lanadi. Shuning uchun o’qituvchi bolalarning ifodali nutqi ustida ishlashni
talaffuz qilayotganda o’z nafasini boshqara olish va ovozdan to’g’ri foydalanishga
o’rgatishdan boshlaydi. Ovoz kuchi baland-pastlik, uzun-qisqalik, tezlik (temp),
yoqimli-yoqimsizlik xususiyatlari bilan harakterlanadi. O’quvchilar matn
mazmuniga qarab, baland yoki past ovozda o’qish(gapirish)ga, nutqda tez, o’rtacha
yoki sekin tempni tanlashga, biror tuyg’uni ifodalashga o’rganadilar. Ifodali
o’qishga o’rgatishda o’quvchilar pauza va logik urg’u bilan ham tanishtiriladi.
Ifodali o’qishga tayyorlanish shartli ravishda uch bosqichga bo’linadi:
1.Asarning aniq mazmunini tushunish , unda qatnashgan shaxslarning xatti-
harakatini tahlil qilish, asarning g’oyasini belgilash,ya’ni asarning g’oyaviy
mavzuviy asosini, uning obrazlarini badiiy vositalari bilan yaxlit holda tushunish.
2. Matnning qayerida pauza qilishni, mantiqiy urg’uning o’rnini,o’qish
tempini belgilab olish.
3. O’qishni mashq qilish. Avtor fikrini, uning tasvirlangan voqyea-
hodisalarga va qatnashuvchi shaxslarga munosabatini ovoz bilan bera olish uchun
matnni qayta o’qish.
Asarning mazmuni va g’oyaviy yo’nalishini tahlil qilish ifodali o’qishga
o’rgatish bilan bog’lab olib boriladi. Ifodali o’qishga o’rgatishda matn mazmunini
tushunish, muallif hikoya qilgan voqyealarga o’z munosabatini bildirish asosiy
vazifa hisoblanadi. O’quvchilarda ifodali o’qish malakasini shakllantirish uchun
asarni o’qituvchining ifodali o’qishi muhim ahamiyatga ega.
Adabiy tushunchalar ustida ishlash
Umumiy o’rta ta’limning birinchi bosqichi bo’lgan X-XV sinflar dasturida
o’quvchilarda kitobxonlik madaniyati va nutqini o’stirishga alohida e’tibor
beriladi, badiiy asar bilan ishlash ko’nikmasini tarbiyalash va o’stirish nazarda
tutiladi. Dasturda badiiy asarni to’g’ri, tez va ifodali o’qish ko’nikmasini
14

tarbiyalash va rivojlantirish yo’li bilan o’quvchilarda asar ustida mustaqil ishlash
va uni o’qish malakasini o’stirish asosiy vazifa qilib qo’yiladi. Bu sinflarda
o’quvchilar badiiy va ilmiy-ommabop asarlar mazmunini to’liq tushunishga
odatlanadilar, ya’ni asarning ta’sirchanligini, obrazliligini his eta boshlaydilar. Shu
asosda ularda axloqiy, estetik, obrazli taassurot tarkib topadi.
Boshlang’ich sinflarda o’quvchilar ertak, hikoya, masal, she’r, maqol,
topishmoq, ilmiy-ommabop asarlar va dostonlardan parchalar o’qish orqali ularda
ifodalangan voqyea-hodisalar, obrazlar va ularning xulq-atvori bilan tanishadilar,
o’qigan asarlariga baho berishni o’rganadilar; ularda asarning tili, uslubi, yozuvchi
qo’llagan tasvir va ifoda vositalari haqida dastlabki adabiy tushunchalar shakllana
boshlaydi.
O’quvchilar asar mazmunini o’zlashtirish bilan birga unda bayon etilgan
asosiy fikrni aniqlab olishga, fikrlar o’rtasidagi bog’lanishni belgilashga
o’rganadilar. Badiiy asarni o’qish bilan bolalarda o’zlarini o’rab turgan muhit,
Vatan va uning tabiati, kishilar mehnati haqida ham tasavvur hosil bo’ladi.
O’qish darslari o’quvchilarda badiiy asarlarning bir-biridan farqini ajrata
olish, yozuvchining hayotiy voqyealarni qanday badiiy vositalar orqali aks
ettirgani va qanday obrazlar yaratganini aniqlay olish, mustaqil o’qish va asarni
tahlil qilish malakasini hosil qiladi. O’quvchilar adabiy ma’lumotlarni o’zlashtirish
orqali badiiy asarning mazmuni, g’oyasi va ahamiyatini anglab ola boshlaydilar.
O’quvchilarning nutqini o’stirishda, yuqoridagilar bilan birga, adabiy
tushunchalarni shakllantirish ham muhim o’rin tutadi. O’quvchilar adabiy
tushunchalarni o’rganish natijasida badiiy adabiyot san’atning bir turi ekanligi,
uning hayot bilan aloqadorligini bilib oladilar.
Asar tahlilida o’quvchilarning hayotiy taassurotlari va asarni o’rganish
natijasida ularda paydo bo’lgan estetik his-tuyg’ular hisobga olinadi. Aks holda,
o’quvchilarning bilim olishga bo’lgan qiziqishi susaya boradi.
Maktabda bolalar adabiyotini o’qitishda aniq ma’lumotlarga, badiiy asarni
o’rganish natijasida o’quvchilarda tug’iladigan his-tuyg’ularga suyanib ish
15

ko’riladi. Bu esa o’quvchilarda asar muallifi, obraz, g’oya, adabiy tur, syujet kabi
adabiy tushunchalarni elementar tarzda shakllantirishga yordam beradi.
Boshlang’ich sinflarda asar tahlilida badiiy til vositalari - sifatlash, o’xshatish,
jonlantirish, mubolag’a va adabiy janr turlari - ertak, hikoya, masal, she’r, doston,
maqol, topishmoq kabilar bilan amaliy ravishda tanishtiriladi.
Badiiy asarda g’oyaviy mazmun obrazlar orqali ifodalanadi. Obrazlar esa
so’zlar yordamida yaratiladi. So’z adabiyotda badiiy obrazni yaratish qurolidir.
Asarning badiiy ifodaliligi yozuvchining undan qay darajada foydalanganligiga
bog’liq.
Asarda tasvirlangan hayotiy voqyea-hodisalarni obrazli aks ettirishda badiiy
til asosiy vositadir. Shuning uchun ham badiiy asar yuzasidan olib boriladigan
kuzatish ishlari har bir obrazni, umuman badiiy asar mazmunini ochishda katta
ahamiyatga ega.
Boshlang’ich sinflarda badiiy asar tilini tahlil qilish orqali o’quvchilarda o’z
ona tiliga muhabbat hissi, badiiy asarni ongli o’qish ko’nikmasi o’stiriladi, asar
g’oyasini chuqur idrok etishga zamin hozirlanadi, o’quvchilar nutqi rivojlantiriladi.
Xalq og’zaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib,
qiziqib o’qilishining sabablaridan biri ertak tilining ta’sirchanligi, o’tkir syujetliligi
va xalq tiliga yaqinligidir. Ertak o’qib bo’lingach, uning badiiy tili ustida ishlashga
alohida ahamiyat berish zarur.
2-sinf «O’qish kitobi»da keltirilgan «Karnaychi shoh» ertagida «yov qora
bulutday yopirilib kelayotgan ekan», «Kuychi terak» ertagida «Terakning shoxlari
xuddi surnay chalgandek ovoz chiqarib, yaproqlari esa shildirab raqsga tushar
ekan» , «To’rg’aylar qo’shiq aytib, ularga jo’r bo’lar ekanlar», «Oh, deb nola
qilibdi terak», «USTO’n ularning nag’malariga jo’r bo’lib, sho’x-sho’x kuy
chalibdi» kabi badiiy vositalar yordamida tasvirlangan manzaralar juda ko’p. Ular
ustida ishlash o’quvchi nutqini o’stirish bilan birga ularni fikr yuritishga, mulohaza
qilishga o’rgatadi.
16

Ertaklarda o’xshatishlar, jonlantirish va mubolag’alardan foydalanilgan.
O’quvchilarga ularni izohlab berish, keyinchalik matndan toptirish, qayta
hikoyalashda ulardan nutqlarida foydalanishga o’rgatish zarur.
Asar o’qib bo’lingach, badiiy til vositalari ustida ishlanadi. Chunki ularning
ma’nosi kontekstdan, asar mazmunidan anglashiladi. Ayniqsa, masallarda
allegoriyani ochishda ko’chma ma’noli so’zlardan ko’p foydalaniladi. Ular
bolalarga masal mazmunini tushunishga xalal bergani uchun ayrim ko’chma
ma’noda ishlatilgan so’zlar asarni o’qishdan oldin tushuntiriladi.
3-sinf «O’qish kitobi» dan o’rin olgan «Ayamajiz» (Qudrat Hikmat) she’rida
«Bo’ralar qor kapalak », «Bog’lar sokin mizg’ishar , Misoli oq kapalak », «Muz
oynalar sovuq yeb» misralarida o’xshatish, jonlantirish; «Saxiy ona tabiat»,
«quchog’ida havo sof» misralarida metafora; «Ayamajiz izg’iydi, Ko’chalarda
tutoqib, Shox-shabbani tortqilar, Yalmog’izdek yutoqib» kabi misralarda
jonlantirish va o’xshatishlar qo’llangan. Bular ustida ishlaganda quyidagicha
savol-topshiriqlardan foydalanish mumkin:
1. Shoir qorni nimaga o’xshatadi? (oq kapalakka).
2. Ayamajizni nimaga o’xshatadi? (Yalmog’izga).
3. «Muz oynalar sovuq yeb» misrasini qanday tushunasiz? Oyna sovuq
qotadimi?
Ushbu darslikning «Kumush qish» bo’limida «Qish» matni berilgan. Ushbu
matnda ham ko’plab jonlantirishlar qo’llangan. Masalan, «hamma yoqda sovuq
izg’irin kezadi », « Ingrar og’riq kabi qari tol, oynalarni bezar qish - gulkor »,
«Daraxt kurtaklari rohatlanib uxlamoqda», «hozir urug’lar tinch uyquda » kabi.
Matn tahlilida «Matnning birinchi qismini o’qing. Unda qaysi so’z o’z ma’nosidan
boshqa ma’noda qo’llangan?» yoki «Matnning ikkinchi qismida jonsiz narsalar
jonlidek tasvirlangan o’rinlarni topib o’qing. Boshqa ma’noda qo’llangan
so’zlarni o’z ma’nosida qo’llab gap tuzing. Bu so’zlar qanday ma’noda
qo’llanganda ta’sirchan bo’ladi?» kabi savol-topshiriqlardan foydalanish mumkin.
Maqol janrida ham ko’chma ma’noli so’zlar ko’p qo’llanadi. Misol uchun
« Yurt boshiga ish tushsa , Er yigit hozir» maqolida boshiga so’zi metafora yo’li
17

bilan ma’nosi ko’chgan, o’quvchilarga uning ma’nosi qanday usul bilan
ko’chganligi aytilmaydi, faqat boshqa ma’noda qo’llanganligi o’z ma’nosi bilan
taqqoslangan holda o’kuvchilarga o’rgatiladi.
Tarixiy asarlarda ham ta’sirchan, tasviriy-bo’yoqdor so’zlar ko’p uchraydi.
Jumladan, «Bobur va kabutar» asarida hazrat , a’yonlar , oliy hazrat so’zlari
qo’llangan. Asar matnida qadimiy davr bilan bog’liq qo’shimchalarning
qo’llanilishi ham asarga joziba bag’ishlaydi. Masalan: «Kabutar ne deydur?» kabi.
Mazkur asarda ikkinchi shaxs qo’shimchasi o’rnida hurmat ma’nosidagi uchinchi
shaxs qo’shimchasi qo’llangan: «Xatda: Oliy hazrat, qovun ayni pishdi. Kelib qo’l
urib bersalar». Shu o’rindagi «qo’l urib bersalar» birikmasi ibora hisoblanadi .
Iboralar doim ko’chma ma’no ifodalab, nutqning ta’sirchanligini oshiradi.
Matndan iboralar aniqlangach, ma’nosini izohlashdan tashqari, ularga ma’nodosh
yoki qarama-qarshi ma’noli iboralarni topshirish ham yaxshi samara beradi.
Topishmoqlarda ham jonlantirish va o’xshatishlar juda ko’p. Masalan: «Ayoz
bobo novvot sotdi, Olgan edim, qo’lim qotdi» topishmog’ida o’xshatish, «Chiq-
chiq» ishlab tolmaydi, tunda uxlab qolmaydi» topishmog’ida jonlantirish
qo’llangan.
«Chumoli va Tipratikan», «O’jar toshbaqa» masallarida ham badiiy til
vositalari mavjud. Xususan, ularda «O’g’irlik mol aylar jonsarak», «Bola ko’nglin
ko’tarar», «Kosang joningga huzur», «Senga qalqon usti-bosh», «Parcha go’sht
bo’lib yurar», «Jish Toshbaqa» kabi ibora, birikma va gaplar uchraydiki, ular
ustida ishlashda «Bunday majorolar qachon va kimlar orasida bo’lib o’tishi
mumkin? Ularga hayotdan misollar keltiring» kabi topshiriqlar berish, ulardagi
ma’noni boshqacha yo’sinda bayon ettirish, o’zaro taqqoslash, ta’sirchanligidagi
farqni aniqlatish katta ta’limiy ahamiyat kasb etadi. Masalan: «Bola ko’nglin
ko’tarar» - Bolasiga yaxshi gaplar gapirar; «Kosang joningga huzur» - Kosang
joningni, sog’lig’ingni asraydi» kabi.
Boshlang’ich sinflarda adabiy tushunchalar va badiiy vositalar ustida ishlash
o’quvchilarning ijodiy tafakkurini o’stirishga, ularda jonlantirish, o’xshatish,
18

mubolag’a kabi adabiy tushunchalar yuzasidan dastlabki tasavvur hosil qilishga
yordam beradi.

19

2. bob.O’qish darslarida badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko’ra
o’rganish
2.1.E rtak matni ni o’qi ti sh metodikasi
Boshlang’ich sinflarning o’qish darslarida garchi ilmiy jihatdan bo’lmasa-da,
amaliy jihatdan turli janrga mansub asarlar o’qib o’rganiladi. O’qish darsliklarga,
asosan, hikoya, she’r, ertak, masal, maqol, doston, rivoyat va topishmoq kabi
janrdagi asarlar kiritilgan. Bulardan tashqari, ilmiy-ommabop asarlar ham
o’qitiladi.
Turli janrdagi badiiy asarlar qurilishi, uslubi jihatidan o’ziga xos
xususiyatlarga ega bo’lib, ularning o’quvchilarga ta’siri ham har xil bo’ladi.
Tabiiyki, har bir janrga oid asar matni lingvistik jihatdan ham o’ziga xos
xususiyatlarga ega. Masalan, she’riy asarlar matni hikoya matnidan, ertak matni
she’r matnidan, ilmiy-ommabop maqola matni masal janriga taaluqli asarlar
matnidan tubdan farq qiladi. Topishmoq predmet, voqyea-hodisalar o’rtasidagi
o’xshashlikni taqqoslash orqali o’zlashtirilsa, maqollar mazmuni hayotiy misollar
vositasida sharhlashni taqozo etadi. Shunga ko’ra, turli janrdagi badiiy asarlarni
o’qishda o’qituvchidan unga mos usullar tanlash talab etiladi.
Xalq og’zaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib,
qiziqib o’qilishining sabablaridan biri ertak tilining ta’sirchanligi, o’tkirligi,
ma’nodorligi va xalq tiliga yaqinligidir. Ertaklarning ko’pchiligida real hayot
tasviri sarguzasht elementlar bilan qo’shilib ketadi.
Ertakning o’tkir maroqli syujeti, voqyea rivojidagi favqulodda ajoyib vaziyat
bolalarni maftun qiladi, undagi mard, kuchli, topqir, dovyurak, chaqqon
qahramonlar, ertakning g’oyaviy yo’nalishi, unda ezgulik kuchining -
yaxshilikning doimo g’alaba qilishi bolalarni o’ziga tortadi. Ertakda qabul qilingan
hikoya qilish shakli bir xil so’z va iboralarning qayta-qayta takrorlanib turishi,
ohangdorligi, tilining ta’sirchanligi, ifoda vositalarining jonliligi, bolalar uchun
juda qiziqarlidir. Ertakda qatnashuvchilar ko’pincha rahmdil, saxiy, adolatli hamda
ularning aksi bo’lgan yovuz, baxil, ochko’z obrazlarga bo’linadi.
20

Ertakning pedagogik qiymati shundan iboratki, o’quvchilar unda to’g’rilik,
halollik g’alaba qilganidan, kambag’al kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, ya’ni
yaxshilik, ezgulik ro’yobga chiqqanidan va yomonlik, yovuzlik mahkumlikka
uchraganidan quvonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday bo’lishini istaydilar.
Masalan, «Halollik» ertagida (3-sinf) asosiy fikr kambag’allarga yordam
ko’rsatish, o’z mehnati bilan hayot kechirish bo’lib, bu hatto butun xalq istagi
ekanligi g’oyasi ilgari surilgan bo’lsa, «Hiylagarning jazosi» ertagida (4-sinf)
soddadilning to’g’riligi hiylagarning makri ustidan g’olib kelishi, xiyonat jazosiz
qolmasligi g’oyasi ilgari surilgan 3
. Har ikki ertak ham to’g’riso’zlilikning g’alabasi
bilan yakunlanadi. Bunday g’alaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda
ham ifodalangan.
Ertak bolalarda qahramonlarning xatti-harakatini muhokama qilib, baholash
ko’nikmasini o’stirishi bilan birga yaxshilikning doimo g’alaba qozonishiga
ishonch uyg’otadi. O’quvchilar ertakni tahlil qilish jarayonida «Kishilardagi
qanday sifatlar sizga yoqdi? (yoki yoqmadi?) Nima uchun?», «... nima uchun
jazolandi? (yoki rag’batlantirildi?)», «Nima uchun ertakdagi ba’zi qahramonlarga
hatto tabiat kuchlari ham yordam beradi? (yoki ba’zilaridan yuz o’giradi?)» kabi
savollarga javob topish jarayonida mushohada qiladilar, muhokama qilib, xulosaga
keladilar.
Boshlang’ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko’proq o’qitiladi.
« Bo’rining tabib bo’lgani haqida ertak» (Anvar Obidjon), «Ko’zacha bilan tulki»,
«Olapar, Mosh, Musicha» kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida o’qitiladi va
tahlil qilinadi.
Ertak matni ustida ishlashda tanlab o’qish, savollarga javob berish,
o’quvchilarning o’zlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja
tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik
tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarning
3
Umarova M. 3-sinfda O'qish darslari (O'qituvchi kitobi.) Toshkent «Ijod dunyosi» 2003-yil.
21

odatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar harakteriga taqqoslash tavsiya
qilinmaydi.
Maktab tajribasidan ma’lumki, kichik yoshdagi o’quvchilar ertakdagi
hayvonlar gapirmasligini, tulki va turna bir-birinikiga mehmonga bormasligini
yaxshi biladilar, ammo ertaklar dunyosini hayotiy hikoya kabi qabul qiladilar.
Ertakni o’qib tahlil qilganda, barcha ishlar uning mazmunini yaxshi idrok etishga,
syujet rivojini, qatnashuvchi personajlarning xatti-harakati, o’zaro munosabatlarini
to’g’ri tasavvur etishga yo’naltiriladi. Bunda tanlab o’qish va qayta hikoyalashning
ahamiyati katta. Masalan, «Odobli bo’lish osonmi?» (A. Obidjon) ertagining
mazmunini o’zlashtirish uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin:
1. Sichqonchaning onasi bilan qilgan suhbatini o’qing. Sichqonchaning
«Odobli bo’lish uchun nimalar qilish kerak?» degan savoliga onasi qanday javob
qaytarganligini so’zlab bering.
2. Sichqonchaning Mushuk bilan uchrashgan holati aks ettirilgan o’rinni
topib o’qing. Nima uchun «Shum Baroq» ko’zidagi yovuzlik birdaniga so’nadi?
3. Echki nima uchun Sichqonchani «Kam bo’lma» deb duo qiladi? Shu
o’rinni topib o’qing.
Ertakni tahlil qilishning oxirgi bosqichida «Ertakda sizga juda yoqqan joyini
topib o’qing», «Nima uchun aynan shu joyi yoqqanini ayting», «Hayotingizda
ertakdagi voqyealarga o’xshash voqyealar bo’lganmi?» kabi savol-topshiriqlar
yordamida o’quvchilarning ertak xulosasini tushunishlariga erishiladi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari,
«Davlat», «Ilm afzal», «Hiylagarning jazosi», «Hunarsiz kishi o’limga yaqin» kabi
maishiy ertaklarni ham o’qiydilar. Bunday ertaklarda xalq o’z hayotini hikoya
qiladi, shu sababli o’quvchilar ertakni o’qigach, o’tmishdagi xalq hayotini, o’y-
fikrlari va orzu-istaklarini bilib oladilar.
Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar
o’qituvchi rahbarligida ertakda qatnashuvchilarning hulq - atvori, ayrim xatti-
harakatlarini baholaydilar, ularning bir-birlariga bo’lgan munosabatlarini aytadilar
22

va shular asosida ayrim obrazlar haqida xulosalar chiqaradilar, ertak rejasini
tuzadilar, ertakni rollarga bo’lib o’qiydilar.
«Davlat» ertagi (4-sinf) oddiy turmushga tegishli hodisalarni tasvirlovchi
ertakdir. Ertakni o’qishga tayyorlash uchun ota-bobolarimiz atrofni, tabiatni,
borliqni qanday tasavvur etishlari haqida suhbat o’tkaziladi. Bunday suhbat
ertakdagi badiiy obrazlarni, ularning o’zaro munosabatlarini, xulq-atvorlari,
harakterlarini to’g’ri tushunishga yordam beradi. «Davlat» ertagi matni ustida
ishlash jarayonida o’quvchilar «Dehqonning xonadoni qanday hayot kechirar
ekan?», «Nima uchun Davlat dehqonning xonadonidan ketishni istamaydi?» kabi
savollarga javob topish orqali ertak qahramonlarini baholaydilar, ahil va inoq
bo’lib, halol mehnat qilish lozim degan xulosaga keladilar.
Ertak ustida ishlashda bolalarni ertakni o’qishgagina emas, balki uni aytib
berishga o’rgatish ham muhimdir. Ertak aytish og’zaki nutqni o’stiradi, bolalar
nutqini yangi so’z va iboralar bilan boyitadi.
O’quvchilarni 1-sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga o’rgatish uchun
ertak bilan birinchi tanishtirishda uni o’qituvchi aytib berishi mumkin.
O’quvchi ertak mazmunini o’zlashtirib olgandan so’ng, uning tili ustida
ishlashga alohida ahamiyat qaratilishi zarur. Ertak mazmunini qayta hikoyalashda,
qahramonlarga tavsif berishda o’quvchilarning o’z nutqida til vositalaridan o’rinli
foydalanish talab qilinadi. Til vositalaridan foydalanish uchun talab va vaziyat,
ehtiyoj yaratish zarur.
Ertak tilida shunday so’z va iboralar borki, ular bolaga o’zgacha ta’sir
ko’rsatadi. Masalan, «Yo’lbars, Tulki va Bo’ri» ertagida «Tog’ echkisi siz
ulug’imizniki bo’lsin», «Quyon siz podshohimizning ertalabki nonushtangiz
bo’lsin», «Kiyik kechqurungi taomingiz , qo’y kunduzgi xo’ragingiz bo’lsin» kabi
gaplar tarkibidagi ajratib ko’rsatilgan so’zlarga o’quvchilar diqqati qaratilib,
ertakni so’zlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish zarur.
Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan
g’oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo’li bilan bog’lanishli nutqni
o’stirish, nutqning ta’sirchanligini oshirish lozim. Masalan, «Rostgo’y bola» (1-
23

sinf) ertagida bola o’z rostgo’yligi bilan podshoga ma’qul bo’lganligi hikoya
qilingan. Ertak g’oyasiga mos xulosa esa «Boshingga qilich kelsa ham to’g’ri
gapir» maqoli bilan ifodalangan. O’quvchilar ushbu maqol mazmunini tushunib
olishsa, o’zlari ham yuqoridagi kabi ertak tuzib, hikoya qilib berishlari mumkin.
So’z ma’nolari ustida ishlashda boshlang’ich sinf o’quvchilariga mos bo’lgan
usullardan biri rasmdan foydalanishdir. Masalan, 2-sinfda «Ko’ngilchan o’tinchi»
ertagida qayin , eman , shumtol , zarang , zirk , tog’terak , qarag’ay , qayrag’och ,
chinor kabi daraxt nomlari keltirilgan. Ularni bola ko’z oldiga keltira olmaydi.
Ertakni o’qishdan oldin shu daraxt rasmlarini ko’rsatib, uning o’ziga xos
xususiyatlarini izohlash va nomlarini aytish lozim. Shundan so’ng didaktik o’yin
o’tkaziladi:
«Daraxt rasmlari bolalarga bo’lib beriladi. Har bir o’quvchi o’ziga berilgan
rasmdagi daraxtning nomini aytishi va ertakdagi shu daraxtning so’zini o’z
so’zlari bilan aytib berishi kerak bo’ladi».
Shu ertakni o’qib, mazmuni bilan tanishtirilgach, o’quvchilardan shaylanib ,
ro’parasida , sharbat , xayrli ish , xivchin , muhayyo so’zlarining ma’nosi so’raladi.
Javoblar to’ldiriladi, umumlashtiriladi.
24

2.2. Boshlang’ich sinflarda badiiy asar matni ni tahlil qilish usullari
Respublikamiz mustaqillikka erishgandan so’ng boshlang’ich sinflar uchun
yangi dastur va darsliklar yaratildi. O’qish dasturlarida badiiy asarni tahlil qilishga
ko’proq ahamiyat berilib, matn ustida ishlash yuzasidan xilma-xil topshiriq
turlaridan, texnika vositalaridan foydalanishga ko’proq e’tibor berildi.
Badiiy asar quyidagi muhim metodik qoidalar asosida tahlil qilinadi:
1. Asar mazmunini tahlil qilish va to’g’ri, tez, ongli, ifodali o’qish malakasini
shakllantirish bir jarayonda boradi.
2. Asarning g’oyaviy-tematik asoslarini uning obrazlari, syujet chizig’i,
qurilish va tasviriy vositalarini tushuntirish o’quvchilarning shaxs sifatida umumiy
kamol topishiga, bog’lanishli nutqning o’sishini ta’minlaydi.
3. O’quvchilarning hayotiy tajribasiga tayanish asar mazmunini ongli idrok
etishning asosi va uni tahlil qilishning zaruriy sharti hisoblanadi.
4.Sinfda o’qish o’quvchilarning bilish faoliyatini aktivlashtirish va atrof muhit
haqidagi bilimlarni kengaytirish vositasi hisoblanadi.
Asarni tahlil qilishda uning hissiy ta’sirini ham hisobga olish zarur. O’quvchi
matnni o’qibgina qolmay, muallif hayajonlangan voqeadan hayajonlansin. Matnni
tahlil qilishda o’quvchilarda fikr uyg’onsin, ularda estetik didni tarbiyalasin.
Boshlang’ich sinflar “O’qish kitobi”da turli janrdagi badiiy va ilmiy-
ommabop maqolalar berilgan. Sizga ma’lumki, badiiy asarda hayot obrazlar orqali
aks ettiriladi. Uning markazida inson, uning tabiat va jamiyatga munosabati turadi.
Badiiy asarda borliqni, voqelikni obrazlar vositasida tasvirlash, ob’ektiv mazmun
va sub’ektiv bahoni aniq materialda berish haqidagi qoidalar metodika uchun katta
nazariy-amaliy ahamiyatga ega. Birinchidan, asar ustida ishlashni muallifning
asarida tasvirlangan voqealarga munosabati o’qituvchining diqqat markazida
turadi. O’quvchilar voqelikni obrazlar orqali tasvirlashning o’ziga xos
xususiyatlarini asta tushuna boshlaydilar. Ikkinchidan, har qanday badiiy asarda
aniq tarixiy voqelar tasvirlanadi. Asardagi voqealarga tarixiy yondoshilgandagina
asarga haqqoniy baho berish mumkin. Uchinchidan, yozuvchining hayoti va
25

qarashlari bilan o’quvchilarning yoshlariga mos ravishda tanishtirish maqsadga
muvofiq. To’rtinchidan, badiiy asarni tahlil qilishda o’quvchilarni asarning
g’oyaviy yo’nalishini tushunishga o’rgatish muhimdir.
Psixolog olimlarning ko’rsatishicha, badiiy asarni idrok etish uchun uni
tushunishning o’zigina etarli emas. Asarni idrok etish murakkab jarayon bo’lib,
asarga, unda tasvirlangan voqelikka qandaydir munosabatning yuzaga kelishini o’z
ichiga oladi. Kichik yoshdagi o’quvchilar adabiy qahramonga ikki xil munosabatda
bo’ladi.
3. Adabiy qahramonga emosional munosabat.
4. Elementar tahlil qilish.
Asarda qatnashuvchi shaxslarga baho berishda o’quvchilar o’z shaxsiy
tushunchalaridan foydalanadilar. Qaxramonning boshqa fazilatlarini baholash
uchun ularda so’z boyligi, tajriba etishmaydi. O’qituvchining vazifasi o’quvchilar
payqay olmagan sifatlarni ko’rsatish va o’quvchilar nutqiga kiritishdir. YAna bir
narsaga e’tibor berish maqsadga muvofiq:
1.O’quvchilar asar qahramoniga munosabatlarini ifodalashda u harakat qilgan
sharoitni hisobga olmaydilar.
2.Qaxramonning nima uchun shunday qilishi kerakligini tushunolmaydilar,
uning uchun maqsadga muvofiq ish olib borishlari zarur.
Badiiy asar ustida ishlash murakkab jarayon bo’lib o’qituvchi o’qish
darslarining ta’lim-tarbiyaviy vazifalari badiiy asarning o’ziga xos xususiyatlari va
o’quvchilarning tayyorgarligini hisobga olishni taqozo qiladi.
Badiiy asarda barcha komponentlar o’zaro bog’langan bo’ladi. Asarda
obrazlar rivojlanib boradi. Voqealar rivojlanib borgan sari qaxramonlarning yangi-
yangi tomonlari ochila boradi. Bu xususiyatlari asar ustida ishlashda uni yaxlit
o’qishni, idrok etishni, ya’ni sintezni talab qiladi. Asar boshidan oxirigacha
o’qilgandan so’ng analiz qilinadi, so’ng yana yuqori sifatli sintezga o’tiladi. Asarni
o’qishga kirishishdan oldin o’quvchilarni badiiy asarni o’qishga tayyorlash lozim
bo’ladi. Demak, tayyorgarlik davri – sintez-analiz-sintez jarayonini beradi.
26

O’quvchilar asar mazmunini to’g’ri idrok etishlari uchun hayot haqida
ma’lum tasavvurga ega bo’lishlari zarur. Buning uchun tayyorgarlik ishlari
o’tkaziladi.
Tayyorgarlik ishlarining vazifalari:
1.O’quvchilarning asarda aks ettirilgan voqea-hodisalar haqidagi
tasavvurlarini boyitish, matnni ongli idrok qilishga ta’sir etadigan yangi
ma’lumotlar berish, badiiy asarda tasvirlangan faktlarni o’quvchilar o’z hayotida
kuzatishlari bilan bog’lay olishlariga sharoit yaratish.
2.YOzuvchining hayoti bilan tanishtirish, yozuvchiga, uning hayotiga ijodiga
qiziqish uyg’otish.
3.O’quvchilarni asarni emosional idrok etishga tayyorlash.
4.Asar mazmunini tushunishga xalal beridigan so’zlarning lug’aviy
ma’nolarini tushuntirishdan iborat.
Tayyorgarlik ishlarining shakllari xilma-xil bo’lib, o’qituvchi asar
mazmunini va sharoitga qarab ish turini tanlaydi. Tayyorgarlik davri uchun 2-5
daqiqa ajratiladi.
Ekskursiya. Bu ish turidan tabiat tasviriga bag’ishlangan yoki ishlab
chiqarish, qurilish, shahar, qishoq hayotiga doir mavzular o’rganilganda
foydalanish mumkin. CHunonchi, 2-sinfda “Metropoliten”, 1-sinfda “Issiqxonada”
kabi materiallarni o’rganishdan oldin ekskursiya qilish maqsadga muvofiq.
Ekskursiya uchun reja beriladi va matn o’rganilishidan kamida bir hafta oldin
o’quvchilarga e’lon qilinadi.
Film namoyish qilish. Inqilobdan oldingi hayot voqealari tasvirlangan
matnlardan oldin film namoyish qilinsa, o’quvchilarning asarni idrok qilishlari
faollashadi. Albatta, hozir o’quv filmlari etarli emas. Ammo videofilmlardan
foydalanish mumkin.
O’qituvchi hikoyasi. Asar muallifi haqida ma’lumot berishda eng samarali
metod hisoblanadi. CHunonchi, 4-sinfda Q.Muhammadiyning she’ri
o’rganilayotganda shoirning bolalar uchun yozgan asarlari namoyish etilib, ular
haqida qisqacha ma’lumot so’zlab berilsa, o’quvchilarning asarni o’qishga
27

qiziqishlari ortadi. Tayyorgarlik davridan so’ng 1-bosqich amalga oshiriladi. Bu
bosqichning asosiy matnni yaxlit idrok etish jarayonida asarning aniq mazmuni
bilan, uning syujet chizig’i bilan tanishtirish, asarning emosional ta’sirini
aniqlashdir.
Matn ifodali o’qib beriladi. (2-sinfda o’rganiladigan “Mehribon qiz” matni
magnitofon orqali o’qib eshittiriladi).o’qituvchi o’quvchilarga umumiy
taassurotlarini aytishni talab qiladigan savollar beradi.
1. Hikoyani qaysi o’rni sizga yoqdi?
2. Qahramonlardan qaysi biri sizga ayniqsa yoqdi?
3. Hikoya o’qilganda siz qaysi o’rinda juda xursand bo’ldingiz? kabi savollar
beriladi
28

2.3. Badiiy asar matni ustida ishlashda tanlab o’qish matnni tasvirlash
usullaridan foydalanish.
Badiiy asar ustida ishlashning 2-bosqichi tahlil qilishdir. Bu bosqichning
vazifasi: syujet rivojining sabab natija bog’lanishini belgilash, ishtirok etish
shaxslarning xulq-atvorini va asosiy xususiyatlarini aniqlash, asar kompozisiyasini
ochishdir. Tahlil jarayonida matn ustida ishlashning quyidagi turlaridan
foydalaniladi.
Tanlab o’qish. Bunda o’quvchi matnning berilgan vazifaga mos qismini
o’qiydi. Vazifa asarning faktik mazmunini oydinlashtirish, sabab-natija
bog’lanishini belgilash, badiiy xususiyatini ochish, o’qilgan matnga o’z shaxsiy
munosabatini ifodalashdan iborat bo’lishi mumkin. 4-sinfda “Tabiatdagi
o’zgarishlar berilgan qismlarini topib o’qing (Oltin kuz)”, “Taqachining
nasihati”ni o’qing.
Tanlab o’qish matn ustida ishlashning eng samarali usulidir. U o’quvchilarda
yaxshi o’qish sifatlarini o’stirish bilan ularning ijodiy tasavvurini, nutqi va zehnini
o’stirishga yordam beradi.
Berilgan savolga o’z so’zi bilan javob berish.
Mashqning bu turi o’quvchilarda o’qilganlar yuzasidan muhokama yuritish
ko’nikmasini o’stirishga, qatnashuvchi shaxslarni baholashga muallif tasvirlagan
hayotiy lavhalar bilan asar g’oyasi o’rtasidagi bog’lanishni aniqlashga imkon
beradi. Ishning bu turida beriladigan savollar ma’lum maqsadga yo’naltirilgan va
muayyan izchillikda bo’lishi kerak. SHu bilan bir qatorda o’quvchilarning mustaqil
fikrlashga o’rgatilishi lozim. Boshlang’ich sinf darsliklarida savollarga javob
berish ish turiga katta o’rin berilgan. O’qituvchining vazifasi ana shu savollardan
unumli foydalanish va ijodiy xarakterdagi savollarni ko’proq berishi talab etiladi.
4-sinfda “Qodir bilan Sobir” matni yuzasidan o’quvchilarni o’z fikrini aytishga
undovchi Sobir o’qishdan kechikish sababini ochiq aytib to’g’ri qildimi? Uning
o’rnida siz bo’lganingizda nima qilardingiz? kabi savollar o’quvchilarning fikrlash
29

qobiliyatlarini, og’zaki nutqlarini o’stiradi va matnni yaxshi o’zlashtirishlariga olib
keladi.
O’quvchilarni savol berishga o’rgatish.
Metodistlarning fikricha, to’g’ri berilgan savolda yarim javob tayyor bo’ladi.
O’quvchilar matnni ongli o’zlashtira olsalargina, u yuzasidan savol bera oladilar.
O’quvchilarni savol berishni o’rgatishni 2-sinfdan boshlash maqsadga muvofiqdir.
O’quvchilar albatta savolni matn mazmuni bilan bog’liq holda tuzishdan
o’rganadilar. Keyinchalik muhokama va ijodiy savollar berishni ham o’zlashtirib
oladilar.
Matnni tasvirlash. Matnni 2 xil tasvirlash mumkin: 1) so’z bilan tasvirlash; 2)
grafik tasvirlash.
So’z bilan tasvirlash o’ziga xos murakkab ish turi bo’lib, unda manzarani so’z
yordamida aniq qayta tiklash talab etiladi. Bunda so’zlarni aniq tanlashga e’tibor
qaratiladi. Turli tabiat manzaralarini, qatnashuvchi kishilarning tashqi ko’rinishini,
voqea sodir bo’lgan joylarni tasvirlash topshiriq qilib berilishi mumkin.
Matnni tasvirlashni darslikda berilgan rasmni matndagi shu rasmga mos
qismini taqqoslab tasvirlashdan boshlash kerak.
Grafik tasvirlash ko’proq uyda bajariladi. Buning uchun o’quvchilar
tasvirlanadigan matn qismini ajratadilar, uni diqqat bilan o’qib chiqadilar,
mazmunini o’zlashtiradilar va unga mos rasm chizadilar.
Asar rejasini tuzish. Reja matn mazmunini ongli va chuqur tushunishga,
asosiy fikrni ajratishda, voqealarning izchilligini belgilashda, matn qismlarining
o’zaro bog’lanishini tushunishda o’quvchilarga yordam beradi. Reja ustida ishlash
o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stiradi. Ular matnni mazmunan tugallangan
qismlarga bo’lishga va har bir qismning asosini topishga o’rganadilar.
Reja tuzishga tayyorgarlik ishlari savod o’rgatish davridayoq boshlanadi.
Tayyorgarlik mashqining eng oddiy turi berilgan sarlavhalardan kichik matn
mazmuniga mosini topib qo’yish hisoblanadi. Bunday mashqqa o’rgatishda
o’qituvchi sarlavha asosiy fikrni ifodalashini ta’kidlaydi, bolalar topgan sarlavhani
tahlil qilib, u yoki bu saralavha nima uuchun mos yoki mos emasligini
30

tushuntiradi. Reja tuzishga tayorgarlik ishining 2-turi o’qituvchi rahbarligida
tanlab o’qish hisoblanadi, bolalar matndan o’qituvchi bergan savolga javob
bo’ladigan o’rinni topib o’qiydilar.
Reja tuzish osondan qiyinga tamoyili asosida asta murakkablashtirilib
muayyan izchillikda o’tkazib boriladi. 1-sinf o’quvchilari o’qilgan kichik matnga
o’qituvchi rahbarligida so’roq gap tarzida sarlavha tanlash, 2-sinfda kichik
maqolaning rejasini o’qituvchi rahbarligida so’roq yoki darak gap tarzida tuzish, 3-
sinfda o’qilgan matn rejasini jamoa bo’lib tuzish, 4-sinfda mustaqil reja tuza
olishlari kerak.
Rejaning eng oddiy formasi rasmli reja hisoblanadi. Buning uchun avval
bolalar kitobda berilgan rasmlardan matn qismiga mosini tanlashga va uni
nomlashga o’rgatiladi; keyin matn qismiga tayyor rasm berilmaydi, uni bolalarning
o’zlari so’z bilan tasvirlaydilar; hikoya o’qiladi va qismlari bo’yicha tahlil qilinadi,
so’ng o’quvchilar matnning 1-qismini o’qiydilar, o’qituvchi ulardan qanday rasm
chizishni so’raydi, ish mana shu tarzda davom etadi.
O’quvchilar rasmli reja tuzishdan logik reja tuzishga o’tadilar, logik reja
tuzish quyidagi izchillikda o’rgatiladi:
1.O’qituvchi qismlarga bo’lingan matn tanlab reja tuzadi va matn rejasini
o’rnini almashtirib, sarlavha tarzida xattaxtaning chap tomoniga yozib qo’yadi.
O’quvchilar matnning 1-qismini o’qiydilar, shu qism mazmuniga mos sarlavhani
topadilar, uni o’qituvchi xattaxtaning o’ng tomoniga yozadi, shunday qilib,
xattaxtada o’qilgan matnning rejasi hosil bo’ladi.
2.Matn qismlarini tahlil qilish jarayonida o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida
har bir qismdagi asosiy qismni aniqlaydilar va unga sarlavha topadilar, o’qituvchi
sarlavhalarni reja tarzida xattaxtaga yozib boradi.
3.Qismlarga bo’linmagan matn tanlanadi, sarlavhalar matn rejasi tartibida
xattaxtaga yoziladi. O’quvchilarga berilgan sarlavhalardan foydalanib, matnni
qismlarga bo’lish topshiriladi. Ular matnni o’qiydilar, 1-sarlavhaga tegishli qismni
ajratadilar, keyingi qism ham shunday belgilanadi.
31

Qismlarga bo’linmagan matn tanlanadi, sarlavhalar aralash tarzda xattaxtaga
yoziladi. O’quvchilarga yuqori qismlarga bo’lish topshiriladi. O’quvchilar matnni
o’qib nisbiy tugallangan qismni ajratadilar va unga mos sarlavhani xattaxtadan
tanlaydilar. Ish shu tarzda davom ettirilib, matn rejasi tuziladi.
Reja tuzish uchun so’roq va darak gaplardan va ayrim hollarda atov gaplardan
foydalanish mumkin, faqat har bir rejada bir turdagi gaplar ishlatilishi zarur.
Shunday qilib, o’quvchilarda matn ustida ishlash ko’nikmasini shakllantirishda
ular diqqati ishning mazmuni va bajarish yo’llariga qaratiladi.
Boshlang’ich sinflarda badiiy asar turlaridan hikoya, she’r, ertak, masal,
maqol va topishmoqlar amaliy ravishda o’rganiladi. Bulardan tashqari, ilmiy-
ommabop maqolalar ham o’qitiladi. Turli janrdagi badiiy asarlar qurilishi, stilistik
priyomlari jihatidan o’ziga xos hususiyatlarga ega bo’lib, o’quvchilarga ta’siri ham
har xil bo’ladi. SHunga ko’ra, turli janrdagi badiiy asarlarni o’qishda o’qituvchi
unga mos metodlar tanlashi talab etiladi.
Hikoya kichik hajmli badiiy asar bo’lib, unda kishi hayotidagi ma’lum bir
voqea hayotning muhim tomonlari umumlashtirib tasvirlanadi. “Hikoya ko’pincha
kishi hayotida bo’lgan bir epizodni tasvir etadi. Uning mazmuni ertakdagidan
ortiqroq hayotiydir”.
Hikoya mazmunan boshlang’ich sinf uchun mos janr hisoblanadi. Kichik
yoshdagi o’quvchilarni qahramonning xatti-harakati, tashqi ko’rinishi, portret
tasviri, voqea-hodisalar haqidagi hikoyalar ko’proq qiziqtiradi. SHuning uchun
bolalarni badiiy asar turi bo’lgan hikoya bilan tanishtirish uning syujetini
tushuntirishga bog’lab olib boriladi.
Boshlang’ich sinflarda hikoyani o’qishga bag’ishlangan izohli o’qish
darslarida o’qilgan hikoya mazmunini ochish, lug’at ustida ishlash, o’qilgan
matnni qayta hikoyalash asosiy ish turlaridan hisoblanadi. Hikoya mazmuni,
odatda, savollar asosida tahlil qilinadi. Bunda savollar qatnashuvchi shaxsning
xatti-harakati va xarakterini tahlil qilishga qaratilgan bo’ladi. So’roqlardan ikki
maqsadda: hikoya mazmunini tahlil qilish hamda faktlar, mulohazalar, xulosalarni
32

taqqoslash, voqea-hodisalar, xatti-harakat o’rtasidagi bog’lanishlarni aniqlash va
umumlashtirish uchun foydalaniladi.
Hikoyani o’qish darsida o’quvchilar ma’nosini tushunmaydigan so’z va
iboralar ma’nosini tushuntirish ham muhim, aks holda, ular hikoya mazmunini
tushuna olmaydilar. So’z ma’nosini tushuntirishga ko’p vaqt sarflamay, asar
mazmunini tushunishda eng zarur bo’lgan so’zni qisqa izoh berish bilan
tushuntiriladi.
Hikoyani o’qishda hikoya mazmunini tahlil qilish va shu asosda o’quvchilar
nutqini o’stirish markaziy o’rin egallaydi. Hikoya o’qilgach, o’quvchilar o’ylashi,
o’z mulohazalarini aytishi uchun tayyorlanishga vaqt berish talab etiladi. O’qilgan
asar yuzasidan beriladigan dastlabki savollardan maqsad hikoya bolalarga yoqqan-
yoqmagani, undagi qaysi qaxramonning xarakteri bolaga ta’sir etgani, bolalar kim
yoki nima haqida hikoya qilib berishni istashini bilishdan iborat. SHundan
keyingina hikoya xarakterini tushunishga, nihoyat, asarning asosiy g’oyasini bilib
olishga yordam beradigan savollardan foydalaniladi.
Badiiy asarni tahlil qilishda syujetni to’liq tushuntirishga berilib ketib,
qatnashuvchilarga xarakteristika, asar qurilishi va tilini tahlil qilish kabi ish turlari
e’tibordan chetda qolmasligi lozim.
Savollarni, odatda, o’qituvchi beradi, ammo asar mazmuni, qatnashuvchi
shaxslarning xulq-atvorini ochish yuzasidan o’quvchilarga ham savol tuzdirish
juda foydali. Bu usul bolalarga juda yoqadi va ishni jonlantiradi; asar mazmunini
yaxshi tushunish, mazmun va voqealar orasidagi bog’lanishni to’liq esda saqlab
qolishda o’quvchilarga yordam beradi.
Hikoyani o’quvchilar yaxshi o’zlashtirishlari, unda ilgari surilgan g’oyani
bilib olishlari uchun matn bilan ishlash jarayonida tanlab o’qish, savollarga javob
berish, hikoya qismiga o’zlari savol tuzishi, so’z bilan va grafik rasm chizish, reja
tuzish, qayta hikoyalashning barcha turlaridan, ifodali o’qishga tayyorlanish kabi
ish turlaridan foydalaniladi.
Kichik badiiy hikoyani izohli o’qish darsini uyushtirishda quyidagi reja
varianti sxemasi e’tiborga olinadi:
33

1) hikoyani o’qishga tayyorlash (hikoyada tasvirlangani kabi kishilar hayoti,
davrga qisqa xarakteristika...);
2) hikoyani (to’liq yoki mantiqiy tugallangan qismlarini) o’qituvchi yoki
oldindan tayyorlangan o’quvchining ifodali o’qishi;
3) idrok etishni tekshirish (qatnashuvchi shaxslarning xatti-harakatlari,
shaxslar va voqealar o’rtasidagi munosabatlar yuzasidan qisqacha suhbat);
4) hikoyani qayta o’qish (hikoyani qismlarga bo’lish, o’quvchilarga o’qitish,
ayrim so’zlar ma’nosini tushuntirish);
5) hikoyaning har bir bo’limi yuzasidan suhbat o’tkazish va sarlavha topish;
6) hikoyaning ayrim bo’limlarini ifodali o’qish;
7) reja asosida qayta hikoyalash;
8) hikoyani ifodali o’qishga yoki sahnalashtirishga tayyorlanish (sinfda yoki
uyda);
9) hikoyani ifodali o’qish va ifodali qayta hikoyalash.
Bu hikoyani o’qish darsi rejasining varianti bo’lib, o’zgarishi ham mumkin.
Ammo shuni unutmaslik kerakki, badiiy hikoyani o’qish darsida uning mazmunini,
asosiy fikrini bilish bilan birga, asarning tarbiyaviy (badiiy asar misolida
o’quvchilarni tarbiyalash), xususan, estetik ta’siri ham ko’zda tutiladi va ifodali
qayta hikoyalashga katta ahamiyat beriladi.
34

2.4. Har xil janrdagi asar matnlarni o’qitish metodikasi
Masal, axloqiy mazmunni kinoyaviy obrazlar orqali aks ettiradigan badiiy
asardir. U ko’proq she’riy tarzda yoziladi. Masalda inson xarakteriga xos
xususiyatlar kinoyaviy obrazlar – hayvonlar, jonivorlar va o’simliklar dunyosiga
ko’chiriladi. Ko’pincha masalning kirish qismida, ba’zan oxirida qissadan xissa,
ya’ni ibratli xulosa chiqariladi. Bu o’quvchilarni ahloqiy tomondan tarbiyalashga
katta imkon beradi. Masalda fikrning qisqa, lo’nda, chiroyli va ifodali tasvirlanishi,
tilining o’tkirligi va xalqchilligi o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stirishda muhim
material hisoblanadi. Masal kichik hajmli, ammo boy mazmunli, tugun,
kulminasion nuqta va echimi bo’lgan kichik pesani eslatadi. U biror voqea-
hodisani qisqa va mazmunli tasvirlashda ajoyib namuna bo’la oladi.
Bolalarni masaldagi kinoyaviy mazmun emas, balki, birinchi navbatda,
obrazlarning go’zalligi o’ziga jalb qiladi. SHuning uchun masal ustida ishlashni
hayvonlar hayotidan yozilgan hikoya ustida ishlash kabi uyushtiriladi. Odatda,
masal personajlari o’z xatti-harakatlari, fe’l-atvorlari bilan, nutqiy uslublari,
odatlari bilan o’zlarini tavsiflaydilar, ba’zan u xarakteristikani masalning boshqa
personaji to’ldiradi. Muallifning o’zi esa bir-ikki so’z bilan tavsifni
mukammallashtiradi.
Boshlang’ich sinflarda masalni o’rganishda bolalarni masalni ifodali o’qishga
va uning mazmunini qisqa, ba’zan bir necha so’z bilan aytib berishga (masalni
to’liq qayta hikoya qildirish tavsiya etilmaydi), ayrim qatnashuvchilarning
xarakterli xususiyatlarini aytib, o’zaro qiyoslashga o’rgatish muhim ahamiyatga
ega. Masalning allegorik mazmuniga to’xtalmasdan, bosh personaj obrazini tahlil
qilishga kirishiladi. 1- sinfda bolalar masalni hayvonlar haqidagi ertakka o’xshash
kulgili hikoya kabi qabul qilsalar, 2- sinfdan boshlab ular masaldagi hayvonlarning
xatti-harakati, o’zaro munosabatlari ba’zan kishilar hayotida ham uchrashini, masal
axloqiy bilim beradigan hikoya ekanini, ko’proq she’riy tarzda bo’lishini, unda
kishilardagi ayrim kamchiliklar tasvirlanishini bilib ola boshlaydilar. Masal tili
ustida ishlaganda, o’quvchilar nutqini boyitish uchun unda ishlatilgan obrazli
35

iboralar, badiiy vositalar o’quvchilarga mustaqil toptiriladi: o’quvchilar o’qituvchi
bergan gap yoki iborani masaldagi ibora bilan almashtiradilar. Masalan, SHukur
Sa’dullaning “Laqma it” masalining tili ustida ishlash jarayonida o’qituvchi “Qish
kelib sovuq boshlandi. Bo’ron turdi” gaplarini beradi, o’quvchilar gaplarini topib
aytadilar. Masal tahlil qilinayotganda voqea rivojini jonli tasavvur qilish,
obrazlarni aniq idrok etishda o’quvchilarga yordam berish zarur. CHunonchi,
ularga ayrim epizodlarni so’z bilan tasvirlash, ba’zilariga o’qituvchi yordamida
tavsif tuzish, ishning oxirgi bosqichida rollarga bo’lib o’qish kabilarni tavsiya
qilish maqsadga muvofiq. Personajga xarakteristika berishda uning xatti-harakati
bilan birga, tilning o’ziga xos xususiyatlaridan ham foydalaniladi. Masalni ifodali
o’qishga tayyorlanishda uning syujetini bilish bilan birga, avtor tilini yaxshi
tushunish, xar bir personajning individual xarakterini hisobga olish zarur. Masalan,
“Laqma it” masalini o’qiganda, laqma itning yalinib-yolvorishi, mushukning
to’g’riso’zligi muomalasi orqali ifodalandi. Dialogli masallarni rollarga bo’lib
o’qish, inssenirovka qilib, aytdirish maqsadga muvofiqdir.
Shunday qilib, masal ustida ishlash quyidagi komponentlarni o’z ichiga oladi:
masal mazmunini aniq idrok etish; kompozisiyasi, qatnashuvchilarning xarakteriga
xos xususiyatlarini, xatti-harakatlarining sabablarini ochish allegoriyani aniqlash;
Qish keladi qilich olib,
Bo’ron bilan dovrug’ solib
masal qismlaridagi asosiy fikrni aniqlash; masal xulosasini tahlil qilish. Mana
shu izchillik hisobga olinsa, masal o’qish darsining qurilishi quyidagicha bo’ladi:
1. Tayyorgarlik ishlari (bunda masalning xususiyatlari va qaysi sinfda
o’qitilishiga mos ravishda ish turlari tanlanadi:
1) masal muallifi haqida o’qituvchi hikoyasi;
2) o’qilgan masal materiali yuzasidan viktorini (savol-javob o’yini);
3) o’qilgan masalda qatnashuvchi shaxslar (hayvonlar) xarakteriga xos
xususiyatlar haqida suhbat.
2. Masalni o’qituvchi o’qishi (magnitafon yozuvini eshitish yoki film
ko’rsatish). Emosional baholash planida suhbat.
36

3. Masalning aniq mazmunini analiz qilish:
1) masal struktura va kompozisiyasini aniqlash (o’qish, reja tuzish v.h.);
2)qatnashuvchilarning xatti-harakati, fe’l-atvori sabablarini, xarakteriga xos
xususiyatlarini tushuntirish (tanlab o’qish, so’z bilan va grafik rasm chizish,
savollarga javob);
3) masalning aniq mazmunidan kelib chiqib undagi asosiy fikrni belgilash.
4. Allegoriyani ochish.
5. Axloqiy xulosa aks ettirilgan qismni tahlil qilish.
6. Hayotda uchragan o’xshash hodisalarga taqqoslash.
She’r-ohang jihatidan ma’lum bir tartibga solingan, his-tuyg’u ifodasi sifatida
vujudga kelgan hayajonli ritmik nutq. She’riy nutqni ohang jihatidan ma’lum bir
tartibga solish vositalari ritm (bir-biriga monand kichik bo’laklarning izchil va bir
me’yorda takrorlanib kelishi) va qofiya (misralarning oxirida keladigan ohangdosh
so’zlar) hisoblanadi.
She’rni o’qiganda kichik yoshdagi o’quvchilar tabiat va jamiyat voqea-
hodisalarini poetik tasviridan hayajonlanishlari muhim ahamiyatga ega.
Boshlang’ich sinflarda she’r tarzida yozilgan hikoyalar, ya’ni she’riy hikoyalar va
lirik she’rlar o’qitiladi. She’riy hikoyada syujet, ya’ni voqealar sistemasi va uning
rivoji xarakterlidir. Lirik she’r “biror hayotiy voqea-hodisa ta’sirida insonda
tug’ilgan ruhiy kechinma, fikr va tuyg’ular orqali turmushni aks ettiradi”. Lirik
she’rning xususiyati “kishining his-tuyg’uga to’la hayajonli nutqini ta’sirliroq
ifodalashga to’g’ri keladi”. Bunda “ohangdorlik va musiqiylikni vujudga
keltiradi”.
She’rni o’qish darslarida asosiy ish turi ifodali o’qish hisoblanadi. O’quvchi
she’rning asosiy (g’oyaviy) mazmunini tushunsagina, uni ifodali o’qiy oladi.
SHuning uchun she’rni tahlil qilib, uning mazmunini o’quvchilarga tushuntirish
lozim. She’riy hikoyani tahlil qilishda, asosan, hikoya, ertak, masalni tahlil
qilinganidagi ish turlaridan foydalanish mumkin. Tursunboy Adashboevning
“Navoiy bobomlar” she’riy hikoyasi mazmuni savollar yordamida gapirtirilishi
mumkin. Ammo lirik she’rni o’qish va tahlil qilish o’qituvchidan katta mahorat
37

talab qiladi. Lirik she’rni o’qish darsida eng asosiy ish turi uni his-hayajon bilan
ifodali o’qishdir. She’r ifodali o’qilgach, undagi tushuntirilishi zarur bo’lgan so’z
va iboralar ikki-uch so’z bilan qisqacha izohlanadi.
She’rni o’qishdan oldin ba’zan unda tasvirlangan yil fasllari haqida suhbat
o’tkaziladi yoki she’r mazmunini tushunish uchun o’quvchilar bilishi lozim
bo’lgan voqealarni o’qituvchi qisqa aytib beradi. Ba’zi she’rlarni o’qishga
o’quvchilarni uzoqroq tayyorlash, masalan, Qudrat Hikmatning “Qish”, “Bahor”
she’rlarini o’qishdan oldinroq tabiatni kuzatish, boqqa, qir-adirlarga ekskursiya
o’tkazish maqsadga muvofiq.
Boshlang’ich sinflarda ko’rgazmali ta’limning asosiy formasi lirik she’rni
ifodali o’qish hisoblanadi. Lirik she’rni ham, she’riy hikoyani ham o’quvchilar
hayajon bilan yaxlit idrok etishlariga erishish muhimdir,uning uchun she’r birinchi
marta o’qilganda, hech qanday tushuntirish berilmaydi. She’r o’quvchilarga
qanday ta’sir qilganini hisobga olish, bilish zarur. O’qituvchi she’rni shunday
ifodali o’qishi kerakki, bolalar uning asosiy mazmunini anglasinlar, ularga jonli
so’z kuchliroq ta’sir etsin. O’qish oddiy bo’lishi kerak. O’qiyotganda tabiiy zavq-
shavq, shodlik, xursandlik, qahr-g’azab hissini qichqiriq ovoz bilan soxta
ifodalashga yo’l qo’ymaslik zarur. Bolalar she’rni o’qiganda, she’riy satrga rioya
qilishlari, she’r ritmini buzmasliklariga erishish lozim.
She’r mazmuni ham, boshqa janrdagi badiiy asarlar kabi, savollar asosida
tahlil qilinadi. Ammo she’r mazmuni haqida o’quvchilarga ko’p savol berish
tavsiya etilmaydi. O’quvchilarga she’rning asosiy mazmunini tushunganliklariga
ishonch hosil qilishning o’zi kifoya. Masalan, 4-sinf o’quvchilari Qudrat
Hikmatning “Qish to’zg’itar momiq par” she’rni o’qiganda, “Qaysi fasl haqida
o’qidingiz?” savoliga javob berishlari etarli; 4-sinf o’quvchilari shu shoirning
“Bahor” she’rini o’qiganda, o’qituvchi: “She’rda yilning qaysi fasli haqida
o’qidingiz? (Bahor)”. “S h amol haqida nima deyiladi? Terak, bedapoya, qushlar
haqida-chi?” savollarini beradi. 4
Shuni ham aytish kerakki, bolalar hayoti, ularning
4
Oripov K., Obidova M. Ifodali o'qish. T., «O'qituvchi», 1982- yil.
38

o’ziga xos fikrlari, his-tuyg’ulari, qiziqishlarini ifodalovchi, shuningdek
zamonamiz qaxramonlari, o’zbek xalqi Vatan himoyasi, xalqimizning
qaxramonona ishlari haqidagi she’rlar mazmunini to’laroq tahlil qilish talab etiladi.
Bunday she’rlarni o’qishga o’quvchilarni maxsus tayyorlanadi: she’r mazmuniga
asos bo’lgan tarixiy voqea haqida qisqa so’zlab beriladi yoki suhbat o’tkaziladi.
Boshlang’ich sinflarda o’qitiladigan ko’pgina she’rlarni tahlil qilib, ifodali
o’qish mashq qilingach, ifodali yod aytib berish vazifasi topshiriladi (o’quvchilar
darsda ifodali o’qimagan she’rni uyda ifodali yod aytib berishga tayyorlanishni
tavsiya etilmaydi).
Bolalar she’rni yoqtiradilar. She’riy nutq engil yodlab olinadi, estetik his-
tuyg’u uyg’otadi, kichik yoshdagi o’quvchilar saviyasiga mos bolalarbop ravshan
til bilan yozilgan sodda ritmli jarangdor she’rlarni bolalar tez va oson yodlab
oladilar, keyin yoddan ifodali o’qiydilar.
Kichik yoshdagi o’quvchilarga she’rni qanday yodlash kerakligi o’rgatiladi.
Buning uchun o’qituvchi o’quvchilar bilan she’rni teng satrli bir necha qismga
bo’ladi. O’quvchilarga har bir satr oxirida ritmik pauza qilish, buning uchun satr
oxirida tinish belgi bo’lishi shart emasligi, ritmik pauzada ovozni nuqtadagi kabi
pasaytirmaslik lozimligi, bu tugallanmagan fikrni davom ettirishga imkon berishi
va bo’lingan qismlar navbati bilan yodlatiladi.
Z.Diyorning “Bahor keldi” she’rini izohli o’qish darsining varianti sxemasi
quyidagicha bo’lishi mumkin:
1) she’r mazmunini yaxlit idrok etish uchun uni ifodali o’qib berish (birinchi
sintez);
2) she’rda tasvirlangan bahor belgilari haqida suhbat (analiz):
3) she’rni ifodali o’qishni mashq qilish (ikkinchi sintez);
4) uyda she’rni ifodali o’qish va yod aytib berishga tayyorlanish;
5) keyingi darsda she’rni ifodali o’qitish, ifodali yoddan aytdirish.
Ilmiy-ommabop maqolalarni o’qitishdan asosiy maqsad bolalarga tabiat,
kishilar mehnati va ijtimoiy hayoti haqida muayyan bilim berish, bolalarni kitob
bilan mustaqil ishlashga va undan aniq bilim olishga o’rgatishdan iborat. Ilmiy
39

prozada real muhit faktlarini kuzatish natijasining mantiqiy umumlashmalari va
xulosalari xisoblangan aniq tushunchalar aks ettiriladi.
Tabiatshunoslikka oid (1- sinfda) va tarixiy mavzudagi maqolalarni o’qish
bilan bog’liq holda tabiat hodisalarini kuzatish (masalan, daraxt kurtaklarining
bo’rtishi), o’quvchilarni yuz bergan o’zgarishlarni, zavodlar, elektr stansiyalarini
qurilishi kabi buyuk tarixiy voqealarning guvohi va ishtirokchilari bo’lgan kishilar
bilan uchrashuvlar uyushtirish maqsadga muvofiq. 1-sinf dasturida o’qish bilan
bog’liq holda kuzatish, ekskursiya, fan darslar mo’ljallanadi. Masalan, yil fasllari
(kuz, qish, bahor, yoz) da mavsumiy tabiat hodisalari (ob-havoning o’zgarishi,
o’simlik va hayvonlarning hayoti) ni, shuningdek, kishilarning mehnatini kuzatish
uchun tabiatga (dala, bog’, xiyobonlarga) ekskursiyalar o’tkazish ko’zda tutiladi.
Ekskursiyalar bilan bog’liq holda fan darslar o’tkazilib, o’quvchilarning
o’zlari yiqqan, shuningdek, o’qituvchi olib kelgan daraxt kurtaklari, gullar, turli
o’simlik va boshqalar o’rganiladi. Ekskursiyada ko’rganlaridan tashqari, tabiatdagi
mavsumiy o’zgarishlar va kishilarning mehnati yuzasidan bolalarning nisbatan
uzoq kuzatishlari uyushtiriladi. Fan darslarida ko’rgazma sifatida o’quv
kinofilmlaridan ham foydalanish mumkin. Tarixiy mavzudagi maqolalarni unga
mos rasmlar bilan bog’lab o’qitish kishilar ilgari baxtli hayot uchun, o’z
hayotlarini yaxshilash uchun, ota-bobolarimiz dushmandan vatanni saqlash uchun
qanday kurashganliklarini tushunib etishga yordam beradi; bolalar mehnat
hayotning asosi ekanini, kishilar hayoti mehnat tufayli rivojlanib, farovonlashib
borishini bilib oladilar. Mavjud dasturga ko’ra, 2- sinf o’quvchilari “Toshkent
metrosi” mavzusidagi maqolalarni, 4- sinfda esa “Asrga tatigulik kun” asarini
o’qish orqali o’tmish ajdodlarimiz, ularning xizmati, vatanimizning hozirgi
taraqqiyoti haqida bilib oladilar. Bu maqolalar xalqimizning hayoti, mehnati,
kurashi haqida yangi bilim berish bilan birga, bolalarni Vatanga, xalqqa, ona
tabiatga muhabbat ruhida tarbiyalaydi, ularda materialistik dunyoqarashni
shakllantiradi, mehnat qilish zarurligini tushunishlariga yordam beradi.
Ilmiy-ommabop maqolalarni izohli o’qish darsini uyushtirishda quyidagi reja
varianti (jadvali) asos qilib olinadi:
40

1) o’qiladigan matn yuzasidan bolalar tajribasi va bilimini aniqlash, ularni
matn mazmunini tushunishga tayyorlash maqsadida taxminiy suhbat o’tkazish;
2) maqolani yoki uning bo’limini o’qish, ayrim so’zlarning ma’nosini
tushuntirish;
3) maqola yoki uning bo’limi rejasini tuzish;
4) o’qilgan maqola yuzasidan suhbat;
5) o’qilgan bo’limni asosiy mazmunini aniqlash va reja qismlarini yozish;
6) reja asosida maqolani qayta o’qish;
7) maqolani yaxlit o’qish; bunda bolalarni qayta himoyalashga tayyorlash va
maqola mazmunini yaxshi o’zlashtirishlariga erishish maqsadi ko’zda tutiladi;
8) xulosalash va umumlashtirish;
9) reja asosida qayta hikoyalash.
Ilmiy-ommabop maqolalar bolalarni gazeta va jurnallarni o’qishga
tayyorlaydi, ijtimoiy-siyosiy, tabiatshunoslik atamalarini o’zlashtirishga yordam
beradi, ularning mantiqiy tafakkurini va nutqini o’stiradi.
41

XULOSA
Boshlang’ich sinflarda to’g’ri, tez, ongli va ifodali o’qishga o’rgatish vazifasi
o’quvchilarda asarni tahlil qilish ko’nikmasini shakllantirish bilan birga amalga
oshiriladi. O’qish malakalarini shakllantirish bilan matn ustida ishlashning o’zaro
bog’liqligi asarni tahlil qilishga qanday yondashishni belgilab beradi.
Badiiy asar ustida ishlashning 2-bosqichi asar tahlilidir. Asarni tahlil
qilishning asosiy yo’nalishi matnning aniq mazmuni (voqyealar va uning
rivojlanishi)ni, kompozistiyasini, ishtirok etuvchi shaxslarning axloqi va harakterli
xususiyatlarini, asarning g’oyasini aniqlash hisoblanadi.
Asarni tahlil qilishning metodik shartlaridan biri asar mazmunini uning
tasviriy-ifodali vositalari bilan bog’liq holda qarashdir. Yana bir asosiy qoida asar
ustida ishlash jarayonida ta’lim-tarbiyaviy vazifalarni umumiy ravishda amalga
oshirish hisoblanadi. Bu qoidalar asar ustida ishlashning asosiy yo’nalishini
belgilaydi, shuningdek, matnni tahlil qilish jarayonida o’quvchilar bajaradigan
topshiriqlarni va muhokama qilish uchun ularga beriladigan savollarning
harakterini aniqlab olishga yordam beradi
Asar tahlili jarayonida matn ustida ishlashning quyidagi turlaridan
foydalaniladi:
Tanlab o’qish . Bunda o’quvchi matnning berilgan vazifaga mos qismini
o’qiydi. Vazifa asarning mazmunini oydinlashtirish, sabab - natija bog’lanishini
belgilash, badiiy xususiyatini ochish, o’qilgan matnga o’z shaxsiy munosabatini
ifodalashdan iborat bo’lishi mumkin. Masalan, 4 - sinfda “Oltin kuz” matnidan
“Tabiatdagi o’zgarishlar berilgan qismlarni topib o’qing”, “Baqa va taqa”
ertagidagi “Taqachining nasihati berilgan joyni topish o’qing” kabi.
Tanlab o’qish matn ustida ishlashning eng samarali usulidir. Tanlab o’qishdan
matn ustida ishlashning barcha bosqichlarida turli xil qiyinchilikda, murakkablikda
foydalaniladi. U o’quvchilarda yaxshi o’qish sifatlarini o’stirish bilan birga
ularning ijodiy tasavvuri, nutqi va zehnini o’stirishga yordam beradi.
42

Eng oddiy tanlab o’qish asar mazmunini yuzasidan bo’ladi. Masalan, 4-
sinfda ”Toshkentnoma” (M.Shayxzoda) asari yuzasidan tanlab o’qish uchun
quyidagi topshiriqlar beriladi:
-She’rdan o’zbek xalqining mehmondo’stligi tasvirlangan o’rinni topib
o’qing.
- Yoz faslining zo’rligi tasvirlangan o’rinni topib o’qing.
”Dehqonbobo va o’n uch bolakay qissasi” (A.Oripov) asari matni yuzasidan
quyidagi topshiriq beriladi:
- Matndan Dehqonboboning Vatan haqidagi gaplarini topib o’qing.
Tanlab o’qishning Yana ham murakkabroq turlari matndan sabab-natija
munosabati bilan bog’langan faktlarni taqqoslashni, umumlashtirishni talab
qiladigan o’rinlarini topib o’qish hisoblanadi. Masalan, ”Harita” hikoyasi
(Normurod Norqobilov yuzasidan topshiriqlar:
- Sinf rahbari Rasulni nima uchun Samadga biriktirib qo’ydi? Shu o’rinni
topib o’qing.
-Samadning Rasuldan arazlash sababi ifodalangan o’rinni topib o’qing.
Bunda o’quvchi biror qatnashuvvchi shaxs o’zini qanday tutishini, nima
uchun u shunday tutishini tasdiqlash uchun matndan material tanlab o’qiydi.
Tanlab o’qish ongli va ifodali o’qish malakasini shakllantirishni matn ustida
ishlash ko’nikmasini shakllantirish bilan birga qo’shib olib borishga, bolalarning
ijodiy tasavvurini, nutqi va zehnini o’stirishga imkon beradi, shuning uchun undan
o’qish darslarida keng foydalaniladi. Tanlab o’qish matn rejasini tuzishda ( matn
qismiga uning mazmunini ifodalaydigan gapni, ya’ni reja qismini topishda)
qahramonga tavsif berish (* matndan qahramonning muayyan bir xususiyatini ,
harakatini tavsiflovchi materiallar tanloash) da , asar g’oyasini aniqlash ( g’oyani
anglatgan o’rinni topib o’qish) da tatbiq etiladi.
O’quvchilarning berilgan savol va topshiriqlarga o’z so’zlari bilan javob
berishi . Mashqning bu turi o’quvchilarda o’qilganlar yuzasidan muhokama
yuritish ko’nikmasini o’stirishga, asarda qatnashuvchi qahramonlarni baholashga,
muallif tasvirlagan hayotiy lavhalar bilan asar g’oyasi o’rtasidagi bog’lanishni
43

aniqlashga imkon beradi. Ishning bu turida beriladigan savollar ma’lum maqsadga
yo’naltirilgan va muayyan izchillikda bo’lishi ,o’quvchilarning mustaqil fikrlashga
undashi lozim. Boshlang’ich sinf o’qish darslarida savolva topshiriqlar qaysi
maqsadga yo’naltirilganiga ko’ra quyidagicha tasnif qilinadi:
1.Asar mazmunini o’zlashtirish va qayta hikoyalashga doir savol-
topshiriqlar.
2. Asar tilini o’rganish va o’zlashtirishga doir savol-topshiriqlar.
Sabab-natija tarzidagi savollardan ham foydalaniladi. Agar o’qituvchi asar
g’oyasini tushunishda o’quvchilarga yordam berishni ko’zda tutsa, savol sabab-
natija tarzida bo’ladi. Anvar Obidjonning ”Odobli bo’lish osonmi?” ertagi (4- sinf)
g’oyasi o’quvchilarni salomlashish odobi bilan tanishtirish, ularda muomala
madaniyatini tarbiyalashdir. Ertakdagi asosiy fikrni aniqlash uchun o’qituvchi
”Anvar Obidjon aytmoqchi bo’lgan salom berish mavridlarini o’z so’zingiz bilan
aytib bering.” ,”Nima uchun echki sichqonga nasihat qildi?”, ”Toshbaqaning
sichqoncha haqidagi fikrini gapirib Bering” kabi savol-topshiriqlardan
foydalaniladi.
Savol-topshiriqlar ustida jamoa, juft va yakka tartibda ishlanadi.
Boshlang’ich sinflarda savol-topshiriqlarga javob berish ish turiga katta
o’rin berilgan. O’qituvchining vazifasi ana shu savol-topshiriqlar ustida ishlash
usullarini oldindan belgilab olishdir. Ijodiy harakterdagi savollar o’quvchilarni
mustaqil fikrlashga undaydi. 4-sinf «O’qish» kitobidan o’rin olgan «Qodir bilan
Sobir» matni yuzasidan o’quvchilarni o’z fikrini aytishga undovchi «Sobir
o’qishdan kechikish sababini ochiq aytib to’g’ri qildimi?», «Uning o’rnida siz
bo’lganingizda nima qilardingiz?» kabi savollar o’quvchilarning fikrlash
qobiliyatlarini, og’zaki nutqini o’stiradi va matnni yaxshi o’zlashtirishlariga
yordam beradi.
O’quvchilarni savol berishga o’rgatish . O’quvchilarni savol berishga
o’rgatish matn ustida ishlashda yaxshi natija beradi. Metodist olimlarning fikricha,
to’g’ri berilgan savolda yarim javob tayyor bo’ladi. O’ quvchilar uni ongli
44

o’zlashtira olsalargina matn yuzasidan savol bera oladilar. O’quvchilarga savol
berishni o’rgatishni 2-sinfdan boshlash maqsadga muvofiqdir.
O’quvchilarni ongli ravishda savol tuzishga o’rgatish uchun o’qituvchi
matnga o’zi tuzgan yoki «O’qish kitobi»da berilgan savollarni tahlil qiladi. Tahlil
uchun «Nega u yoki bu savol qo’yilgan? Unda Kim yoki nima haqida gap boradi.
Savol ko’proq qaysi so’zlar bilan boshlanadi? « kabi savollarni ishlatadi va
matndan foydalangan holda bu savollarga javob berishni o’rgatadi. Ikkinchidan,
o’qituvchi o’quvchilar e’tiborini matnga savol tuzish yo’liga qaratadi va savol
tuzishdan oldin matnni diqqat bilan o’qish, qatnashuvchi shaxslarni ko’rsatish,
savol tuziladigan qismni ajratish kerakligini tushuntiradi. Savol tuzishga
o’rgatishning boshlang’ich bosqichi bu mashq jamoa bo’lib bajariladi va ta’limiy
harakterda bo’ladi; buning uchun qulayroq savol ajratilib, nima uchun u qiziqarli
ekani yoki, aksincha, noqulay bo’lsa nima uchun noqulayligi tushuntiriladi.
Masalan, 3- sinfda”Ahillik ulug’ baxt” ertagida ”Odamlarning cholning bolalari
haqidagi fikri yuzasidan savol tuzing (Odamlar aqlli cholning bolalari haqida nima
deyishdi?) 4- sinfda ”Qovun sayli” (Sh.Sa’dulla) hikoyasi yuzasidan savol tuzish
topshirig’i quyidagicha beriladi:
Matnni tasvirlash . Matnni 2 xil tasvirlash mumkin: 1) so’z bilan tasvirlash;
2) grafik tasvirlash.
So’z bilan tasvirlash o’ziga xos murakkab ish turi bo’lib, unda manzarani so’z
yordamida aniq qayta tiklash talab etiladi. Bunda so’zlarni aniq tanlashga e’tibor
qaratiladi. Turli tabiat manzaralarini, qatnashuvchi kishilarning tashqi ko’rinishini,
voqyea sodir bo’lgan joylarni tasvirlash topshiriq qilib berilishi mumkin.
Matnni so’z bilan tasvirlashga o’rgatishni darslikda berilgan rasmni matndagi
shu rasmga mos qism bilan taqqoslab tasvirlashdan boshlash kerak.
So’z bilan tasvirlash bos qichma-bosqich, maxsus tayyorgarlikdan so’ng
amalga oshiriladi:
1. Matndan manzara, vaziyat yoki qahramonlarning tashqi ko’rinishi
tasvirlangan o’rinlar aniqlanadi.
2. Nisbiy tugallangan o’rinlar ajratiladi.
45

3. Tasvirlashga leksik-uslubiy tayyorgarlik ko’riladi, ya’niyozuvchi, shoir
qo’llagan lug’aviy birliklarga o’quvchilar diqqati tortiladiva ular tahlil qilinadi.
Tasvirlashda so’zni aniq tanlashga yordam beradi.
4. So’z bilan tasvirlashga o’rgatishning dastlabki paytida doskaga
foydalaniladigan so’zlar yozib qo’yilishi zarur. So’z bilan tasvirlash qayta
hikoyalashga aylanib asligi lozim.
Grafik tasvirlash ko’proq uyda bajariladi. Buning uchun o’quvchilar
tasvirlanadigan matn qismini ajratadilar, uni diqqat bilan o’qib chiqadilar,
mazmunini o’zlashtiradilar va unga mos rasm chizadilar.Bunda o’quvchi Lar bilan
qanday ranglardan foydalanish, ranglar ifodalaydigan ma’nolar bo’yicha suhbat
o’tkaziladi. Rasmlar ko’rgazmasi tashkil etiladli. Har bir rasm muallifi o’zi chizgan
rang tasvirini izohlab beradi. Kompyuterlashtirilgan sinflar grafik tasvirlashda
sinfda bajartirilishi mumkin. Bunda o’quvchilarning ijodiy yondashuvlariga imkon
beriladi.
O’quvchilar asar voqyealari rivojini seriyali rasmlar asosida muayyan
izchillikda tasvirlashlari ham, har bir rasm seriyasi ostida shu qismda ifoda etilgan
muhim fikrlarni yozib qo’yishlari ham mumkin. Bular asar matnini to’liq , qayta
hikoyalash , shuningdek, o’qilgan hikoya,maqolaning rejasini tuzish, matn
mazmunini, uning tasviriy vositalarini bilib olishga yordam beradi.
Asar rejasini tuzish . Reja matn mazmunini ongli va chuqur tushunishda,
asosiy fikrni ajratishda, voqyealarning izchilligini belgilashda, matn qismlarining
o’zaro bog’lanishini tushunishda o’quvchilarga yordam beradi. Reja ustida ishlash
o’quvchilar nutqi va tafakkurini o’stiradi. Ular matnni mazmunan tugallangan
qismlarga bo’lishga va har bir qismning asosini topishga ularga qisqa va aniq
sarlavha topishga, uni reja qismi sifatida shakllantirishga o’rganadilar.
Reja tuzishga tayyorgarlik ishlari savod o’rgatish davridayoq boshlanadi.
Tayyorgarlik mashqining eng oddiy turi berilgan sarlavhalardan kichik matn
mazmuniga mosini topib qo’yish hisoblanadi. Bunday mashqqa o’rgatishda
o’qituvchi sarlavha asosiy fikrni ifodalashini ta’kidlaydi, bolalar topgan sarlavhani
tahlil qilib, u yoki bu sarlavha nima uchun mos yoki mos emasligini tushuntiradi.
46

Reja tuzishga tayyorgarlik ishining 2-turi o’qituvchi rahbarligida tanlab o’qish
hisoblanadi, bolalar matndan o’qituvchi bergan savolga javob bo’ladigan o’rinni
topib o’qiydilar.
Reja tuzish «oddiydan murakkabga» tamoyili asosida asta-sekin
murakkablashtirilib, muayyan izchillikda o’tkazib boriladi. O’quvchilar 1-sinfda
o’qilgan kichik matnga o’qituvchi rahbarligida so’roq gap tarzida sarlavha
tanlashlari, 2-sinfda kichik maqolaning rejasini o’qituvchi rahbarligida so’roq yoki
darak gap tarzida tuzishlari, 3-sinfda o’qilgan matn rejasini jamoa bo’lib tuzishlari,
4-sinfda mustaqil reja tuza olishlari kerak.
Rejaning eng oddiy shakli rasmli reja hisoblanadi. Buning uchun avval
bolalar kitobda berilgan rasmlardan matn qismiga mosini tanlashga va uni
nomlashga o’rgatiladi, keyin matn qismiga tayyor rasm berilmaydi, uni bolalarning
o’zlari so’z bilan tasvirlaydilar. Hikoya o’qiladi va qismlari bo’yicha tahlil
qilinadi, so’ng o’quvchilar matnning 1-qismini o’qiydilar, o’qituvchi ulardan
qanday rasm chizish mumkinligini so’raydi. Qolgan qismlari ustida ham ishlar shu
tarzda ishlanadi.O’quvchilar chizgan rasmlariga nom (sarlavha) qo’yadilar. Ular
qo’ygan nom sarlavha doskaga reja qismi tarzida yozib beriladi.
O’quvchilar rasmli reja tuzishdan logik reja tuzishga o’tadilar, logik reja
tuzish quyidagi izchillikda o’rgatiladi:
1. O’qituvchi qismlarga bo’lingan matnga tanlab reja tuzadi va matn
rejasining o’rnini almashtirib, sarlavha tarzida xattaxtaning chap tomoniga yozib
qo’yadi. O’quvchilar matnning 1-qismini o’qiydilar, shu qism mazmuniga mos
sarlavhani topadilar, uni o’qituvchi xattaxtaning o’ng tomoniga yozadi. Ana shu
tarzda xattaxtada o’qilgan matnning rejasi hosil bo’ladi.
2. Matn qismlarini tahlil qilish jarayonida o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida
har bir qismdagi asosiy g’oyani aniqlaydilar va unga sarlavha topadilar, o’qituvchi
sarlavhalarni reja tarzida xattaxtaga yozib boradi.
3. Qismlarga bo’linmagan matn tanlanadi, sarlavhalar matn rejasi tartibida
doskaga yoziladi. O’quvchilarga berilgan sarlavhalardan foydalanib, matnni
47

qismlarga bo’lish topshiriladi. Ular matnni o’qishadi va sarlavhalarga tegishli
qismni ajratadilar.
4. Qismlarga bo’linmagan matn tanlanadi, sarlavhalar aralash tarzda
xattaxtaga yoziladi. O’quvchilarga yuqoridagiday qismlarga bo’lish topshiriladi.
O’quvchilar matnni o’qib, nisbiy tugallangan qismni ajratadilar va unga mos
sarlavhani xattaxtadan tanlaydilar. Ish shu tarzda davom ettirilib, matn rejasi
tuziladi.
O’quvchilarda reja tuzish ko’nikmasi hosil bo’lgach,ular matnni mustaqil
ravishda qismlarga bo’ladilar.( 3-4- sinf) Har bir qismga reja tuzadilar. Rejani 3-4-
sinflarda darak va atov gap tarzida shakllantiriladilar. Rejada har bir qismi bir
turdagi gaplar shaklida bo’lishi lozim.
Hozir maktab tajribasida izohli o’qish, ijodiy o’qish, adabiy o’qish usulidan,
muammoli o’qitish metodlaridan, ilg’or pedagogik texnologiya metodlaridan ham
keng foydalanilmoqda. Masalan, A. Qodiriyning «Chin do’st» hikoyasini
o’rganishda izohli o’qish metodidan foydalanish mumkin. Chunki bu asar matnida
o’quvchilarga lug’aviy ma’nosi tushunarsiz bo’lgan so’zlar uchraydi. Masalan,
hikoyadagi saboqdosh, mirzaboshi, havolanmas, asrandi, g’arq, holda, mahdum,
marsiya, xun, hamnishin, dildor, notavon, g’urbat kabi so’zlar izoh talab etadi.
Metodik adabiyotlarda badiiy asar matnini tahlil qilishning uch usuli: badiiy
asarni yozuvchiga ergashib yaxlit o’rganish; obrazlar vositasida o’rganish, mavzuli
- muammoli o’rganish alohida ajratib ko’rsatiladi.
Boshlang’ich sinflarda, asosan, tekstual tahlildan foydalaniladi, ya’ni,
o’qituvchi asarni tahlil qilishda asar matniga asoslanadi. Uni o’zgartirmagan holda
undagi ma’noni, jozibani o’quvchilarga yetkazib beradi.
Boshlang’ich sinflarda muammoli tahlil usulidan ham foydalanish mumkin.
Masalan, «Bobur va Humoyun» hikoyasini o’rganishda o’quvchilarga «Boburning
aytgan gaplari o’rinlimi?», «Hikoyadagiday holat sodir bo’lishi mumkinmi?» kabi
muammoli savollar berish o’rinli bo’ladi. O’quvchilar asarni ichda o’qiydilar,
jamoa bo’lib fikr almashadilar, bahslashadilar. Bahs davomida o’quvchilar
ma’naviy olamida ham, aqliy dunyosida ham muayyan o’zgarishlar, rivojlanishlar
48

sodir bo’ladi. Asar tahlilida qo’llanadigan tanlab o’qish, unga munosabat bildirish,
munosabatlarning turli xilda bo’lishi ham munozarani keltirib chiqaradi.
Munozarali o’rin muammoni yuzaga keltiradi. Endi o’quv jarayoni oldida
muammoni to’g’ri hal etish vazifasi turadi.
Shunday qilib, boshlang’ich sinflarda ham badiiy asar matnini tahlil qilishda,
umuman, badiiy asarlarni o’rganishda o’quvchi shaxsiga kuchli ta’sir qiluvchi,
ularning saviyasiga mos, bilimlarning o’zlashtirilishini ta’minlovchi metod va
usullardan, tahlil turlaridan foydalanish mumkin.
49

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Karimov I.A. «Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining poydevori», T.,
1998-yil.
2. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr busag’asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent. O’zbekiston.1997 -yil .
3. Ta’lim taraqqiyoti. Boshlang’ich ta’lim, «Sharq» 1999-yil, 7-maxsus son.
4. Qosimova K. Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi. – Toshkent:
O’qituvchi. 1985 -yil .
5. Yangi tahrirdagi DTS - 2005-yil. Boshlang’ich ta’lim jo’rnali, 5-son.
6. Sh.Rahmatullayev, A.Xojiyev. O'zbek tilining imlo lug'ati, 1995-yil
7. Y.Abdullayev. Hamrohim Toshkent. 1996-yil.
8. Abdullaeva K va boshqalar. Savod o'rgatish darslari.T.,«O'qituvchi».1996 -yil.
9. Abdullaeva Q. Raxmonbekova S. 2-sinfda. O'qish darslari. (O'qituvchi kitobi.)
Toshkent. O'qituvchi, 2004- yil.
10. Abdullaeva Q. va boshqalar. O'qish kitobi. 2-sinf Toshkent. O'zbekiston, 2003-
yil.
11. G'afforova T., Shodmonov E., Eshturdieva G. «Alifbe»-(«Savod»); «Ona tili»,
T., «O'qituvchi», 1999- yil.
12. G'afforova T. G'ulomova X. 1-sinfda o'qish dasrlari (O'qituvchi kitobi.)
Toshkent. Sharq. 2003 -yil.
13. Shojalilov A. va boshqalar.«O'qish kitobi»,«O'qituvchi», 2004-yil.
14. Umarova M. «O'qish kitobi» 3- sinf uchun. T., «O'qituvchi» 2003- yil.
15. Umarova M. 3-sinfda O'qish darslari (O'qituvchi kitobi.) Toshkent «Ijod
dunyosi» 2003-yil.
16. Shojalilov A. va boshqalar. «O'qish kitobi», «O'qituvchi», 2004-yil.
17. Qosimova K., Fuzailov S. «Ona tili», 2-sinf uchun, T., «O'qituvchi», 2003-
yil.
18. Fuzalov S., Xudoyberganova M. «Ona tili» 3-sinf uchun. T., «O'qituvchi» 2003
-yil.
50

19. Ikromova R. Grammatika, imlo va nutq o'stirishdan tarqatma materiallar. T.,
«O'qituvchi», 2003- yil.
20. 2-sinfda o'qitish. Tuzuvchi Mavlonova R.A.T., «O'qituvchi», 1977- yil.
21. Ikromova R. Grammatika, imlo va nutq o'stirishdan tarqatma materiallar. T.,
«O'qituvchi», 1993 -yil.
22. Ma'qulova B. va boshqalar. Boshlang'ich sinfdan tashqari o'qish
mashg'ulotlari. T., «O'qituvchi», 1996- yil.
23. Mirzaev I. Dars tahlili. T., «O'qituvchi», 1985- yil.
24. Oripov K., Obidova M. Ifodali o'qish. T., «O'qituvchi», 1982- yil.
25. To'rt yillik boshlang'ich sinflar dasturi. T., «O'qituvchi», 1999- yil.
26. Umarova M, Xudoyberganov M. Bayonlar to'plami.T."O'qituvchi",1992-yil.
27. Qosimova K. Boshlang'ich sinflarda ona tili o'qitish metodiicasi. T.,
O'qituvchi, 1985- yil.
28. Qosimova K., Ubaydullaeva.2-sinfda ona tili darslari.T. "O'qituvchi", 1987- yil.
29. G'ulomov M. Husnixat metodikasi. T., "O'qituvchi", 1976 -yil.
30. Elektron ta’lim resurslari
1. www.ziyonet.uz
2. www.pedagog.uz
3. www.tdpu.uz
51

Mundarija
Kirish ……………………………………………………………………..3
1. bob. Boshlang’ich sinflarda badiiy asarni tahlil qilish ……………........8
2. bob. Ilmiy-ommabop asarlarni o’qitish metodikasi…………………. 22
Xulosa…………………………………………………............................42
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………........................45
52

O‘qish darslarida matn ustida ishlash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish