Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 233.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘qituvchi pedagogik qobiliyatining asosiy sifatlari va yetakchi xususiyatlari

Купить
O’QITUVCHI PEDAGOGIK QOBILIYATINING ASOSIY SIFATLARI VA YETAKCHI XUSUSIYATLARI MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………........3 I –BOB.O’QITUVCHI FAOLIYATIDA PEDAGOGIK QOBILIYAT……....6 1.1. Qobiliyatning pedagogik - psixologik tasnifi……….........................................6 1.2. O'qituvchi pedagogik qobiliyatini rivojlantirish funksiyalari ………………..14 1.3. Pedagogik qobiliyatning asosiy sifatlari va xususiyatlari…………………….19 II–BOB.O'QITUVCHINING KOMMUNIKATIV QOBILIYATI……………………………………………………………………24 2.1. O'qituvchi shaxsining fikr almashuv bilan bog'liq xususiyatlari……………..24 2.2. Pedagogik ta’sir ko'rsatish - kommunikativ qobiliyatning asosiy usuli sifatida…………………………………………………………………………….31 2.3. Pedagogik ta’sir ko'rsatish - kommunikativ qobiliyatning asosiy usuli sifatida ……………………………………………………………………………36 III -BOB.XULOSA……………………………………………………………...42 FOYDALANILGANADABIYOTLAR………………………………………..45 1 KIRISH Shaxsning muayyan faoliyatini muvaffaqiyatli egallashi, shuningdek uni ijodiy ravishda amalga oshirishning shartlari xisoblangan xususiyatlariga qobiliyat deb ataladi. Har bir inson takrorlanmaydigan individ bo‘lib, uni muayyan faoliyat turiga layoqatli qiluvchi omil kishining o‘z xususiyatidir. Ishdagi muvaffaqiyat ko‘p jihatdan uning qobiliyati bilan belgilanadi. Demak, qobiliyat -- shaxsning muayyan faoliyat turini yuqori darajada bajarishga bo‘lgan layoqat darajasini ifodalaydigan, turmush jarayonida xosil qilingan individual xususiyatlar yig’indisi hisoblanadi.Masalan, qobiliyatli o‘qituvchi bir xil ish sharoitlarida o‘z hamkasblariga qaraganda yaxshiroq natijaga erishadi. Biz ko‘pincha, falon o‘qituvchining xali tajribasi kam, lekin u shubxasiz , qobiliyatli o‘qituvchi, degan iboralarni eshitamiz. Bu o’sha o‘qituvchining hali kam tajribasi bo‘lishiga qaramasdan o‘qituvchilik ishini muvaffaqiyatli olib borishga yordam beradigan bir qancha pedagogik qobiliyatlar (kuzatuvchanlik, pedagogik nazokat, muomalaga) ega ekanligidan darak beradi.O‘qituvchilik faoliyatida muvaffaqiyatli ishlash uchun har bir o‘qituvchi -- pedagogik mahoratga ega bo‘lishi zarur. Pedagogik mahorat egasi oz mehnat sarf qilib, katta natijaga erishadi, o‘z ishining natijasi bilan yangiliklar yaratadi. Ijodkorlik hamisha uning hamroxi bo‘ladi. Pedagogik ishga qobiliyatli, iste‘dodli kishigina loyiq bo‘ladi va pedagogik mahoratga erishadi.Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo‘ladi va rivojlanadi. Qobiliyat malaka va uddaburonlikdan farq qiladi. Malaka va uddaburonlik mashq va o’qish natijasi xisoblansa, qobiliyatni rivojlantirish uchun esa yana iste‘dod va zexn, inson nerv sistemasida anatomiya va fiziologiyaga oid xususiyat taraqqiy etadi.Kishi qobiliyati ikkita asosiy turga bo’linadi: 1. Maxsus qobiliyatlar ; 2.Umumiy qobiliyatlar. 2 Pedagoglik faoliyatining samarali bo‘lishi uchun o‘qituvchida qobiliyatning quyidagi turlari mavjud bo’lmog’i va uni rivojlantirilib borilmog’i lozim.Bilish qobiliyati – fanning tegishli sohalariga oid (matematika, fizika, adabiyot va bashqalarga oid) qobiliyatlar. Bunday qobiliyatlarga ega o‘qituvchi fanni o‘quv kursi hajmidagina emas, balki ancha keng va chuqurroq biladi. O‘z fani sohasidagi kashfiyotlarni hamisha kuzatib boradi, unga nihoyatda qiziqadi, ayrim tadqiqot ishlarini ham bajaradi.Tushuntira olish qobiliyati – o‘quv materialini o‘quvchilarga tushunarli qilib bayon eta olish, material yoki problemani aniq, tushunarli qilib gapirib berish, o‘quvchilarda mustaqil ravishda aktiv fikrlashga qiziqish uyg’otish qobiliyati. O‘qituvchi zarur hollarda o‘quv materialini o‘zgartira olishi, soddalashtira olishi , qiyin narsani oson, murakkab narsani oddiy, noaniq narsani tushunarli qilib o‘quvchilarga yetkaza olishi lozim. Qobiliyatli o‘qituvchi o‘quvchilarning bilim va kamolot darajasini xisobga oladi, ularning nimani bilishlari-yu, nimani bilmasliklarini, nimani unutib qo‘yganliklarini tasavvur etadi. Ba‘zi o‘qituvchilarga, ayniqsa, tajribasi kam o‘qituvchilarga o‘quv materiali oddiy , tushunarli, alohida izohni talab etmaydigan tuyuladi. Qobiliyatli, tajribali o‘qituvchi o‘zini o‘quvchi o‘rniga qo‘yadi. U kattalarga aniq va tushunarli bo‘lgan narsani o‘quvchilarga tushunilishi qiyin bir narsa bo‘lishi mumkinligiga ishonib, unga asoslanib ish tutadi.Kuzatuvchanlik qobiliyati – o‘quvchining, tarbiyalanuvchining ichki dunyosiga kira olish qobiliyati, o‘quvchi shaxsini juda yaxshi tushuna olish, psixik qobiliyatlarni kuzata olish qobiliyati. Bunday o‘qituvchi kichkinagina alomatlar , uncha katta bo’lmagan tashqi belgilar asosida, o‘quvchining ruhiyatidagi ko‘z ilgamas o‘zgarishlarni ham faxmlab oladi.Nutk qobiliyati – nutq yordamida, shuningdek, imo – ishora vositasida o‘z fikr hamda xis – tuyg’ularini aniq va ravshan ifodalash qobiliyati. Bu o‘qituvchilik qobiliyati uchun juda muhim. Tashkilotchilik qobiliyati – birinchidan, o‘quvchilar jamoasini uyushtirish, jipslashtirish, muhim vazifalarni xal etishda ruhlantirishni , ikkinchidan, o‘z ishini to‘g‘ri uyushtirishni nazarda tutadi.Obro’ orttira olish qobiliyati – o‘quvchilarga bevosita 3 emotsional – irodaviy ta‘sir ko‘rsatish va shu asosda obro’ qozona olishdir. Obro’ faqat shu asosda emas, balki o‘qituvchining fanni yaxshi bilishi, mehribonligi, nazokatliligi va boshqa asosida ham qozonadi. Bu qobiliyat o‘qituvchi shaxsiy sifat bir majmuasiga, xususan, irodaviy sifatlariga (dadilligi, chidamliligi , qat‘iyligi, talabchanligi va boshqalarga) o‘quvchilarga ta‘lim – tarbiya berish mas‘uliyatini xis etishga ham bog‘liqdir. O‘quvchilar qo‘pollik qilmaydigan, qo‘rqitmaydigan, to‘g‘ri talab qo’ya oladigan o‘qituvchilarni juda hurmat qiladilar. Bushang, laqma, irodasiz, printsipsiz o‘qituvchilarni bolalar yoqtirmaydilar. Bolalar bilan to‘g‘ri muomala qila olish, bolalar bilan do’stlasha olish, ular bilan samimiy munosabat o’rnata olish pedagogik nazokatning mavjudligidan darak beradi.Kelajakni ko‘ra bilish qobiliyati – o‘z harakatlarining oqibatini ko‘ra bilish, o‘quvchining kelajakda qanday odam bo‘lishini tasavvur qilishda. Bolani kelgusida qanday qobiliyatlarini rivojlantirsa, qanday kasb egasi bo‘lib chikishi oldindan bashorat kilib aytishda ( pedagogik diagnostika).Diqqatning taqsimlay olish qobiliyati – o‘qituvchi uchun diqqatning barcha xususiyatlari – xajmi, kuchi, kuchuvchanligi, idora qila olishi , safarbarlik taraqqiy etgan bo‘lishi juda muhimdir.Kommunikativ qobiliyat – kishilar bilan bo‘ladigan munosabatni yaxshilaydigan, bir – biri bilan til topib ishlashni ta‘minlaydigan qobiliyat. Bundan tashkari, konstruktiv - o‘qituvchining o‘z ishini loyihalashi, rejalashtirishi, pertseptiv – idrok jarayonining ob‘ektlarini birinchi bo‘lib bilib olish va uni xotira obrazlari bilan solishtirish, empatiya – bashqa kishilarning psixik holatlarini tushunish va ularga hamdardlik qilish , didaktik qobiliyat – o‘quvchi va bashqa kishilar bilan mulokat qilishda pedagogikaning qonun – koidalariga amal qilish kabi qobiliyatlar ham mavjud. O‘qituvchi yuqorida sanab o’tilgan qobiliyatlardan tashqari bir qancha ijobiy sifatlarga, aniq maqsadni ko‘zlash, qat‘iylik, mexnatsevarlik, kamtarlik kabilarga ega bo‘lgandagina pedagogik kasbning yuqori pog’onasiga ko’tarila oladi. 4 I .O’QITUVCHI FAOLIYATIDA PEDAGOGIK QOBILIYAT 1.1. Qobiliyatning pedagogik - psixologik tasnifi Qobiliyat - shaxsning individual-psixologik xususiyati bo'iib, muayyan faoliyat yuzasidan layoqati va ishni muvaffaqiyatli amalga oshirish subyektiv shart-sharoitini ifodalovchi individual psixik sifatlar yig'indisidir.Zarur bo‘lgan bilim, malaka va ko'nikmalami egallash dinamikasidagi farqlarni aniqlaydi. Qobiliyatlar individual-psixologik xususiyat bo’lgani sababli, shaxsning boshqa sifatlari va xususiyatlariga, ya’ni aql sifatlariga, xotira va xarakter xususiyatlariga, his-tuyg'ulariga qarama-qarshi qo'yilmaydi, balki ular bilan bir qatorga qo'yilishi kerak.Qobiliyatni inson tug'ma, tabiat in’omi sifatida tayyor holida olmaydi, balki hayotiy faoliyati davomida shakllantiradi.Govard Gardner qobiliyati aniq intellektlar to’plami deb atadi va uning yettita jihatini ajratib ko'rsatdi.Biz intellektning ushbu jihatlaridan oltitasini 0‘qituvchi pedagogik mahoratini takomillashtirish nuqtai nazaridan tahlil qilishimiz mumkin. Psixolog olim Olga Matveeva ushbujihatlarni psixologik texnologiya bilan kuchaytirib modifikatsiyalaydi va o'qituvchining kasbiy faoliyatida muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlab,quyidagi qobiliyatlarni ko‘rsatib o'tadi. 1.Muloqot qilish (kommunikativ) qobiliyati. O'qituvchi o'quvchilar bilan dars va darsdan tashqari jarayonlarda, sinfda ijobiy ruhiy iqlim yarata oladi. 2.Voqealami oldindan ko'ra olish qobiliyati Ushbu qobiliyat turi har bir o'qituvchining sergakligida, o'quvchilarning ruhiyatini, ichki dunyosini k о 'ra olishida namoyon bo'ladi. Shunda о 'qituvchi kim nimaga qodir ekanligini oldindan bashorat qila oladi. 5 3. Eshitish va his qilish qobiliyati. Bunday qobiliyatga ega bo‘Igan insonlar musiqani sevishadi, ohangni yaxshi his qilishadi, deklamatsiya asosida proza va poeziyani yaxshi о 'qishadi, eshitgan narsasi xotirada saqlaydi,ayniqsa,she'r va qo'shiqlarni sevib tinglaydi. 4. Kinestetik (teri-muskul) qobiliyat. О 'qituvchining о 'z xatti harakatlarini muvofiqlashtirish qobiliyati, harakat ohangini his qilgan holda yo‘naltiradi, vaqtni harakat sur ’ati bilan his qiladi, о 'zi uchun maishiy qulayliklarni yarata oladi, hayot marhamatlaridan rohatlanishni biladi. 5. Mantiqiy qobiliyat. Falsafiy mulohazalar yuritishni, raqamlarni matematikani, murakkab masalalarni hal qilishni sevadi, sababiyat va oqibat natijalarini tushunish malakasiga ega, voqelikda asosiylikni ikkinchi darajalisidan ajrata oladi; 6. Shaxsning ichki qobiliyati. О ‘z-o‘zini mukammal bilishi, tushunishi va his qilish qobiliyati, erkin shaxsda ichki qobiliyat mukammal rivojlanadi, irodasi mustahkam, qat’iyatli, har qanday vaziyatda о 'z fikr mulohazasini erkin bayon eta oladi. Qobiliyat o'qituvchining individual imkoniyatlarini xarakterlaydiBir xil sharoitda qobiliyatli o'qituvchilar o‘z faoliyatlarida ham qobiliyat past kishilarga qaraganda ko'proq yutuqlarga erishadilar.Qobiliyat shaxsning ham umumiy, ham maxsus rivojlanishida tezroq oldinga siljib borishini, uning ijrochilik va ijodkorlik faoliyatlarida eng yuqori natijalarga erishishini ta’minlaydi. Qobiliyatli kishi mutaxassislikni tez egallay oladi va yuqori mahoratga erishadi hamda ishlab chiqarish, fan yoki madaniyatga yangilik kirita oladi. Qobiliyat bilimdan farq qiladi. Bilim - bu ilmiy mutolaalar natijasidir, qobiliyat esa insonning psixologik va fiziologik tuzilishiga xos bo'lgan xususiyatdir. Qobiliyat bilim olish uchun zaruriy shart-sharoit yaratadi, shu bilan birga, u ma’lum darajada bilim olish mahsulidir.Umumiy va maxsus bilimlarni o'zlashtirish, shuningdek, kasbiy mahoratni egallash jarayonida qobiliyat mukammallashib va rivojlanib boradi.Qobiliyatga у aqinroq turadigan tushunchalar ko'nikma va malakalardir. 6 Ко 'nikmalar - o'qituvchining kasbiy faoliyati jarayonida hosil qilingan tajriba va bilimlar asosida bajariladigan ishning mukammal usuli. Malakalar - o'qituvchining ongli faoliyatni bajarishi jarayonida hosil qilingan kasbiy intellektual faoiiyatning avtomatlashgan komponentlari yig’indisi.Ular o'qituvchi kasbiy faoliyati mexanizmining asosini tashkil qiluvch jarayonlar bo'lib, qobiliyat bilan birgalikda pedagogik mahoratga erishishn ta’minlaydilarki, buning natijasida o'qituvchilar kasbiy faoliyatida ulkan yutuqlarni qo'lga kiritadi. Qobiliyatli, ammo ko'nikma va malakalarga ega bo'lmagan noshud o'qituvchi ko‘p narsaga erisha olmaydi.Qobiliyat ko'nikma va malakalami chuqur egallashda ro‘yobga chiqadi. Darhaqiqat, qobiliyatli kishining k о 'nikma va malakalari k о 'p qirrali va mukammallashgan bo 'ladi. Ко ’nikma va malakalar yetarli bo’Imagan qobiliyatni birmuncha to 'ldirishi yoki qobiliyatning kamchiligini tuzatishi mumkin. Ko'nikmalarni umumlashtirib mohirlik ham deb ataydilar.Mohirlik ham qobiliyatning o‘zginasidir. Demak, qobiliyat ko'nikma va malakalarning paydo bo'lish jarayonida shakllanadi. Pedagogikada o'qituvchi qobiliyati - bu imkoniyatdir, uning mohirligi zaruriy darajasi faqatgina o'qitish va tarbiyalash jarayonida takomillashib boradi va yutuqlarga erishishida zamin yaratadi. Tug'ma qobiliyatlar zehn deyiladi. Iqtidor, iste’dod, daholik - insonning ijodiy faoliyati jarayonida erishiladigan qobiliyatlaming rivojlanish bosqichlari hisoblanadi.Qobiliyatlar xarakter kabi, shaxsning faqatgina ma’lum faoliyatidagina mavjud bo'lgan sifatlaridir. Psixologiyada qobiliyat - insonning kasbiy bilim, ko'nikma va malakalami qiyinchiliksiz, osonlik bilan mukammal egallashi va biror faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug'ullanishiga aytiladi. U o'qituvchining kasbiy faoliyatida ham у orqin namoyon bo'ladi.Kasbiy faoiiyatning ta’lim mazmunini belgilovchi sifatlari o'qituvchining ijodkorligida namoyon bo'ladi. Ijodkorlik - bu sifat jihatidan yangi, original va takrorlanmas biror yangilikni paydo qiluvchi faoliyatdir. Mahsuldor ijodkorlikda belgilangan har qanday muammo muvaffaqiyatli hal qilinadi; ijod 7 qilishga layoqatli bo'lgan o'qituvchilarning asosiy qismida bu jihatlar namoyon bo'ladi.Evristik ijodkorlik, jamiyatda ro'y berayotgan kasbiy faoliyatga oid yangiliklarni dadil o'zlashtirish va targ'ib qilishni anglatadi, ya’ni uning asosida g'oyalar (farazlar) hosil qilish jarayonini intensifikatsiya qilish va ularning haqiqatga yaqinligini (ehtimolligini, ishonchliligini) izchil amalga oshirish va bunda yangi holatda dadil harakat qilish qobiliyati,fikrlash jarayoni asosida tafakkurni rivojlantirish kuzatiladi. Kreativ ijodkorlikda o'qituvchi ijtimoiy ahamiyatga ega boigan yangi nazariyalami yaratadi, o'z fikrlari va takliflari bilan chiqadi, mohir va tajribali, layoqatli o'qituvchilargina bimga erishishi mumkin.Tabiiy anatomik-fiziologik layoqat nishonalari qobiliyatlaming fiziologik asosini tashkil etadi. Keyinchalik qobiliyatga aylanadigan layoqat nishonalarining majmui insonning iste ’dodi deyiladi.Insondagi bilish va layoqat nishonalari jarayonlarining yig'indisi, iste’dodining yuksak cho'qqisi - uning intellektini belgilaydi Shaxs qobiliyatining istak va qiziqishlari bilan bog’liqligi. Qobiliyat, bilim, ko’nikma, malaka va mahorat. O’quvchilar qobiliyatini diagnostika qilish, qobiliyatni tarkib toptirishga individual yondashish. Qobiliyatlarning shakllanishi va rivojlanishi. O’quvchi qobiliyatlarini rivojlantirishda o’qituvchining roli. O’qituvchining pedagogik qobiliyatlari. Pedagogik qobiliyatdan pedagogik mahorat sari. Pedagogik mahorat indikatorlari. 1. Shaxs iqtidori va qobiliyatlar diagnostikasi 2. Qobiliyatlardagi tug’ma va orttirilgan sifatlar 3. Qobiliyatlarning psixologik strukturasi 4. O’quvchi qobiliyatining o’ziga xosligi 5 .Pedagogik qobiliyat turlari 6. Qobiliyatlar va qiziqishlar diagnostikasi. Faoliyat yuzasidan layoqati va ishni muvaffaqiyatli amalga oshirish subektiv shart–sharoitini ifodalovchi individual psixik sifatlar yig‘indisidir.Muloqot qilish (kommunikativ) qobiliyati. O‘qituvchi o‘quvchilar bilan dars va darsdan tashqari jarayonlarda , sinfda ijobiy ruhiy iqlim yarata oladi. 8 Kinestetik (teri-muskul) qobiliyat. O‘qituvchining o‘z hatti harakatlarini muvofiqlashtirish qobiliyati, harakat ohangini his qilgan holda yunaltiradi, vaqtni harakat sur'ati bilan his qiladi, o‘zi uchun maishiy qulayliklarni yarata oladi , hayot marhamatlaridan rohatlanishni biladi.Qobiliyat shaxsning ham umumiy, ham maxsus rivojlanishida tezroq oldinga siljib borishini, uning ijrochilik va ijodkorlik faoliyatlarida eng yuqori natijalarga erishishini ta'minlaydi. qobiliyatli kishi mutaxassislikni tez egallay oladi va yuqori mahoratga erishadi hamda ishlab chiqarish, fan yoki madaniyatga yangilik kirita oladi. Ko‘nikmalar – o‘qituvchining kasbiy faoliyati jarayonida hosil qilingan tajriba va bilimlar asosida bajariladigan ishning mukammal usuli.Pedagogikada o‘qituvchi qobiliyati – bu imkoniyatdir, uning mohirligi zaruriy darajasi faqatgina o‘qitish va tarbiyalash jarayonida takomillashib boradi va yutuqlarga erishishida zamin yaratadi. Tug‘ma qobiliyatlar zehn deyiladi. Iqtidor, iste'dod, daholik – insonning ijodiy faoliyati jarayonida erishiladigan qobiliyatlarning rivojlanish bosqichlari hisoblanadi. qobiliyatlar xarakter kabi , shaxsning faqatgina ma'lum faoliyatidagina mavjud bo‘lgan sifatlaridir.Psixologiyada qobiliyat – insonning kasbiy bilim, ko‘nikma va malakalarni qiyinchiliksiz, osonlik bilan mukammal egallashi va biror faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug‘ullanishiga aytiladi. U o ‘ qituvchining kasbiy faoliyatida ham yorqin namoyon bo ‘ ladi . Kasbiy faoliyatning ta ' lim mazmunini belgilovchi sifatlari o ‘ qituvchining ijodkorligida namoyon bo ‘ ladi . Ijodkorlik – bu sifat jihatidan yangi , original va takrorlanmas biror yangilikni paydo qiluvchi faoliyatdir . Mahsuldor ijodkorlikda belgilangan har qanday muammo muvaffaqiyatli hal qilinadi ; ijod qilishga layoqatli bo ‘ lgan o ‘ qituvchilarning asosiy qismida bu jihatlar namoyon bo ‘ ladi . Evristik ijodkorlik , jamiyatda ro ‘ y berayotgan kasbiy faoliyatga oid yangiliklarni dadil o ‘ zlashtirish va targ ‘ ib qilishni anglatadi , ya ' ni uning asosida g ‘ oyalar ( farazlar ) hosil qilish jarayonini intensifikatsiya qilish va ularning haqiqatga yaqinligini ( yehtimolligini , ishonchliligini ) izchil amalga oshirish va bunda yangi holatda dadil harakat qilish qobiliyati , fikrlash jarayoni asosida tafakkurni rivojlantirish kuzatiladi . Kreativ ijodkorlikda o ‘ qituvchi ijtimoiy ahamiyatga ega bo ‘ lgan yangi nazariyalarni yaratadi , o ‘ z fikrlari va takliflari bilan 9 chiqadi , mohir va tajribali , layoqatli o ‘ qituvchilargina bunga erishishi mumkin . Tabiiy anatomik-fiziologik layoqat nishonalari qobiliyatlarning fiziologik asosini tashkil etadi. Keyinchalik qobiliyatga aylanadigan layoqat nishonalarining majmui insonning iste'dodi deyiladi.Insondagi bilish va layoqat nishonalari jarayonlarining yig‘indisi, iste'dodining yuksak cho‘qqisi – uning intellektini belgilaydi. “Intellekt – bu aqlan ish ko‘rish, ratsional fikrlash va hayotiy muammolarni mohirona hal qilishning global qobiliyati” (Veksler), ya'ni intellekt insonning atrof muhitga to‘liq moslasha olish qobiliyati deb qaraladi.Intellektning tarkibiy tuzilishi olimlar tomonidan quyidagicha ta'riflanadi:Biroq, kishidagi tabiiy layoqat nishonalari mukammal kasbiy faoliyatning muvaffaqiyatli olib borilishini ta'minlamaydi. Kishi o‘zidagi layoqat nishonalarini doimiy ravishda rivojlantirib borishi kerak, bu esa faqat shijoatli kasbiy faoliyat jarayonida amalga oshirilishi mumkin.Pedagogik qobiliyatlar o‘z funksiyasiga ko‘ra umumiy va maxsus turlarga bo‘linadi. Umumiy qobiliyatlar mavjud bo‘lganda o‘qituvchi o‘z pedagogik kasbiy faoliyatini mukammal egallab , mohirona olib borish bilan birga, boshqa turli xil faoliyatlar bilan ham muvaffaqiyatli shug‘ullanadi. Umumiy qobiliyatga ega bo‘lgan o‘qituvchilar ta'lim-tarbiya jarayonida har qanday qiyinchilik va ziddiyatlarni qiynalmasdan bartaraf etadilar.O‘qituvchining pedagogik qobiliyatini tahlil qilgan N.V. Kuzmina shunday yozadi: “ Ta'lim – tarbiyada ro‘y beradigan ko‘pgina kamchiliklar o‘qituvchi o‘z pedagogik qobiliyatining amaliy yunalishlarini yaxshi bilmasligi, iste'dodning o‘qituvchida yuqligi natijasida ro‘y beradi ”. Maxsus qobiliyatga ega bo‘lgan o‘qituvchilar faqat o‘zlari egallagan kasbiy yunalishlari bo‘yicha muayyan faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug‘ullanadilar. Biror faoliyatning muvaffaqiyatli, mustaqil va mukammal bajarilishini ta'minlaydigan noyob qobiliyatlar birikmasi talant deyiladi. Barcha mutaxassisliklarda bo‘lgani kabi o‘qituvchilik kasbida ham pedagogik qobiliyat – uning shaxsiy iste'dod xususiyatlarini belgilab , kasbiy faoliyat turini muvaffaqiyatli amalga oshirishda subektiv shart - sharoitlar yaratadi. Har qanday qobiliyat – shaxsga tegishli bo‘lgan murakkab tushunchadir, u faoliyatning talablariga mos xususiyatlar tizimini o‘z ichiga qamrab oladi. 10 Har qanday faoliyat ham murakkab bo‘lib, u kishiga turli-tuman talablar qo‘yadi. Agar shaxs xususiyatlari tizimi shu talablarga javob bera olsa, kishi faoliyatni muvaffaqiyat bilan amalga oshirishda o‘z qobiliyatini ko‘rsata oladi, agar xususiyatlaridan qaysi biri rivojlanmagan bo‘lsa, shaxs mehnatining muayyan turiga nisbatan kam qobiliyatli, deb xarakterlanadi. Mana shuning uchun ham qobiliyat deganda birorta xususiyatning o‘zini emas, balki inson shaxsining faoliyat talablariga javob bera oladigan va shu faoliyatda yuqori ko‘rsatkichlarga erishishni ta'minlay oladigan xususiyatlar ansambli yoki sintezini tushunish lozim.O‘qituvchi qobiliyatini o‘rganishda xususiyatlar «ansambli» iborasini biz shuning uchun ham ishlatamizki , bunda xususiyatlarning oddiygina birgalikda mavjud bo‘lishini emas, balki ularning uzviy bog‘langan bo‘lishini, muayyan tizimda o‘zaro ta'sir qilishini ko‘zda tutayapmiz. Bu tizimda xususiyatlardan biri oldingi o‘ringa chiqib, yetakchi xususiyatga ega bo‘lsa, ayni vaqtda boshqalar uchun yordamchi xususiyatlar rolini o‘ynaydi. Pedagogik–psixologiyada o‘qituvchi qobiliyatining cheklangan turlari yo’q. Pedagogik qobiliyat turlari fanning, jamiyatning rivojlanishiga qarab ko‘payib va o‘zgarib turishi mumkin. Falsafada qobiliyat uzoq vaqtgacha “o‘zgarmas irsiyat” nasldan – naslga o‘tuvchi jarayon sifatida talqin etilgan. Olimlarning uzoq yillar olib borgan ilmiy-tadqiqotlari va kuzatishlari natijasida pedagogik qobiliyatning quyidagi asosiy sifatlari ajratib ko‘rsatilgan: -O‘z kasbiga muhabbat, o‘quvchilarni seva olishi. -Mutaxassislik fanini mukammal bilishi, unga qiziqishi. -Pedagogik taktga (odob va go‘zallikka) ega bo‘lish. -Bolalar jamoasiga singib keta olish. -O‘z mehnatiga ijodiy yondashish. -Javobgarlikni his etish. 11 -Tarbiyaviy bilimlarni egallaganligi. Ta'limning pedagogik-psixologik tasnifi odatda o'qitish va psixologiya fanlari kesishmasida tekshiriladi. Ushbu tasnif shaxsning qobiliyatlarini tushunishga, ularning ta'limini rejalashtirishga va rivojlanish jarayonlarini boshqarishga yordam beradi.Ko'nikmalarni pedagogik-psixologik nuqtai nazardan tasniflash uchun odatda uchta asosiy toifa qo'llaniladi: 1.Umumiy qobiliyatlar (intellekt): Bu toifada shaxsning umumiy aql darajasi va aqliy salohiyati tekshiriladi. Bu odatda intellekt testlari yordamida baholanadi va shaxsning mavhum fikrlash, muammolarni hal qilish va o'rganish qobiliyati kabi sohalardagi qobiliyatlarini o'lchashga qaratilgan. 2.Maxsus qobiliyatlar (qobiliyatlar): Bu turkumda shaxsning ma'lum sohalardagi qobiliyatlari ta'kidlanadi. Masalan, musiqiy iste'dod, sport iste'dodi, matematik iste'dod va boshqalar kabi sohalardagi o'ziga xos qobiliyatlar ushbu toifaga kirishi mumkin. Bu qobiliyatlarni ko'pincha turli testlar yoki amaliy ishlar orqali aniqlash mumkin. 3.Ijodiy qobiliyatlar: Bu turkumda shaxsning ijodkorlik darajasi va ijodiy fikrlash qobiliyatlari baholanadi. Ijodkorlik yangi g'oyalarni yaratish, mavjud g'oyalarni qayta shakllantirish, muammolarni hal qilish va original echimlarni ishlab chiqish qobiliyatini o'z ichiga oladi. Ushbu sohada baholash odatda original echimlarni ishlab chiqarish qobiliyatiga qaratilgan.Bu tasniflar odamlarning qobiliyatlarini yaxshiroq tushunishga va shunga mos ravishda ta'lim dasturlarini shakllantirishga yordam beradi. Shunday qilib, har bir shaxs o'zining kuchli tomonlarini rivojlantirish va o'z salohiyatini maksimal darajada oshirish imkoniyatiga ega bo'lishi mumkin. 12 1.2. O'qituvchi pedagogik qobiliyatini rivojlantirish funksiyalari “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” da barkamol, erkin fikrlovchi shaxsni tarbiyalash hamda komil inson g‘oyasi - milliy va umumbashariy mohiyatga ega bo‘lgan, odamzotga xos eng yuksak ma’naviy ezgulikka undaydigan olijanob g'oya sifatida ulug‘langan. Mazkur g‘oyani yosh avlod ongiga singdirishda o'qituvchi kadrlaming roh beqiyos. Bu esa ulardan avvalo mukammal kasb qobiliyatiga ega bo'lishni, bilimi, mahorati, ilmiy nazariy va amaliy salohiyatidan oqilona foydalanishni taqozo etadi.Respublikamiz Prezidenti I. AKarimov ta’kidlaganidek:“ Biz iqtisodiy о 'nglanish, iqtisodiy tiklanish, iqtisodiy rivojlanishni m a ’naviy o'nglash, m a ’naviy poklanish,ma’naviy yuksalish harakatlari bilan tamomila uyg ‘un bo'lishni ” istayotgan sirli davrda yashayapmiz. Bu istak esa yoshlar ta’lim - tarbiyasi bilan shug‘ullanayotgan kasb egalarini yuksak kasbiy tayyorgarlikka, g ‘oyaviy -siyosiy e’tiqodga, tashkilotchilik va boshqaruvchilik malakalariga ega bo’lish lozimligini taqozo qilmoqda Chunonchi, bu hol ta’lim tizimi va kasb-hunar ta’limi muassasalar yangilanayotgan, ta’lim - tarbiyaning mazmuni,shakli, usullari, vositalari majmuiga, o‘quv - tarbiya jarayoniga o‘zbekona urf - odatlar faol kirib borayotgan bir sharoitda yuz bermoqda.Bu o'zgarishlar har bir o‘qituvchini yangicha fikrlashga, sharqona ish yuritishga,tadbirkorlikka, ishbilarmonlikka, ma’naviy - ma’rifiy ishlarning faol ishtirokchisi bo‘lishga undaydi. Shuning uchun ham bugungi kunda o‘tgan davrdagidan ko‘proq pedagogika fani oldida yangicha fikr yuritadigan 0‘qituvchi-tarbiyachini tayyorlash, uning kasbiy mahorati va 13 malakasini takomillashtirish uchun o’qitish va tarbiyalashning zamonaviy shakl, usul, vositalarini ishlab chiqish juda muhimdir. Biz yuqorida ta’kidlaganimizdek,o‘qituvchilik kasbini tanlagan har bir yigit va qiz o‘ziga shu kasbni sevishi yoki sevmasligi to‘g‘risida savol beradi. Zero masalaning yana bir muhim tomoni borki, bu bo‘lajak o’qituvchi pedagogik qobiliyatga egami yoki yo‘qmi degan muammo paydo bo‘ladi. Vaholanki har bir kasb, qobiliyat orqali egallanadi va mukammal o‘rganiladiUmumiy qobiliyatlar mavjud bo‘lganda O‘qituvchi o‘z pedagogik kasbiy faoliyatini mukammal egallab, mohirona olib borish bir-birga, boshqa turli xil faoliyatlar bilan ham muvaffaqiyatli shug‘ullanadi.Umumiy qobiliyatga ega bo‘lgan o'qituvchilar ta’lim-tarbiya jarayonida har qanday qiyinchilik va ziddiyatlarni qiynalmasdan bartaraf etadilar O‘qituvchining pedagogik qobiliyatini tahlil qilgan N.V.Kiramin shunday yozadi: “Ta’lim - tarbiyada ro'y beradigan k о ‘pgina kamchiliklar о ‘qituvchi о 'z p edagogik qobiliyatining amaliy yo‘nalishlarini yaxshi bilmasligi. iste’dodning о 'qituvchida yo‘qligi natijasida ro‘y beradi”. Maxsus qobiliyatga ega bo‘lgan o'qituvchilar faqat o'zlari egallagan: kasbiy yo'nalishlari bo‘yicha muayyan faoliyat bilan muvaffaqiyatli ish g‘ullanadilar. Biror faoiiyatning muvaffaqiyatli, mustaqil va mukammal baj a rilishini ta’minlaydigan noyob qobiliyatlar birikmasi talant deyiladi. Barcha mutaxassisliklarda bo'lgan o’qituvchilik kasbida namoyon pedagogik qobiliyat - uning shaxsiy iste’dod xususiyatlarini belgilab,kasbiy faoliyat turini muvaffaqiyatli amalga oshirishda subyektiv shart -sharoitlar yaratadi.Har qanday qobiliyat - shaxsga tegishli bo'lgan murakkab tushunchadir,u faoliyatning talablariga mos xususiyatlar tizimini o‘z ichiga qamrab oladi.Har qanday faoliyat ham murakkab bo'lib. u kishiga turli-tumantalablar qo'yadi. Agar shaxs xususiyatlari tizimi shu talablarga javob beraolsa, kishi faoliyatni muvaffaqiyat bilan amalga oshirishda o'z qobiliyatiniko'rsata oladi, agar xususiyatlaridan qaysi biri rivojlanmagan bo'lsa, shaxs mehnatining muayyan turiga nisbatan kam qobiliyatli, debxarakterlanadi. Mana shuning uchun ham qobiliyat deganda birorta xususiyatning o'zini emas, balki inson shaxsining faoliyat talablariga javob bera oladigan va shu 14 faoliyatda yuqori ko‘rsatkichlarga erishishni ta’minlay oladigan xususiyatlar ansambli yoki sentezini tushunish lozim. O'qituvchi qobiliyatini o'rganishda xususiyatlar “ansambli” iborasini biz shuning uchun ham ishlatamizki. bunda xususiyatlaming oddiygina birgalikda mavjud bo'lishini emas, balki ularning uzviy bog'langan bo'lishini, muayyan tizimda o'zaro ta’sir qilishini ko'zda tutayapmiz. Bu tizimda xususiyatlardan biri oldingi o'ringa chiqib, yetakchi xususiyatgaega bo'lsa, ayni vaqtda boshqalar uchun yordamchi xususiyatlar rolini o'ynaydi. Kishining qobiliyati juda katta ijtimoiy va shaxsiy ahamiyatga ega.Qobiliyat yuqori mehnat unumdorligini ta ’minlashga,binobarin, ijtimoy boylikning son va sifat jihatidan tez o'sishiga, jamiyat taraqqiyotigayordam beradi. Shuning uchun ham bo‘lajak о ’qituvchilarning zakovati,qobiliyatini ochish hamda ulardan o 'z o’rn ida foydalanishini o'rganibolishi zarur ekanligi haqidagi masala qat’iy talab qilinadi. O'qituvchining pedagogik mahoratni takomillashtirishida qobiliyat bilim olish va malaka hosil qilishni ta’minlaydi. Qobiliyatli kishining yuqori unumli mehnati uni moddiy hayot darajasi bilan ta’minlaydi.Ta’kidlash joizki, qobiliyatli o'qituvchiga pedagogik faoliyat va mehnat yengilroq bo'ladi va u kamroq charchaydi, chunki sevimli mehnati unga huzur-halovat bag'ishlaydi.Qobiliyat bilim, ko'nikma va malakalar mahsuli, shu bilan birga, faoliyatusullarini egallash tezligi, teranligi va mustahkamligida namoyon bo'ladi. 0’qituvchining o'quvchilar bilan muloqoti yuksak darajada muvaffaqiyatli bo‘lishi uning pedagogik qobiliyatga qanchalik ega ekanligiga bog‘liq. O'qituvchilarning faoliyati yosh avlodni ma’naviy barkamol shaxs darajasida tarbiyalashda va kasbiy bilimlarni chuqur egallagan kadrlarni tayyorlashda namoyon bo'ladi. Buning muvaffaqiyati o'qituvchilarning pedagogik qobiliyatiga bog'liq. Qobiliyat kasbiy faoliyat jarayonida sayqallanib boradi. Buning uchun o'qituvchida layoqat,zehnva qiziqish bo'lishi kerak. Zehn qobiliyatlarni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, yo’llarining tovush naychalari va tomon ustki qismining tuzilishi o’quvchida vokal qobiliyatlarning diktor, lektor bo’lish qobiliyatlarining rivojlanishi uchun zehn kurtak bo’lib xizmat qilishi mumkin. Shu narsani alohida ta’kidlash lozimki,har qanday zehn turlicha ahamiyat kasb etadi. Qobiliyatning rivojlanish uchun xizmat 15 zehnning mavjudligi muhimdir.Zehn qobiliyatlar rivojlanishining shartlaridan biridir. Biror kishi muayyan faoliyatiga nisbatan ajoyib zehnli bo’lishi mumkin, agarda sharoit bo’lmasa, mana shu zehn asosida qobiliyatlar rivojlanmay qolishi mumkin. Mustaqil Respublikamiz o’z huquqini qo’lga olgandan so’ng turli kasb egalari turli tuman yangi -yangi ixtirolar qilmoqdalar qobiliyatli bolalarimiz chet ellarda faoliyatlarini (musiqa, sport, olimpiada o’yinlari va boshqalar namoyish etib kelmoqdalar. Maktabda bola qobiliyatini rivojlamnishi bevosita o’qituvchi - tarbiyachi rahbarligida olib boriladi. O’quvchi qobiliyatini rivojlantirish uchun uning iste’dod nishonalari zehnini hisobga olish juda muhimdir. Qobiliyatning erta namoyon bo’lishi bolaning favqulotda zehnga ega ekanligini ko’rsatadi . O'qituvchining pedagogik qobiliyatini rivojlantirish funktsiyalari: • O'z-o'zini baholash: O'qituvchilar muntazam ravishda o'zlarining pedagogik qobiliyatlarini baholashlari va takomillashtirish yo'nalishlarini aniqlashlari kerak. Bu o'quvchilarning fikr-mulohazalarini to'plash, tengdoshlarning kuzatuvlarini o'tkazish va o'z-o'zini aks ettirishni o'z ichiga olishi mumkin. • Maqsad qo‘yish: O‘qituvchilar o‘zlarining pedagogik qobiliyatlarini oshirish uchun aniq va erisha oladigan maqsadlarni qo‘yishlari kerak. Ushbu maqsadlar aniq ko'nikmalar ustida ishlash va talabalarning ta'lim natijalarini yaxshilashga qaratilgan bo'lishi kerak. • Mutaxassislikni rivojlantirish: O‘qituvchilar seminarlar, konferensiyalar va onlayn kurslar orqali o‘zlarining pedagogik tajribalarini rivojlantirishlari kerak. Bu imkoniyatlar ularga o‘qitishning yangi usullari, o‘quvchilarni baholash usullari va sinfni boshqarish strategiyalari haqida bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lish imkonini beradi. • Kasbiy rivojlanish jamoalarida ishtirok etish: O'qituvchilar kasbiy rivojlanish jamoalarida ishtirok etishlari va hamkasblari bilan aloqa o'rnatishlari kerak. Bu jamoalar fikr almashish, ilg‘or tajriba almashish va o‘qituvchilarga bir-biridan o‘rganishga yordam beradi. • Talabalarning fikr-mulohazalarini olish: Talabalarning fikr-mulohazalari o‘qituvchilarning pedagogik qobiliyatlarini oshirish uchun qimmatli ma’lumotlarni 16 berishi mumkin. O'qituvchilar o'z o'quvchilaridan ularning o'qitish usullari, sinf muhiti va o'rganish imkoniyatlari haqida fikr-mulohazalarini olishlari kerak. • Tadqiqot va mulohaza: O'qituvchilar doimiy ravishda o'zlarining ta'lim amaliyotlarini tadqiq qilishlari va mulohaza yuritishlari kerak. Bu samarali o'qitish usullarining dalillarini o'rganish va o'z amaliyotini qanday yaxshilash haqida fikr yuritishni o'z ichiga olishi mumkin. • Murabbiylikni qabul qilish va berish: O‘qituvchilar tajribali hamkasblaridan maslahat olishlari va yangi o‘qituvchilarning o‘zlari murabbiylik qilishlari kerak. Bu ularga o‘z bilimlarini baham ko‘rish, bir-biridan o‘rganish va pedagogik amaliyotini takomillashtirish imkonini beradi. Bu vazifalarni bajarib, o'qituvchilar o'zlarining pedagogik qobiliyatlarini oshirishlari, o'quvchilarning bilimini yaxshilashlari va kasbiy qoniqishlarini oshirishlari mumkin. 17 1.3. Pedagogik qobiliyatning asosiy sifatlari va xususiyatlari Pedagogik-psixologiyada o'qituvchi qobiliyatining cheklangan turlari yo'q. Pedagogik qobiliyat turlari fanning, jamiyatning rivojlanishiga qarab ko'payib va o'zgarib turishi mumkin. Falsafada qobiliyat uzoq vaqtgacha "‘o’zgarmas irsiyat” nasldan - naslga o'tuvchi jarayon sifatida talqin etilgan. Olimlaming uzoq yillar olib borgan ilmiy-tadqiqotlari va kuzatishlari natijasida pedagogik qobiliyatning quyidacha asosiy sifatlari ajratib ko'rsatilgan: 1. O'z kasbiga muhabbat, o'quvchilarni seva olishi. 2. Mutaxassislik fanini mukammal bilishi, unga qiziqishi. 3. Pedagogik taktga (odob va go'zallikka) ega bo'lish. 4. Bolalar jamoasiga singib keta olish. 5. O'z mehnatiga ijodiy yondashish. 6. Javobgarlikni his etish. 7. Tarbiyaviy bilimlarni egallaganligi. O'qituvchi faoliyatidagi pedagogik qobiliyatning o'ziga xos tizimlar mavjud. Qobiliyatlar tizimi quyidagi xususiyatlari bilan farq qilinadi: -asosiy xususiy adar; -tayanch xususiyatlar; -yetakchi xususiyatlar; -yordamchi xususiyatlar. Pedagogik qobiliyatlar faqat pedagogik faoliyatning samarali bo'lishini va shart-sharoitini ifodalamasdan,balki ko'p jihatdan muvaffaqiyatli ishlashning 18 natijasi hamdir. Pedagogik qobiliyatda o'qituvchining o'zaro fikr almashuvi bilan bog'liq xususiyatlari asosiy rol o'ynaydi. Quyidagi pedagogik qobiliyatning asosiy xususiyatlari o'qituvchining yuksak pedagogik-psixologik bilimlari natijasida doimiy shaklanib boradi: Kommunikativ qobiliyat: 0‘qituvchining pedagogik jamoa va ota- onalar,mahalla ahli bilan bo'ladigan o‘zaro muloqotida, ularning ruhiy holatlarini tushunish va ularga hamdard bo'lish. muloqotga kirishishida pok ko'ngillilik. 0‘qituvchi bunda psixologik bilimlarga ega bo‘lishi,muomala madaniyatini muntazam o'zida shakllantirib borishi lozim.Perseptiv qobiliyat: tashqi olamni va muhitni sezish, idrok etish,ya’ni kuzatuvchanlik muhim rol o‘ynaydi. O'qituvchining shijoati natijasida rivojlanadi, takomillashadi. 0‘qituvchi o'quvchining psixologiyasini,psixik holatini o'ziga singdirib idrck etadi, sinf jamoasining holatiga pedagogik vaziyatiga odilona baho beradi.Empatik qobiiivat: bolalarga bo'lgan muhabbatdan kelib chiqadigan o'quvchilarning his-tuyg'usini, psixologik holatlarini qalbdan his etish,tushunish, idrok etish, ularga achinish xususiyatlaridir. Ta’lim jarayonini muqobillashtirish qobiliyati: o'qituvchi o'z bilimini o'quvchi ongi va tafakkuriga kam kuch sarflash evaziga yetkaza olishi, ta’lim va tarbiyada belgilangan muddatda maqsadga erishish qobiliyatidir.Didaktik qobiliyat: o'quvchilar bilan muloqot qilishda, pedagogikaning ta’lim va tarbiyaviy qonuniyatlarini hamda metodlarini chuqur o'zlashtirgan holda samarali dars berish qobiliyatidir. Shuningdek,dars pedagogik texnologiyalar asosida jahon andozalariga, hozirgi zamon talablariga javob berishi kerak.Tashkilotchilik qobiliyati pedagogik qobiliyatning tarkibiy qismidir.U sinf o‘quvchilarining o'qituvchi tomonidan turli jamoat ishlariga, to'garaklarga jalb qila olishida, sinf jamoasining har bir o‘quvchiga faol vaziyatni ta’minlab berishida namoyon bo'ladi. Konstruktiv qobiliyat: o'qituvchining o'quv-tarbiyaviy faoliyatni puxta rejalashtirishi asosida yuzaga keladigan kasbiy pedagogik vaziyat bosqichlarini oldindan ko'ra olishi.Bilish qobilivati. 0‘qituvchining o‘z fanini va boshqa fanlarni chuqur bilishida, o'zlashtirishi va amaliyotda namoyon etishi.Anglash (tushunish) 19 qobiliyati: o'qituvchining ziyrakligi va uddaburonligi,voqea va hodisalarni chuqur idrok etib, ularga adolatli munosabatda bo'lishi. Pedagogik qobiliyatlarning tayanch xususiyatlari kuzatuvchanlik ko'ra bilish ko'nikmasidir. Bu individual narsaning o'ziga xos tomonini,ijodiy faoliyat uchun boshlang'ich materialni ko'ra bilishi demakdir.Rassomning kuzatuvchanligi, tabiatshunos olimning kuzatuvchanligidan farq qilishi o'z-o‘zidan ravshan. Ularning kuzatuvchanligi turlichayo‘nalishda bo’lganligi sababli. har biri o‘z tafakkuri va dunyoqarashiga ega.Qobiliyatning yetakchi xususiyati ijodiy tasavvur qilishdir. Eng xususiyat faqat rassomga, matematika o‘qituvchisiga, adabiy otshunosh xos bo‘lmasdan, balki aynan barcha fan o’qituvchilariga ham tegishli. Har qanday kasb sirlarini mukammal egallash uchun qobiliyat kerak Pedagogik qobiliyat sog’lom o‘qituvchidagina shakllanadi.Biroq yuqori,o'rtacha va past darajada bo'lishi mumkin.Ushbu turli darajada qobiliyatlarda mujassamlashgan hislatlar va xususiyatlar orasida ba’zilari yordamchi rol o'ynaydi.Pedagogik qobiliyatlar tizimiga kiradigan yordamchi xususiyati va hislatlar quyidagilardan iborat:aql-idrokning muayyan turlari, hoziijavoblik, kamchiliklarga tanqidiy e’tibor. sobitqadamlik;“o'qituvchining nutqi,notiqlik san’ati, so’z boyligining teranligi;“aktyorlik xususiyati: mimika va pantomimika, xayoliy fantaziya ishlata olish, ruhiy hissiyotni jilovlay olish.pedagogik takt va pedagogik nazokatga ega bo’lish. O'qituvchining pedagogik qobiliyatining umumiy xususiyatlari: • Talabalar markazida: O‘qituvchilar talabalarning ehtiyojlari va qiziqishlarini birinchi o‘ringa qo‘yishlari kerak. • Interaktiv: O'qituvchilar talabalar bilan ijobiy va qo'llab-quvvatlovchi o'zaro munosabatlarni o'rnatishlari kerak. • Moslashuvchan: O'qituvchilar o'quvchilarning turli ta'lim uslublari va ehtiyojlariga moslashishi kerak. • Maqsadga yo'naltirilganlik: O'qituvchilar o'quv maqsadlarini belgilashlari va ularni o'z darslarida izchil amalga oshirishlari kerak. 20 • Reflektiv: O'qituvchilar doimiy ravishda o'z ta'lim amaliyotlarini aks ettirishlari va yaxshilashlari kerak. O'qituvchining pedagogik qobiliyatining o'ziga xos xususiyatlari: =Aloqa maxorati: -Og'zaki va yozma ravishda aniq va samarali muloqot qilish -Talabalarning ehtiyojlarini tushunish va shunga mos ravishda javob berish Sinfni boshqarish ko'nikmalari: • Sinfda samarali muhitni yaratish va saqlash • Talabalarning xulq-atvorini boshqarish • Dars jarayonini tashkil etish Ta'lim usullari ko'nikmalari: • O‘qitishning turli usullaridan foydalanish • Talabalarning o‘rganishini osonlashtiradigan ta’lim imkoniyatlarini yaratish • Talabalarning muvaffaqiyatini kuzatish va baholash O'z-o'zini boshqarish qobiliyatlari: • Vaqtni samarali boshqaring • Stress bilan kurashish • Kasbiy rivojlanishga intiling Texnologiyalarni integratsiyalash qobiliyatlari: • O‘qitishga texnologiyani samarali integratsiyalash • Talabalarni texnologiyadan o‘rganish vositasi sifatida foydalanishga o‘rgatish. Baholash qobiliyatlari: • Talabalarning o‘rganishini adolatli va to‘g‘ri baholash 21 • Ta'limni yaxshilash uchun baholash ma'lumotlaridan foydalanish. Jamoatchilikda ishtirok etish qobiliyatlari: • Oilalar, hamkasblar va jamiyat a'zolari bilan ijobiy munosabatlar o'rnatish. • Talabalarning maktab jamiyatiga jalb etilishini qo‘llab-quvvatlash Bu xususiyatlar samarali o'qituvchi ega bo'lishi kerak bo'lgan asosiy pedagogik qobiliyatlarni ifodalaydi. Ushbu ko'nikmalarni rivojlantirish orqali o'qituvchilar o'quvchilarning bilimini maksimal darajada oshirishi, ijobiy sinf muhitini yaratishi va ularning kasbiy qoniqishini oshirishi mumkin . 22 II.BOB.O'QITUVCHINING KOMMUNIKATIV QOBILIYATI 2.1.O'qituvchi shaxsining fikr almashuv bilan bog'liq xususiyatlari O'qituvchining kommunikativ qobiliyati.O'qituvchining kommunikativ qobiliyati o'quvchilar va boshqa manfaatdor tomonlar bilan samarali muloqot qilish qobiliyatidir. Bunga og'zaki, og'zaki bo'lmagan va yozma muloqot qobiliyatlari kiradi.O'qituvchining kommunikativ ko'nikmalarining ahamiyati.Kommunikativ qobiliyat o'qituvchilarga quyidagilarga imkon beradi: • Talabalar bilan ijobiy munosabatlar o'rnatish va qo'llab-quvvatlash • Axborotni aniq va tushunarli tarzda yetkazing • Talabalarning o‘rganishini osonlashtiring • Talabalarning ishtirokini rag'batlantirish • Talabalarning bilimini baholash O'qituvchi bilan samarali muloqot qilish uchun maslahatlar • Aniq va qisqa bo'ling: ma'lumotni aniq va tushunarli tarzda yetkazing. • Talabalarga yo‘naltirilgan bo‘ling: muloqotingizni talabalarning ehtiyojlari va qiziqishlariga moslashtiring. • Faol tinglashdan foydalaning: talabalarni tinglang va tushunganingizni aks ettiring. 23 • Ijobiy va qo'llab-quvvatlovchi ohangdan foydalaning: talabalar bilan ijobiy munosabat o'rnating. • Og'zaki bo'lmagan signallarga e'tibor bering: xabarlaringizni etkazishda tana tili, yuz ifodasi va ovoz ohangi muhim ahamiyatga ega. • Ko‘rgazmali qurollardan foydalaning: Axborotni taqdim etish uchun slaydlar, diagrammalar va videolar kabi ko‘rgazmali qo‘llanmalardan foydalaning. • Turli xil ta'lim uslublariga rioya qiling: Ba'zi talabalar og'zaki ko'rsatmalarni afzal ko'rishadi, boshqalari esa yozma ko'rsatmalarni afzal ko'rishlari mumkin. • Fikr-mulohaza bildiring va qabul qiling: Talabalardan fikr-mulohaza oling va undan o‘zingizning muloqot qobiliyatingizni yaxshilash uchun foydalaning. O'qituvchilar bilan muloqot turlari O'qituvchilar foydalanadigan turli xil muloqot turlari mavjud: • Og'zaki muloqot: Talabalar bilan yuzma-yuz suhbatlar, muhokamalar va taqdimotlar. • Og'zaki bo'lmagan muloqot: Tana tili, yuz ifodalari va ko'z bilan aloqa qilish. • Yozma muloqot: Dars rejalari, topshiriqlar va elektron pochta xabarlari. • Raqamli aloqa: Onlayn platformalar, ijtimoiy media va ta limni boshqarishʼ tizimlari orqali muloqot. O'qituvchilar talabalar va boshqa manfaatdor tomonlar bilan samarali muloqot qilish uchun ushbu muloqot turlarining barchasidan foydalanishlari kerak. O‘qituvchi faoliyatida tarbiyalanuvchilar bilan pedagogik aloqalarning uzluksizligi tarbiyaning asosiy qonuniyatlaridan biridir. 0‘quvchilar bilan ta’lim- tarbiyaviy jarayonda ijobiy aloqalar o‘rnatish, ijobiy iqlim yarata olish, o‘ziga ishontira olish va jalb qilish - o‘qituvchi kommunikativ qobiliyatining asosiy mohiyati bo'lib, bunda bevosita o‘qituvchi bilan bog‘liq bo‘lgan minglarcha ruhiy jarayonlar, ma’lum bir qolipdan chiqishi mumkin bo'lmagan muomala turlari va 24 shartlari mavjud.Tarbiyaning samaradorligi, pirovard natijada o‘quvchilar bilan aloqa o‘rnatishning shakl va uslublariga qat’iy rioya qilgan holda amalga oshirilishi bilan belgilanadi. Asosiy maqsad, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatida majburiy itoatkorlik oqmini ongli intizom egallashi,o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat.0‘qituvchi tarbiya usullari tizimini belgilab olgandan keyin bir qator aloqa o‘rnatish vazifalarini rejalashtirishi kerak. Albatta, bu nihoyatda qiyin jarayon, zero tarbiyaning har bir usuli, tarkibiy qismi va tashkil etuvchi usullari muomala orqali aloqa o‘rnatishning samaradorligiga bog‘liq.Ushbu jarayon bevosita о ‘qituvchining fikr almashuvi (refleksiya) bilan bog‘liq xususiyatlariga, o'quvchi ruhiy holatini fikr tezligi bilan uqib olish san’atiga va pedagogik ta’sir ko‘rsatishning turi usullarini bir-biri bilan o‘zaro aloqadorlikda qo‘llay bilishiga taalluqli bo‘Iib,ular uzluksiz shakllanadi. О ‘qituvchining fikr almashuvi bilan bog‘liq kommunikativ qobiliyatini shakllantiruvchi asosiy xususiyatlari o‘quvchi ongiga qaratilgan faoliyat bo’lib, nihoyatda murakkab jarayonda takomillashadi.O‘zaro fikr almashish omillari bilan bevosita bog'liq bo’lgan kommunikativ qobiliyatning quyidagi yo'nalishlari mavjud: - o'quvchilarni ishontirish; - o‘quvchilar ongiga ta’sir etish; - o'zgalarga taqlid qilish. O'quvchilarni ishontirish tarbiyalanuvchining ongiga qaratilgan bo'lib, o'qituvchi fikr-mulohazalarini ta’sirchan nutq orqali o'quvchining bilimlar tizimiga, dunyoqarashiga, xulq-atvoriga, xatti-harakatiga ta’sir etadi va uni qisman о 'zgartiradi. Ishontirish о ‘qituvchining kasb faoliyatiga taalluqli bo'lgan murakkab faoliyatida asosiy ta’sir ko'rsatish vositasi bo'lib, ta’lim-tarbiya jarayonida ishlatiladigan usullardan biri hisoblanadi. O'quvchi ongiga ta’sir ko'rsatish bilan bog'liq bo'lgan ishontirish usuli o‘qituvchidan bahs, munozara asosida dalillar keltirishni, isbot va mantiqqa tayanishni talab qiladi. Ayniqsa, o‘qituvchi bilan o‘quvchilar orasida o'rganilayotgan mavzuga taalluqli muqobillik 25 mavjud bo'lganda, tanqid va fikrlar kurashiga tayanilganda samarali bo'ladi.Ishontirish tarbiyalanuvchining ongiga qaratilgan ekan,o'qituvchining his-tuyg‘usi, nutqi va ishontira olish san’ati bunda muhim ahamiyatga ega. U pedagogik ta’sir ko'rsatish usuli sifatida darslarda yangi mavzuni tushuntirishda, o'quv-tarbiyaviy soatlarda, turli uchrashuvlar va ijodiy suhbatlarda munozaralar shaklida qo'llaniladi. Tarbiyaviy tadbirlarda ishontirish usuli sinf jamoasi bilan hamda alohida o'quvchi bilan individual suhbatlar o'tkazish, siyosiy mavzulardagi darslarda keng qo'llaniladi. Ishontirish usuli yordamida o'quvchilarning dunyoqarashi shakllantiriladi. Bu ayniqsa o'quvchi ongini begona mafkuraviy g'oyalardan himoya qilishda muhim ahamiyatga ega, ishontirish asosida o'quvchiga ideal va mustaqil fikrlar qayta quriladi, ularni ba’zi psixik ta’sirlar tufayli sodir bo’ladigan tushkunlik holatidan asraydi, ularda erkinlikni hamda mustaqil fikrlash qobiliyatini o‘stiradi, o'ziga va kelajagiga ishonch uyg'otadi, o'z-o'zini tarbiyalashda, mustahkam irodani shakllantirishga undaydi.O'quvchilar ongiga ta’sir o'zaro fikr almashish jarayonida shakllanadigan murakkab psixologik xususiyat bo'lib, o'qituvchi k от munikativ qobiliyatining universal omili hisoblanadi. О 'qituvchilarning o'zaro suhbati va faoliyati jarayonida tarbiyalanuvchi ongiga ta’sir etishning o 'ziga xos xususiyati shundan iboratki, и o'quvchilarning psixikasi va xulq-atvoriga sezilarsiz ravishda ta’sir ko'rsatadi. Ta’sir o'quvchilar ongiga, psixikasiga nazoratsiz kirib borishi bilan alohida ahamiyatga ega, o‘quvchilarning ijodiy faoliyatida, xatti- harakatlarida,intilishlarida yo'1- уо 'riqlar k о 'rsatish tarzida amalga oshiriladi. Ongga ta’sir shunday bir psixik jarayonki, o'quvchilar 0‘qituvchining yoki biror shaxsning ta’siri ostida, o‘z ongining yetarli nazoratisiz voqelikni idrok etadi. Agar o‘qituvchi bunda pedagogik mahoratga psixologik tajriba va bilimlarga ega bo'lmasa, o'quvchilar ongiga ta’sir qila olmaydi, natijada ta’lim-tarbiya jarayoni ijobiy natijalar bermaydi. O‘qituvchi o‘quvchilarning hurmat-e’tiboriga sazovor bo’la olmaydiO‘qituvchi o‘z tarbiyalanuvchilari ongini tashqi muhitning salbiy ta’sirlaridan,sinf jamoasi norasmiy yetakchilarining turli yashirin buzg'unchi 26 g'oyalaridan himoya qilishga mas’ul shaxsdir. O‘quvchi ongiga ta’sir o‘tkazishda o‘qituvchi yetakchilikni o‘z qo’liga kiritishi uchun; — o‘quvchilarning salbiy xatti-harakatlari tufayli sodir bo‘ladigar emotsional his- tuyg‘ularga berilmasligi; — har bir o'quvchining psixologik va ruhiy holatini puxta o‘rganmasdan uning ongiga tarbiyaviy ta'sir o'tkazishga harakat qilmasligi; — har bir o'quvchiga alohida shaxs sifatida hurmat e’tibor bilan munosabatda bo‘lishi; — sinf jamoasining norasmiy yetakchisini sezdirmasdan aniqlat olishi va uning xatti-harakatidan doimo ogoh bo'lishi; — pedagogik mahoratning muhim jihatlarini uzluksiz o‘zida takomillashtirib borishi; — o'ylanmay aytilgan har bir so'z, noo'rin fikr-mulohazaning oqibatini hech qachon tuzatib bo'lmasligini o'qituvchi doimo his etishi lozim.Shuni alohida ta’kidlash lozimki, hozirgi kunda axborot texnologiyalan maydonining nihoyatda kengligi tufayli o‘quvchilar ongi tarbiyaga salbiy ta’sir o‘tkazuvchi g‘oya va mafkuralar bilan band bo‘lish:tabiiy hol o‘qituvchilar yosh avlodni tarbiyalashda ongga ta’sir qilishning keng imkoniyatlarini o‘z o‘mida qo'llay olsalar, o'quvchilai ongini turli keraksiz g‘oyalar va mafkuralardan himoya qila oladilar Shuni unutmaslik kerakki, o'quvchilar o'zlarining yosh xususiyatlari va psixologik ta’sirga moyilligi tufayli har qanday ta’sirga nihoyatd beriluvchan bo'ladilar. Taqlid qilish shaxsning psixologik xususiyati bo'lib, o'zi sevganbiror inson harakatiga, namunasiga,ibratiga amal qilishidir. О 'quvchi о 'zi uchun ideal deb bilgan kishining xulq-atvor namunalariga ongsiz ravishda taqlid qiladi.O ‘quvchilar o‘zgalar xulq-atvoridan andoza olib,taqlid qilish yo'li bilan ulardan o'zining muhitida foydalanadi.Taqlid qilishning o'ziga xos xususiyati shundan iboratki, o'quvchilar o'z xatti-harakativa muomalasi jarayonida o'zi ko'rgan, kattalar bajargan harakatlarni takrorlashga intiladi.Taqlid qilishning yana bir xususiyati o'quvchi badiiy asarlarda o'qigan, kinofilmlarda ko'rgan sevimli idealidagi qahramon obraziga, xarakteriga, jasoratiga, imo-ishora, nutq, kiyinish 27 uslublariga beixtiyor taqlid qiladi, o'z faoliyatida takrorlaydi.Beixtiyor taqlid qilish o'quvchi shaxsi shakllanishining ilk bosqichlaridamuhim ahamiyatga ega. O'quvchi taqlid qilish yo'li bilan nutqni,buyumlami, turli harakatlarni o'rganadi, xulq-atvori shakllanadi, ruhiyatidagi ushbu jarayon asta-sekin va ko'r-ko'rona davom etadi. O'qituvchi kommunikativ qobiliyati bilan pedagogik faoliyat olib borish jarayonida o'zaro fikr almashish yo'li bilan ta’sir ko'rsatishning ko'rib chiqilgan asosiy turlari - o'quvchini ishontirish, o'quvchi ongiga ta’sir etish, taqlid qilish - bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lgan psixologik xususiyatlardir va ayni vaqtda, o'ziga xos farqlarga ega. Ishontirish va ongga ta’siming o'zaro bog'liqligi shundan iboratki, biz ta’sir ko'rsatish usulining unisidan ham, bunisidan ham foydalanganda ko'pincha notiqlik san’atini namoyish etamiz. O'qituvchining so'z boyligi va notiqlik malakasi ishontirish va o'quvchi ongiga ta’sir etishningmuhim manbalaridir.Fikr almashish bilan bog'liq o'qituvchi shaxsining xususiyatlari quyidagilardan iborat: • Ochiq fikrli: O'qituvchilar yangi g'oyalar va istiqbollarga ochiq bo'lishi va ularni ko'rib chiqishga tayyor bo'lishi kerak. • Hurmatli: O'qituvchilar boshqalarning fikrini hurmat qilishlari va har xil qarashlarga ega bo'lsalar ham, ularga hurmat bilan munosabatda bo'lishlari kerak. • Tanqidiy: O'qituvchilar boshqalarning g'oyalarini tanqidiy baholay olishlari va ularning asosliligi va ahamiyatiga shubha qilishlari kerak. • Kommunikativ: O‘qituvchilar o‘z fikrlarini aniq va samarali ifoda eta olishi hamda boshqalarning fikrlarini faol tinglay olishlari kerak. • Empatik: O'qituvchilar boshqalarning nuqtai nazarini tushuna olishi va o'z kontekstida ularning g'oyalarini baholay olishi kerak. Bu xususiyatlar o'qituvchilarga talabalar, hamkasblar va ota-onalar bilan samarali fikr almashishga yordam beradi. Ushbu xususiyatlarni rivojlantirish orqali o'qituvchilar: • Talabalarni o‘z fikrlarini bildirish va muhokamalarda qatnashishga undash. • Hamkasblar bilan fikr almashish va turli nuqtai nazarlarni baham ko'rish. 28 • Ota-onalar bilan farzandlarining ta'lim olishi haqida hurmatli va konstruktiv suhbatlar o'tkazing. • Fikr almashishni rag'batlantiradigan sinf muhitini yarating. • Boshqalar fikriga ochiq bo'ling va o'z qarashlaringizni qayta baholashga tayyor bo'ling. Fikr almashishning ushbu xususiyatlarini rivojlantirish orqali o'qituvchilar o'rganish va o'sish uchun ijobiy muhit yaratishi va o'z o'quvchilariga tanqidiy fikrlaydigan va samarali muloqotchilar bo'lishga yordam berishi mumkin. 2.2. Pedagogik ta’sir ko'rsatish - kommunikativ qobiliyatning asosiy usuli sifatida O'zbekiston Respublikasida ijtimoiy-siyosiy mustaqillik qo'lga kiritilgach, hayotning barcha sohalarida, shu jumladan, ta’lim sohasida ham tub islohotlar olib borilib ulkan o'zgarishlar ro‘y bermoqda.Islohotlar respublikaning rivojlanish va taraqqiyot yo'li deb e’tirof etilgan demokratik,insonparvar, huquqiv jamiyatni barpo etish uchun xizmat qiladi.Demokratik, insonparvar, huquqiy jamiyatni barpo etish vazifasi o'sib kelayotgan yosh avlod zimmasiga yuklanadi. O'zbekiston Respublikasining“Ta’lim to'g'risida”gi Qonuni, 1 “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”hamda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovmng nutqlari va qator asarlarida ta’lim va tarbiya O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqivoti sohasida ustuvor deb e’lon qilinib, uning maqsad va vazifalari belgilab berilgan.Pedagogik ta’sir ko‘rsatish O‘qituvchining muhim kommunikativ qobilivatlaridan biri bo'lib, avvalo.o'qituvchining tashqi qiyofasini ifodalovchi madaniyati, munosabatga kirishishi va nutq madaniyati asosida o'quvchilar bilan 1 Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2020-yil 7-avgustda ma’qullangan 29 muntazam tarbiyaviy faoliyat olib borish jarayonida namoyon bo‘ladi.Pedagogik ta’sir ko‘rsatish - tarbiyalanuvchiga ongli intizom va mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilish, tarbiyani ma’lum bir maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun shaxsga muntazam va tizimli ta’sir ko’rsatish, jamiyatning ijtimoiy-tarixiy tajribalariga yondashib shaxsni har tomonlama kamol toptirish, uning xulq-atvori va dunyoqarashini takomillashtirish, yosh avlodni muayyan maqsad asosida tarbiyalash, ijtimoiy ong va xulq-atvorni xalqimizning boy mafkuralari asosida shakllantirishga yo'naltirilgan faoliyat jarayonidir. Pedagogik ta’sir ko'rsatish asosida tarbiyalanuvchining ongi shakllanadi, ma’naviy boyligi va his-tuyg’ulari rivojlanadi, unda ijtimoiy hayot uchun zarur bo'lgan ijtimoiy aloqalarni tashkil etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil bo’ladi. Pedagogik ta’sir ko'rsatish bilan jamiyatning shaxsga qo’yadigan axloqiy talablariga muvofiq keladigan xulqiy malaka va odatlari hosil qilinadi. Bunga erishish uchun o'quvchining ongi, hissiyoti va irodasigata’sir etib boriladi. Agar bularning birortasi e’tibordan chetda qolsa, o’qituvchining ta’lim va tarbiyaviy maqsadlarga erishishi qiyinlashadi. Tarbiya jarayoniga o'qituvchi rahbarlik qiladi. U o'quvchilar faoliyatini begilaydi,ularning pedagogik jarayonda ishtirok etishlari uchun shar-sharoitlar yaratadi.Pedagogik ta’sir ko'rsatish mazmunida tarbiya mohiyati ifodalangan bo'lib, uning mazmuni mamlakatning ijtimoiy maqsadlaridan kelib chiqib asoslanadi. Tarbiya mohiyati turli davrlarda har xil ifodalangan bo’lsa ham, ammo yo’naltiruvchanlik xususiyatiga ko'ra bir-biriga o’xshash g'oyalarni ifodalaydi. Zero,har bir xalqning taraqqiy etishi, davlatlarning qudratli bo’lishi avlodlar tarbiyasiga ko'p jihatdan bog’liiqligi qadimdan o’z isbotini topgan.Har qanday ijtimoiy jamiyatda yosh avlod tarbiyasi muayyan maqsad asosida tashkil etiladi. Tarbiyaning maqsadi ijtimoiy jamiyat taraqqiyoti, uning rivojlanish yo‘nalishi, ijtimoiy munosabatlar mazmunidan kelib chiqib belgilanadi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida tashkil etilayotgan tarbiyaning asosiy maqsadi komil insonni tarbiyalab kamolotga yetkazishdan iborat.Pedagogik ta’sir ko‘rsatishning asosiy tarbiyaviy usullari hayotdan,millatning yashash tarzidan, milliy an’ana va urf-odatlardan kelib chiqib tanlanadi. Ular o‘quvchilar tarbiyasini 30 pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq tarzda tashkil etish nuqtai nazaridan tanlab oladi.Pedagogik ta’sir ko‘rsatish o‘quvchilaming ijtimoiy foydali mehnat faoliyatini pedagogik jihatdan ma’lum bir maqsadga muvofiq tarzda tashkil etish uchun foydalaniladigan vositalar tizimidan iborat. Ushbu vositalar tarbiyalanuvchi shaxsiga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilaming xulq-atvorini shakllantiradi.Ta’lim va tarbiya jarayonida o‘qituvchi tomonidan pedagogik ta’sir ko‘rsatishning asosiy usullari: talab, istiqbol, rag‘batlantirish va jazolash,jamoatchilik fikri. Talab - ta’lim va tarbiya jarayonida o‘qituvchining tarbiyalanuvchiga nisbatan shaxsiy munosabatlarida namoyon bo‘ladi. O’quvchining u yoki bu xatti-harakati o‘qituvchi nazoratida bo‘lib, ijobiy jihatlari rag‘batlantirib boriladi yoki, aksincha, nojo‘ya xatti-harakati to‘xtatib qo‘yiladi. Istiqbol - ta’sirchan pedagogik usul bo‘lib, o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritishni, ma’lum bir maqsadga, orzuga erkin intilish hissini takomillashtiradi.Bu maqsadlar ularning shaxsiy intilishlarida, qiziqish va muddaolarida namoyon bo‘ladi. Ushbu usul maktab o‘quvchilarini shaxs sifatida eng muhim insoniy fazilatlaridan biri bo‘lgan maqsadga intiluvchanlikni rivojlandradi. Rag’batlantirish va jazolash - tarbiyaviy ta'sirning eng an’anaviy usuli bo'lib, o‘quvchilar xulq- atvoriga ijobiy ta’sir etishdan iborat. Yaxshi xulq, foydali mehnat va xatti-harakat, axloqiy hislat, topshiriqlarning so‘zsiz bajarilishi uchun o'quvchi rag‘batlantiriladi. Nomaqbul xattiharakat,tartib buzarlik, o‘z burchini bajarmaslik jazolash orqali bartaraf etiladi. Ushbu usul axloqiy ta’sir ko‘rsatishni ta’minlaydi, uni qo’llash jarayonida o‘qituvchidan nihoyatda ehtiyotkorlik, sezgirlik va hushyorlik talab etiladi. Jamoatchilik fikri - tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatishning eng muhim usuli bo‘lib, o'quvchilarning ijtimoiy foydali faoliyatini bajarilish natijalariga qarab muntazam rag‘batlantirib borishda namoyon bo'ladi.Jamoaning tarbiyaviy vazifalarini ma’lum bir yo‘nalishda amalga oshirilishini ta’minlaydi,o'quvchilarning bir-birlariga do'stona munosabatini shaklantiradi. Pedagogik ta’sir ko'rsatish usullaridan samarali foydalanishning eng muhim sharti o'qituvchining insonparvarlik nuqtai nazaridan yondashishini talab etadi. Ushbu usullar kasbiy mas’uliyatni his etadigan yagona intilishga qaratilgan jonli 31 kishilarning jonli munosabatidir. Pedagog ta’sir qilish o'quvchilar psixikasining anglanmaydigan sohasiga qaratilgan bo'lib, tarbiyachi bilan tarbiyalanuvchilaming yaqindan aloqada bo'lishini, ularning o'zaro bir-birlariga ishonishini, o'zaro tushunishini ta’sir qilish mazmuni, shaxsning bir butun holatiga amaliy ta’sir qilishi nazarda tutadi. Shunday qilib, ta’sir qilish ta’lim-tarbiya samaradorligi hozirgi zamon talablari darajasida takomillashtirib borishda yo'l-yo'l yaratib, o'quvchilarning faolligini rag'batlantiradi.O'qituvchi tarbiyalanuvchilaming o'zaro tarbiyaviy ta’sirga ega ekanliklarini, ularning o'zaro kommunikativ munosabatlari hamda faoliyat o'rtasidagi bog'lanishning mavjudligi, uning samaradoriigini belgilashi unutmasligi shart. O'qituvchi sinf jamoasiga va alohida tarbiyalanuvchi pedagogik ta’sir ko'rsatishida muvaffaqiyatlarga erishishi uchun, o'quchilar orasida o'zaro pedagogik munosabatlar tizimini oqilona rejalashtirishi va psixologik muhitni ijobiy tomonga o'zgartirishi lozim. To'g‘ri tashkil etilgan va har jihatdan mukammal bo'lgan, yosh avlodning qalbi ongini asrashga, ularni milliy va umumbashariy qadriyatlar ruhida tarbiylashga qaratilgan pedagogik munosabatlar tizimini tashkil etish uchun o'qituvchi har bir o'quvchi ruhiyatini chuqur bilib olishi, ularning ichki imkoniyatlaridan xabardor bo'lishi, axborot berishi, fikr almashishi, ular qayg'usini, tuyg'ularini tushunishi va hamdard bo'lishi zarur. Pedagogik munosbatda muvaffaqiyatlarga erishish uchun o'qituvchi: • o'quvchilar bilan bo'lajak munosabatni modellashtira olishi; • munosabatda bo'ladigan sinf jamoasi xususiyatlarini oldinda bilishi; • bevosita samimiy va hamjihatlikka asoslangan munosabat o'rnatish • munosabatda ustunlikka ega bo'lib, uni demokratik talablar asosini oqilona boshqarish; • munosabatning ijobiy va salbiy jihatlarini uzluksiz tahlil etib borish lozim. O‘qituvchi tarbiyachi sifatida tarbiyalanuvchi o'quvchilarni o‘zi uchun hamisha tarbiya obyekti deb hisoblashi kerak. Biroq tarbiyalanuvchi o‘qituvchi- tarbiyachi bilan erkin va ongli munosabatda bo'lishga erishsagina, tarbiyaviy 32 munosabatlar samarali xarakter kasb etadi.Tarbiyaviy faoliyatning kommunikativ munosabatlar jarayonida o‘ziga xos qator qoidalari ham mavjud bo'lib, O‘qituvchi o'quvchilarga pedagogic ta’sir ko‘rsatishda ushbu qoidalarni mukammal bilishi lozim O‘QUVCHILARGA PEDAGOGIK TA’SIR KO‘RSATISHGA O’QITUVCHI AMAL QILADIGAN QOIDALAR -tarbiyaning aniq bir maqsadga qaratilganligi - tarbiyaning hayotiy faoliyat bilan bog‘liq hodisa ekanligi - shaxsni jamoada tarbiyalanishida o‘ziga xos xususiyatiarini e’tiborga olishga -tarbiyalanuvchi shaxsga nisbatan talabchan bo'lish va uning shaxsini hurmat qilish - tarbiyalanuvchining yosh va o'ziga xos xususiyatlarini hisobga - tarbiyaviy ishlamning izchilligi va muntazam olib borilishini ta'minlash Pedagogik ta'sir: kommunikativ ko'nikmalarning asosiy usuli sifatida Pedagogik ta’sir o‘quvchilarning bilim olishi va rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish jarayonidir. Kommunikativ qobiliyatlar pedagogik ta'sirning asosiy usuli bo'lib, o'qituvchilarga talabalar bilan samarali bog'lanish, bilimlarni uzatish va o'rganishni osonlashtirish imkonini beradi.O'qituvchilarning muloqot qilish qobiliyati o'quvchilarning o'rganishiga bir necha jihatdan ta'sir qilishi mumkin: • O'zaro munosabatlarni o'rnatish: O'qituvchilar ijobiy va hurmatli munosabatlar o'rnatish uchun samarali muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Bu munosabatlar o‘quvchilarda ishonch tuyg‘usini rivojlantirishga, tavakkal qilishga tayyor bo‘lishga va o‘rganishga ochiq bo‘lishga yordam beradi. • Axborot uzatish: O'qituvchilar ma'lumotni aniq va tushunarli tarzda etkazish uchun muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Shunday qilib, talabalar yangi tushunchalarni osonroq tushunishlari va ularni o'z ta'limlarida qo'llashlari mumkin. • Ta'limni osonlashtirish: O'qituvchilar o'quvchilarning o'rganishini osonlashtirish uchun turli xil muloqot usullaridan foydalanishlari mumkin. Masalan, savollar berish, munozaralarni boshlash va fikr-mulohazalarni bildirish 33 orqali ular o‘quvchilarni fikrlashga, tushunchalarini yaxshilashga va ma’lumotlarni chuqurroq qayta ishlashga undashi mumkin. • Talabalarning ishtirokini rag'batlantirish: O'qituvchilar talabalar ishtirokini rag'batlantirish uchun muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Ular savollar berish, o‘z fikrlarini baham ko‘rish va munozaralarda qatnashishga undash orqali o‘quvchilarning darsda faol ishtirok etishini ta’minlashi mumkin. • Talabalarning o‘rganishini baholash: O‘qituvchilar o‘quvchilarning o‘rganishini baholash uchun muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Talabalar bilan suhbat o'tkazish, savollar berish va fikr-mulohazalarni bildirish orqali o'qituvchilar o'quvchilarning tushunish darajasini baholashlari va shunga mos ravishda o'qitish usullarini o'zgartirishlari mumkin. Umuman olganda, muloqot qobiliyatlari pedagogik ta'sir jarayonida hayotiy ahamiyatga ega. Og'zaki, og'zaki bo'lmagan va yozma muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish orqali o'qituvchilar talabalar bilan samarali aloqada bo'lishlari, ma'lumotlarni etkazishlari, o'rganishni osonlashtirishlari, talabalar ishtirokini rag'batlantirishlari va o'quvchilarning o'rganishlarini baholashlari mumkin. 34 2.3. Pedagogik ta’sir ko'rsatish - kommunikativ qobiliyatning asosiy usuli sifatida So'z bilan og'zaki ta’sir o'tkazish o'qituvchining madaniy saviyasida va o'quvchi muloqotida muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki insonning“aql-zakovati, fikr-tuyg'ulari, bilimi va madaniyat saviyasi, tafakkuri ma’lum darajada so'zda ifoda etiladi. Muomala madaniyatida so'z aqldan kuch,tildan ixtiyor oladi” (Aziz Yunusov). So‘z bilan og'zaki ta’sir o'tkazishni amalda o'z pedagogik faoliyatida qo‘llovchi O‘qituvchi o‘z hissiyotlari ijodiy ta’sirlanishini boshqarish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi va o‘z his tuyg‘ularini faqat ta’lim-tarbiyaviy maqsadni amalga oshirish uchun ifodalashi hamda o‘quvchi qalbini noo'rin so‘zlar bilan jarohatlab qo‘ymaslig so‘zlami aniq ifodalashda pedagogik takt normalaridan chiqib ketmasli lozim. So‘z qudrati haqida R.Dekartning quyidagi fikrlari o'qituvchilar^ham bevosita taalluqlidir: “So‘zlarning та ’nolarini, qudratini odamlar aniq ijodalab tushuntirib bering, shunda siz insoniyat olamini barcha 35 Anglashilmovchiliklarning yarmidan xalos qilgan bo'lasiz 2 ". Bunda o‘qituvchining shirinsuxanligi mujassamlashgan notiqlik san’ati hamda aktyorlik qobiliyatini namoyon qila olishini alohida e’tirof etish kerak. О ‘qituvchi aktyordek tayyor tekstni yod olmaydi, biroq unga takrorlanmas vaziyatda ijod qiladi. So‘z bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazish o‘qituvchidan fikrlami, pedagogik qobiliyat texnikasini, ijodkorlik talab qiladi.O‘qituvchining imo-ishoralari va yuz harakatlari so‘z bilan og'zaki ta’sir qilishni kuchaytiradi. Yuz harakatlari va imo-ishoralar nutq( ovozning baland-pastligi bilan mos kelishi kerak. Ogohlantiruvchi,so‘zlar , notiqlik san’ati asosida ta’sir etish, vazifani ijro etishga undovchi buyruqlar, ta’qiqlangan iboralarni ishlatmaslik, hazil orqali fikrini anglatish, о ‘quvchining erkin mulohazalarini та 'qullash yoki nojo‘ya harakatlari uchun ayblash so'zning og'zaki ta’sir etuvchi komponentlaridir. So‘z bilan imo-ishoraning va yuz harakatlarining birligi ma’lum qilinayotgan axborot hajmdorligi va ta’sirchanligini kuchaytirishi lozim.Har qanday sharoitda o‘qituvchi o'quvchilar bilan sinfda uchrashishimaxsus hozirlik ko‘rishi lozim. O'qituvchining sinf jamoasi bilan bo‘lg‘usi muloqotga tayyorgarlikka doir ibratli misol F.Samuylenkovning “Masterstvo, pedagogicheskiy takt - eto avtoritet uchitelya” (“O'qituvchining mahorati va takti uning obro‘sidir”) kitobida keltiriladi: “Men VIII “B ” sinfga kirishg a otlanayotgan vaqtimda о 'qituvchilar xonasidayoq yuzimdagi tabassum,quvaman. Sinfga kirishdan oldin ongli ravishda bir lahza to ‘xtab о 'zim,to 'g'rilab olaman, o'zimga jiddiy, deyarli ifodasiz tus beraman.O'quvchilar bilan kam, ju d a aniq, keskin gaplashaman. Hech qanxk hazilga y o 'l qo'ymayman. Dars berayotgan vaqtimda o'tirmayman,bolalar bilan rasman xushmuomalada bo'laman. Bunday marom,saqlash menga oson emas, lekin shunga о 'rganganman, chunki hozircha bu sinfda o'zimni boshqacha tutishim mumkin emas: sinf tez t a’sirlanuvchan,tezda “qirg'oqdan chiqib ketadi va yana qaytib oqimga tushishi qiyin ". Olimning bu mulohazalari hozirgi kunda ham 2 Rene Dekart (1596-1650yy.) - fransuz faylasufi, matematik va tabiatshunos olim. Asarlari: «Metod haqida mulohazalar», «Metfizik iikr-mul ohazalar », «Dastlabki falsafa», «Aqlni boshqarish qoidalari». Ta’limoti: U matematika (analitik geomet- riya), tabiatshunoslik sohasida bir qancha kashfiyotlar qilgan 36 o‘z qudratini yo'qotgan emas. U о ‘qituvchining deyarli har bir harakatda jiddiy fikr yuritishga undaydi. Darhaqiqat, o‘qituvchining har qanday hazily yoki bachkana qilig‘i darhol teskari reaksiya berishi mumkin. Hatto yengil hazilga ham sinf o'quvchilari qizg‘in javob beradi, ularning fikrini qaytadan “jamlab” diqqatini jalb etish va ish kayfiyatini yaratish keyin juda qiyin bo'lishi mumkin.So‘z bilan og'zaki ta’sir qilishda o'qituvchi nutqi nihoyatda muxtasar,ravon va muloyim bo'lishi, intonatsiyalar o'z ormda ishlatilishi kerak. So‘z bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazish qudrati Sharq xalqlarida azaldan ma’lum bo'lgan. Chunki, о ‘qituvchining “ Ma’noli va bejirim gapirib bilishi,nutq daryosidagi maqbul va nomaqbul tn'lqinlarni ilg'ay olishi,so'zning orqa-o'ngini, munosib о ‘nimini farqlay bilishi, nutqiy fahmu - farosat, tahrli so 'z odobi kabi fa zila tla r Turonda inson umumiy axloqining,ma ’naviy rasoligining tayanch ustunlaridan sanalgan”, deb ta’kidlaydi tilshunos olim N. Mahmudov. Hozirgi davrda o‘qituvchi faoliyatida uchraydigan kommunikativ munosabatlarda so'z bilan og‘zaki ta’sir etish nihoyatda xilma xil bo'lib,bevosita pedagogik ta’sir ko'rsatishning nisbatan mustaqil ko'rinishini o'zida mujassamlashtiradi. Bilish, anglash, ekspressiv (his-tuyg‘uga berilish holati), ijtimoiy an’anaviy muloqot, inson holatini so‘zsiz tushunish, dilkashlik 0‘qituvchining pedagogik faoliyatida uchraydigan doimiy takrorlanib turadigan kommunikativ munosabatlaming turlaridir.Tarbiyaviy jarayonni tashkil etishda ulami nazarda tutish lozim.Ayniqsa, pedagogik ta’sir ko'rsatishni tashkil etishda so‘zning ahamiyati bilan bog‘liq bo‘lgan pedagogik muomala madaniyatiga va tarbiyachining shirin so‘zligiga alohida talablar qo‘yiladi. So'zlashganda odob va ehtirom о ‘qituvchining pedagogik mahoratida uchraydigan muhim insoniy fazilati sifatida namoyon bo‘ladi. Xushmuomalalik -0 ‘qituvchi va tarbiyachilaming sinfda individual ish olib borish jarayonida ota-onalar hamda 0 ‘quvchilar bilan muloqotni aniq bir tarbiyaviy maqsadni ko'zlagan holda tashkil eta olishi va ta’lim- tarbiyaviy faoliyalni to‘g‘ri boshqara bilishidir. O'qituvchining kasbiy faoliyatida xushmuomalalikning yosh o‘qituvchi amal qiladigan quyidagi mezonlarini alohida ta’kidlab o‘tamiz: 37 YOSH O'QITUVCHI AMAL QILISHI LOZIM BO'LGAN XUSHMUOMALALIK MEZONLARI - o'quvchilarga og'zaki ta’sir qilishda shirinsuxanlik va insoniylik tuyg'ularini namoyish etish; - so’z bilan og’zaki ta’sir etishning barcha bosqichlarida hissiy osoyishtalikning p а yd о bo'lishi -o‘zaro fikr almashishga doir sifatlar, ko'nikmalar va malakalarning mavjudligi -o ‘quvchilarning ta’lim va bilim olishga bo’lgan ishtiyoqini kuchaytirish - mustaqil fikr yuritish. o‘z fikrni erkin bayon eta olish, insoniy qadr-qimmat tuyg'usini shakllantirish O'qituvchi kasbiy mahoratida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan insoniy fazilat hamda xushmuomalalikni o‘zida shakllantirishi uchun muntazam faoliyat olib borishi zarur. O‘qituvchi pedagogik faoliyati oid shaxsiy o'z-o‘zini tarbiyalashning o‘zaro fikr almashish va aloqadorlikka doir quyidagi tizimlarini tavsiya etish mumkin. 1. Kasbiy faoliyat jihatidan o‘z-o’zini anglashni (muomalada o'zaro fikr almashishga doir sifatlarni, ijobiy va zaif tomonlarini aniqlashi amalga oshirish va shu asosda o'zaro fikr almashish asosida o‘z-o‘zi tarbiyalash dasturini ishlab chiqish. 2 .O‘z kasbiy faoliyatiga quyidagi yo‘nalishlarda baho berish maqsadga muvofiq: kishilar bilan bo'lgan muomaladan so'ng olingan taassurotlarni tahlil qilish, o'quvchilar bilan muomalaning so'nggi holatlarini o'rganib, muomala haqida o'zining yutuq va kamchiliklarini tahlil qilish muomaladagi imkoniyatlaringizni atrofdagilar (o'qituvchilar jamoasi ota-onalar, o'quvchilar) qanday baholashi haqidagi tasavvurlarga ega bo'lish. 3.O‘zida insonparvarlikning asosiy xususiyatlarini rivojlantirish yuzasidan ixtisoslashtirilgan o‘z-o‘ziga ta’sir o‘tkazuvchi “autogen'’mashqlar asosida ishlash. 4. O'quvchilar va ota-onalar bilan turli jamoat ishlarini olib borish,bundan o‘zaro fikr almashish faoliyatida ko'nikma va malakalar (ma’ruzalar,suhbatlar, kamolot voshlar uyushmalari) hosil bo’ladi. 38 5. So‘z bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazishda salbiy kayfiyatlarni yengish tajribasini shakllantiradigan va xushmuomalalikni rivojlantiradigan vaziyatlar tizimini yaratish. 6. Xushmuomalalikka milliy an’ana va urf-odatlarimiz, o‘zbekona muomala madaniyati, milliy ma’naviyatimiz nuqtai nazaridan yondashish. 7.O‘z ona tilida puxta,lo‘nda va jarangdor so‘zlar tuza olish va uni nutqiy mahorat bilan ifodalash ta’lim muassasalarida o‘rganilayotgan har bir fan o'qituvchisi uchun eng zarur kommunikativ qobiliyatlardan biridir. Taklif etilgan ushbu tizim asosida pedagogik faoliyat olib borishi ‘qituvchi kasbiga oid shaxsiy fazilatlardan biri boigan insonparvarlik va xushmuomalalikni shakllantiradi. O‘qituvchi kasbiy faoliyati davomida nutqidagi so‘z qudratini takomillashtirib boradi. U o‘zbek tilining boy imkoniyatlaridan unumli foydalanish orqali so'z boyligini go'zal,ravon, ifodali, ta’sirchan bo‘lishiga intiladi. Zero, go‘zal va ta'sirchan so‘zlay bilish ham san’at. Bu san’atdan bebahra bo‘lgan o‘qituvchining kasbiy mahorati shakllanmaydi. Qaysi fanni o‘qitishdan qat’iy nazar,o‘qituvchining asosiy quroli so‘z boyligidir, u so‘z qudrati asosida kommunikativ qobiliyatini namoyish etadi.Pedagogik ta'sir: kommunikativ ko'nikmalarning asosiy usuli sifatida Pedagogik ta’sir o‘quvchilarning bilim olishi va rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish jarayonidir. Kommunikativ qobiliyatlar pedagogik ta'sirning asosiy usuli bo'lib, o'qituvchilarga talabalar bilan samarali bog'lanish, bilimlarni uzatish va o'rganishni osonlashtirish imkonini beradi. O'qituvchilarning muloqot qilish qobiliyati o'quvchilarning o'rganishiga bir necha jihatdan ta'sir qilishi mumkin: • O'zaro munosabatlarni o'rnatish: O'qituvchilar ijobiy va hurmatli munosabatlar o'rnatish uchun samarali muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Bu munosabatlar o‘quvchilarda ishonch tuyg‘usini rivojlantirishga, tavakkal qilishga tayyor bo‘lishga va o‘rganishga ochiq bo‘lishga yordam beradi. • Axborot uzatish: O'qituvchilar ma'lumotni aniq va tushunarli tarzda etkazish uchun muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Shunday qilib, 39 talabalar yangi tushunchalarni osonroq tushunishlari va ularni o'z ta'limlarida qo'llashlari mumkin. • Ta'limni osonlashtirish: O'qituvchilar o'quvchilarning o'rganishini osonlashtirish uchun turli xil muloqot usullaridan foydalanishlari mumkin. Masalan, savollar berish, munozaralarni boshlash va fikr-mulohazalarni bildirish orqali ular o‘quvchilarni fikrlashga, tushunchalarini yaxshilashga va ma’lumotlarni chuqurroq qayta ishlashga undashi mumkin. • Talabalarning ishtirokini rag'batlantirish: O'qituvchilar talabalar ishtirokini rag'batlantirish uchun muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Ular savollar berish, o‘z fikrlarini baham ko‘rish va munozaralarda qatnashishga undash orqali o‘quvchilarning darsda faol ishtirok etishini ta’minlashi mumkin. • Talabalarning o‘rganishini baholash: O‘qituvchilar o‘quvchilarning o‘rganishini baholash uchun muloqot qobiliyatlaridan foydalanishlari mumkin. Talabalar bilan suhbat o'tkazish, savollar berish va fikr-mulohazalarni bildirish orqali o'qituvchilar o'quvchilarning tushunish darajasini baholashlari va shunga mos ravishda o'qitish usullarini o'zgartirishlari mumkin. Umuman olganda, muloqot qobiliyatlari pedagogik ta'sir jarayonida hayotiy ahamiyatga ega. Og'zaki, og'zaki bo'lmagan va yozma muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish orqali o'qituvchilar talabalar bilan samarali aloqada bo'lishlari, ma'lumotlarni etkazishlari, o'rganishni osonlashtirishlari, talabalar ishtirokini rag'batlantirishlari va o'quvchilarning o'rganishlarini baholashlari mumkin. 40 III.BOB.XULOSA O'qituvchining pedagogik qobiliyatining umumiy xususiyatlari • Talabalarga yo'naltirilganlik: O'qituvchilar talabalarning ehtiyojlari va qiziqishlarini birinchi o'ringa qo'yishlari kerak. • Interaktiv: O'qituvchilar talabalar bilan ijobiy va qo'llab-quvvatlovchi o'zaro munosabatlarni o'rnatishlari kerak. • Moslashuvchan: O'qituvchilar o'quvchilarning turli ta'lim uslublari va ehtiyojlariga moslashishi kerak. • Maqsadga yo'naltirilganlik: O'qituvchilar o'quv maqsadlarini belgilashlari va ularni o'z darslarida izchil amalga oshirishlari kerak. • Reflektiv: O'qituvchilar doimiy ravishda o'z ta'lim amaliyotlarini aks ettirishlari va takomillashtirishlari kerak. O'qituvchining pedagogik qobiliyatining o'ziga xos xususiyatlari -Aloqa maxorati: -Og'zaki va yozma ravishda aniq va samarali muloqot qilish 41 -Talabalarning ehtiyojlarini tushunish va shunga mos ravishda javob berish Sinfni boshqarish ko'nikmalari: • Sinfda samarali muhitni yaratish va saqlash • Talabalarning xulq-atvorini boshqarish • Dars jarayonini tashkil etishTa'lim usullari ko'nikmalari: • Turli xil o'qitish usullaridan foydalanish • Talabalarning o‘rganishini osonlashtiradigan ta’lim imkoniyatlarini yaratish • Talabalarning muvaffaqiyatini kuzatish va baholash O'z-o'zini boshqarish qobiliyatlari: • Vaqtni samarali boshqaring • Stress bilan kurashish • Kasbiy rivojlanishga intiling Texnologiyalarni integratsiyalash qobiliyatlari: • O‘qitishga texnologiyani samarali integratsiyalash • Talabalarni texnologiyadan o‘rganish vositasi sifatida foydalanishga o‘rgatish. Baholash qobiliyatlari: • Talabalarning o‘rganishini adolatli va to‘g‘ri baholash • Ta'limni yaxshilash uchun baholash ma'lumotlaridan foydalanish. Jamoatchilikda ishtirok etish qobiliyatlari: • Oilalar, hamkasblar va jamiyat a'zolari bilan ijobiy munosabatlar o'rnatish. • Talabalarning maktab jamiyatiga jalb etilishini qo‘llab-quvvatlash Bu xususiyatlar samarali o'qituvchi ega bo'lishi kerak bo'lgan asosiy pedagogik qobiliyatlarni ifodalaydi. Ushbu ko'nikmalarni rivojlantirish orqali o'qituvchilar o'quvchilarning bilimini maksimal darajada oshirishi, ijobiy sinf muhitini yaratishi va ularning kasbiy qoniqishini oshirishi mumkin. O'qituvchining pedagogik qobiliyatlari o'quvchilarning bilim olishi va rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatish qobiliyatidir. Bu qobiliyatlarga o‘quvchilar bilan samarali muloqot qilish, o‘quv muhitini yaratish, o‘qitish usullarini qo‘llash va o‘quvchilarning bilimini baholash kiradi. Samarali o'qituvchilar quyidagi asosiy pedagogik ko'nikmalarga ega: 42 • Talaba markazlashtirilgan: Ular talabalarning ehtiyojlari va qiziqishlarini birinchi o'ringa qo'yadi. • Interaktivlik: Ular talabalar bilan ijobiy va qo'llab-quvvatlovchi munosabatlar o'rnatadilar. • Moslashuvchanlik: Ular o'qitishni o'quvchilarning turli ta'lim uslublari va ehtiyojlariga moslashtiradi. • Maqsadga yo'naltirilganlik: Ular aniq ta'lim maqsadlarini qo'yadi va o'qitishni shu maqsadlarga muvofiq yo'naltiradi. • Mulohaza: Ular o'zlarining ta'lim amaliyotlarini doimiy ravishda baholaydilar va takomillashtirib boradilar. Ushbu asosiy kompetensiyalarga qo'shimcha ravishda samarali o'qituvchilar ham o'ziga xos ko'nikmalarga ega, jumladan: • Muloqot ko'nikmalari: Ular aniq va samarali muloqot qilishadi. • Sinfni boshqarish ko'nikmalari: Ular samarali sinf muhitini yaratadi va boshqaradi. • Ta'lim usullari ko'nikmalari: Ular turli xil o'qitish usullaridan foydalanadilar va o'rganish imkoniyatlarini yaratadilar. • O'z-o'zini boshqarish ko'nikmalari: ular vaqtni boshqarishadi, stressni engishadi va kasbiy rivojlanishga intiladilar. • Texnologiyani integratsiyalash ko'nikmalari: Ular texnologiyani o'qitishga samarali integratsiyalashgan. • Baholash ko'nikmalari: Ular o'quvchilarning o'rganishini adolatli va to'g'ri baholaydilar. • Jamoatchilikda ishtirok etish ko‘nikmalari: oilalar, hamkasblar va jamiyat a’zolari bilan ijobiy munosabatlar o‘rnatish. Ushbu pedagogik qobiliyatlarni rivojlantirish orqali o'qituvchilar o'quvchilarning bilimini maksimal darajada oshirishi, ijobiy ta'lim muhitini yaratishi va ularning kasbiy qoniqishini oshirishi mumkin. 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Abdullayev H. Yashil daftar hikmati. -Toshkent,O’qituvchi, 2000.y. 2. Barkamol avlod orzusi. - Т .. “O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi”,2000.y. 3. Azizxo’jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. Toshkent, 2003 yil. 4.“Barkamol avlod yili” davlat dasturi to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. “Adolat” gazetasi, 2010 yil, 29yanvar. 5.Karimov I. O’qituvchi, ustoz, murabbiy...: Talabalar va yosh o‘qituvchilar uchun. //Risola. - Qo‘qon DPI, 2009. - 99 b. 6.0monov N.T. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. - ' Iqtisod-moliya. 2009. - 240 b. 7. Sultonova G.A. Pedagogik mahorat. - Т .: Nizomiv nomli TDP 2005.- 149 b. 8.Tolipov 0 \. Usmonboeva M. Pedagogik texnologiya: nazariya amaliyot.- Т .: Fan, 2005.- 206 b. 15. Turg’imov S. Т ., Maqsudova L.A. Pedagogik jarayonlami tashkil etish va boshqarish. - Т .: Fan. 2009. - 168 b. 44 9. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat -yengilmas kuch. - Т .: O'zbekiston, 2009. -1 7 6 b. 10.Kaykovus Unsurul Maoliy. Qobusnoma. (Forschadan Muhammad Rizo Ogahiy tarjimasi). S.Dolimov. - Т .: O'qituvchi, 2006. - 208 b. 6. Navoiy Alisher. Mahbub ul-qulub. Asarlar. 15-tom. -Т.: Fan, 2005 11. Педагогика (Под. ред. П.И.Пидкасистого). - М. : Педагогическое общество России, 2003. - 608 с 12. Pedagogika nazariyasi va tarixi. 1-qism: Pedagogika nazariyasi. (M.X.Toxtaxodjayeva va boshqalar)-T. “IQTISOD-MOLIYA”,2007.- 380b. 13. Pirmuxamedova M . Pedagogik mahorat asoslari .- Т.: 2001 14. Pedagogik mahorat. Darslik / A. A. Xoliqov; 0 6zR Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. - Т.: «IQTISOD-MOLIYA», 2011, -420 b. 45

O‘qituvchi pedagogik qobiliyatining asosiy sifatlari va yetakchi xususiyatlari

Купить