O‘qitish metodlari va boshlang‘ich adabiy ta’limda ulardan foydalanish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	86.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘qitish metodlari va boshlang‘ich adabiy ta’limda ulardan foydalanish

Купить

O‘qitish metodlari va boshlang‘ich adabiy ta’limda ulardan foydalanish
Reja:
1. Ta’lim metodlari va ularning yetakchi xususiyatlar i
2. Boshlang‘ich sinflar adabiy ta’limida metodlar
3.Badiiy matn tahlili namunasi: Anvar Obidjon qalamiga mansub “Bo‘rining tabib
bo‘lgani haqida ertak” asari.
Tayanch so‘zlar: suhbat metodi , evristik metod , taqqoslash metodi , induktiv
va deduktiv metodlar , fikriy hujum , 6x6” metodi.
Ta’lim metodlari va ularning har biriga xos bo‘lgan yetakchi xususiyatlar
bilan “Umumiy pedagogika” kursida batafsil tanishiladi. Shu bois mazkur
darslikda, talabalarni takrorlardan qo‘rg‘ash maqsadida faqat boshlang‘ich sinflar
adabiy ta’limi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladigan mantiqiy metodlar
va ulardan foydalanish yo‘llari haqida fikr yuritiladi. Boshlang‘ich sinflar o‘qish
darslarida o‘quvchilar ma’naviyati sog‘lomlashuviga xizmat qiladigan mantiqiy –
suhbat, evristik, tadqiqot, taqqoslash, induktiv, deduktiv metodlar bilan birga
“fikriy hujum”, “6x6” nomli interfaol metodlardan samarali foydalanish maqsadga
muvofiqdir.
Boshlang‘ich adabiy ta’limni to‘g‘ri tashkil etish bu jarayonning o‘quvchilar
ishtirokida o‘qituvchi tomonidan emas, balki o‘quvchilarning o‘zlari tomonidan
o‘qituvchi ishtirokida amalga oshirilishini nazarda tutadi. Shu asosga qurilgan
zamonaviy suhbat metodi o‘quvchi ma’naviyatini sog‘lomlashtirish,
dunyoqarashini kengaytirish, bilimlarni o‘zlashtirish, mantiqiy va mustaqil
tafakkurini ta’minlashda qo‘l keladigan metodlardan biridir. A. Tojievning
“Adabiyot darslarida suhbat” kitobida bu metodning o‘ziga xos xususiyatlari
haqida so‘z yuritilgan 1 .
O‘qish darslaridagi suhbatlarda ishtirok etgan boshlang‘ich sinf o‘quvchisi
o‘z fikrlarini muhokama qiladi, qarashlarini so‘z bilan ifodalashga tayyorlanadi. U
fikrning aniq va muayyan maqsadga yo‘naltirilishini ta’minlaydi. Suhbat
jarayonida o‘quvchida o‘z fikrini aytish, uning to‘g‘riligiga hamsuhbatlarini
ishontirish ehtiyoji tug‘iladi. O‘quvchini o‘z fikrini isbotlash uchun asar matnidan
dalillar topa bilish, misollar keltirish ko‘nikmasini egallashga yo‘naltirish, uni
e’tiroz bildirishga, qarshi fikrlar ayta olishga odatlantira borish suhbat metodining
talablaridan biridir. Bu metod kichik o‘quvchilarni hamsuhbatni eshitish,
munozarada ishtirok etishga o‘rgatadi, o‘z bilimini chuqurlashtirishga ehtiyoj
paydo qiladi, qiziqishlari doirasini kengaytiradi.
“O‘qish kitobi” darsliklaridan o‘rin olgan adabiy asarlar tahliliga
yo‘naltirilgan suhbatlar o‘quvchiga nafaqat bilimlar beradi yoki tarbiyalaydi, balki
uni aqliy faoliyatga ham yo‘naltiradi. To‘g‘ri tashkil etilgan suhbatlar xotirani,
kuzatuvchanlikni, tasavvur va hissiyotni faollashtirishga sharoit yaratadi. Oqilona
tashkil etilgan suhbatlar davomida har bir o‘quvchining individual jihati namoyon
bo‘ladi. O‘qish darslarida tashkil etilgan bunday suhbatlarda bitta masala bo‘yicha
bir nechta o‘quvchi, ba’zan butun sinf fikr aytishi mumkin. Bu jarayonda
o‘qituvchi barcha o‘quvchilarning faoliyatini kuzatib boradi, suhbatni maqsad sari
yo‘naltiradi, bu bilan o‘quvchilarning o‘zlari ishlashlari uchun sharoit yaratadi.
1 . . – .: « », 1997.Тожиев А Адабиёт дарсларида суҳбат Т Ўқитувчи

Boshlang‘ich sinflar adabiy ta’limini maqsadga muvofiq tarzda tashkil
etishda qo‘llaniladigan suhbat metodining asosiy talablaridan biri – savollarning
shakl tomonidan ham, mazmun jihatidan ham har xil bo‘lishi. Kichik o‘quvchiga
bir xil narsa bilan uzoq shug‘ullanish o‘ta salbiy ta’sir qiladi. Suhbat uchun
savollar tayyorlayotganda o‘qituvchi o‘quvchilarni o‘ylantiradigan, mustaqil
ravishda mulohaza yuritishga undaydigan jihatlar yetakchilik qilishini, sinfdagi
barcha o‘quvchilarning rivojlanganlik darajasini nazardan qochirmasligi lozim
bo‘ladi. Bundan tashqari, suhbat uchun tuzilgan savollar o‘quvchi ruhiy
faoliyatining xilma-xilligini ham ta’minlashi kerak. O‘quvchining savolga javob
berish uchun o‘ylanishi, eslashi, tasavvur qilishi, izlanishi unda shaxslik sifatlari
shakllanishida juda foydalidir. Suhbat uchun tuzilgan savollar orasida o‘zaro
kuchli mantiqiy aloqa bo‘lishi kerak. Savol ko‘magida asardan o‘quvchi
tomonidan kashf qilingan mantiq bilan asar muallifi fikrlari murakkab yaxlitlikni
tashkil etishiga e’tibor qaratilishi maqsadga muvofiqdir.
Boshlang‘ich adabiy ta’limda tashkil etilgan suhbatlar davomida kichik
o‘quvchi asar haqidagi dalillarni aniq bilgandagina o‘z qarashlarini aytishi
mumkin. Lekin ko‘pincha, bunday vaziyatlarda bilimning, dalilning o‘zi kamlik
qiladi. O‘quvchi asarni o‘qituvchisi ko‘magida mustaqil tahlil qila bilishi,
xulosalar chiqara olishi kerak bo‘ladi. Asar matni yuzasidan izlanishga
undaydigan savol-topshiriqlar ham shunga qaratilishi lozim. Yaxshi savol
ahamiyatli, keng qamrovli, o‘ylashga, his qilishga, izlanishga majbur etadigan,
kashfiyotlar qiladigan, tasavvur uyg‘otadigan bo‘ladi. Jaloliddin Rumiy hazratlari:
“Yaxshi savol yarim bilimdir”,- deb bejiz aytmagan.
Quyi sinflar adabiy ta’limida tashkil etiladigan suhbatlarda bilim berish
ustuvorlik qilmaydi. Balki kichik o‘quvchilarda olingan bilimlar, o‘zlashtirilgan
fazilatlarni mustahkamlash, munosabat bildirish, tuyg‘ularni so‘z bilan ifodalash,
uni asoslash, o‘z fikrida tura bilish xususiyatlari tarbiyalanadi. O‘qituvchidan
birinchi savoldan keyin o‘quvchilar kayfiyatini ilg‘ab olish, savol tushunarli
bo‘lganini his qilgan holda suhbatni yangi-yangi yo‘nalishlarga burish talab
qilinadi. Suhbat metodi asosida tashkil qilingan darsning ichki tartibi shu tariqa
yaratiladi.
Badiiy bitiklar tahliliga qaratilgan suhbatni muvaffaqiyatli tashkil etishning
shartlaridan yana biri – o‘quvchilarning javoblariga e’tibor va hurmat bilan
yondashishdir. Javob berayotgan o‘quvchining fikrlari ba’zan chalkashib ketishi
yoki noaniq bo‘lishi tabiiy. O‘qituvchining vazifasi uni butun sinfga tushunarli
qilib aytib berish emas. Bu adabiy ta’lim metodikasida mutlaqo noto‘g‘ri yo‘l
hisoblanadi. O‘quvchi aytmoqchi bo‘lgan fikrini qiynalib, izlanib, munosib
so‘zlarni topib, o‘zi ifodalashi kerak. Uni boshidan shunga o‘rgatish lozim.
O‘quvchining fikrini aytishga o‘rinsiz ko‘maklashish uni o‘ylamaslikka o‘rgatib
qo‘yadi. Agar yordam berish kerak bo‘lsa, qo‘shimcha savollar bilan o‘quvchining
o‘z fikrini aniqroq ifodalashiga ko‘maklashish mumkin.
O‘qish darslarida tashkil etilgan suhbat jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi
munosabatlari samaradorligi nafaqat savolning to‘g‘ri qo‘yilishi, balki
o‘qituvchining har xil xarakterdagi javoblar orasida o‘zini yo‘qotmay suhbatni
boshqara bilishiga ham bog‘liq. Yaxshi tashkil qilingan suhbatlarda o‘qituvchi-

o‘quvchilar fikr va qarashlari bilan hisoblashadigan teng huquqli suhbatdoshlarga
aylanadilar. O‘qituvchi o‘quvchi javoblaridagi silliqlikni birinchi o‘ringa
ko‘tarmasligi kerak. O‘qituvchining o‘quvchi javoblarini muntazam ravishda
tuzatib, to‘ldirib borishi ham noto‘g‘ri. Albatta, o‘quvchining xulosasi
o‘qituvchining fikridek to‘kis bo‘lmaydi. U to‘mtoq, jo‘n, jaydari, tarqoq bo‘lsa
ham adabiy ta’lim amaliyoti uchun olimnikidan qadrliroq, o‘qituvchinikidan
qimmatliroqdir. Chunki o‘quvchi hech kimni – muallifni ham, muallimni ham
takrorlayotgani yo‘q. Bu o‘quvchining o‘z mustaqil fikri, o‘z xulosasi.
O‘qituvchining vazifasi o‘quvchining fikr ifodalashida mantiq, madaniyat va
bilimni ta’minlash, boshqalarning fikriga munosabatda aytganlari uchun javob
bera olish hissini tarbiyalashdan iboratdir.
Boshlang‘ich adabiy ta’limga olib kirilayotgan zamonaviy suhbatlar – bu
ovoz chiqarib mulohaza yuritish, bir savol atorfida birgalikda o‘ylash, ovoz
chiqarib his etishdir. O‘quvchilar hamisha ham tuyg‘ularini so‘z vositasida ochiq
ifodalayvermaydilar. Asl tuyg‘ularning tabiati shunaqa, ularni hamisha ham so‘zga
ko‘chirib bo‘lmaydi. Tortishuvlar uchun vaziyat yaratish suhbat jarayonida
o‘quvchilarni faollashtirishning muhim shartlaridan biridir.
Badiiy matnlar mazmuni yuzasidan tashkil etiladigan suhbat jarayonida
o‘qituvchining diqqati faqat bir nechta o‘quvchiga qaratilib qolsa, jamoa suhbati
buziladi. Qolgan o‘quvchilar tezgina “tinglovchi”lik mavqeiga o‘tib oladilar.
Sinfda “suhbatda faqat a’lochi o‘quvchilar qatnashadi” degan qarash shakllanib
qoladi. Chinakam suhbat o‘qituvchi savol berib, birinchi bo‘lib javob bergan
o‘quvchining fikri bilan chegaralanib qolmay, boshqa o‘quvchilarning
mulohazalari bilan ham qiziqish, barcha o‘quvchilarning fikrlarini eshitib
bo‘lgachgina javoblar sifatini baholash bo‘lgan joyda amalga oshadi. Suhbatlarda
o‘quvchilar o‘zlarini teng huquqli suhbatdoshlar darajasida his qilgandagina
boshlang‘ich adabiy ta’limning maqsadiga erishish mumkin bo‘ladi. Suhbatdagi
tenglik, shu bilan birga undagi tabiiylik, samimiylik, erkinlikni o‘qituvchi tashkil
etadi. Matndagi muhimlarni anglashga yo‘naltirilgan umumiy savol ba’zan ayrim
yo‘naltiruvchi qo‘shimcha savollarni ham taqozo etadi. Buni o‘qituvchi vaziyatga
qarab ilg‘ab olishi va yo‘naltiruvchi qo‘shimcha savollarni tashkil eta bilishi lozim
bo‘ladi.
Asarlar tahliliga bag‘ishlangan suhbatlarning yakunlangani savolning kun
tartibidan tushib qolishi degani emas. Aksincha, o‘qituvchi tomonidan yaxshi
tashkil qilingan suhbatning yakunlanishi sinfda muhokama qilinadigan yangi-
yangi savollarning tug‘ilishiga sabab bo‘ladi. Suhbat o‘zining tabiiy kuchi,
samimiy insoniy muloqotga asoslanganligi bilan ahamiyatlidir.
Boshlang‘ich sinflar o‘qish darslarini adabiy ta’limning maqsadiga muvofiq
tashkil etishda suhbat metodini qo‘llash o‘quvchi tafakkuri va bilim olishdagi
mustaqilligining nisbatan baland darajasini ta’minlashi lozim. Mazkur metodda
o‘qituvchining vazifasi o‘zlashtirilgan axborotlarni yodga soladigan, ma’lum
maqsadga xizmat qiladigan, ayni zamonda qiziqarli, bilimlarni yangi vaziyatga
muvofiqlashtirish va qayta ishlashga yo‘llaydigan, xulosa chiqarishga undaydigan,
chiqarilgan xulosalarni asoslashni talab qiladigan tarzdagi savol va topshiriqlarni
tuzishdan iborat. O‘quvchining faoliyati esa vaziyatni tahlil etish, o‘zlashtirilgan

axborotlarni yodga soladigan savollarni qayd etish, ularga javob izlash, javob
berish, yarim mustaqil va mustaqil xulosalar chiqarish, fikrlarini asoslashdan
iborat bo‘ladi.
“O‘qish kitobi” darsliklaridan o‘rin olgan badiiy matnlarni o‘rganishda
qo‘llanadigan suhbat metodi nafaqat o‘qituvchining o‘quvchilar jamoasi bilan,
balki o‘quvchilarning o‘zaro dialogik hamkorligini ham nazarda tutadi. Bu
metodning mohiyati o‘qituvchi tomonidan o‘quv materialidagi yetakchi, o‘quvchi
ko‘nglidan o‘tsa u erda o‘zidan ijobiy iz qoldirishi mumkin bo‘lgan qarashlarni
qiziqarli tarzda savol yoki topshiriqqa aylantira bilish, o‘quvchilarni javob topish
yo‘llarini izlashga, bilim va ma’naviy sifatlar, xulosa, qonuniyat va qoidalarning
bolalar tomonidan qayta kashf etilishiga, tarbiyalanuvchilarini yaratish lazzatini
tuyishga jalb qilishdan iboratdir.
Boshlang‘ich sinflar adabiy ta’limida o‘quvchi ma’naviyatini tozartirishga
xizmat qiladigan metodlardan yana biri evristik metod dir . Bu metodning nomi
yunoncha izlayman, topaman degan ma’nolarni anglatadigan “ heurisko ” so‘zidan
olingan bo‘lib, mahsuldor ijodiy fikrlash jarayonini, hayotiy va badiiy haqiqatlarni
o‘quvchilar mustaqil kashf etishlarini tashkil qila bilishni nazarda tutadi. Kichik
o‘quvchilar ma’naviy kamolotini ta’minlashda qo‘l keladigan evristik metod
tarbiyalanuvchilarning oldiga yo‘naltiruvchi masalalar qo‘yish, tekshirish, hal
etish, aks savollar vositasida o‘qitish usuli hisoblanadi. O‘qish darslarida evristik
metoddan foydalanganda o‘qituvchi o‘quv materialining suhbat metodida
foydalangan tizimini to‘liq qo‘llashi mumkin. Faqat uning tarkibi qo‘shimcha
bilim olishga yo‘naltiradigan savollar bilan to‘ldiriladi.
Evristik metod suhbat metodida bo‘lgan barcha usullarning birgalikda
qo‘llanilishini taqozo etadi. Bu metodda yetakchilik qiladigan savol va topshiriqlar
qo‘zg‘otuvchi ahamiyat kasb etadi. Bunday asosdagi suhbat tizimi jarayonni
kuzatish, savollarga javob berish, ma’lumot olish, topshiriqni bajarish, xulosa
chiqarish va xulosalarni taqqoslash yo‘lga qo‘yilganda o‘quvchilarning fikrlash
hamda bilimlarni mustaqil egallash ko‘nikmasi rivojlanib boradi. O‘quvchilar
taqqoslash, tahlil qilish, dalillar keltirish bilan birga ma’lum umumlashmalar
qiladilar, farazlarni ilgari suradilar, zarur ashyolar, materiallar to‘playdilar,
xulosalar chiqaradilar, o‘z faoliyatini rejalashtiradilar. Bu o‘quvchilarning
bilimlarni o‘zlashtrishdagi faolligini oshiradi.
Boshlang‘ich adabiy ta’limda evristik metoddan foydalanib belgilangan
maqsadga erishish uchun o‘qituvchi:
– o‘quvchilardan xabardorlikni talab qiluvchi savol va topshiriqlar qo‘yishi;
– taqqoslab o‘zlashtirish uchun materiallar taqdim etishi;
– belgilangan maqsadga yo‘naltiruvchi farazlarni ilgari surishi;
– ularni tasdiqlovchi tajribalar qilishi;
– kuzatishga yo‘naltirilgan savol va topshiriqlar berishi;
– badiiy asrning didaktik tahliliga yo‘naltirishi;
– muammoli savol yoki topshiriqlar qo‘yishi;
– savol va topshiriqlar ko‘magida muammoli vaziyatlar hosil qilishi kerak
bo‘ladi.
Bu metodda tashkil qilingan o‘qish darslarida o‘quvchilarning faoliyati

bilimlarni vaziyatga muvofiq qo‘llash, taqqoslash, farazlarni ilgari surish va
asoslash, kuzatish, farazning to‘g‘riligini tekshirish, tajriba tahlili, bilimlarni
o‘zgargan vaziyatlarda qo‘llash, dalillar keltirish, umumlashtirish, mustaqil amaliy
ishlar tahlilini amalga oshirish, muammoli masalani hal etish kabilarni o‘z ichiga
oladi.
Evristik metodda tashkil etilgan o‘qish darslarida kichik o‘quvchilarga
taqdim etilgan savol, topshiriq va ko‘rsatmalar ogohlantiruvchi xususiyat kasb
etishi ham maqsadga muvofiqdir. Ya’ni bunday savol va topshiriqlarning
bajarilishi oldindan mazkur bosqichga moslab qo‘yiladi yoki uning yechimi
davomida o‘rtaga tashlanadi. Boshlang‘ich adabiy ta’lim jarayonida qo‘llanilgan
evristik metod o‘quvchilarlarda mustaqil mulohaza yuritish, muhokama qilish,
xulosa chiqarish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Boshlang‘ich adabiy ta’lim samaradorligini ta’minlaydigan tadqiqot metodi
ham o‘quv jarayonida bir muncha qiyin bo‘lgan badiiy va hayotiy masalalarni hal
qishini nazarda tutadi. Bu metoddan boshlang‘ich sinflarning yuqori bosqichida
ta’limning samarali izlanish yo‘llarini mustaqil ravishda tashkil etish maqsadida
foydalaniladi. Bunda kichik o‘quvchilar dalil to‘plash va ularni tahlil qilish,
tizimga solish, umumlashtirish va qat’iy xulosalar chiqarish kabi amaliy ishlarni
bajaradilar. Tadqiqot metodining evristik metoddan farqi shundaki, unda
“kashfiyot” avvaldan ajratilgan materiallar tahlil qilinib, faktik materiallar
umumlashtirilganidan so‘ng, amaliy ish jarayonida o‘quvchilarning o‘zlari
tomonidan sodir etiladi. Bunda o‘quv-biluv faoliyatining to‘liq turkumini
o‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida o‘zlari bajaradilar. Ya’ni ma’lumot
to‘plashdan tortib, uni tahlil qilish va yangi bilimlarni amaliyotda qo‘llashgacha
bo‘lgan ishlarning barchasini o‘quvchilar o‘zlari mustaqil ravishda amalga
oshiradilar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tomonidan badiiy yoki hayotiy faktik
materiallarni to‘plash tadqiqot metodining zaruriy qismidir. Mustaqil ravishda
tajribalar o‘tkazish o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
O‘qituvchi o‘quvchilar ixtiyoriga dalillarni topish, ularni taqqoslash, tizimga
solish, umumlashtirishni topshirgani bilan uning muammolik darajasi
kamaymaydi. Tadqiqot metodini qo‘llashda topshiriqlarning o‘quvchilar
tomonidan bajarilishi muhim hisoblanadi. Topshiriqlarni bajarishda ularning biror
bosqichi tushib qolsa, topshiriq o‘z tadqiqiyligini yo‘qotadi.
Kichik yoshdagi o‘quvchilarning rivojlanganlik darajasi mustaqil ravishda
tadqiqot ishlarini olib boradigan darajaga etganda, ya’ni yuqoriroq bosqichiga
ko‘tilganda tadqiqot metodidan foydalanish mumkin. Bunda o‘quv materiali
evristik metoddagiday tuzilishi kerak bo‘ladi. Savollar, ko‘rsatmalar, topshiriqlar
tartibi ham shunday bo‘ladi. Tadqiqot metodini qo‘llaganda savol-topshiriqlar
bosqichning so‘ngida, o‘quvchilarning ko‘pchiligi muammoni hal qilib bo‘lgandan
keyin qo‘yiladi. Bu kuchli o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan metod bo‘lib,
muammolarni hal etishda o‘z-o‘zini nazorat qilish va tekshirish usuli sanaladi.
Rivojlanishi nisbatan sustroq bo‘lgan o‘quvchilarga ularning o‘zlari darajasidagi
topshiriqlar beriladi. Topshiriqlar har bir o‘quvchining individual imkoniyatlariga
qarab taqsimlanadi. Tadqiqot metodidan nafaqat yangi asarni o‘rganish, balki uni

mustahkamlash va badiiy tahlil bosqichida ham foydalanish mumkin.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy imkoniyatlarini aniqlash uchun
o‘quv ishlarining asosiy usullarini tahlilga tortilgan matnni o‘zlashtirish
imkoniyatlari darajasiga qarab aniq belgilash zarur. O‘qish darslarida tadqiqot
metodidan foydalanilganda ham o‘quvchi bilimlarni o‘zlashtirish jarayonida
qo‘llaniladigan tahlil, sabab-oqibat orasidagi aloqadorlikni belgilash, taqqoslash,
birlashtirish, o‘z farazlarini keltirish, isbotlash, rejalashtirish singari usullarni
istifoda etish mumkin. Tahlil va sabab-oqibat orasidagi aloqadorlikni belgilash
usuli boshlang‘ich adabiy ta’limda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa,
ijodiy jarayonda, bilmaslikdan bilishga o‘tish yo‘lidagi qiyinchiliklarga yo‘liqqan
o‘quvchilarning analiz-sintez faoliyatida ruhiy holatning ahamiyati ko‘zda
tutilmog‘i zarur.
Adabiy ta’limning dastlabki bosqichida o‘quvchilarning ma’naviy
sog‘lomligini ta’minlash, ularga olam va odamga xos bo‘lgan fazilatlarning
mohiyatiga kirish sirlarini o‘rgatishda ta’limning taqqoslash metodi qo‘l keladi.
Bu metoddan yangi bilim va tushunchalarni o‘zlashtirishda keng foydalaniladi.
Boshlang‘ich adabiy ta’limda yangi o‘zlashtiriladigan bilimlar va axloqiy sifatlarni
avval o‘zlashtirilganlari bilan taqqoslash usuli, o‘z navbatida, yangi tushunchalarni
mustaqil ravishda tadqiq qilishning bir ko‘rinishidir. Taqqoslash metodi asosida
kichik o‘quvchilarda sinfdoshlarining isbot va dalillariga o‘zlarining mantiqiy
qarashlarini qarshi qo‘yishga intilishlari yotadi.
Mavzularni taqqoslash asosida isbotlashning o‘qituvchi tomonidan o‘quv
materialini tanlash ham, uning o‘quvchilar tomonidan egallanishi ham nisbatan
qiyin kechadi. Bu metoddan hamisha har xil vaziyatlarda, holatlarda foydalanish
mumkin emas. Qiyin mavzularni taqqoslab o‘zlashtirish bilim egallashda unchalar
qiynalmaydigan o‘quvchidan ham anchagina fikriy zo‘riqishni talab qiladi.
Boshlang‘ich adabiy ta’limda bu metoddan foydalanilganda o‘qituvchi
o‘quvchilardan matnda mavjud bo‘lgan qarama-qarshiliklarni taqqoslash bilan
isbotlab ko‘rsatishni talab qilishi mumkin. O‘qituvchi tomonidan shunday savol
yoki masalaning qo‘yilishi, farazlarning ilgari surilishi, ulardan birining
to‘g‘riligini isbotlash fikrlar to‘qnashuvi asnosida amalga oshiriladi.
Adabiy ta’limning ilk bosqida kutilgan samaraga erishishda qo‘l keladigan
metodlardan biri bu induktiv va deduktiv metodlar dir. O‘qish darslarini
maqsadga muvofiq tashkil etishda induktiv, deduktiv metodlarning ham o‘ziga xos
o‘rni bor. So‘nggi yillarda deduktiv ta’limga e’tibor kuchaydi. Lekin tafakkurning
induktiv usullarini shakllantirmay turib ta’limda muvaffaqiyatga erishish mumkin
emas. Induktiv yoki deduktiv metodlarni qo‘llash o‘rganilayotgan o‘quv
materialining mantig‘ini ajratishda, ya’ni xususiydan umumiyga yoki umumiydan
xususiyga o‘tishda ahamiyat kasb etadi.
Yu. Babanskiy induktiv metodni qo‘llaganda o‘qituvchi va o‘quvchi
faoliyatining quyidagi ikki varianti mavjudligini ko‘rsatadi: birinchi variantda
o‘qituvchi avval faktlarni keltiradi, tajribani, ko‘rgazma materialini namoyish
etadi, topshiriqlarni bajarishni tashkil etadi, o‘quvchilarni asta-sekinlik bilan
tushunchalarni aniqlashga, qonuniyatlarni o‘zlashtirish va fikrlarni
umumlashtirishga olib boradi. O‘quvchilar xususiy faktlarni o‘zlashtiradilar,

so‘ngra o‘quv xarakteridagi umumlashma xulosalarni chiqaradilar. Ikkinchi
variantda o‘qituvchi o‘quvchilarning oldiga xususiy jihatlardan umumiy holatlarga
etaklovchi, umumiy xulosalarga olib keluvchi muammoli masalalar qo‘yadi 2 .
Bugungi adabiy ta’limda, u o‘qitishning qaysi bosqichida bo‘lishidan qat’i
nazar o‘quvchi ma’naviy kamolotini ta’minlash maqsadida erkin faoliyatga undash
yetakchilik qilayotgan ekan, induktiv metodning birinchi varianti istalgan
samarani bermaydi. Ikkinchi variant, ya’ni o‘qituvchining xususiy jihatlardan
umumiy holatlarga etaklovchi, umumiy xulosalarga olib keluvchi muammoli
masalalarni qo‘yishi va o‘quvchilarning haqiqatlar ustida mustaqil ravishda
mulohaza yuritib, xulosalar chiqarib, umumlashmalar qilishi – ko‘proq foydalidir.
Induktiv metodning zaif tomonlari shundan iboratki, unda yangi mavzuni
o‘zlashtirishda ko‘proq vaqt talab qilinadi. Bu metod o‘quvchining mavhum
tafakkurini o‘stirishga xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinflar adabiy ta’limida
o‘quvchi ma’naviyatini sog‘lomlashtirish yo‘lida quyi bosqichda induktiv
metodidan foydalanib, sinflar yuqorilab borgani sari asta-sekinlik bilan deduktivga
o‘tish o‘rinliroq bo‘ladi. Chunki quyi sinflarda narsa, hodisa va bilimlarning
ko‘proq xususiy tomonlari o‘rganiladi.
Boshlang‘ich sinflarning “O‘qish kitobi» darsliklarida tavsiya etilgan uy
hayvonlari, qushlar, baliqlar bilan bog‘liq mavzularni induktiv metoddan
foydalangan holda o‘tish mumkin. Masalan, uy hayvonlari bilan o‘quvchilarni
tanishtirish uchun ularga tayyor ma’lumotlar berilmay, mavzu va manbalar uy
vazifasi sifatida topshiriladi. Darsda ko‘plab uy hayvonlarining rasmi darstaxtaga
qo‘yiladi. So‘ng o‘quvchilardan ular to‘plagan bilimlar asosida hayvonlarning har
biriga xos bo‘lgan individual xususiyatlar so‘raladi. “Otning o‘zigagina xos
xususiyatlari nimalardan iborat?” savoli bolalardan ot haqida bilganlarini aytishni
talab qiladi. Ma’lumki, biya sutidan qimiz olinadi, tuyog‘iga taqa qoqiladi, uning
go‘shtidan qazi qilinadi, ot kishnaydi, otdan sportda, uloqda, urushlarda
foydalaniladi va hk. “Eshakning faqat o‘ziga xos xususiyatlaridan nimalarni
bilasiz?” savoli o‘quvchini eshakni tasavvur qilishga, u haqida o‘qiganlari-
bilganlarini aytishga yo‘naltiradi. Boshqa barcha uy hayvonlarining shunday
individual xususiyatlari o‘quvchilar tomonidan to‘liq ochib bo‘lingach, ularning
barchasi uchun umumiy bo‘lgan jihatlar haqida so‘raladi.
Kichik yoshdagi o‘quvchilar uy hayvonlarining hammasi odam uchun xizmat
qilishini, hammasi tirik tug‘ishi, hammasi odamlar tomonidan boqilishi, hammasi
o‘t-em bilan ozuqlanishi, hammasining oyog‘i to‘rttaligi, hammasining tuyog‘i
borligi va hk.larni bilganlaricha sanaydilar. Bu jarayonda bilim bilan xotira
birgalikda faoliyat ko‘rsatadi. O‘quvchilar bilimlarni o‘qituvchidan tayyor holda
olmaydilar, o‘zlari bilganlarini namoyish etadilar. Bilmaganlarini esa o‘rtoqlari va
muallimlari ma’lumotlaridan o‘zlashtirib boradilar.
Boshlang‘ich sinflar o‘qish darslarini samarali tashkil etish maqsadida
ta’limning deduktiv metodini qo‘llaganda o‘qituvchi va o‘quvchilarning faoliyati
quyidagi tarzda bo‘ladi: o‘qituvchi avval qoida yoki qonunning umumiy jihatini
so‘raydi, asta-sekinlik bilan uning xususiy tomonlariga o‘tadi, so‘ng birgalikda
2 . . . Бабанский Ю К Методы обучения современной общеобразовательной школе
– : « », 1985. . 150-153.
Москва Просвещение С

ma’lum masalani echishga kirishiladi. O‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida avval
umumiy holatni o‘zlashtiradilar, so‘ng ulardan kelib chiqadigan xususiy jihatlarni
o‘zlari kashf etib o‘rganadilar.
O‘qituvchi boshlang‘ich adabiy ta’limda deduktiv metodni qo‘llaganda
o‘quvchilarga yo‘nalish berishi, yo‘l-yo‘riqlarni taqdim etishi maqsadga ko‘proq
muvofiq keladi. Ko‘rsatilgan yo‘ldan o‘quvchilarning o‘zlari umumiylikdan
xususiy jihatlarni ajratishi, ularni farqlashi, asoslashi va xulosalar chiqarishi lozim
bo‘ladi.
Deduktiv metod o‘quv materialini nisbatan tez o‘tish imkonini beradi.
O‘quvchini tez fikrlashga o‘rgatadi. Boshlang‘ich adabiy ta’lim jarayonida
sharoitdan kelib chiqib, induktiv va deduktiv metodlarni birgalikda qo‘llash ham
katta samara beradi. Bir darsning o‘zida bir masala yuzasidan avval xususiyni
aniqlab, undan umumiyga o‘tish va ikkinchi bir muammo bo‘yicha avval
umumiyni ajratib, so‘ng xususiyga, mayda tafsillarga o‘tish jarayoni ham
o‘quvchilar tasavvuri tiniqlashuvi, xulosalari qat’iylashuviga ko‘mak beradi.
Bugun milliy pedagogikada keng qo‘llanilayotgan metodlar o‘quvchi-
o‘qituvchidan ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarflamay, qisqa vaqt ichida yuksak
natijalarga erishish maqsadini nazarda tutmoqda. Qisqa vaqt mobaynida zarur
bilimlarni o‘quvchiga etkazish, unda ma’lum faoliyat yuzasidan ko‘nikma, malaka
hosil qilish, shu bilan birga bilim, ko‘nikma va malakalarni nazorat qilish hamda
baholash o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahoratni talab qiladi. Bugun qator
rivojlangan mamlakatlarda qo‘llanilayotgan “Fikriy hujum”, “6x6x6”, “Klaster”,
“Qarorlar shajarasi” singari metodlarning ayrimlaridan boshlang‘ich adabiy ta’lim
jarayonidagi badiiy asar tahlilida ham foydalanish mumkin. Aslini olganda, bu
metodlarning ta’limdagi mantiqiy metodlardan farqi uncha katta emas. Ularning
barchasi zamirida muammoli metodning unsurlari mavjud.
Masalan, “Fikriy hujum” metodining maqsadi o‘quvchilarning dars
jarayonidagi faolligini oshirish, ularni erkin, mustaqil mulohaza yuritishga undash,
hammani bir xil qolipda fikrlashdan qutqarish, ma’lum mavzu yuzasidan har xil
fikrlarni to‘plash va masalaga ijodiy yondashuvni ta’minlashdan iborat. Bu
metoddan boshlang‘ich adabiy ta’limda foydalanilganda favqulodda, kutilmagan
savol yoki topshiriqlar bilan o‘quvchilar loqaydlikdan, muvozanatdan chiqariladi
va ular bezovta ruhiyat bilan badiiy muammoga, o‘quv topshirig‘iga “hujum”
qiladilar. Ya’ni har bir o‘quvchi o‘z bilimi, qobiliyati, iqtidori, dunyoqarashi va
imkoniyatlari darajasida uni hal etishga kirishadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
o‘z imkoniyatlari doirasida oldilariga qo‘yilgan muayyan masala bo‘yicha
mulohaza yuritadilar. Bu metoddan foydalanilganda o‘qituvchidan masala atrofida
ishlayotgan, mulohaza yuritayotgan har bir o‘quvchi tomonidan aytilgan fikrni
qayd etib borish, har bir ishtirokchining erkinligini ta’minlash, aytilgan fikrlarning
asoslanishini talab qilish, toki fikrlar tugamaguncha bahsni davom ettirish talab
qilinadi. O‘quvchilar tomonidan aytilayotgan fikrlarni alohida baholash, ularni
tanqid qilish yoki fikrlardan kulish ta’qiqlanadi.
“Fikriy hujum” – o‘quv muammolarini hal qilishda keng qo‘llaniladigan
metod. U qatnashchilarning tasavvurlari, bor bilimi va imkoniyatlaridan unumli
foydalanishga yo‘naltirilgan. Mazkur metod o‘quvchi oldiga qo‘yilgan har qanday

muammoli masalaga ko‘p sonli yechimlar topishga imkon yaratadi. Boshlang‘ich
adabiy ta’limni samarli tashkil etish maqsadida “Fikriy hujum”dan
foydalanilganda quyidagi qoidalarga amal qilinadi:
1. Har bir o‘quvchi bitta masala yuzasidan o‘ta xilma-xil mulohazalar
aytishiga yo‘l qo‘yiladi. O‘quvchilarda kutilmagan fikr, favqulodda g‘oyalar
tug‘ilmasa, qatnashchilar bir-birlarini takrorlashga majbur bo‘ladilar.
2. G‘oya va fikrlarning miqdori rag‘batlantiriladi. Ma’lumki, miqdor odatda
o‘sib sifatni keltirib chiqaradi. Qatnashchilarga tasavvurga erk berish imkoniyati
yaratilishi kerak. Bu erkinlik natijasida betakror va kuchli g‘oyalar tug‘iladi.
3. Har bir o‘quvchi o‘zgalar g‘oyasiga asoslanishi va ularni o‘zgartirishi
mumkin. Chunki fikrdan fikr tug‘iladi. Oldin taklif etilgan g‘oyalarni o‘zgartirish,
ko‘pincha, birlamchi fikrdan kuchliroq, yaxshiroq qarashlarni keltirib chiqaradi.
4. Bu usulni qo‘llash jarayonida baholashlarga yo‘l qo‘yilmaydi. Agar
jarayonning o‘zida g‘oyalar baholanadigan bo‘lsa, qatnashchilar o‘z fikrlarini
himoya qilishga berilib ketib, yangi fir aytishdan chalg‘iydilar 3 .
Boshlang‘ich adabiy ta’limda “Fikriy hujum” metodidan foydalanish jarayoni
quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
 o‘quvchilar erkin tartibda joylashtiriladi;
 g‘oya va fikrlarni yozish uchun darstaxta yoki varaqlar tayyorlab qo‘yiladi;
 hal etilishi lozim bo‘lgan muammo aniqlanadi;
 ish jarayoni belgilab olinadi: a) g‘oyalar baholanmaydi; b) fikrlashga to‘liq
erk beriladi; v) fikrlar ko‘p bo‘lishiga (miqdorga) intilinadi; g) o‘quvchilar
faoliyati “ilg‘ab oling”, “bilib oling”, “g‘oyalarga asoslaning”, “qo‘shing”,
“kengaytiring”, “o‘zgartiring” singari chaqiriqlarga asosan uyushtiriladi;
 qo‘yilgan muammo yuzasidan fikrlar so‘raladi va yozib boriladi;
 o‘zgalarning fikrlaridan kulish, kinoyali sharhlar va mayna qilishlarga aslo
yo‘l qo‘yilmaydi;
 varaqlar g‘oya va fikrlar bilan to‘lganda ular ko‘rinarli erga osib qo‘yiladi;
 g‘oyalar tugamaguncha ish davom ettirilaveriladi;
 shundan so‘ng yangi, kuchli, asosli va original g‘oyalar o‘qituvchi
tomonidan rag‘batlantiriladi, baholanadi 4 .
Bu kabi ish jarayoni o‘quvchilarni ruhiy loqaydlikdan chiqaradi, ularning har
birini o‘zicha o‘ylashga, o‘z munosabatini bildirishga majbur qiladi. Yana shu narsa
haqiqatki, bu metoddan foydalanilganda qo‘llaniladigan savol-topshiriqlarning
hammasiga sinfdagi barcha o‘quvchi javob berishi shart emas. Aqli etgan, fikri bor
bolalar javob beraveradilar, qolganlar ular haqida mulohaza yuritadilar, javob
berolmagan taqdirda ham, fikriy loqaydlikdan chiqadilarki, bu boshlang‘ich adabiy
ta’lim uchun bu katta hodisadir.
Boshlang‘ich adabiy ta’lim jarayonida foydalanish mumkin bo‘lgan
metodlarning yana biri “6x6” metodi dir. Boshlang‘ich sinflarning “O‘qish kitobi”
darsliklaridan o‘rin olgan adabiy asarlar tahlili jarayonida mazkur metoddan
foydalanishda o‘qituvchidan pedagogik mahorat va ziyraklik, guruhlarni oqilona
shakllantira bilish talab qilinadi. Bu metodda sinfdagi o‘quvchilar oltita-oltitadan
3 . https :// ru . wikipedia . org / wiki . . .Википедия Свободная энциклопедия
4 . https :// ru . wikipedia . org / wiki . . .
Википедия Свободная энциклопедия

olti guruhga bo‘linadi. Jami 36 o‘quvchi ishtirok etadi. O‘qituvchi istasa guruhlarga
muayyan nomlar berishi ham mumkin. Dars mavzusi e’lon qilinib, ma’lum vaqt
belgilanadi. O‘quvchilar mavzu atrofida bahslashadilar, o‘z munosabatlarini
bildiradilar. Mavzu bo‘yicha belgilangan vaqt yakunlangach, o‘qituvchi
guruhlarning a’zolarini almashtiradi. Yangi guruhda avvalgi guruhdan bitta vakil
qoladi va u o‘z guruhining mavzu yuzasidan chiqargan xulosalarini yangi guruhga
bayon etadi. Yangi guruh a’zolari avvalgi guruhning fikr va xulosalarini
o‘rganadilar, unga o‘z munosabatlarini bildiradilar. Shu tariqa qisqa vaqt oralig‘ida
o‘quvchilar tomonidan ham mavzu yuzasidan fikr bildiriladi, ham bu fikrlar
ularning o‘zlari tomonidan tahlil qilinadi. Boshlang‘ich adabiy ta’limda mazkur
metodning qoidalariga to‘liq amal qilish ancha murakkab kechadi. Shuning uchun
vaziyatga qarab undan ma’lum darajada jo‘nlashtirilgan holda foydalanish masadga
muvofiq bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinflardagi o‘quvchilardan kichik guruhlar tashkil etishda
quyidagilarga amal qilinadi: 1. Guruhlar o‘qituvchi tomonidan belgilanadi. 2.
Guruhga rahbarlik qila oladigan o‘quvchi va guruh a’zolari oldindan aniq belgilab
olinadi. 3. Har bir guruhga zehnli va qobiliyatli hamda bo‘shroq o‘zlashtiradigan
o‘quvchilar, imkon qadar, teng taqsimlashga harkat qilinadi. Guruhlar bir-biriga
munosib a’zolar bilan to‘ldiriladi va vazifalari belgilanadi. 4. Guruh rahbari va
a’zolariga vazifalari tushuntiriladi. 5. Har bir guruh doira shaklida o‘tirishi,
guruhning har bir a’zosi bir-birini ko‘rib turishi shart. 6. Ish jarayonida har bir
guruhning faoliyatiga, g‘oyalariga e’tibor berib boriladi. Yaxshi g‘oya egalari
rag‘batlantiriladi 5 .
Bunday guruhlarni tashkil etishdan avval kichik o‘quvchilarning shu ishni
bajarishga bilim va malakalari etarliligiga ishonch hosil qilish; guruhlarga aniq yo‘l-
yo‘riqlar ko‘rsatish; vazifaning bajarilishi uchun etarli vaqt ajratish; o‘z vazifasini
vaqtdan ilgari bajargan guruhning bandligini ta’minlashga tayyor bo‘lish;
qo‘yiladigan masala murakkab bo‘lganda guruh a’zolari sonini kengaytirish;
baholash va mukofotlash jarayonining guruh a’zolariga ta’siriga tayyorlanish;
kuchli guruhlarni mukofotlash; bajarilgan ish natijasini qanday topshirish yo‘llari ni
ma’lum qilish; jamoaning erkinligiga imkoniyat yaratish kerak bo‘ladi.
Bu metoddan boshlang‘ich sinflar adabiy ta’limini tashkil etishda
foydalanilganda o‘quvchilar guruhini bunday aralash tarzda tashkil etishning salbiy
tomonlari ham mavjud. Ma’lumki, aralash guruhlarda ko‘proq kuchli o‘quvchilar
ishlaydi. O‘rtacha va bo‘sh o‘zlashtiradigan o‘quvchilar ularning oldida “yumilib”
qoladilar. Chunki vaqt tig‘iz bo‘ladi. Demak, hamma o‘quvchilar darsda faol
qatnashmaydilar.
Shuning uchun sinfdagi tez fikrla b , tez ishlaydigan, mazkur o‘quv fanini
yaxshi ko‘radigan o‘quvchilarni alohida, yaxshilarni alohida, o‘rtachalarni alohida
va sekin fikrlaydiganlarni alohida guruhlashtirib, har bir guruhga o‘zining
imkoniyati doirasidagi vazifani berish ham mumkin. Ma’lumki, o‘quvchilar
o‘zlariga o‘xshagan, bilim darajasi bir xil bo‘lgan sinfdoshlari bilan yaqin
bo‘ladilar. O‘z davralarida “ochiladi”lar. Bu ochilish ularda shaxslik sifatlarining
shakllanishiga ko‘maklashadi. Guruhlarning bilimi baholanayotganda urg‘u
5 https :// ru . wikipedia . org / wiki . . .Википедия Свободная энциклопедия

berilgan topshiriqning qiyinlik darajasiga qaratiladi. Hamma uchun ajratilgan vaqt
bir xil, lekin topshiriqlarning darajasi har xil. Gap shundaki, hamma o‘quvchilar
belgilangan vaqt oralig‘ida o‘z imkoniyatlari doirasidagi vazifani muvaffaqiyatli
uddalaydilar va g‘alaba nashidasini suradilar. Bu nashida insonning ruhiy
kamolotini ta’minlaydi.
Boshlang‘ich sinflar adabiy ta’limida b adiiy a sarlarni har xil metodlar
ko‘magida o‘quv tahliliga tortishda, ular bilan ishlashda o‘quvchilarning
tasavvurlarini uyg‘otadigan, mantiqiy mulohaza yuritishga undaydigan, faqat o‘z
fikri va xulosasini aytishda qo‘l ke ladigan savol - topshiriqlar yetakchilik qiladi. Ular
shaklan muammo ko‘rinishida bo‘ladimi, birgalikda ishlashga undovchi vazifalar
bo‘ladimi, yakka ishlash tartibiga qaratilganmi ekani dan qat’i nazar, barchasi
zamirida o‘quvchining ma’nan sog‘lomlashuvi, ruhiy erkinligi, fikr mustaqilligini
ta’minlash yotishi maqsadga muvofiqdir.
Kitobxonda tuyg‘ularning junbushga kelishi aqlning jim turishi degani emas.
O‘qituvchi o‘quvchining tafakkuri faoliyatsizligiga yo‘l qo‘ymasligi kerak. Tahlil
qilmay, mohiyatiga kirmay, o‘ylamay badiiy asarni o‘zlashtirib bo‘lmaydi. Aynan
shunday vaziyatda, aql va tuyg‘ular hamkorligida bola tafakkurining mustaqilligi,
dunyoqarashining kengligi, bilimlarni mustaqil o‘zlashtirish jarayoni kechadi.
Mustaqil ishlash asnosida mantiqiy va obrazli tafakkur ham rivojlanadi. Ta’limning
mantiqiy metodlari ham, interfaol metodlari ham o‘quvchilar mustaqil fikrini
o‘stirish, shu asnoda ma’naviy komillik yo‘lini tutish maqsadiga xizmat qiladi.
“BOShLANG‘ICh ADABIY TA’LIMGA XOS BO‘LGAN O‘QITISh
METODLARI VA ULARNING XUSUSIYATLARI”
Boshlang‘ich adabiy ta’limda evristik metoddan foydalanib belgilangan
maqsadga erishish uchun o‘qituvchi:
Boshlang‘ich adabiy ta’limni samarli tashkil etish maqsadida “Fikriy
hujum”dan foydalanilganda quyidagi qoidalarga amal qilinadi:ўқувчилардан
хaбaрдорликни тaлaб
қилувчи сaвол ва
топшириқлaр қўйиши;
тaққослaб ўзлаштириш
учун мaтериaллaр
тaқдим этиши;
белгиланган мақсадга
йўналтирувчи
фaрaзлaрни илгaри
суриши; бадиий асрнинг
дидактик тaҳлилигa
йўнaлтириши; кузaтишга
йўналтирилган савол ва
топшириқлaр бериши; улaрни тaсдиқловчи
тaжрибaлaр қилиши; муaммоли сaвол ёки
топшириқлaр қўйиши;
савол ва топшириқлар
кўмагида муaммоли
вaзиятлaр ҳосил
қилиши керак бўлaди.

Boshlang‘ich adabiy ta’limda “Fikriy hujum” metodidan foydalanish
jarayoni quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
Badiiy matn tahlili namunasi:
To‘rtinchi sinf o‘quvchilariga mo‘ljallangan “O‘qish kitobi” darsligida Anvar
Obidjon qalamiga mansub “Bo‘rining tabib bo‘lgani haqida ertak” taqdim etilgan 6 .
6 O ‘ qish kitobi . Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 4-sin uchun darslik. /S. Matchonov va bq. –Ҳaр бир ўқувчи биттa мaсaлa юзaсидaн ўтa хилмa-хил мулоҳaзaлaр айтишигa
йўл қўйилaди. Ўқувчилaрдa кутилмaгaн фикр, фaвқулоддa ғоялaр туғилмaсa,
қaтнaшчилaр бир-бирлaрини тaкрорлaшгa мaжбур бўлaдилaр.
Ғоя вa фикрлaрнинг миқдори рaғбaтлaнтирилaди. Мaълумки, миқдор
одaтдa ўсиб сифaтни келтириб чиқaрaди. Қaтнaшчилaрга тaсaввургa эрк
бериш имконияти ярaтилиши керaк. Бу эркинлик нaтижaсидa бетaкрор вa
кучли ғоялaр туғилaди.
Ҳaр бир ўқувчи ўзгaлaр ғоясигa aсослaниши вa улaрни ўзгaртириши мумкин.
Чунки фикрдaн фикр туғилaди. Олдин тaклиф этилгaн ғоялaрни ўзгaртириш,
кўпинчa, бирламчи фикрдaн кучлироқ, яхшироқ қарашлaрни келтириб
чиқaрaди.
Бу усулни қўллaш жaрaёнидa бaҳолaшлaргa йўл қўйилмaйди. Aгaр
жарaённинг ўзидa ғоялaр бaҳолaнaдигaн бўлсa, қaтнaшчилaр ўз фикрлaрини
ҳимоя қилишгa берилиб кетиб, янги фир aйтишдан чалғийдилaрўқувчилaр эркин
тaртибдa
жойлaштирилaди;
ғоя вa фикрлaрни ёзиш
учун дaрстaхтa ёки
вaрaқлaр тaйёрлaб
қўйилaди;
ҳaл этилиши лозим
бўлгaн муaммо
aниқлaнaди;
иш жaрaёни белгилaб
олинaди
қўйилгaн муaммо
юзaсидaн фикрлaр
сўрaлaди вa ёзиб
борилaди;
ўзгaлaрнинг
фикрлaридaн кулиш,
кинояли шaрҳлaр вa
мaйнa қилишлaргa
aсло йўл қўйилмaйди;
вaрaқлaр ғоя вa
фикрлaр билaн
тўлгaндa улaр
кўринaрли eргa осиб
қўйилaди;
ғоялaр тугaмaгунчa иш
дaвом
эттирилaверилaди ;
шундaн сўнг янги,
кучли, aсосли вa
оригинaл ғоялaр
ўқитувчи томонидaн
рaғбaтлaнтирилaди,
бaҳолaнaди

Mazkur adabiy ertak mazmuniga diqqat bilan yondashilsa, unda bugungi chinakam
hayotiy haqiqatlar aks etganini ko‘rish mumkin. Ertak o‘z mazmun-mohiyati bilan
nafaqat bolalar, balki kattalarni ham hayratga soladi. Jamiyatdagi illatlar ertak
shaklida, hayvonlar timsolida yoritilgan. Darslikda taqdim etilgan: “ Matnni ifodali
o‘qing va bo‘riga xos xislatlarni aniqlang. Quyon bilan To‘ng‘izchaning qochib
qolishi sababini izohlang. Bo‘rining shum taqdirini «qilmish-qidirmish» deb
baholash mumkinmi? Ertakka yana qanday sarlavha qo‘yish mumkin? ” tarzidagi
yuzaki savol va topshiriqlar bilan asarda ilgari surilgan haqiqatlarning mohiyatiga
kirib bo‘lmaydi.
Adabiy ertakni “6x6” metodidan foydalangan holda, undagi yetakchi
fikrlarni o‘quvchilar oldiga murakkab, mustaqil mulohaza va munosabat talab
qiladigan savol-topshiriqlar shaklida qo‘yish, o‘quvchilarni umumlashgan holda
bu haqiqatlarning mohiyatiga o‘zlari kirishlariga yo‘naltirish ishlarini quyidagicha
amalga oshirish mumkin. Avval o‘quvchilar oltita-oltitadan to‘rt guruhga
taqsimlanadi. Bir guruhga eng kuchli, saviyasi nisbatan baland, badiiy so‘zga
moyilligi bor bolalar, ikkinchisiga o‘z mustaqil fikriga ega bo‘lgan, barcha
fanlardan a’lo va yaxshi o‘qiydigan o‘quvchilar, uchinchi guruhga o‘rtacha
bilimga ega bo‘lgan o‘g‘il-qizlar va to‘rtinchisiga o‘yinqaroq tarbiyalanuvchilar
jamlanadi. So‘ngra o‘qituvchi matnni ifodali qilib o‘qib beradi. O‘qituvchi darsga
tayyorlanish asnosida har bir obrazning gapirish ohangini uning tabiati, adabiy
ertakdagi holatidan kelib chiqib belgilab olgani ma’qul. Har bir timsolni o‘z ovozi
bilan ifodalash asarning ta’sir kuchini oshirishini o‘qituvchi bilishi kerak.
Birinchi kuchli guruhga: “Har bir obraz: bo‘ri, quyon, to‘ng‘iz va sherga xos
bo‘lgan xarakter-xususiyatlarni odamlarga ko‘chiring. Ular qanday odamlar
timsoli ekani va har birining tabiatini tahlilga torting. O‘zingizni kuzating.
Tabiatingizdagi yetakchi sifatlarni aniqlang”.
Ikkinchi guruhga: “Quyon bilan to‘ng‘izchaning bo‘ri changalidan qutulib
qolishlari sababi haqida o‘ylab ko‘ring. Ularni bo‘ridan qutqarib qolgan sifatini
topishga urinib ko‘ring. Har ikkala hayvonga xos bo‘lgan bu sifat nima? U
fazilatmi yoki illatmi? Fikringizni asoslang”.
Uchinchi guruh a’zolariga: “Shuncha ayyorligi bilan tulkining bo‘riga em
bo‘lgani sabablari haqida matnga tayanib mulohaza qiling. U doktor bo‘riga em
bo‘lishdan qutulib qolishi mumkinmidi? Qanday qilib va qaysi holatda?”
To‘rtinchi, o‘yinqaroq bolakaylar guruhiga: “Sher bilan Bo‘ri suhbatidagi
boshqalardan farqli jihatlarni toping. Buning sabablarini ochib bering” singari
murakkab, avvaldan tayyorlab qo‘yilgan savol va topshiriqlar tarqatiladi.
Birinchi, kuchli o‘quvchilar guruhiga berilgan topshiriqlar umumlashgan
holda o‘quvchilardan ham aqliy, ham ruhiy zo‘riqishni talab qiladi. Bu topshiriq
ustida ish boshlashdan avval bolalar har bir obrazga xos bo‘lgan xarakter-
xususiyatlarni aniqlab, yozib olishlari kerak bo‘ladi. Buning uchun ular matnga
qayta murojaat qiladilar: Bo‘ri – “ Er go‘yo ters aylandi Tabiblikka o‘rmonda
Yirtqich Bo‘ri saylandi. Ana qarang tish qayrab O‘tirar shum shifokor. Yo‘lga
boqar jovdirab, Tezroq kelsa deb bemor ” satrlari, hamda har bir bemor bilan
suhbatdagi bilimsizligi bilan bog‘liq xulosalari, ayniqsa, tulkining kasallik
T.: «Yangiyo‘l poligraf servis», 2017. – 71–75-b.

varaqasiga: « Qo‘lin tirnab bo‘ztikan, Tulki keldi notetik. Ahvoli og‘ir ekan, chora
topmadik... Edik! » deb yozib qo‘yganlari zamiriga kasbiy “savodxon”ligi sifatlari
berkitilganini; Quyonga xos bo‘lgan sifatlar – “ Keldi ingrab Quyonvoy, Shalvirab
ding qulog‘i. Qadamlari poyma-poy, (Balki, tortmas oyog‘i) ”, “ Dikkaytirib
dumini, Qochib qoldi tez Quyon” satrlarida aks etganini; To‘ng‘izcha tabiatiga
singdirilgan sifatlar – “ Keyin og‘rib tomog‘i, Keldi yig‘lab yosh To‘ng‘iz” va
“Fursat poylab To‘ng‘izcha Rostlab qoldi juftagin” satrlarida ifodalanganini; va
nihoyat Sherga xos bo‘lgan so‘zlashuv ohangi hamda buning zamirida aks etgan
xarakter-sifatlar kashf etiladi va odamlarga ko‘chiriladi. Guruh a’zolari mana shu
masalalar atrofida o‘z saviyalari doirasida o‘zaro mulohaza yuritadilar, fikr-
munosabatlarini aytib o‘zlariga topshirilgan loyihani o‘qituvchisi va o‘rtoqlariga
namoyish qiladilar. O‘qituvchi guruh a’zolarining faoliyatini muhim nuqtalarga
yo‘naltirish maqsadida: “O‘ylab qo‘ringlarchi, Bo‘rining tabib bo‘lishiga erning
teskari aylanishining nima aloqasi bo‘lishi mumkin? Bo‘rining bemor kutib
javdirab o‘tirishini, sizningcha, nimalarga o‘xshatish mumkin? Bo‘rining bilimsiz
shifokor ekanini uning qaysi gaplaridan anlash mumkin, sizningcha? Har biringiz
o‘z tabiatingizni taftish qiling: kimga o‘xshaysiz? Nimangiz bilan?” va hk.
yordamchi savol yoki topshiriqlarni o‘rtaga tashlab turadi.
Ikkinchi guruh a’zolari Keldi ingrab Quyonvoy, Shalvirab ding qulog‘i.
Qadamlari poyma-poy, (Balki, tortmas oyog‘i) ”, “ Dikkaytirib dumini, Qochib
qoldi tez Quyon” satrlaridan Quyonning xarakteriga xos bo‘lgan xususiyatlarni
aniqlaydilar. So‘ngra bilimsiz Bo‘rining: “ Biqin qolib, tekshirdi Quyonning chap
ko‘zini. – Kechikamiz dingquloq, Ko‘rmasak tez chora gar. Oshqozoning sal
chatoq, Buni... «tumov» deydilar. Biz tabiblar bu dardni Juda yaxshi bilamiz.
Qorning yorib, sen mardni – Muolaja qilamiz ” tarzidagi tibbiy xulosalari Quyonni
qo‘rqitib yuborganini, yoki tomog‘i og‘rib kelgan To‘ng‘izchaning: “ Ushlab
ko‘rib oyog‘in, Bo‘ri dedi: – Voh, essiz!.. Tomoq og‘riq boshlanar O‘ng oyoqning
payidan. Kesib olsak soz bo‘lar, Go‘shtlikkina joyidan” tarzidagi “muolaja”lari
asosida paydo bo‘lgan qo‘rquv Quyon va To‘ng‘izchani Bo‘rining changalidan
qutqarib qolganligini aytadilar. O‘qituvchi guruh a’zolarini maqsad sari
yo‘naltirish uchun ularga: “Qo‘rqoqlik fazilatmi yoki illatmi? Quyon va
To‘ng‘izchaning holatida har ikkalasiga xos bo‘lgan qo‘rqoqlik kimga foydali
bo‘ldiyu kimga zarar bo‘ldi? Nima uchun? Sizning tabiatingizda qo‘rqoqlik
bormi? Siz ham doktorlardan qo‘rqasizmi?” singari qo‘shimcha savol va
topshiriqlarni o‘rtaga tashlaydi.
Uchinchi guruhdagi sheriklar Tulkining ayyor bo‘lishiga qaramay Bo‘riga
yem bo‘lganining sabablari haqida birgalashib mulohaza yuritadilar. Asarni qayta
o‘qib Bo‘rining: “Shoshmay turgin, muttaham!” Der Bo‘rivoy ichida. – Ko‘z
tegmasin, O‘zing ham etilibsan-da juda... Dardingni bilay tishlab, Beri kel-chi,
jon inim ” tarzidagi fikrlari , “...Shunday qilib, dil xushlab, Bo‘ri edi Tulkini ”
shaklidagi axborot-xabar aks etgan satrlar mazmunidan kelib chiqib o‘z oldilariga
qo‘yilgan masalani hal etish ustida birgalikda izlanadilar. O‘qituvchi: “O‘ylab
ko‘ringchi, nega Bo‘ri Tulkini “muttaham” deb atadi? Uning muttahamligini
nimalarda ko‘rish mumkin? Nima deb o‘ylaysiz, nega Tulki Quyon yoki
To‘ng‘izchaga o‘xshab qochib qolmadi? U botirmidi yoki buning boshqa sabablari

bormidi? Nima deb o‘ylaysiz, nega tulki har doimgi ayyorligini ishga solib o‘zini
qutqarmadi?” singari yordamchi savollar bilan guruh a’zolarini asosiy masaladan
chalg‘ib ketmaslikka yo‘naltirib turadi.
To‘rtinchi guruhdagi o‘yinqaroq bolakaylar Sher timsolida o‘zlarini
ko‘radilar. Ularning mana shu o‘yinqaroqliklari zamirida Sherga xos sifatlarning
ma’lum belgilari yashiringan bo‘lishi ham mumkin. Bundan tashqari, asardagi eng
kuchli qahramonni kashf etish vazifasining ularga topshirilganligi guruh
a’zolarining g‘ururini uyg‘otadi. Ular o‘zlarini boshqalardan ortiqroq his qiladilar.
Mana shu tuyg‘ular ularni masalaning yechimini topishga undaydi. Ular barchasi
birgalikda Bo‘ri bilan Sher o‘rtasidagi suhbatni qayta o‘qiydilar. Bo‘rining
laganbardorlik bilan qilgan tutumlari va muomalasi, Sherning: “ – Yaxshi emas,
har holda, Quvvatdorni izlasam. Shoh bo‘lsam-u, Shoqolday o‘rmonda giz-
gizlasam. Qo‘ldan berib imkonni, So‘ng yurarman armonda Sendan semiz
hayvonni Topish mushkul o‘rmonda. Qadrlayman men har choq Tabiblarning
so‘zini, Totmoqchiman hoziroq Quvvatdori tuzini ” shaklidagi iqrori asosida har
ikkala qahramonning fazilat va illatlarini, Bo‘rining asl basharasini kashf etadilar.
O‘qituvchi: “O‘ylab ko‘ringchi, nega Bo‘ri Quyon, To‘ng‘izcha va Tulkiga
boshqacha, Sherga boshqacha muomala qildi? Sher Bo‘rini eb qo‘ygani haqida
ertak matnida hech narsa deyilmagan. Buni nimadan payqash mumkin,
sizningcha?” singari yordamchi savollar bilan bolalarga yo‘nalish berib yuborishi
mumkin.
Har bir guruh a’zolari o‘z oldilariga qo‘yilgan masalalarni o‘z saviyalari
darajasida ochishga harakat qiladilar, chiqarganlari xulosalarini, kashf etgan
haqiqatlarini o‘qituvchisi va o‘rtoqlari oldida birgalikda namoyish etadilar. Har bir
guruhning asar matnidan topganlari haqiqatlar o‘zlarining yutuqlari. Ular o‘z
topildiqlariga o‘zaro hamkorlikda, o‘zlarini ham aqlan, ham ruhan zo‘riqtirib
erishdilar. Bu har bir guruh a’zolarining hamkorlikda topgan o‘z haqiqati, o‘z
kashfiyoti. O‘qituvchidan tayyor holda eshitgandan ko‘ra o‘zlari izlanib, mehnat
qilib topgan badiiy haqiqatlari, hayotiy xulosalari samarasi yuqori bo‘lishi,
o‘zlariga yuqumli bo‘lishi aniq. Bundan tashqari, o‘quvchilarning har biri o‘zlarini
ertakdagi qahramonlar bilan taqqoslab ko‘radilar, doktorlardan, ayniqsa, tish
doktordan qo‘rqishlarini tan oladilar, ruhiyatlari qa’rida Sherga o‘xshashga,
doktorlardan qo‘rqmaslikka havas qiladilar. Bu havas ularni yuqoriga etaklashi
aniq.
Dars so‘ngida bolalarga uy vazifasi sifatida har bir guruh a’zosi o‘zlari tahlil
qilgan adabiy ertak qahramoni suratini chizishni, qo‘llaridan kelsa ertakdagi
epizodlarni tasvirlashni topshirish mumkin. Keyingi darsda surat chizib kelgan
bolalarni o‘z yaratiqlarini o‘qib berishga undash lozim.

O‘qitish metodlari va boshlang‘ich adabiy ta’limda ulardan foydalanish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish