O‘qituvchi nazoratida dilkashlik va pedagogik takt - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	52.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘qituvchi nazoratida dilkashlik va pedagogik takt

Купить

Mavzu: O qituvchi nazoratida dilkashlik va pedagogik taktʻ
Reja:
KIRISH
I BOB. TAKT VA PEDAGOGIK TAKT HAQIDA TUSHUNCHA.
1.1. Pedagogik taktni qo’llash shartlari.
1.2. Pedagogik odob. Pedagogning muomala odobi.
II BOB . PEDAGOGIK NAZOKAT HAQIDA TUSHUNCHA .
2.1. Pedagogik nazokatning mohiyati va xususiyatlari .
2.2. O‘qituvchi nazokatida dilkashlik va pedagogik takt.Yosh o‘qituvchilarning
kasbiy-pedagogik dilkashligini o‘rganish dasturi.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1

KIRISH
Hozirgi kunda ta’lim-tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterda
ekanligi, o‘quvchilarni erkin, mustaqil fikr yuritishga va ongli intizomga
o‘rgatish, intellektual va ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash, o‘qituvchidan
chuqur bilimga, kasbiy malaka va ko‘nikmalarga, yuksak axloqiy fazilatlarga ega
bo‘lishni talab qiladi. Shu jihatdan o‘qituvchining o‘quvchilar bilan
munosabatida “Pedagogik takt” muhim pedagogik qobiliyat sifatida e’tirof
etiladi.
Takt so‘zi azaldan pedagogikada tarbiyaviy ta’sir etish ma’nosini bildiradi
va o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatni boshqarishga yordam beruvchi axloqiy
kategoriya sifatida ta’riflanadi. O‘quvchilar bilan muloqot jarayonida ro‘y
beradigan eng og‘ir vaziyatlarda ham pedagogik takt o‘qituvchidan mutlaqo
bosiqlikni, suhbatdoshiga nisbatan hurmat va ehtiromni talab qiladi.
Pedagogik takt – o‘qituvchi kasbiy mahoratining asosi bo‘lib, o‘quvchilarga
barcha demokratik talablar asosida pedagogik ta’sir o‘tkazish, muloqotni
insonparvarlik tuyg‘ulari asosida o‘rnatish o‘lchovi, o‘quvchilarda mustaqil fikr
yuritishni hamda ongli intizomni tarkib toptirish ko‘nikmalarini hosil qilish
shaklidir. Pedagogikada o‘qituvchining o‘quvchilar bilan munosabati ularning
yosh xususiyatlariga qarab belgilanishi va bu qonuniyatga amal qilinishi qat’iy
talab qilinadi. Shunday ekan, o‘qituvchi ta’lim–tarbiya jarayonida hali to‘liq
shakllanmagan, ta’sirlarga va ruhiy kechinmalarga tez beriluvchi, ota–onasining
sevimli farzandi bo‘lgan murg‘ak qalb egalari bilan muloqot qilayotganligini
aslo unutmasligi kerak.
O‘quvchilar bilan muloqotda pedagogik taktga zid bo‘lgan qo‘pollik,
adolatsizlik, qo‘rqitish, haqorat, mensimaslik, pedagogikaga zid bo‘lgan jazolash
usullarini qo‘llash va boshqa ular shaxsiga salbiy ta’sir qiladigan turli jargon
so‘zlar ishlatish o‘quvchilar qalbini umuman tuzalmaydigan darajada jarohatlab
qo‘yishi, yoki o‘qituvchining obro‘siga putur etkazishi mumkin. O‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasidagi bunday qarama-qarshiliklar ko‘pincha dars va darsdan
tashqari jarayonlarda sodir bo‘ladi. Bunda ayniqsa yosh o‘qituvchilarning
pedagogik takt sirlarini bilmasligi, tajribasizligi pand beradi.
O‘qituvchining taktik mahorati birdaniga shakllanib qolmaydi, u yillar
davomida pedagogik faoliyatda, ustozlar tajribasini o‘rganishda, dars
jarayonida, sinfdan tashqari faoliyatda va tarbiyaviy soatlarda o‘quvchilar
bilan muloqotda takomillashib boradi. Dars jarayonida pedagogik
mahoratning asosi bo‘lmish pedagogik taktga ega bo‘lish o‘qituvchi uchun
juda zarurdir.
2

I BOB. TAKT VA PEDAGOGIK TAKT HAQIDA TUSHUNCHA
Tаkt аhlоqiy tushunchа bo’lib, u insоnlаrning o’zаrо munоsаbаtlаrini
muvоfiqlаshtirish, tаrtibgа sоlish, insоnpаrvаrlik g’оyalаrigа аsоslаngаn bo’lib,
аndishаli hulq, hаr qаndаy ziddiyatli vаziyatlаrdа hаm insоn hurmаti sаqlаnib
qоlishini tаlаb qilаdi. Hаr bir insоndаn, аyniqsа o’qituvchidаn аndishаli bo’lish
tаlаb qilinаdi.
Bоshqаchа qilib аytgаndа, pеdаgоgik tаkt bu o’qituvchining tа’lim
оluvchilаr оldidа o’zini tutishni bilishi, tа’lim оluvchining hоlаtini, intilishlаri,
qiziqishlаrini tushunа оlishi vа eng sаmаrаli tа’sir yo’lini tоpа оlishidir.
Pedagogik takt – o‘qituvchi kasbiy mahoratining asosi bo‘lib, o‘quv -
chilarga barcha demokratik talablar asosida pedagogik ta’sir o‘tkazish, muloqotni
insonparvarlik tuyg‘ulari asosida o‘rnatish o‘lchovi, o‘quv chilarda mustaqil fikr
yuritishni hamda ongli intizomni tarkib toptirish ko‘nikmalarini hosil qilish
shaklidir. Pedagogikada o‘qi tuvchining o‘quv chilar bilan munosabati ularning
yosh xususiyatlariga qarab belgi lanishi va bu qonuniyatga amal qilinishi qat’iy
talab qilinadi. Shunday ekan, o‘qituvchi ta’lim–tarbiya jarayonida hali to‘liq
shakllanmagan, ta’s irlarga va ruhiy kechinmalarga tez beriluvchi, ota–onasining
sevimli farzandi bo‘lgan murg‘ak qalb egalari bilan muloqot qilayotganligini aslo
unutmasligi kerak.
O‘quvchilar bilan muloqotda pedagogik taktga zid bo‘lgan qo‘pollik,
adolatsizlik, qo‘rqitish, haqorat, mensimaslik, pedagogikaga zid bo‘lgan jazolash
usullarini qo‘llash va boshqa ular shaxsiga salbiy ta’sir qiladigan turli jargon
so‘zlar ishlatish o‘quvchilar qalbini umuman tuzalmaydigan darajada jarohatlab
qo‘yishi, yoki o‘qituvchining obro‘siga putur etka zishi mumkin. O‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasidagi bunday qarama-qarshi liklar, ko‘pincha, dars va darsdan
tashqari jarayonlarda sodir bo‘ladi. Bunda ayniqsa yosh o‘qituvchilarning
pedagogik takt sirlarini bilmasligi, tajribasizligi pand beradi.
O‘qituvchining taktik mahorati birdaniga shakllanib qolmaydi, u yillar
davomida pedagogik faoliyatda, ustozlar tajribasini o‘rganishda, dars jarayonida,
sinfdan tashqari faoliyatda va tarbiyaviy soatlarda o‘quv chilar bilan muloqotda
3

takomillashib boradi. Dars jarayonida peda gogik mahoratning asosi bo‘lmish
pedagogik taktga ega bo‘lish o‘qi tuvchi uchun juda zarurdir.
SHundаy qilib, pеdаgоgik tаkt bu o’qituvchining tа’lim оluvchilаrgа
nisbаtаn аmаlgа оshirаdigаn tа’sirining mеzоnidir.
1.1. Pedagogik taktni qo’llash shartlari
Tаktikа tаnlаsh turli vаziyatlаrdа хilmа-хil rоllаrni bаjаrish bilаn bоg’liq.
Bu hаqidа mа’lumоtni psiхоtеrаpеvt А.B.Dоbrоvich kitоblаridаn оlish mumkin.
Bu to’rttа pоzitsiya bo’lib, ulаr quyidаgichа: “yuqоridаn pаstgа”, “pаstdаn
yuqоrigа”, “yonmа-yon” vа “аrаlаshmаslik” pоzitsiyasi.
“Yuqоridаn pаstgа” pоzitsiyasidа o’qituvchi mustаqil hаl etishni nаmоyish
etаdi, mаs’uliyatni o’z zimmаsigа оlаdi. Bu pоzitsiya “оtа-оnа” pоzitsiyasi.
“Pаstdаn yuqоrigа” pоzitsiyasi tоbеlik, shахsning o’zigа ishоnmаsligi.
А.B.Dоbrоvich so’zi bilаn аytgаndа, bu “tа’lim оluvchi” pоzitsiyasi.
“Yonmа-yon” pоzitsiyasidа fаrоsаtlilik vа vаzminlik, vаziyatgа qаrаb ish
tutish, bоshqаlаrning hаm mаnfааtini o’ylаsh, o’zi vа ulаr o’rtаsidа mаs’uliyatni
to’g’ri tаqsimlаsh ifоdа etilаdi. Bu “kаttа оdаm” pоzitsiyasi.
«Аrаlаshmаslik» pоzitsiyasi – аrаlаshmаslik, fаоllikni nаmоyon etmаslik.
Hаr bir pоzitsiyaning qo’llаnishi vаziyat tаlаbigа mоs tаnlаnаdi. Mulоqоt
ikki tоmоnlаmа jаrаyon bo’lgаnligi uchun o’qituvchi tа’lim оluvchi rоlini hаm
inоbаtgа оlishi shаrt. O’qituvchining оdаtiy pоzitsiyasi bu hаmkоrlikdа ish оlib
bоrаyotgаn “kаttа оdаm”, ya’ni ishgа аlоqаdоr dаrаjаni tаlаb qiluvchi
pоzitsiyadir. Bu pоzitsiya tа’lim оluvchidа tеng huquqli shеriklikni
shаkllаntirаdi, o’zаrо ishоnch muhitini yarаtаdi. Bundа quyidаgi jumlаlаrni
qo’llаsh mumkin: “Sizlаr bilаn mаslаhаtlаshmоqchi edim”, “Kеlinglаr, o’ylаb
ko’rаylik” vа hоkаzо.
1.2. Pedagogik odob. Pedagogning muomala odobi
Pеdаgоg оdоbi umuminsоniy vа milliy ахlоqning qоnuniyatlаri, vаzifаlаri,
tаmоyillаri, tushunchаlаri, tаlаblаri, mеzоnlаrini tа’lim-tаrbiya jаrаyonidа
оydinlаshtirib, pеdаgоgning tа’lim оluvchilаr, kаsbdоshlаri, оtа-оnаlаr, tа’lim
4

muаssаsаsi rаhbаrlаri bilаn munоsаbаtlаridа nаmоyon bo’lаdigаn kаsbiy-ахlоqiy
хususiyatlаri yig’indisidir.
Pеdаgоg оdоbi eng аvvаlо, tаrbiyachi vа tаrbiyalаnuvchilаrning o’zаrо
munоsаbаtlаridа nаmоyon bo’lаdi. Birоq bundаy yondаshuv bir qаdаr
chеklаngаn nuqtаi nаzаr ekаnligini tа’kidlаsh jоiz. Zеrо, tаrbiyachining kаsbiy
ахlоqi fаqаt tаrbiyalаnuvchilаr bilаn mulоqоti jаrаyonidаginа nаmоyon
bo’lmаydi, bаlki uning butun fаоliyati dаvоmidа birinchi dаrаjаli ehtiyoj sifаtidа
ifоdаlаnаdi. Bоshqаchа аytgаndа, pеdаgоg оdоbi tushunchаsi tаrbiyachi
dunyoqаrаshining hаyotiy tizimini аnglаtаdi. Pеdаgоg оdоbi tushunchаsining
mаzmuni ахlоqiylik bilаn birgа iqtisоdiy, siyosiy, huquqiy jihаtlаrni hаm o’z
ichigа qаmrаb оlаdi.
Ахlоqiy tа’lim-tаrbiyaning tаrkibiy qismi sifаtidа pеdаgоg оdоbi
fаzilаtlаrini shаkllаntirishdа ikki yo’nаlishdаgi аlоqаdоr tushunchаlаrni tаhlil
qilish mаqsаdgа muvоfiqdir: birinchisi – jаmiyatning o’qituvchi shахsigа
munоsаbаti; ikkinchisi – o’qituvchi shахsining jаmiyatgа munоsаbаti.
O’qituvchi odobining mohiyati, asosiy mazmuni pedagogik faoliyat uchun
muhim bo’lgan axloqiy sifatlarda ifodalanadi. Umuminsoniy va milliy-axloqiy
fazilatlar barcha kishilar, hamma kasb egalari, jumladan, o’qituvchi-tarbiyachilar
uchun ham juda zarurdir.
Axloqiy fazilatlar mehnat jarayonida kishining xulqi, fe‘l-atvorini tartibga
solib turuvchi axloqiy qoidalar, normalar, talablar, mezonlar shaklida ifodalanadi.
Axloq normalari davlatning turli qonunlari bilan amalga oshiriladigan huquq
normalaridan farq qilib, ommaviy odat va namuna kuchi, jamoatchilikning fikri
ta‘sirida yuzaga keladi. Boshqacha qilib aytganda, ijtimoiy voqelik shaxs oldiga
ma‘lum axloqiy talablar qo’yadi, bu talablar axloq normasi, axloqiy fazilatlar
shaklida ifodalanadi. Jamiyat o’z faoliyati va istiqboli uchun xizmat qiladigan
axloq normalari, talablari, mezonlarini belgilaydi.
O’qituvchi umuminsoniy va milliy-axloqiy fazilatlarni o’zlashtirib olishi,
tajribada qo’llashi, o’zining dunyoqarashi, mafkurasi vaa axloqiy tajribasi bilan
taqqoslash lozim. Fikrlash va his etish, turmushda sinab ko’rish natijasida
5

umuminsoniy va milliy-axloqiy sifatlar, qoidalar, normalar o’qituvchining o’z
axloqiy fazilatiga, e‘tiqodiga aylanadi. Bular muallimning dunyoqarashi, fikr va
mulohazalari bilan qo’shilib, bozor iqtisodiyotiga asoslangan jamiyat qurish
sharoitida uning o’rni va rolini belgilaydi.
O’qituvchi odobining normalari har bir muallimning shaxsiy fikriga,
axloqiy fazilati va e‘tiqodiga aylanishi lozim. Axloqiy e‘tiqod va sifatlar
o’qituvchining dars berish jarayonida, tarbiyaviy ishlarida, o’quvchilar, ota-onalar
va boshqa kishilar bilan muomala, munosabatlarida, kundalik turmushda o’zining
shaxsiy namunasi bilan axloqiy ta‘sir o’tkazishida ko’zga tashlanadi. Pedagogik
takt o’qituvchi axloqining amaliy ko’rinishlaridan biridir. Muallim xulqining
natijalari uning yoshlarga axloqiy ta‘sirining samaradorligida, axloqiy tarbiya
sohasida erishgan yutuqlarida namoyon bo’ladi.
O’qituvchi odobining asosiy sifatlari umuminsoniy va milliy-axloqiy
fazilatlar, tushunchalariga mos keladi va ularni pedagogik faoliyat bilan bog’liq
tarzda bir qadar oydinlashtiradi, aniqlaydi. Insonparvarlik, vatanparvarlik, milliy
g’urur, baynalmilalchilik, adolat, yaxshilik qilish, burch, qadr-qimmat, mas‘uliyat,
vijdon, halollik, rostgo’ylik, poklik, talabchanlik kabi axloqiy fazilatlar o’qituvchi
odobida pedagoglik faoliyati bilan bog’liq ravishda tahlil qilinadi. Bolalarga
yaxshilik qilish, o’qituvchilik burchi, o’qituvchilik sha‘ni, qadr-qimmati,
o’qituvchilik mas‘uliyati, o’qituvchilik vijdoni, talabchanlik va adolatli bo’lish,
o’qituvchining ma‘naviy qiyofasi halolligi, pokligi, rostgo’yligi kabilar o’qituvchi
axloqining muhim fazilatlari hisoblanadi. Ularning chuqur va puxta o’zlashtirish
bo’lajak o’qituvchi uchun katta amaliy ahamiyat kasb etadi.
Muomala odobi o’z tabiati, mohiyatiga ko’ra ijtimoiy hodisadir. Ijtimoiy
qonuniyatlar pedagogik jarayondagi muomala odobida namoyon bo’ladi.
Pedagogik odob jamiyatda qabul qilingan ma‘naviy, umuminsoniy va milliy
axloqiy qadriyatlarga asoslanadi. Ijtimoiy munosabatlar pedagogik jarayonda
qatnashuvchilar o’rtasidagi muomala odobini tartibga solib, boshqarib boradi.
Ijtimoiy munosabatlarning har biri o’ziga xos xususiyatga, mezonlarga ega. Bu
xususiyat va mezonlar ijtimoiy faoliyatning sohasi, shaxslararo aloqalarning
6

xarakteri bilan belgilanadi. Muomala odobi kishi bajarishi lozim bo’lgan axloqiy
qoidalar bilan shaxs ularni qay darajada qabul qilishi o’rtasidagi, shaxsiy va
ijtimoiy manfaatlar orasidagi bog’lanishlarga asoslanadi.
Muomala odobi bevosita baho beruvchanlik xususiyatiga ham ega. Axloqiy
baho esa kishilarning xulqini, xatti-harakatlarini nazorat qiladi, tartibga soladi.
Muomala-munosabatlar kishi o’z xulqi va faoliyatida axloqiy printsiplar,
qoidalar, talablar, an‘analarga, urf-odatlarga qay darajada amal qilayotganiga
qarab baholanadi.
Pedagogik jarayonda sodir bo’ladigan muomala odobida muallimning
axloqiy madaniyati, tarbiyalanganlik darajasida aks etadi. Muallimning
pedagogik kasb egasi sifatida o’ziga, o’z kasbiga, o’quvchilarga, kasbdoshlariga,
ota–onalariga muamolasini belgilovchi asosiy qoidalar, talablar mavjud. Bu
mezonlar jamiyat, davlat o’qituvchiga, ta‘lim–tarbiya ishlariga nisbatan
qo’yayotgan axloqiy talablariga, pedagogik faoliyatning axloqiy xarakteri va
xususiyatlariga asoslanadi. Pedagogik jarayonda muomila odobi o’qituvchining
faoliyatida namoyon bo’ladi. O’qituvchilik faoliyatida qo’yiladigan axloqiy
talablar, o’z navbatida, O’zbekiston Respublikasi rahbariyati yosh avlodni
umuminsoniy va milliy–an‘anaviy, madaniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash
sohasida kun tartibiga qo’yayotgan vazifalariga bog’liq. Ular pedagogik
jarayondagi muomala odobida, unda qatnashayotgan kishilaning xulqi, xatti-
harakatlarida ifodalanadi. Bu xatti- harakatlar pedagogik jarayon
qatnashchilarining ta‘lim-tarbiya maqsadi, vazifalari, usul va vositalarini, axloqiy
qadriyatlarni qay darajada qabul qilishlari shaklida namoyon bo’ladi.
Muomala odobining tuzilishi juda murakkabdir. U pedagogik faoliyatda
sub‘ekt-obe‘ktmunosabatlari shaklida ifaodalanadi. Sub‘ekt-obe‘kt munosabatlari
muallim o’zining professional burchini bajarayotganida o’quvchilar,
kasbdoshlari, ota-onalar, jamoat tashkilotlarining vakillari bilan o’qituvchi
o’rtasidagi aloqalarda vujudga keladi. U o’zaro hurmat darajasi, ishonch,
talabchanlik, xayrixohlik tashabbuskorlik, o’zaro g’amxo’rlik, har birlarining
inson sifatida qadr–qimmatini e‘zozlash kabilarda namoyon bo’ladi.Ular
7

o’qituvchining pedagogik faoliyatida boshqalar bilan muamalasining xarakterini
baholashda xizmat qiladi.O’zaro ta‘sirlar o’quv ishida, turmushda, dam olish
paytlarida, oiladagi muomala-munosabatlarining xususiyatlarini aniqlashga
imkon beradi.
Pedagogik jarayonning o’zida ham faoliyatning turli sohalarida turlicha
muomala-munosabatlar mavjud. Masalan, o’quv ishlari sohasida, jamoat
toashiriqlarini bajarishda o’quvchilar, bilan sinfdan tashqari ishlarda, dam olish
paytlardagi muomala, shuningdek, o’qituvchining Vatanga, xalqqa bo’lgan
munosabati o’ziga, xos xususiyatlarga ega. Uning mohiyati shundan iboratki,
agar o’qituvchining bu muomala munosabati o’z professional vazifasini burchini
bajarish jarayonida sodir bo’lsa, jamiyat o’qituvchining pedagoglik kasbining
ijtimoiy mavqeini, unga ma‘lum bir huquq va vakolatlar berilganligini nazarda
tutadi.
Pedagogik etikada muomola odobining biror jihati, masalan,
o’qituvchining o’z kasbiga munosabati, burchi alohida tahlil etilishi
mumkin.O’qituvchilik kasbi kishiga ma‘lum talablarni qo’yadi, lekin muallim bu
talablarni qanday bajarayotgani bu talablarda hali aks etmaydi.O’qituvchining
pedagogik faoliyati natijalarini xalq ta‘limi bo’limlari, maktab ma‘muriyati,
metodik birlashma xodimlari baholaydi. O’qituvchining pedagogik jarayon
qatnashchilari bilan muomalasi-bu kishilarning o’zaro bir-birlariga bo’lgan
shaxsiy insoniy munosabatlari sifatida ham qaraladi, ular pedagogik jarayon
qatnashchilarining xatti-harakatlarida, xulqida, ish shakli va usullarida namoyon
bo’ladi. Ular o’rtasidagi o’zaro axloqiy baholashlar ham muhim rol o’ynaydi.
Pedagogik jarayonda o’qituvchi axloqiy munosabatlarning sub‘ekti
hisoblanadi.U pedagogik jarayonning asosiy kishisi-figurasi sifatida o’quvchilar,
kasbdoshlar, ota-onalar bilan muomalada bo’ladi.Pedagogik muomala odobi
tizimida o’qituvchi asosiy figuradir. O’quvchilar, kasbdoshlari, ota-onalar,
pedagoglar jamoasi va jamoat tashkilotlarining vakillari o’qituvchi uchun
pedagogik muomala-munosabatlarning ob‘ekti hisoblanadi. Ular bilan bo’ladigan
aloqalar yosh avlodga ta‘lim-tarbiya berish vazifalarini bajarish jarayonida sodir
8

bo’ladi.Bu muomala jarayonida ishtirok etadigan kishilar bir-birlariga nisbatan
xayrixoh, ijobiy hissiyotda bo’lishlari, bir-birlarining fazilatlarini o’zaro
baholashlari, qadrlashlarini nazarda tutadi.
Pedagogik muomala-munosabatlarda hissiyot aralashgani uchun ularning
axloqiy va ruhiyjihatlarini bir-biridan ajratish qiyin bo’ladi. Shuning uchun ham
bunday hodisalar haqida gapirganda, odatda, pedagogik jamoadagi axloqiy-ruhiy
vaziyat tushunchasi ishlatiladi.
Demak, o’qituvchining muomala odobi-u aloqa qiladigan odamlar,
muassasalar bilan o’zprofessional vazifasini bajarayotganda sodir bo’ladigan
axloqiy munosabatlar majmuidir. Bu yondoshuv asosida pedagogik muomala
odobini shartli ravishda quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: o’qituvchi bilan
o’quvchilar o’rtasidagi muomala; o’qituvchi bilan pedagogik jamoa o’rtasidagi
muomala; o’qituvchi bilan ota-onalar o’rtasidagi muomala; o’qituvchi bilan
maktab rahbarlari o’rtasidagi muomala.
Muomala odobida o’qituvchining axloqiy ongi, axloqiy faoliyatining
yetuklik darajasi, axloqiy ehtiyojlari va axloqiy yo’nalishlari, so’zi bilan ishining
birlik darajasi, xullas, muallimning faol hayotiy nuqtai-nazari namoyon bo’ladi.
9

II BOB. PEDAGOGIK NAZOKAT HAQIDA TUSHUNCHA
O‘qituvchining o‘quvchilar muhitiga uzviy ravishda qo‘shilib keta olishi
nihoyatda qiyin jarayon. Lekin uning pedagogik faoliyati bevosita o‘quvchilar
orasida olib boriladi. O‘zaro munosabatlarni ishonch va do‘stlik tuyg‘ulari bilan
mustahkamlab borish o‘qituvchidan jiddiy psixologik tayyorgarlikni talab qiladi.
Buning uchun o‘qituvchi avvalo, turli xarakterdagi o‘quvchilardan iborat bo‘lgan,
sinf jamoasida tez-tez o‘zgarib turadigan pedagogik vaziyatlarga darhol o‘z
munosabatini bildirishi va unga odilona baho berishi kerak. U o‘quvchilar hatti-
harakatini to‘g‘ri idrok etishi, vaziyatlarni oldindan ko‘ra bilishi, tarbiyaviy
metodlarni o‘z o‘rnida qo‘llashi, o‘quvchilar bilan muomalada bosiqlik, sabr,
milliy an’ana va turmush tarzimizdan kelib chiqqan muruvvat va himmat,
odamiylik va mehr-oqibat tuyg‘ularini ko‘rsata olishi shart. Bu vazifalar
o‘qituvchining zimmasiga yuklanadigan va u rioya qilishi lozim bo‘lgan
pedagogik nazokat deb atalmish faoliyatning zarur shartidir.
Pedagogik nazokat – o‘qituvchi axloqiy-ma’naviy qiyofasini namoyon
etuvchi me’yor tuyg‘usi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi demakdir.
Pedagogik nazokat o‘qituvchining o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatini tashkil
qilish vositasi. Psixologik til bilan aytilganda, nazokat insonning bir qolipdagi
barqaror tasavvurlarida mujassamlashgan shaxsiy insoniy hislatlarining
yig‘indisidir.
Pedagogik nazokat me’yorlari o‘qituvchidan avvalo yuksak insoniy
fazilatlarga ega bo‘lishni talab qiladi. Zero, ta’lim-tarbiya tizimini isloh
qilishning asosiy maqsadlaridan biri komil inson tarbiyasi bo‘lib, u davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishi deb e’lon qilingan. Ongi yuksak, mustaqil fikrlay
oladigan, xulq-atvori bilan o‘zgalarga ibrat bo‘ladigan bilimli, ma’rifatli
yoshlarni tarbiyalab voyaga etkazish o‘qituvchi zimmasida. Shunday ekan,
hozirgi demokratik jamiyat o‘qituvchisining o‘zi avvalo barkamol inson bo‘lishi,
mukammal bilimlar sohibi, o‘z kasbining etuk egasi bo‘lishi zarur. O‘qituvchi
xulq-atvorida pedagogik nazokat ma’lum bir muddatda shakllanib tugaydigan
10

jarayon emas, uning omillari ham jamiyat taraqqiyoti natijasida uzluksiz
sayqallanib boradi.
O‘qituvchi pedagogik nazokatga ta’lim va tarbiya jarayonidagi har bir
vaziyatga adolatli baho berishi, o‘quvchilarning hatti-harakatini to‘g‘ri idrok
etishi, sabot va matonat, o‘zini tuta bilish, sabr-toqat, sezgirlik, vijdon, oriyat
kabi xususiyatlarni o‘zida mujassamlashtirishi bilan erishadi. Pedagogik
faoliyatda o‘z kasbini sevgan o‘qituvchigina butun kuch g‘ayratini, qalb nuri va
11PEDAGOGIK NAZOKATNING UZLUKSIZLIGINITA’MINLOVCHI OMILLAR:
pedagogik nazokat o’qituvchining butun pedagogik faoliyatida sayqallanib takomillashib
boruvchi jarayon
pedagogik nazokat odatda tugallangan shaklga ega bo’lmay, insoniy fazilatlar evaziga
uzluksiz boyib boradi
o’qituvchi pedagogik nazokatning tarkibiy qismlarini ijtimoiy muhitga va odamlarning
yashash tarziga, urf-odatiga qarab o’zgartirishi mumkin;
o’qituvchi pedagogik nazokatning nozik qirralarini chuqur egallashga doimo intilishi talab
etiladi
pedagogik nazokatni o’qituvchi har bir o’quvchi bilan o’zaro munosabatda o’zi uchun eng
qulay shaklga keltirib, ma’lum bir muvozanatda saqlaydi
o’z kasbini sidqidildan sevishi, halolligi, rostgo’yligi, axloqiy pokligi, odamiyligi,
kamtarligi, samimiy muomalasi pedagogik nazokatning zarur talablaridir
pedagogik nazokat asosida o’qituvchining mehribonligida tarbiyada talabchanlik va
qattiqqo’llik hislatlari mujassamlashgan bo’ladi
pedagogik nazokat asosida o’qituvchi pedagogik odob va axloq normalarini o’zining
dunyoqarashi va axloqiy tajribasi bilan boyitib boradi

dil haroratini shu ishga bag‘ishlaydi va o‘z faoliyatida yaxshi natijalarga erishadi.
Bolalarni sevish, ularga mehr-muhabbatli bo‘lish o‘qituvchi axloqiy qiyofasini
namoyon etuvchi muhim fazilatlardir.
O‘qituvchi deyarli har kuni o‘quvchilar bilan uchrashadi, savol-javob qiladi,
ularning yaxshi xulq va ezgu ishlarini ma’qullaydi, bilimlarini baholaydi, nojo‘ya
hatti-harakatlari uchun tanbeh berib, lozim bo‘lganda tarbiyaviy metodlarni
qo‘llaydi.
Pedagogik nazokat doimiy izlanishni, ijodkorlikni talab qiladi. Doimiy
ijodiy izlanishda bo‘lgan o‘qituvchi tadqiqotchilik ko‘nikma va malakalariga ega
bo‘ladi, ilm-fan muammolari, tarbiya etikasi va psixologiyasi yuzasidan erkin
fikr yurita oladi.
O‘qituvchi o‘quvchilarning kattalar bilan muloqotga kirishish tizimiga
ma’lum darajada kirib borib, ularning ichki qoidalarini o‘rganishga harakat
qilishi kerak. Bu narsa o‘quvchilar bilan suhbatlashish orqali, fe’l-atvorini
o‘rganish, tengdoshlari va kattalar bilan munosabatlarini kuzatish, o‘quvchilar
hayotidagi turli voqealar va muammolarni birgalikda tahlil qilish, ular muhitida
ro‘y berayotgan hodisalarga nisbatan fikr-mulohazalarini bilish asosida amalga
oshiriladi. Bunda u o‘quvchilar jamoasida ro‘y berib turadigan, tashqi tomondan
kuzatganda aslo bilib bo‘lmaydigan yashirin hodisalar va voqealarni o‘rganish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Natijada o‘qituvchi ta’lim-tarbiyaviy jarayonda o‘z
oldida turgan vazifalarni hal etishda o‘quvchilarning o‘zlarini ham jalb qila oladi.
Ijobiy natijalarga erishish uchun, o‘qituvchi o‘quvchilarning ishonchini
qozona olishi shart. YOsh o‘quvchi “do‘st”lar ishonchini qozonish yoki
ishonchiga kirishi uchun o‘qituvchi pedagogik nazokat imkoniyatlarini o‘z
o‘rnida qo‘llay olishi lozim. O‘zaro ishonch munosabatlari o‘rnatilgach,
o‘quvchilar og‘ir damlarda o‘qituvchidan yordam so‘rab murojaat qiladilar, o‘z
mulohazalarini u bilan baham ko‘radilar. O‘zaro ishonch norasmiy
munosabatlarda ham o‘qituvchiga o‘quvchilarning ba’zan anglab bo‘lmaydigan
ichki dunyosini ko‘rish imkoniyatini beradi. O‘quvchilar bilan munosabatlarda
pedagogik nazokatni qo‘llash natijasida:
12

 o‘qituvchi o‘quvchilarning xarakterini, ichki dunyosini yaxshi bilib
oladi, o‘quvchilar bilan munosabatda do‘stona muloqot qilish imkoniyatlari
paydo bo‘ladi;
 o‘qituvchi o‘quvchilar bilan chin ko‘ngildan bir-biriga yaqin bo‘ladi,
ba’zan eshitmasligi kerak bo‘lgan o‘quvchilarning o‘zaro sirli gaplarini
eshitmasdan o‘tib ketishi mumkin, negaki o‘zgalar gapini tinglash
odobsizlikdir;
 o‘qituvchi ba’zan o‘quvchilar jamoasining kundalik ishlariga
aralashmasligi, jamoada ro‘y beradigan ba’zi ko‘ngilsiz hodisalarni ijobiy
hal etishni jamoa faollari zimmasiga havola etishi mumkin.
Bularning hammasi o‘qituvchining o‘quvchilar bilan bo‘ladigan
ixtiloflariga, kelishmovchilik va ziddiyatlariga barham beradi.
Mamlakatimizda har qanday kasb egasi avvalo odob va axloq namunalariga
ega bo‘lishi tabiiy, lekin pedagogik nazokat va odoblilik mutlaqo o‘zgacha
harakatni va muomalani talab qiladigan o‘qituvchilar uchun chinakam
mahoratdir. CHunki bu hislatlar faqatgina pedagogik qobiliyat va iste’dodga ega
bo‘lgan o‘qituvchida yillar davomida shakllanadi
2.1. Pedagogik nazokatning mohiyati va xususiyatlari
O‘qituvchining pedagogik nazokati mohiyatida avvalo etnopedagogik
tuyg‘ular, milliy qadriyatlar, urf-odat va an’analar, o‘zbekona tavoze va muomala
madaniyati, o‘quvchilar jamoasiga singib keta oladigan har qanday ijtimoiy
muhitga moslashuvchi individual qobiliyatlar, kasbiy bilim, ko‘nikma va
malakalar mujassamlashgan bo‘ladi.
Hozirgi kunda informatsion jarayonning jadal rivojlanishi o‘quvchi
ruhiyatiga keskin ta’sir qiladi. Ularning psixologik xususiyatlarini, ruhiy holatini
bir maromda ushlab turish uchun o‘qituvchidan kuchli iroda, muomala
madaniyati va bosiqlik, pedagogik mahoratning keng imkoniyatlaridan
foydalanish talab qilinadi. YOsh avlod tarbiyasida o‘qituvchi eng qiyin
vaziyatlarda ham pedagogik nazokatning quyidagi holatlariga rioya qilishi va
ushbu faoliyatga o‘zini moslashtirishi lozim:
13

 emotsional his tuyg‘ular va kechinmalarda, stress va affekt holatlarida
o‘zini boshqara olish qoidalariga rioya qilish;
 o‘zining xulq-atvor xususiyatlarini doimiy bir muvozanatda saqlagan
holda qo‘llash;
 bachkana qiliqlar, ortiqcha hatti-harakatlar, pedagogik etikaga to‘g‘ri
kelmaydigan bema’ni so‘zlardan o‘zini qat’iy tiyish;
 o‘qituvchiga xos notiqlik san’ati sirlarini puxta egallash, o‘quvchi
shaxsiga og‘ir ta’sir etadigan, uning ruhiyatini jarohatlaydigan iboralarni
ishlatmaslik, muomalada, jazo metodlaridan foydalanishda qo‘pol va dag‘al
so‘zlar qo‘llamaslik;
 dars jarayonida hissiy, aqliy bilim berishda belgilangan muayyan
psixologik va fiziologik me’yorlarga asoslanish, manmanlikka yo‘l
qo‘ymaslik, o‘z holatidan boshqa holatga o‘tishdan saqlanish;
 o‘qituvchilar jamoasi va o‘quvchilar bilan, ota-onalar hamda notanish
kishilar bilan munosabatda kommunikativ qobiliyatning rasmiy va qat’iy
muomala hamda ishbilarmonlik uslublariga asoslanish.
Pedagogik nazokatni egallash malakalari. Pedagogik nazokat pedagogik
mahorat bilan birga yillar davomida ustozlar tajribasini o‘rgangan holda va o‘z
hayotiy hamda kasbiy faoliyati tajribalaridan kelib chiqib shakllantirilib boriladi.
O‘qituvchining ma’naviy etuklik darajasi, nazokat sirlarini o‘rganishda
o‘quvchilar bilan muloqot qilish ko‘nikma va malakalarini egallashi, maxsus
psixologik bilimlarga ega bo‘lishida, o‘z ustida tinimsiz mehnat qilishi natijasida
erishiladi. Avvalo bu bilimlar o‘quvchilar yosh xususiyati psixologiyasini va
bolalarning individual xarakterini bilish bilan bog‘liq.
Axloq asoslarini bilish, hatti-harakatlarda axloqiy ma’noni kasb ettirish ham
katta ahamiyatga ega. SHu bilan birga o‘quvchi ruhiyatiga ijobiy-tarbiyaviy ta’sir
etish yo‘llarini bilish o‘qituvchilarning kundalik faoliyatiga aylanishi lozim:
- o‘quvchilarni chin ko‘ngildan sevish, o‘z muhabbatini o‘zaro munosabatda
ko‘rsata olish;
14

- o‘quvchilar xulqi va ruhiyatidagi yashirin ichki tuyg‘ularni anglashga
harakat qilish, ko‘rish va kuzatish;
- sinf jamoasidagi har qanday sharoit va muhitga moslashish;
- sinf jamoasi bilan o‘zaro hamkorlikni ta’lim-tarbiyaviy maqsadga muvofiq
yo‘lini tanlash;
- o‘quvchilar bilan norasmiy suhbatlarda o‘z ichki hissiyotini sezdirmaslik,
aksincha ular ishonchini qozonish.
Pedagogik nazokatning asosiy xususiyati shundan iboratki, o‘qituvchiga
muloqotni ijobiy hissiyotlar asosida qurishga, o‘quvchilar bilan psixologik
kontaktga kirishish uslublarini saqlashga yordam beradi. Pedagogik nazokatning
quyidagi xususiyatlari hozirgi kunda muvaffaqiyat poydevori hisoblanadi:
 o‘qituvchi pedagogik nazokat talablariga amal qilib, o‘zida muloqotning
erkin demokratik asosini shakllantiradi;
 sinf jamoasida ongli intizomni vujudga keltiradi; o‘quvchilar bilan
haqiqiy muloqot madaniyatiga erishadi;
 o‘qituvchi sinfda yakka (avtoritar) hukmronlikdan, erkin muloqotga o‘tib,
demokratik prinsiplar asosida pedagogik faoliyatga kirishish shaklini
qo‘llaydi;
 o‘quvchilarni ongli ravishda tartib-intizomga muloqot asosida o‘rgatadi.
Pedagogik nazokat asosida o‘qituvchi o‘quvchilar bilan muloqotda qarama-
qarshilikka yo‘l qo‘ymasligi o‘zaro munosabatni to‘g‘ri tashkil etishga yordam
beradi. Bizga ma’lumki, o‘qituvchining fikr-mulohazalarida nisbiylik va
sub’ektivlik alomatlari ham mavjud. U hammaga birdek, to‘g‘ri munosabatda
bo‘la olmasligi tabiiy holdir, lekin u mohiyatan barcha o‘quvchilarga holis
niyatli, yaxshilik qilishga intiluvchi, adolatli kishi ekanligiga ishonch uyg‘otishi
kerak. Bu holat pedagogik nazokatning muhim xususiyatlaridan biridir.
2.2. O‘qituvchi nazokatida dilkashlik va pedagogik takt
Pedagogikada axloq va odobning muhim xususiyatlaridan biri bo‘lmish
dilkashlik insonning atrofdagi odamlar bilan barqaror, yaqin munosabatda
15

bo‘lishga intilishi deb ta’riflanadi. Bu intilish o‘qituvchining o‘quvchilar va
atrofidagi kishilar bilan tez aloqa o‘rnata olishi va belgilangan maqsadga
erishishini ta’minlaydi. Albatta bu jarayon birdaniga sodir bo‘lmaydi, ayniqsa
yosh o‘qituvchilardan psixologik bilim, kishilar bilan muloqotda
xushmuomalalik, ehtiyotkorlik talab qilinadi. Psixologlar o‘qituvchilarning
dilkashlik xususiyati ikki toifadagi odamlar xarakterida mujassamlashgan deb
ta’kidlaydilar:
Birinchisi, ekstravert shaxslar: Ular barcha ishlarda faol, jiddiy va vazmin,
osoyishtalikka va tashqi ta’sirchanlikka moyil kishilardir.
Ikkinchisi, introvert shaxslar: Ular faqat o‘z ichki olamiga beriluvchan,
atrofidagi odamlarga aralashmaydigan, o‘z-o‘zini nazorat qilishga, doimo ichki
xavotirga moyil kishilardir.
Pedagog olimlar o‘qituvchining dilkashligi ekstravert yoki introvert
xususiyatlarga ega bo‘lgan shaxslar xarakterining birlashuvida paydo bo‘lishini
ta’kidlaydilar. Biroq, ko‘pincha pedagogikada ekstravert tipdagi shaxslar dilkash
insonlar sifatida e’tirof etilganlar. O‘qituvchida ushbu hislatlarning mavjudligi,
uning pedagogik nazokat qoidalariga rioya qilib dilkashlik xususiyatlarini
rivojlantirishi pedagogik mahorat sirlarini takomillashtirish zamini va shartidir.
Dilkashlik munosabatini doimiy ravishda o‘z kasbiy faoliyatida
mujassamlashtirgan o‘qituvchi quyidagilarni unutmasligi kerak:
 sinf jamoasiga nisbatan bir qolipdagi fikrlarning muayyan tizimiga
ega bo‘lishi;
 o‘quvchilar bilan doimo erkin muloqot qila olishi, har bir o‘quvchiga
individual shaxs sifatida yondashishi;
 birorta ham o‘quvchisining yomon bo‘lishiga, ularning hurmat
e’tiborini qozonmasligi mumkin emasligiga ishonch hosil qilishi;
 biror o‘quvchiga nisbatan ishonchsizlik, salbiy munosabat sinf
jamoasi bilan o‘zaro yaxshi munosabatni yo‘lga qo‘yilishiga xalaqit
qilishini bilishi;
16

 o‘quvchilar bilan muloqotda haddan tashqari masofani
(subardinatsiya) saqlash mumkin emasligi;
 sinf jamoasida sodir bo‘ladigan kulgili vaziyatlarda o‘qituvchining
o‘ta jiddiy va qat’iy bo‘lishi jamoadagi qaltis ahvolni murakkablashtirib
yuborishini unutmasligi;
 har bir o‘quvchiga beriladigan xolisona va adolatli baho (ijobiy yoki
salbiy) o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi munosabatni mustahkamlaydigan
ko‘prik ekanligini unutmaslik.
O‘qituvchining kasbiy pedagogik faoliyatida dilkashlik fazilati o‘quvchilar
jamoasi bilan qizg‘in, muvaffaqiyatli muloqotga kirishib ketishida namoyon
bo‘ladi. Avvalo, o‘qituvchi o‘zining kasbiy-pedagogik dilkashlik fazilati haqida
va uning nima ekanligini va tarkibiy qismlari nimalardan iboratligi to‘g‘risida
aniq ma’lumotga ega bo‘lishi lozim. Shu bilan birga o‘qituvchi o‘zining kasbiga
xos bo‘lgan shaxsiy fazilatlari nuqtai nazaridan e’tibor berib, dilkashlikning
qanday jihatlarini o‘zida shakllantirish lozimligini aniqlashi va o‘z-o‘zida
kommunikativ hislatlarni tarbiyalashning shaxsiy rejasini tuzishi kerak.
Pedagogik kommunikatsiyaning o‘qituvchi kasbiy faoliyatidagi ahamiyati
shundan iboratki, unda o‘qituvchining yuksak kommunikativ madaniyati qay
darajada ekanligi namoyon bo‘ladi. O‘qituvchining kommunikativ madaniyati
o‘z navbatida turli pedagogik vaziyatlarda paydo bo‘ladigan oddiy insoniy
dilkashlik xususiyatiga tayanadi. Har birimizda, o‘z shaxsiy muloqotimizning va
o‘zgalarning biz bilan olib boradigan shirin xushmuomalali muloqotidan ko‘plab
ajoyib taassurotlar xotiramizda saqlanadi. O‘zaro muomalada dilkashlik
fazilatlarini namoyish etadigan ko‘plab pedagog ustozlarni bilamiz. Ular har
qanday vaziyatlarda kishilar bilan bemalol muloqotga kirishib keta oladilar.
Biroq, muloqotda butun suhbat jarayonini faqat o‘ziga qaratib,
kommunikatsiyaning qoq markazida faoliyat ko‘rsatishni istovchi o‘qituvchilar
ham bor. Hayotda yana shunday o‘qituvchilar uchraydiki, ular muloqotda
kamgap, suhbatda istar-istamas ishtirok etishadi, mutlaqo faol kommunikativ
rolni bajarishmaydi. Faqat kommunikativ xulqi bilan suhbatdoshini qo‘llab
17

turadi. Ba’zan hech kim bilan umuman muloqotga kirisha olmaydigan tund toifali
o‘qituvchilar ham uchraydi. Ammo, pedagogik faoliyatda muloqotdagi
xushmuomalalilik nafaqat insoniy fazilat sifatida, balki o‘qituvchilik kasbini
tanlagan har bir kishining kasbidagi yuksak shaxsiy fazilati sifatida namoyon
bo‘ladi. Xushmuomalalilik, Sharq mutafakkirlari ijodida yuksak odob namunasi
sifatida tasvirlangan. Dilkashlik, o‘qituvchi uchun ajoyib bezak hisoblanadi va
muosharat odobi sifatida talqin qilinib, o‘quvchilar ongiga singdirilgan.
O‘qituvchining xushmuomalaligi va dilkashligi o‘zida butun bir global
insonparvarlik jarayonini qamrab oluvchi, ko‘plab tarkibiy qismlardan iborat
bo‘lgan ajoyib fazilatlaridan biridir. O‘z pedagogik kasbidan voz kechgan sobiq
o‘qituvchilar bilan suhbat jarayonida shu narsa ma’lum bo‘ldiki, ularning
ko‘pchiligi qo‘pol, muloqotda nazokatsiz kishilar. Odamlar bilan muloqotga
kirishish, ular uchun qiziqarli emas. SHu sababli o‘qituvchi sifatida kasbiy
hislatlari ham shakllanmagan. Muloqot jarayoni – doimiy, uzoq vaqt davomida
shakllanuvchi, keng qamrovli jarayon. Zero, shuning uchun pedagogik faoliyat –
muomalada qo‘pol, nazokatsiz o‘qituvchilarni charchatadi, ish jarayoni uning
g‘ashiga va asabiga tegadi, ta’lim muassasasidagi faoliyatiga putur etkazadi.
Xushmuomalalilik va dilkashlik shaxsning insoniy fazilati sifatida
o‘qituvchilarning ham kasbiy faoliyatidagi yuksak fazilatlaridan biriga aylanib,
o‘qituvchining pedagogik muloqoti unumdorligini ta’minlaydi. Pedagogika oliy
ta’lim muassasalarida bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbga yo‘naltirishda,
xushmuomalalilik va dilkashlikni shakllantirish uchun maxsus tayyorgarlikdan
o‘tishni taqozo etadi. O‘qituvchining dilkashligi – uchta tarkibiy qismni
birlashtiruvchi jarayondir:
 muloqotda zaruriyat ning mavjudlig i;
 muloqotdan keyin, muloqot paytida, muloqotgacha yaxshi kayfiyat;
 kommunikativ ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lish.
18

Ushbu ta’rifda muloqotning o‘qituvchi kasbiy faoliyatidagi ijodiy jihatlari
ko‘rsatilgan. Biroq, muloqot uchun zaruriyat hamisha mavjudligi – umuminsoniy
xususiyat bo‘lib, u barcha kasb egalariga taalluqlidir.
Rus olimi A.V.Mudrik o‘z ilmiy tadqiqotlarida o‘qituvchining
xushmuomalalilik bilan muloqotga kirishishi va unga ko‘nikma hosil qilishga
nisbatan qobiliyatini aniqlaydigan quyidagi mezonlarni ajratib ko‘rsatadi:
 inson tafakkurining o‘ziga xos xususiyatlarga muvofiqligi;
 notiqlik san’atini mukammal egallaganlik yoki nutqda erkinlik;
 xushmuomalalilik va shirinsuxanlik;
 empatiya va o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan o‘tkir zehnga ega bo‘lish;
 ma’lum bir maqsadga qaratilgan aniq ijtimoiy munosabat (masalan,
muloqot jarayonining natijalariga emas, balki o‘ziga nisbatan
qiziquvchanlik);
 kommunikativ mahoratda – vaqtni, suhbatdosh ichki dunyosini,
munosabatni, vaziyatni aniq mo‘ljalga olish.
Ushbu nuqtai nazardan ta’kidlash joizki, o‘qituvchining kasbiy faoliyatida
mavjud bo‘lgan pedagogik dilkashlik ham o‘ziga xos mazmunga ega va uning
quyidagi tarkibiy qismlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
 ta’lim va tarbiyaning turli sharoitlarida o‘quvchilar bilan doimiy
muloqotda bo‘lish uchun barqaror zaruriyatning mavjudligi;
 o‘qituvchining shaxsiy va kasbiy jihatdan dilkashlik va xushmuomalalik
fazilatlarini namoyon qilishda uzviylikning doimiyligi;
 dilkashlik va xushmuomalalikning barcha bosqichlarida ruhiy
xotirjamlikni his etish;
 muloqotning samaradorligi va pedagogik faoliyatning turli tarkibiy
qismlariga ijobiy ta’sir etishi;
 pedagogik kommunikatsiya jarayonini amalga oshirishda qobiliyatning
mavjudligi;
 o‘qituvchining pedagogik kommunikativ ko‘nikma va malakalarni doimiy
egallab borishi.
19

Hozirgi kunda ta’lim-tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterda
ekanligi, o‘quvchilarni erkin, mustaqil fikr yuritishga va ongli intizomga
o‘rgatish, intellektual va ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash, o‘qituvchidan
chuqur bilimga, kasbiy malaka va ko‘nikmalarga, yuksak axloqiy fazilatlarga ega
bo‘lishni talab qiladi. Shu jihatdan o‘qituvchining o‘quvchilar bilan
munosabatida “Pedagogik takt” muhim pedagogik qobiliyat sifatida e’tirof
etiladi.
Takt so‘zi azaldan pedagogikada tarbiyaviy ta’sir etish ma’nosini bildiradi
va o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatni boshqarishga yordam beruvchi axloqiy
kategoriya sifatida ta’riflanadi. O‘quvchilar bilan muloqot jarayonida ro‘y
beradigan eng og‘ir vaziyatlarda ham pedagogik takt o‘qituvchidan mutlaqo
bosiqlikni, suhbatdoshiga nisbatan hurmat va ehtiromni talab qiladi.
Pedagogik takt – o‘qituvchi kasbiy mahoratining asosi bo‘lib, o‘quvchilarga
barcha demokratik talablar asosida pedagogik ta’sir o‘tkazish, muloqotni
insonparvarlik tuyg‘ulari asosida o‘rnatish o‘lchovi, o‘quvchilarda mustaqil fikr
yuritishni hamda ongli intizomni tarkib toptirish ko‘nikmalarini hosil qilish
shaklidir. Pedagogikada o‘qituvchining o‘quvchilar bilan munosabati ularning
yosh xususiyatlariga qarab belgilanishi va bu qonuniyatga amal qilinishi qat’iy
talab qilinadi. Shunday ekan, o‘qituvchi ta’lim–tarbiya jarayonida hali to‘liq
shakllanmagan, ta’sirlarga va ruhiy kechinmalarga tez beriluvchi, ota–onasining
sevimli farzandi bo‘lgan murg‘ak qalb egalari bilan muloqot qilayotganligini
aslo unutmasligi kerak.
O‘quvchilar bilan muloqotda pedagogik taktga zid bo‘lgan qo‘pollik,
adolatsizlik, qo‘rqitish, haqorat, mensimaslik, pedagogikaga zid bo‘lgan jazolash
usullarini qo‘llash va boshqa ular shaxsiga salbiy ta’sir qiladigan turli jargon
so‘zlar ishlatish o‘quvchilar qalbini umuman tuzalmaydigan darajada jarohatlab
qo‘yishi, yoki o‘qituvchining obro‘siga putur etkazishi mumkin. O‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasidagi bunday qarama-qarshiliklar ko‘pincha dars va darsdan
tashqari jarayonlarda sodir bo‘ladi. Bunda ayniqsa yosh o‘qituvchilarning
pedagogik takt sirlarini bilmasligi, tajribasizligi pand beradi.
20

O‘qituvchining taktik mahorati birdaniga shakllanib qolmaydi, u yillar
davomida pedagogik faoliyatda, ustozlar tajribasini o‘rganishda, dars jarayonida,
sinfdan tashqari faoliyatda va tarbiyaviy soatlarda o‘quvchilar bilan muloqotda
takomillashib boradi. Dars jarayonida pedagogik mahoratning asosi bo‘lmish
pedagogik taktga ega bo‘lish o‘qituvchi uchun juda zarurdir.
21

Adabiyotlar:
1. Azizxo’jayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat.
Toskent, 2006.
2. Maxsudova M.A. Muloqot psixologiyasi. Toshkent: Turon-iqbol, 2006. -115
3. Оmоnоv Х.T., Mаdiyarоvа S.А. vа bоshq. Pеdаgоgik tехnоlоgiyalаr vа
pеdаgоgik mаhоrаt. Mаgistrаturа uchun dаrslik. – T.: I q tisоd-Mоliya, 2009.
4. Sultonova G.A. Pedagogik mahorat. – T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2005.
5. Yuzlikаеvа E.R., Mаdyarоvа S.А., Yanbаrisоvа E.E., Mоrхоvа I.V.
Tеоriya i prаktikа оbщеy pеdаgоgiki. – T., 201 3 .
Blits-so’rov savollari
1. Etika deganda nima tushuniladi?
2. Taktika tushunchasini qanday izohlaysiz?
3. Pedagogik nazokat me’yorlari o‘qituvchidan nimani talab qiladi?
4. O‘qituvchi hulq – atvorida pedagogik nazokat qanday shakllanadi?
5. Yosh o‘qituvchi qiyin vaziyatlarda pedagogik nazokatning qanday
holatlariga rioya qilishi kerak?
6. Pedagogik nazokat tuyg‘usi qanday xususiyatlarga ega?
7. Pedagogikada axloq va odobning muhim xususiyati bo‘lgan dilkashlikka
ta’rif bering?
8. Y o sh o‘qituvchining kasbiy faoliyatida dilkashlik qanday namoyon
bo‘lishi lozim?
22

O‘qituvchi nazoratida dilkashlik va pedagogik takt

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish