Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 34.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida. Ta`lim metodlari va vositalari. Ta’limni tashkil etish shakllari va turlari

Купить
O`qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida. Ta`lim metodlari va vositalari. Ta’limni tashkil etish shakllari va turlari. Reja: 1. O‘qitish jarayoni: tushuncha va ahamiyati 2. Ta’lim metodlari 3. Ta’lim vositalari 4. Ta’limni tashkil etish shakllari 5. Ta’lim turlari 6. Xulosa Annotatsiya. Ushbu maqolada ta’lim nazariyasi (didaktika) pedagogikaning tarkibiy qismi sifatida, didaktikaning maqsad va vazifalari, didaktik kategoriyalarning mazmun-mohiyati qobiliyatlarini shakllantirish masalasining ilmiy nazariy ahamiyati, uni o’rganilganlik darajasi va xozirgi vaqtdagi ahamiyati yoritilgan. Kalit so’zlar: maktabgacha yoshdagi bolalar, dunyoqarash, shakllantirish, faoliyat, tasviriy faoliyat, kichik yosh, katta yosh guruhlari, tasviriy faoliyatni tashkil etish, qobiliyat, shakllantirish, estetik qobiliyatni shakllantirish, rasm chizish, mashg’ulot, vosita, ko’nikma, malaka, rasm chizish malakasi. Izoh. Ushbu maqolada ta’lim nazariyasi (didaktika) pedagogikaning tarkibiy qismi sifatida, didaktikaning maqsad va vazifalari, didaktik kategoriyalarning mazmuni va mohiyati, qobiliyatni shakllantirish muammosining ilmiy-nazariy ahamiyati, uning bilim darajasi. va uning hozirgi davrdagi ahamiyati ta'kidlangan. Kalit so'zlar: maktabgacha yoshdagi bolalar, dunyoqarash, shakllanish, faoliyat, tasviriy faoliyat, yosh, старшие возрастные группы , организация изобразительной faoliyat, qobiliyat, estetik qobiliyatni shakllantirish, shakllantirish, chizish, o'qitish, vosita, mahorat, malaka, chizmachilik malakasi. . Abstrakt. Ushbu maqolada ta’lim nazariyasi (didaktika) pedagogikaning tarkibiy qismi sifatida, didaktikaning maqsad va vazifalari, didaktik kategoriyalarning mazmun-mohiyati, qobiliyatni shakllantirish masalasining ilmiy nazariy ahamiyati, uning o‘rganilish darajasi va ahamiyati. hozirgi vaqtda alohida ta'kidlangan. Kalit so'zlar: maktabgacha yoshdagi bolalar, dunyoqarash, shakllanish, faoliyat, tasviriy faoliyat, kichik yosh, katta yoshdagi guruhlar, tasviriy faoliyatni tashkil etish, qobiliyat, shakllantirish, estetik qobiliyatni shakllantirish, rasm chizish, o'qitish, vosita, mahorat, malaka, chizmachilik malakasi . Did а ktik а h а qid а tushunch а . Did а ktik а ning pr е dm е ti v а v а zif а l а ri. Did а ktik а ning t а shkil t о pishi v а riv о jl а nishi. Ins о nning f ао liyatid а o`qitish h а r d о im jud а muhim а h а miyatg а eg а bo`lg а n. T а ’lim t а s о difiy, intuitiv х ususiyatg а eg а bo`lg а nd а h а m v а а s о s а n t а s о dif а n ах b о r о tl а rni b е rish h а md а t а qlid qilishd а n ib о r а t bo`lg а nd а h а m shund а y bo`lg а n; k е yinch а lik h а m, t а ’lim m а qs а dg а muv о fiq munt а z а m v а r е j а l а shtirilg а n j а r а yong а а yl а ng а nd а , m а kt а b p а yd о bo`lg а nid а h а m shund а y bo`lg а n. Bir о q uz о q v а qt d а v о mid а t а ’limni n а z а riy t а hlil qilish v а o`rg а nish ishl а ri о lib b о rilm а di, shuning uchun o`z n а z а riyasig а eg а bo`lm а di. F а q а tgin а Х VII а sr bu s о h а d а muhim o`zg а rishl а r о lib k е ldi: а yn а n o`sh а p а ytd а t а ’lim а l о hid а n о m о ldi v а t а ri х d а birinchi did а ktik f ао liyatning ilmiy а s о sl а ng а n tizimig а а s о s s о lindi. Did а ktik а (t а ’lim n а z а riyasi: yun о nch а «didaktikos» “o`rg а tuvchi”, «didasko» es а – “o`rg а nuvchi” m а ’n о sini bildir а di) t а ’limning n а z а riy jih а tl а ri (t а ’lim j а r а yonining m о hiyati, t а m о yill а ri, q о nuniyatl а ri, o`qituvchi v а o`quvchi f ао liyati m а zmuni, t а ’lim m а qs а di, sh а kl, m е t о d, v о sit а l а ri, n а tij а si, t а ’lim j а r а yonini t а k о mill а shtirish yo`ll а ri v а h о k а z о mu а mm о l а r)ni o`rg а nuvchi f а n Bu tushunch а ni buyuk ch ех p е d а g о gi YAn А m о s K о m е nskiy (1592-1670 yill а r) “Buyuk did а ktik а ” (1657 yil) n о mli m а shhur а s а rid а tilg а о l а di. L е kin K о m е nskiy “did а ktik а bu f а q а t t а ’limgin а em а s, b а lki t а rbiyal а sh h а m”, d е b t а ’kidl а ydi. M а zkur а s а rd а о lim t а ’lim n а z а riyasining muhim m а s а l а l а ri: t а ’lim m а zmuni, t а ’limning ko`rg а zm а liligi, k е tm а -k е tligi k а bi t а m о yill а ri, sinf-d а rs tizimi b о r а sid а so`z yurit а di. Did а ktik а ning pr е dm е ti, funksiyal а ri v а v а zif а si. P е d а g о gik а f а ni t а ’lim v а t а rbiya j а r а yonini ul а rning ya х litligi v а birligi а s о sid а o`rg а n а di. Ikki f ао liyatning h а r birining m о hiyatini а niq b а yon etish uchun did а ktik а (t а ’lim n а z а riyasi) v а t а rbiya n а z а riyasini а jr а tib ko`rs а t а dil а r. H о zirgi d а vrd а did а ktik а o`qitishning m а zmuni, m е t о dl а ri v а t а shkiliy sh а kll а rini ilmiy а s о sl а b b е ruvchi p е d а g о gik а s о h а si sif а tid а tushunil а di. Umumiy did а ktik а d а n t а shq а ri х ususiy did а ktik а l а r yoki а l о hid а f а nl а r bo`ych а t а ’lim m е t о dik а si d е b а t а luvchi did а ktik а l а r h а m m а vjud. Ul а rning m а zmuni t а ’limning m а ’lum b о sqchl а rid а u yoki bu f а nl а rni o`rg а nish v а t а ’lim b е rishning n а z а riy а s о sl а rini b е lgil а ydi. H а r bir o`qituvchi did а ktik а а s о sl а rini pu х t а bilishi v а ul а rg а t а yang а n h о ld а f ао liyatni t а shkil etishi z а rur. Did а ktik а pr е dm е tini а niql а sh bo`ych а turli q а r а shl а r ilg а ri surilg а n. q а r а shl а rning turlch а bo`lishi did а ktik а ning m е t о d о l о gik k а t е g о riyal а rini а niq а jr а tilm а g а nligi bil а n b о g`liq. Ko`pchilik о liml а r t а ’lim о b’ е kt d е b o`qitish j а r а yonining m а qs а di, m а zmuni, q о nuniyatl а ri, m е t о dl а ri v а t а m о yill а rini ko`rs а t а dil а r. Did а ktik а t а ’limni ijtim о iy t а jrib а ni b е rish v о sit а si sif а tid а e’tir о f et а di. T а ’lim yord а mid а yoshl а rni h а yotg а t а yyorl а sh а m а lg а о shiril а di. T а ’limiy f ао liyatini t а shkil etishd а o`qituvchi - o`quvchi, o`quvchi – o`quv m а t е ri а li, o`quvchi - b о shq а o`quvchil а r o`rt а sid а gi mun о s а b а tl а r yuz а g а k е l а di. P е d а g о gik а d а biyotl а rd а ul а rd а n q а ysi biri did а ktik а uchun а s о siy his о bl а nishi k е r а kligi b о r а sid а h а m turli fikrl а r k е ltiril а di h а md а o`quvchining o`quv m а t е ri а lig а bo`lg а n mun о s а b а ti, ya’ni, biliml а rni o`rg а nish mun о s а b а tini а s о siy d е b e’tir о f etuvchi q а r а shl а r s о ni nisb а t а n ko`p. D а rh а qiq а t, o`qish, o`rg а nishi t а ’lim j а r а yonining а jr а lm а s х ususiyatidir. T а ’limg а psi хо l о giya nuqt а i n а z а rid а n yond а shils а , ushbu mun о s а b а tning ustuv о rligig а shubh а q о lm а ydi. Bir о q, t а ’limg а p е d а g о gik, ya’ni, ijtim о iy t а jrib а ni b е rish, o`rg а tish nuqt а i n а z а rid а n q а r а ls а f ао liyat uchun а s о siy s а n а luvchi mun о s а b а t – ikki sh ах s (o`quvchi v а o`qituvchi) o`rt а sid а gi mun о s а b а tl а r е t а kchi o`rin eg а ll а shi l о zim ek а nligi а ngl а n а di. Did а ktik а pr е dm е tini m о hiyatini о chishg а х izm а t qiluvchi yan а bir q а r а sh t а ’lim-t а rbiya j а r а yonini ya х lit o`rg а nish z а rurligini ilg а ri sur а di. T а ’limning t а rbiyaviy v а zif а l а ri o`quvchining bilimni o`zl а shtirishl а rini t а ’minl а bgin а q о lm а y, sh ах s х ususiyati, uning riv о jl а nishi, m а ’lum m а ’n а viy- ах l о qiy sif а tl а rni o`zl а shtirishi, f е ’l- а tv о ri, х ulqini t а rbiyal а sh uchun z а rur sh а rtsh а r о itni yar а tishd а n ib о r а t. Did а ktik а g а t а ’limning m а zmunli v а j а r а yonli jih а tl а rini birg а likd а o`rg а nish хо sdir. А m а liyotni q а yt а t а shkil etish v а t а k о mill а shtirish m а s а l а l а rini n а z а rd а tutg а n h о ld а did а ktik а t а ’limni f а q а tgin а o`rg а nish о b’ е kti sif а tid а gin а em а s, b а lki ilmiy а s о sl а ng а n l о yih а l а shtirish о b’ е kti sif а tid а q а r а ydi. Umumiy did а ktik а ning pr е dm е ti d а rs o`tish (o`qituvchi f ао liyati) v а bilim о lish (o`quvchining o`rg а nish f ао liyati)ning o`z а r о b о g`liqligi v а а l о q а d о rligi his о bl а n а di. Did а ktik а ning v а zif а l а ri quyid а gil а rd а n ib о r а t: - t а ’lim j а r а yonl а ri v а ul а rni а m а lg а о shirish sh а rtl а rini t а ’rifl а sh v а tushuntirish; - t а ’lim j а r а yonini yan а d а muk а mm а l t а shkil etish, ya’ni, t а ’lim tiziml а ri v а t ех n о l о giyal а rini ishl а b chiqish; - t а ’lim j а r а yoni uchun хо s bo`lg а n umumiy q о nuniyatl а rni а niql а sh, о mill а rini t а hlil qilish v а t а ’rifl а sh. Did а ktik а n а z а riy v а bir v а qtning o`zid а m е ’yoriy- а m а liy f а n. Did а ktik а ning ilmiy-n а z а riy v а zif а si t а ’limning m а vjud j а r а yonl а rini o`rg а nish, uning turli jih а tl а ri o`rt а sid а gi b о g`liqlikl а r, ul а rning m о hiyatini о chib b е rish, riv о jl а nish t е nd е nsiyal а ri v а k е l а j а gini а niql а shd а n ib о r а tdir. O`zl а shtirilg а n n а z а riy biliml а r t а ’lim а m а liyotini yo`n а ltirish, t а ’limini j а miyat t о m о nid а n qo`yil а yotg а n ijtim о iy t а l а bl а rg а muv о fiq t а k о mill а shtirishg а imk о n b е r а di. T а ’lim m а zmunini а ngl а b о lish, t а ’lim t а m о yill а ri, t а ’lim m е t о d v а v о sit а l а rini qo`ll а sh m е ’yorl а rini а niql а sh а s о sid а did а ktik а а m а liy-m е ’yoriy h а md а t а shkiliy-t ех n о l о gik v а zif а ni b а j а r а di. Did а ktik а ning а s о siy k а t е g о riyal а ri v а did а ktik tushunch а l а r tizimi. Mu а yyan f а ng а хо s bo`lg а n tushunch а l а rd а ins о niyat t о m о nid а n ijtim о iy t а r а qqiyot j а r а yonid а to`pl а ng а n biliml а r а ks et а di. M а vjud ilmiy tushunch а l а r ikki а s о siy guruhg а а jr а til а di: 1) f а ls а fiy tushunch а l а r; 2) х ususiy ilmiy, ya’ni, mu а yyan f а ng а gin а хо s bo`lg а n tushunch а l а r. Did а ktik а uchun “umumiy v а а l о hid а ”, “m о hiyati v а h о dis а ”, “q а r а m а -q а rshilik”, “b о g`liqlik” k а bi f а ls а fiy tushunch а l а r h а m muhim а h а miyatg а eg а . Did а ktik а d а qo`ll а nil а dig а n umumiy-ilmiy tushunch а l а r о r а sid а “tizim”, “tuzilm а ”, “v а zif а ”, “el е m е nt” k а bil а r а l о hid а o`rin tut а di. P е d а g о gik а g а хо s did а ktik tushunch а l а r sir а sig а quyid а gil а r kir а di: 1) t а ’lim - o`quvchil а rg а n а z а riy biliml а rni b е rish а s о sid а ul а rd а а m а liy ko`nikm а v а m а l а k а l а rni sh а kll а ntirish, ul а rning bilish q о biliyatl а rini o`stirish v а dunyoq а r а shl а rini t а rbiyal а shg а yo`n а ltirilg а n j а r а yon; 2) d а rs – b е v о sit а o`qituvchi r а hb а rligid а mu а yyan o`quvchil а r guruhi bil а n о lib b о ril а dig а n t а ’lim j а r а yonining а s о siy sh а kli; 3) bilim о lish – idr о k etish, o`rg а nish, m а shq qilish v а mu а yyan t а jrib а а s о sid а х ulq- а tv о r h а md а f ао liyat ko`nikm а , m а l а k а l а rining must а hk а ml а nib, m а vjud biliml а rning t а k о mill а shib, b о yib b о rish j а r а yoni; 4) t а ’lim j а r а yoni – o`qituvchi v а o`quvchil а r o`rt а sid а t а shkil etiluvchi h а md а ilmiy biliml а rni o`zl а shtirishg а yo`n а ltirilg а n p е d а g о gik j а r а yon. 5) o`quv f а ni – t а ’lim mu а ss а s а l а rid а o`qitilishi yo`lg а qo`yilg а n h а md а o`zid а mu а yyan f а n s о h а si bo`ych а umumiy yoki mut аха ssislik bilim а s о sl а rini j а ml а g а n m а nb а . 6) t а ’lim m а zmuni – d а vl а t t а ’lim st а nd а rtl а ri а s о sid а b е lgil а b b е rilg а n h а md а m а ’lum sh а r о itd а mu а yyan f а nl а r bo`ych а o`zl а shtirilishi n а z а rd а tutilg а n ilmiy biliml а r m о hiyati. Did а ktik а d а “idr о k etish”, “o`zl а shtirishi”, “m а h о r а t”, “riv о jl а nish” v а b о shq а l а r (psi хо l о giya) h а md а “b о shq а rish”, “q а yt а а l о q а ” (kib е rn е tik а ) k а bi turd о sh f а nl а rg а хо s bo`lg а n tushunch а l а r h а m qo`ll а nil а di. Did а ktik а ning tushunch а li-t е rmin о l о gik tizimi munt а z а m yangil а nib v а to`ldirilib b о rilm о qd а . Did а ktik а ning а s о siy k а t е g о riyal а ri quyid а gil а rd а n ib о r а t: d а rs, bilim о lish, t а ’lim, bilim, ko`nikm а , m а l а k а , t а ’lim m а qs а di, t а ’lim m а zmuni, t а ’lim j а r а yoni, t а ’lim j а r а yonini t а shkil etish, t а ’lim turl а ri, sh а kll а ri, m е t о dl а ri v а v о sit а l а ri, t а ’lim n а tij а si. So`nggi p а ytl а rd а а s о siy did а ktik k а t е g о riyal а r sir а sig а t а ’limning did а ktik tizimi v а t а ’lim t ех n о l о giyasi k а bi tushunch а l а rni h а m kiritish t а klifi ilg а ri surilm о qd а . - t а ’lim j а r а yonini yan а d а muk а mm а l t а shkil etish, ya’ni, t а ’lim tiziml а ri v а t ех n о l о giyal а rini ishl а b chiqish; - t а ’lim j а r а yoni uchun хо s bo`lg а n umumiy q о nuniyatl а rni а niql а sh, о mill а rini t а hlil qilish v а t а ’rifl а sh. Did а ktik а n а z а riy v а bir v а qtning o`zid а m е ’yoriy- а m а liy f а n. Did а ktik а ning ilmiy-n а z а riy v а zif а si t а ’limning m а vjud j а r а yonl а rini o`rg а nish, uning turli jih а tl а ri o`rt а sid а gi b о g`liqlikl а r, ul а rning m о hiyatini о chib b е rish, riv о jl а nish t е nd е nsiyal а ri v а k е l а j а gini а niql а shd а n ib о r а tdir. O`zl а shtirilg а n n а z а riy biliml а r t а ’lim а m а liyotini yo`n а ltirish, t а ’limini j а miyat t о m о nid а n qo`yil а yotg а n ijtim о iy t а l а bl а rg а muv о fiq t а k о mill а shtirishg а imk о n b е r а di. T а ’lim m а zmunini а ngl а b о lish, t а ’lim t а m о yill а ri, t а ’lim m е t о d v а v о sit а l а rini qo`ll а sh m е ’yorl а rini а niql а sh а s о sid а did а ktik а а m а liy-m е ’yoriy h а md а t а shkiliy-t ех n о l о gik v а zif а ni b а j а r а di. Did а ktik а ning а s о siy k а t е g о riyal а ri v а did а ktik tushunch а l а r tizimi. Mu а yyan f а ng а хо s bo`lg а n tushunch а l а rd а ins о niyat t о m о nid а n ijtim о iy t а r а qqiyot j а r а yonid а to`pl а ng а n biliml а r а ks et а di. M а vjud ilmiy tushunch а l а r ikki а s о siy guruhg а а jr а til а di: 1) f а ls а fiy tushunch а l а r; 2) х ususiy ilmiy, ya’ni, mu а yyan f а ng а gin а хо s bo`lg а n tushunch а l а r. Did а ktik а uchun “umumiy v а а l о hid а ”, “m о hiyati v а h о dis а ”, “q а r а m а -q а rshilik”, “b о g`liqlik” k а bi f а ls а fiy tushunch а l а r h а m muhim а h а miyatg а eg а . Did а ktik а d а qo`ll а nil а dig а n umumiy-ilmiy tushunch а l а r о r а sid а “tizim”, “tuzilm а ”, “v а zif а ”, “el е m е nt” k а bil а r а l о hid а o`rin tut а di. P е d а g о gik а g а хо s did а ktik tushunch а l а r sir а sig а quyid а gil а r kir а di: 1) t а ’lim - o`quvchil а rg а n а z а riy biliml а rni b е rish а s о sid а ul а rd а а m а liy ko`nikm а v а m а l а k а l а rni sh а kll а ntirish, ul а rning bilish q о biliyatl а rini o`stirish v а dunyoq а r а shl а rini t а rbiyal а shg а yo`n а ltirilg а n j а r а yon; 2) d а rs – b е v о sit а o`qituvchi r а hb а rligid а mu а yyan o`quvchil а r guruhi bil а n о lib b о ril а dig а n t а ’lim j а r а yonining а s о siy sh а kli; 3) bilim о lish – idr о k etish, o`rg а nish, m а shq qilish v а mu а yyan t а jrib а а s о sid а х ulq- а tv о r h а md а f ао liyat ko`nikm а , m а l а k а l а rining must а hk а ml а nib, m а vjud biliml а rning t а k о mill а shib, b о yib b о rish j а r а yoni; 4) t а ’lim j а r а yoni – o`qituvchi v а o`quvchil а r o`rt а sid а t а shkil etiluvchi h а md а ilmiy biliml а rni o`zl а shtirishg а yo`n а ltirilg а n p е d а g о gik j а r а yon. 5) o`quv f а ni – t а ’lim mu а ss а s а l а rid а o`qitilishi yo`lg а qo`yilg а n h а md а o`zid а mu а yyan f а n s о h а si bo`ych а umumiy yoki mut аха ssislik bilim а s о sl а rini j а ml а g а n m а nb а . 6) t а ’lim m а zmuni – d а vl а t t а ’lim st а nd а rtl а ri а s о sid а b е lgil а b b е rilg а n h а md а m а ’lum sh а r о itd а mu а yyan f а nl а r bo`ych а o`zl а shtirilishi n а z а rd а tutilg а n ilmiy biliml а r m о hiyati. Did а ktik а d а “idr о k etish”, “o`zl а shtirishi”, “m а h о r а t”, “riv о jl а nish” v а b о shq а l а r (psi хо l о giya) h а md а “b о shq а rish”, “q а yt а а l о q а ” (kib е rn е tik а ) k а bi turd о sh f а nl а rg а хо s bo`lg а n tushunch а l а r h а m qo`ll а nil а di. Did а ktik а ning tushunch а li- t е rmin о l о gik tizimi munt а z а m yangil а nib v а to`ldirilib b о rilm о qd а . Did а ktik а ning а s о siy k а t е g о riyal а ri quyid а gil а rd а n ib о r а t: d а rs, bilim о lish, t а ’lim, bilim, ko`nikm а , m а l а k а , t а ’lim m а qs а di, t а ’lim m а zmuni, t а ’lim j а r а yoni, t а ’lim j а r а yonini t а shkil etish, t а ’lim turl а ri, sh а kll а ri, m е t о dl а ri v а v о sit а l а ri, t а ’lim n а tij а si. So`nggi p а ytl а rd а а s о siy did а ktik k а t е g о riyal а r sir а sig а t а ’limning did а ktik tizimi v а t а ’lim t ех n о l о giyasi k а bi tushunch а l а rni h а m kiritish t а klifi ilg а ri surilm о qd а . 1) bilim – sh ах sning о ngid а tushunch а l а r, s хе m а l а r, m а ’lum о br а zl а r ko`rinishid а а ks etuvchi b о rliq h а qid а gi tiziml а shtirilg а n ilmiy m а ’lum о tl а r m а jmui; 2) bilim о lish – idr о k etish, o`rg а nish, m а shq qilish v а mu а yyan t а jrib а а s о sid а х ulq- а tv о r h а md а f ао liyat ko`nikm а , m а l а k а l а rining must а hk а ml а nib, m а vjud biliml а rning t а k о mill а shib, b о yib b о rish j а r а yoni; 3) ko`nikm а – о ling а n biliml а rg а а s о sl а nib qo`yilg а n v а zif а l а r v а sh а rtl а rg а bin оа n b а j а ril а dig а n h а r а k а tl а r yig`indisi; 4) m а l а k а – о ngli ха tti-h а r а k а tning а vt о m а tl а shtirilg а n t а rkibiy qismi; 5) t а ’lim – o`quvchil а rg а n а z а riy biliml а rni b е rish а s о sid а ul а rd а а m а liy ko`nikm а v а m а l а k а l а rni sh а kll а ntirish, ul а rning bilish q о biliyatl а rini o`stirish v а dunyoq а r а shl а rini t а rbiyal а shg а yo`n а ltirilg а n j а r а yon; 6) t а ’lim m е t о dl а ri – t а ’lim j а r а yonid а qo`ll а nilib, uning s а m а r а sini t а ’minl о vchi usull а r m а jmui; 7) t а ’lim m а zmuni – sh ах sning а qliy v а jism о niy q о biliyatini h а r t о m о nl а m а riv о jl а ntirish, dunyoq а r а shi, о d о bi, х ulqi, ijtim о iy h а yot v а m е hn а tg а t а yyorlik d а r а j а sini sh а kll а ntirish j а r а yonining m о hiyati; 8) t а ’lim v о sit а l а ri – t а ’lim s а m а r а d о rligini t а ’minl о vchi о b’ е ktiv (d а rslik, o`quv qo`ll а nm а l а ri, o`quv qur о ll а ri, ха rit а , di а gr а mm а , pl а k а t, r а sm, chizm а , di о pr ое kt о r, m а gnit а f о n, vid ео m а gnit а f о n, uskun а , t е l е viz о r, r а di о , k о mpyut е r v а b о shq а l а r) v а sub’ е ktiv (o`qituvchining nutqi, n а mun а si, mu а yyan sh ах s h а yoti v а f ао liyatig а о id mis о ll а r v а h о k а z о l а r) о mill а r; 9) t а ’lim j а r а yoni – o`qituvchi v а o`quvchil а r o`rt а sid а t а shkil etiluvchi h а md а ilmiy biliml а rni o`zl а shtirishg а yo`n а ltirilg а n p е d а g о gik j а r а yon; 10) t а ’lim m а zmuni – d а vl а t t а ’lim st а nd а rtl а ri а s о sid а b е lgil а b b е rilg а n h а md а m а ’lum sh а r о itd а mu а yyan f а nl а r bo`ych а o`zl а shtirilishi n а z а rd а tutilg а n ilmiy biliml а r m о hiyati; 11) t а ’lim m а qs а di (o`qish, bilim о lish m а qs а di) – t а ’limning а niq yo`n а lishini b е lgil а b b е ruvchi е t а kchi g` о ya; 12) t а ’lim n а tij а si (t а ’lim m а hsuli) – t а ’lim yakunining m о hiyatini q а yd etuvchi tushunch а ; o`quv j а r а yonining о qib а ti; b е lgil а ng а n m а qs а dni а m а lg а о shirish d а r а j а si; 13) t а ’limni b о shq а rish – t а ’lim mu а ss а s а l а rining f ао liyatini yo`lg а qo`yish, b о shq а rish, n а z о r а t qilish h а md а istiqb о ll а rini b е lgil а sh; 14) t а ’lim tizimi – yosh а vl о dg а t а ’lim-t а rbiya b е rish yo`lid а d а vl а t t а m о yill а ri а s о sid а f ао liyat yurit а yotg а n b а rch а turd а gi o`quv-t а rbiya mu а ss а s а l а ri m а jmui. Ushbu maqolada “Ta’limning metodlari va vositalari” xususida so‘z yuritilib, metodlarning amaliy ahamiyati, turlari, qo‘llanish usullari va vositalari haqida ma’lumotlar berilgan. Metodlarning amaliy ahamiyati atroflicha muhokama qilingan. Tayanch so‘zlar: Metod, ta’lim metodlari, ta’lim vositasi, didaktik vositalar, faoliyatni tashkil etish va xulq-atvor me’yorlarini shakllantirish (mashq) metodlari, mashq va o‘rgatish metodlari, faoliyatni rag‘batlash va motivatsiyalash metodlari. Metod so‘zi yunoncha tadqiqot, maqsadga erishish yo‘li, usuli deganidir. Metod - eng umumiy ma’noda - maqsadga erishish usuli, ma’lum tarzda tartibga solingan faoliyatdir. Metodlarning asosiy mazmunini amaliyotda sinalgan ilmiy nazariyalar tashkil etadi. Har qanday ilmiy nazariya mohiyati jihatidan metod funksiyasiga egadir. Metod, o z navbatida, yangi ilmiy nazariyalar vaʻ qonuniyatlarning ochilishiga vosita bo ladi. Ta’lim metodlari deyilganda, ʻ o‘rganilayotgan materialni egallashga qaratilgan turli didaktik vazifalarni hal etish bo‘yicha o‘qituvchining o‘rgatuvchi ishi va o‘quvchilarning o‘quv-bilish faoliyatini tashkil etish usullari yig‘indisi tushuniladi. Ta’lim metodlari dastlab pedagog ongida muayyan yo‘nalishdagi faoliyatning umumlashma loyihasi tarzida namoyon bo‘ladi. Mazkur loyiha amaliyotga o‘qituvchi va o‘quvchilar faoliyatining o‘zaro tutashuvi, o‘qitish va o‘qishga qaratilgan aniq harakatlar, amallar yoki usullar majmuasi sifatida joriy etiladi. Metod boshqa shakllarda namoyon bo‘lmaydi, buning boisi ta’lim metodi o‘zida umumiy holda faoliyatning didaktik modelini ifoda etadi. Didaktikada, shuningdek, ta’lim usullari atamasi ham keng qo‘llanadi. Ta’lim usuli deganda, ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchilarning kutilgan maqsadga erishishga qaratilgan birgalikdagi faoliyatlari tushuniladi. O‘qitish usullari ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi- talaba faoliyatining qanday bo‘lishini, o‘qitish jarayonini qanday qilib tashkil etish va olib borish kerakligini belgilab beradi. Ta’lim usuli - ta’lim metodining tarkibiy qismi yoki alohida tomoni. Metodlar bilan usullar munosabati o‘zaro bir-biriga bog‘langan. Usul va metod butun va qism sifatida bir-biriga bog‘lanadi. Usullar yordamida faqat pedagogik yoki o‘quv vazifasining bir qismi hal qilinadi. O‘qituvchilarning ayrimlari esa, «metod» tushunchasining o‘rniga «uslub» tushunchasini ham qo‘llaydilar. Ammo «uslub» tushunchasi «metod» atamasining mohiyatini o‘zida to‘liq aks ettira olmaydi. Chunki uslub ko‘proq xususiy (so‘z borayotgan holatda aynan o‘qituvchiga xoslikni ifoda etadi) tavsifga ega bo‘lib, aniq maqsadga erishish yo‘li sifatida xizmat qila olmaydi. Didaktik tadqiqotlar ko‘rsatadiki, ta’lim metodlari nomenklaturasi (nomlanishi) va tasnifi ularni ishlab chiqishda tanlangan yondashuvga bog‘liq holda juda xilma-xil ekanligi bilan xarakterli. Ulardan eng muhimlariga to‘xtalamiz. Demak, ta’lim metodlari quyidagicha tasniflanadi: 1. An’anaviy ta’lim metodlari: og‘zaki, ko‘rgazmali, amaliy , kitob bilan ishlash va video metodlari. 2. O‘quvchilarning bilish faoliyati tavsifiga ko‘ra ta’lim metodlari: Axboriy- retseptiv, reproduktiv, muammoli bayon etish, evristik (qisman izlanish), tadqiqotchilikka doir. 3. Asosiy didaktik maqsadlarga ko‘ra ta’lim metodlari: a) yangi bilimlarni egallash; b) ko‘nikma va malakalarni shakllantirish; d) bilmlarni amaliyotda qo‘llash. 4. Yaxlit yondashuv bo‘yicha ta’lim metodlari: a) bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash va nazorat qilish metodlari; b) o‘quv-bilish faoliyatini tashkil etish va amalga oshirish metodlari; d) o‘quv-bilish faoliyatini motivatsiyalash va rag‘batlantirish metodlari; c) o‘quv-bilish faoliyatini nazorat va o‘z-o‘zini nazorat qilish metodlari. 5. Interfaol metodlar va grafik organayzerlar. a) o‘rganilayotganlarini o‘zlashtirishga da’vat qilish metodlari; b) yangi materialni anglash metodlar; d) o‘rganilganlarini fikrlashga imkon beruvchi metodlar. Ta’lim sifati va samaradorligini ta’minlashda ko‘rgazmali metodlar ham alohida ahamiyatga ega. Tasvir (illyustratsiya) metodi namoyish metodiga chambarchas bog‘liq bo‘lsada, didaktikada alohida o‘rganiladi. Illyustratsiya narsa, hodisalar va jarayonlarni ularning ramziy ko‘rinishlari - chizma, rasm, fotosurat, yassi modellar va boshqalar yordamida ko‘rsatishni taqozo etadi. Namoyish (demonstratsiya) metodi o‘rganilayotgan obyekt harakat dinamikasini ochib berishda qo‘l keladi va ayni chog‘da predmetning tashqi ko‘rinishi va ichki tuzilishi haqida to‘laqonli ma’lumot berishda keng qo‘llaniladi. Tabiiy obyektlarni namoyish qilishda, odatda uning tashqi ko‘rinishi (shakli. hajmi, miqdori, rangi, qismlari, ularning o‘zaro munosabatlari)ga e’tibor qaratiladi, so‘ngra ichki tuzilishi yoki alohida xususiyatlarini o‘rganishga o‘tiladi. Ko'rsatish ko‘p holatlarda o‘rganilayotgan obyektlarning subyekti yoki chizmasi yordamida kuzatiladi. Amaliy metod - o‘zlashtirilgan bilimlarni amaliy masalalar yechimini topishga yo‘naltirilgan jarayonda qo‘llashni taqozo etadi. Bunda nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmasi hosil qilinadi. Amaliy ishlar sinfda yoki tabiiy sharoitlar - maktab yer maydoni, issiqxona, geografik maydonlarda amalga oshiriladi. Ularni amalga oshirishda sodir etiladigan harakatlar o‘qituvchi tomonidan nazorat qilinadi va zarur hollarda yo‘riqnoma yoki maxsus ko‘rsatmani o‘quvchilar e’tiboriga havola etadi. Ta’lim metodlari ta’lim vositalari bilan birgalikda qo‘llaniladi. Ta’lim vositalari - bu yangi bilimlarni o‘zlashtirish uchun o‘qituvchi va o‘quvchilar tomonidan foydalaniladigan obyekt. Ta’lim vositalari katta ahamiyatga ega. Ta’limning barcha vositalari ta’lim maqsadlarini muvafaqqiyatli amalga oshiradi. Ta’lim vositalari o‘zida o‘quv-tarbiyaviy maqsadga erishish uchun zarur bo‘lgan moddiy yoki ma’naviy qadriyatlarni aks ettiradi. Odatda ular ta’lim metodlariga mos holatda foydalaniladi. Biroq, agar metodlar «qanday o‘qitish» savoliga javob bersa, vositalar esa, «uning yordamida nimani o‘qitish» savoliga javob beradi. An’anaviy ravishda qo‘laniladigan ta’lim vositalariga darslik, rasmlar, jadvallar, nutq, o‘quv-ustaxonasi jihozlari, laboratoriyalar, axborot vositalari, o‘quv jarayonini tashkil etish va boshqarish vositalari kiradi. Didaktik vositalar deganda, o‘quv va ko‘rgazmali qo‘llanmalar, namoyishli qurilmalar, texnik vositalar tushuniladi. Didaktik vositalar metodlar singari ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi funksiyalani bajaradi. Bundan tashqari o‘quvchilarning o‘quv-bilish faoliyatini hosil qilish, boshqarish va nazorat qilish vazifalarini bajaradi. Didaktik vositalar audiovizuallik tafsilotida motivatsion, axborot, ta’lim jarayonini boshqarish, optimallashtirish funksiyalarini bajaradi. Ta’lim vositasini tanlab olish ta’lim metodini tanlash bilan bog‘liq. Agar ta’limning faol metodi(kitob bilan ishlash, mashqlar) foydalanilsa, u holda o‘quv qo‘llanmalari, darsliklar va ta’limning texnik vositalaridan foydalaniladi. Aynan ta’limning aktiv-texnik vositalari amaliy metodlarda foydalaniladi. Ta’lim vositalari tasnifi aniq va yagona bo‘lishi mumkin emas. Ta’lim vositasining ahamiyatli tomoni ularning birgalikda qo‘llanilishidir va hech qachon bir-birini inkor etmaydi. Q‘qituvchining vazifasi - dars jarayonini faollishtirish uchun ta’limning samarali vositasini tanlab olishdir. Ta’lim vositalarini tasniflashda turli asoslarga ko‘ra yondashish mumkin: -- faoliyat subyektiga ko‘ra; - faoliyat obyektiga ko‘ra; - o‘quv axborotiga munosabatiga ko‘ra; - o‘quv jarayonidagi vazifasiga ko‘ra. Ta’lim metodining o‘qituvchi tomonidan to‘g‘ri tanlanishi, dars jarayonida turli vositalar yordamida mavzuning tushuntirilishi ta’lim sifatining oshishiga yordam beradi. Yuqorida ko‘p bora ta’kidlab o‘tilganidek, ta’lim metodlarini malakali o‘qituvchining usuli bilan birlashishi natijasida fanning va o‘rganilayotgan mavzuning mazmuni va o‘ziga xosliklari to‘liq ochib beriladi. Bu esa o‘quvchilarning fan yuzasidan bilim, ko‘nikma, malaka kompitensiyalarining shakllanishi va rivojlanishiga asos vazifasini o‘taydi. Ta lim – bilim berish, malaka va ko nikmalar hosil qilish jarayoni, kishini hayotgaʼ ʻ va mehnatga tayyorlashning asosiy vositasi. Ta lim jarayonida ma lumot olinadi ʼ ʼ va tarbiya amalga oshiriladi. Ta lim tor ma noda o qitish tushunchasini anglatadi. ʼ ʼ ʻ Lekin u faqat turli tipdagi o quv yurtlarida o qitish jarayonini emas, oila, ishlab ʻ ʻ chiqarish. va boshqa sohalarda ma lumot berish jarayonini ham bildiradi. ʼ Ta limning mazmuni va mohiyati jamiyatning moddiy va madaniy taraqqiyoti ʼ darajasi bilan belgilanadi. Ijtimoiy munosabatlar, umumiy ma lumotga bo lgan ʼ ʻ ehtiyoj, kishilarning kasbiy tayyorgarligiga, ta lim haqidagi pedagogik g oyalarga ʼ ʻ qarab kishilik jamiyati taraqqiyotining turli bosqichlarida Ta limning mohiyati, ʼ metodi, tashkiliy shakllari o zgarib brogan. Ta limning maqsadi obyektiv hayot ʻ ʼ talablariga muvofiq holda o zgarib borgani kabi, ta limning xarakteri, yo nalishi ʻ ʼ ʻ ham uning maqsadiga muvofiq o zgarib boradi. Ta lim dialektik tarzda taraqqiy ʻ ʼ etib boradigan ichki ziddiyatlar jarayonidir. Ta lim bilish qobiliyatlari, ʼ qistuyg ular, idrok, shaxsni tarkib toptiruvchi kuchli omildir. Ta lim jamiyat ʻ ʼ qurilishining muhim muammolarini hal qilish – jamiyatning moddiy-texnika bazasini yaratish, ijtimoiy munosabatlarni tarkib toptirish, yangi kishini tarbiyalashga yordam beradi. Ta’lim bu rivojlanishning asosi,mamlakatning tayanchi hisoblanadi.Ta’limni to’g’ri tashkil etish muhim.Dars jarayonida ma’ruza va seminar darslarini maroqli olib boorish kerak.Chunki hozir rivojlangan asr yoshlari internet tarmoqlaridan ko’plab ma’lumotlar olishadi .Darslarni avvalgi tartibda o’tish o’quvchilarni zerikti- radi bu esa ta’lim sifatini tushuradi.Shuning uchun ham ma’ruza darslariga kreativ yondashish kerak,seminar darslarida o’quvchilarni o’zlarini erkin tutishlari va bilmini bemalol yetkazib berishi uchun qulay imkoniyatlar yaratib berish kerak. Ta lim o quvchining bilish qobiliyatini ʼ ʻ o stiruvchi asosiy omildir. O quvchilar qobiliyatini o stirishga qaratilgan tizimlar ʻ ʻ ʻ muayyan didaktik qoidalar tarzida namoyon bo ladi. Didaktik tamoyillarda ʻ ta limning mazmuni va jarayonlariga qo yilgan talablar belgilanadi (qarang ʼ ʻ Didaktika). Ta limning maqsadi va vazifalari ijtimoiy tuzum, shuningdek muayyanʼ o quv yurtlari funksiyasiga muvofiq tarixan o zgarib boradi. O‘zbekiston ʻ ʻ Respublikasi Prezident Shavkat Mirziyoyev 2020 yil 23 sentabr kuni mazkur Qonunni imzolashi bilan, amalda bo‘lgan 1997 yil 29 avgustdagi «Ta’lim to‘g‘risida»gi hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida»gi Qonunlar o‘z kuchini yo‘qotdi. Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetining ARM majlislar zalida yangi tahrirda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida” gi qonun mazmunmohiyatini universitet jamoasi va talaba-yoshlarga yetkazish maqsadida sohaning malakali mutaxassislari ishtirokida talaba-yoshlar bilan ochiq muloqot bo‘lib o‘tdi Ta’limni tashkil etish shakli - bu o‘qituvchi va o‘quvchining belgilangan tartibda, muayyan maqsadga muvofiq ma’lum rejimda tashkil etiladigan o‘quv-bilish faoliyatining tashqi ifodasidir. Ayni vaqtda ta’limning quyidagi shakllari ajratib ko‘rsatiladi: in dividual, individual guruhli, sinf dars, leksiya seminar va sinfdan tashqari, auditoriyadan tashqari, maktabdan tashqari O‘quvchilarni qamrab olishi, o‘quvchilar faoliyatini tashkil etishi, jamoaviy va individual shakllarining nisbatlari, mustaqilligi darajasi va o‘qish jarayoniga rahbarlik qilish xususiyatlari kabi belgilariga ko‘ra quyidagi uch asosiy turga ajratiladi individual; sinf dars; ma’ruza seminar. O’qituvchilar ma’ruza darslarini gruhlarga bo’lib turli xil o’yinlar tashkil etib o’tishlari mumkin .Ko’p hollarda seminar darslariga individual yondashiladi. Ta’limni tashkil etish shakllari: An’anaviy ta’lim shakli, noan’anaviy ta’lim shakli va yordamchi ta’lim shakli. Dars – (maktabdagi) o’quv ishining asosiy tashkiliy shakli bo’lib, unda o’qituvchi aniq belgilangan dars doirasida o’quvchilarning doimiy tarkibi bilan qat’iy jadval bo’yicha shug’ullanadi, jamoaviy bilish faoliyatiga rahbarlik qilib, o’quv dasturiga o’zi belgilaydigan didaktik va tarbiyaviy vazifalarga erishish uchun xilmaxil metodlardan foydalanadi MA’RUZA VA UNING O’ZIGA XOSLIKLARI 1) yo’naltiruvchi: talabalarni o’quv materialining asosiy jihatlariga e’tibor qaratishga imkon berish 2) axborot: o’qituvchi ma’ruza vaqtida muammoni, muammo bilan bog’liq asosiy dalil va xulosalar mohiyatini ochib beradi 3) metodologik: ma’ruza jarayonida muammoning falsafiy-nazariy asoslari namoyon etiladi 4) tarbiyalovchi: talabalarda tinglash, idrok etish, munozarada ishtirok etish madaniyatini shakllantirish 5) rivojlantiruvchi: talabalarda mantiqiy fikrlash, xulosalar chiqara olish qobiliyatini rivojlantirish SEMINAR VA UNING O’ZIGA XOSLIKLARI Seminar – bu o’qituvchini ta’lim oluvchilar bilan faol muloqotga kirishishiga yo’naltirilgan, nazariy bilimlarni amaliy faoliyatda amalga oshirish uchun zaruriy shart-sharoitni ta’minlovchi ta’limni tashkil etish shaklidir Seminar mashg’ulotiga tayyorgarlik ko’rish va o’tkazish: 1. Nima uchun? – Seminarni tashkil etishdan ko’zlangan maqsad. 2. Qanday tarzda? – Seminarni olib borish texnologiyasini ishlab chiqish. 3. Nimani muhokama qilish? – Seminarni olib borish vaqtida muhokama qilinadigan materiallar mazmuni. 4. Qanday omillarni hisobga olish zarur? – Seminarni tashkil etish jarayonida ma’lum omillarni hisobga olish. Darsning turlari va tuzilishi Darsning quyidagi turlari mavjud: 1. Aralash (kombinatsion dars). MA’RUZA VA UNING O’ZIGA XOSLIKLARI 1) yo’naltiruvchi: talabalarni o’quv materialining asosiy jihatlariga e’tibor qaratishga imkon berish 2) axborot: o’qituvchi ma’ruza vaqtida muammoni, muammo bilan bog’liq asosiy dalil va xulosalar mohiyatini ochib beradi 3) metodologik: ma’ruza jarayonida muammoning falsafiy-nazariy asoslari namoyon etiladi 4) tarbiyalovchi: talabalarda tinglash, idrok etish, munozarada ishtirok etish madaniyatini shakllantirish 5) rivojlantiruvchi: talabalarda mantiqiy fikrlash, xulosalar chiqara olish qobiliyatini rivojlantirish SEMINAR VA UNING O’ZIGA XOSLIKLARI Seminar – bu o’qituvchini ta’lim oluvchilar bilan faol muloqotga kirishishiga yo’naltirilgan, nazariy bilimlarni amaliy faoliyatda amalga oshirish uchun zaruriy shart-sharoitni ta’minlovchi ta’limni tashkil etish shaklidir Seminar mashg’ulotiga tayyorgarlik ko’rish va o’tkazish: 1. Nima uchun? – Seminarni tashkil etishdan ko’zlangan maqsad. 2. Qanday tarzda? – Seminarni olib borish texnologiyasini ishlab chiqish. 3. Nimani muhokama qilish? – Seminarni olib borish vaqtida muhokama qilinadigan materiallar mazmuni. 4. Qanday omillarni hisobga olish zarur? – Seminarni tashkil etish jarayonida ma’lum omillarni hisobga olish. Darsning turlari va tuzilishi Darsning quyidagi turlari mavjud: 1. Aralash (kombinatsion dars). Foydanilgan adabiyotlar: M.X.Toxtaxodjaevaning umumiy tahriri ostida. Pedagogika darslik.T.: O‘zbekiston faylasuflari Milliy jamiyati, 2010. 2. Qodirova F.R, Toshpo’latova SH.Q, Kayumova N.M., Agzamova M.N. “Maktabgacha pedagogika” T.: Tafakkur, T- 2019. Darslik. 3. D.R. Babaeva. “Nutq o’stirish nazariyasi va metodikasi” T.: “Barkamol avlod fayz” 2018 y. Darslik. 4. Takomillashtirilgan ”Ilk qadam” davlat o’quv dasturi, T- 2022 y. 5. Мирзиёев Ш . М . Қонун устуворлиги – инсон манфаатларини таъминлаш тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови . “ Ўзбекистон ” 6. Азизова Зироат . “CONSEPTUAL FUNDAMENTALS OF PREPARING CHILDREN FOR SOCIAL PROTECHION” Yosh tadqiqotchi Jurnal 1 (5) 404-410, 2022 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezident Shavkat Mirziyoyev 2020 yil 23 sentabr kuni mazkur Qonunni 2. Pedagogika. X. Ibragimov, Sh. Abdullaeva. –Toshkent, 2007. 3. Pedagogika nazariyasi va tarixi. R. Mavlonova va boshqalar. – Toshkent, fan va texnologiya. 2010

O‘qitish jarayoni yaxlit tizim sifatida. Ta`lim metodlari va vositalari. Ta’limni tashkil etish shakllari va turlari

Купить