“O‘quv markaz” mavzusida tayyorlagan - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	343.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

“O‘quv markaz” mavzusida tayyorlagan

Купить

3“O’quv markaz” mavzusida tayyorlagan
MUNDARIJA
Kirish ……………………….......………………………………………………..….…..….3
2. Nazariy qism
2.1. MBBT haqida umumiy ma’lumot . ….……………………………………..………..….4
2.2. MBBT da jadvallar,so’rovlar,formalar va hisobotlar bilan ishlash....……………….....10
2.3 . MBBT tillari haqida ma’lumot …….....…...…..……….……...….…...15
` 3. JADVALLARNING O’ZARO BOG’LANISHI
Xulosa ……………………….......………………………………………………….….….21

4 Kirish
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan, Axborot texnologiyalari va kommunikastiyalarini
rivojlantirish vazirligi tashkil etildi. Farmonning O’zAda keltirilgan matniga ko’ra, vazirlik O’zbekiston Aloqa,
axborotlashtirish va telekommunikastiya texnologiyalari davlat qo’mitasi negizida tashkil etilgan.Yangi vazirlikning
asosiy vazifalari va faoliyat yo’nalishlari sifatida quyidagilar belgilangan:axborot texnologiyalari va kommunikastiyalar
soxasida, “elektron xukumat”ni joriy etishda yagona davlat siyosati amalga oshirilishini ta’minlash;
aloqa va telekommunikastiyalar soxasidagi faoliyatni, shuningdek, radiochastotali spektrdan foydalanishni davlat
yo’li bilan boshqarish, listenziyalash va nazorat qilish borasidagi funkstiyalarni amalga oshirish;
Internet tarmog’ining milliy segmenti yanada shakllantirilishini ta’minlash;
raqobatdosh dasturiy maxsulotlarning mamlakatimizda ishlab chiqarilishini va ichki bozorini xamda ularga
ko’rsatiladigan xizmatlarni rivojlantirishga ko’maklashish;axborot xavfsizligini ta’minlash;
zamonaviy kommunikastiya vositalari soxasida ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarni, kadrlarni tayyorlash, qayta
tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil qilish;
vazirlik faoliyati doirasiga kiruvchi boshqa yo’nalishlar bo’yicha xorijiy investistiyalarni jalb etish va boshqalar.
“Gazeta.uz” ning qayd etishicha, Aloqa, axborotlashtirish va telekommunikastiya texnologiyalari davlat qo’mitasi 2012
yil 16 oktyabrida Aloqa va axborotlashtirish agentligi negizida tashkil etilgan edi. O’zAAA esa, o’z navbatida, 2002 yili
Pochta va telekommunikastiyalar agentligi negizida, ushbu agentlik esa 1997 yili Aloqa vazirligi negizida tashkil etilgan
edi. Aloqa vazirligining o’zi 1992 yilda tashkil etilgan. Biz dasturchilar uchun bu qarorlar juda muhim qarorlardan biri
bo’ldi. 2013- yildan 2020-yilgacha Elektron hukumat tizimiga o’tilish talab qilinmoqda. Shuning uchun axborot
tizimlariga o’tilishga kata ahamiyat berilmoqda.
Yangi o’quv yurtlari va yangi fakultetlar ochilmoqda. Dunyo globallashib borgani sari axborot tehnalogiyalarga
bo’lgan talab ortib bormoqda. O’zbekiston ham rivojlangan davlatlar qatoriga kirib bormoqda. Bunda esa yoshlarni
ongini saviyasini oshirish va zamon talablariga mos ravishda kadrlarni tayyorlash davlatimiz taraqiyotini rivojlanishiga
sabab bo’ladi. Mamlakatimizda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish jarayoni izchil davom ettirib
kelinmoqda. Eng avvalo, O‘zbekistonda mazkur sohani tartibga soluvchi mukammal qonunchilik bazasi yaratilganini
alohida ta'kidlash joiz. Shu bilan birga, bugun dunyoda shiddat bilan kechayotgan globallashuv sharoitida AKT
sohasining keskin taraqqiy etib borishi kuzatilayotganligi, ilg‘or davlatlarning ushbu soha rivojiga alohida e'tibor
qaratayotgani bejiz emas. Darhaqiqat, hozirgi davrda AKT orqali uzatiladigan axborot jamiyat rivojining eng muhim
shartlaridan biri bo‘lib qoldi. U ishlab chiqarish resursi, insonlar orasidagi aloqani ta'minlovchi qudratli vositaga aylandi.

5Shu bois, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, umuman, jamiyatning axborot uzatish tezligi hamda sifatiga bo‘lgan
talablari kun sayin ortib bormoqda. AKT sohasini jadal sur'atlar bilan taraqqiy ettirish O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga
oshirilayotgan tarkibiy o‘zgarishlar hamda iqtisodiy islohotlarning bosh yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki bu
yo‘nalish nafaqat respublikani axborotlashgan jamiyatga aylantirish uchun xizmat qiladi, balki mamlakatimiz
iqtisodiyotini jadal sur'atlar bilan rivojlantirishda o‘ziga xos yetakchi tarmoq — «lokomotiv» rolini o‘ynaydi.Dasturiy
vazifalardan kelib chiqib, mamlakatimizda komputer va axborot texnologiyalari, telekommunikatsiya va ma'lumot uzatish
tarmoqlarini, internet xizmatlarini rivojlantirish va zamonaviylashtirish, ularni dunyo standartlari darajasiga yetkazish
maqsadida keng ko‘lamli islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Albatta, ijtimoiy hayotning barcha
sohalarida bo‘lgani kabi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish,
o‘z navbatida, ushbu sohaning huquqiy asosini shakllantirish va takomillashtirib borishni taqozo etadi. Shuning uchun
ham mamlakatimizda mazkur sohada samarali huquqiy mexanizmlarni yanada takomillashtirishga jiddiy e'tibor
qaratilmoqda.
O‘tgan davr mobaynida sohani yanada rivojlantirishga qaratilgan 11ta qonun, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 3ta farmoni,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti hamda Vazirlar Mahkamasining 40dan ortiq qarorlari va 300dan ortiq idoraviy qonunosti hujjatlari qabul
qilindi. Mustaqillik yillarida yaratilgan keng huquqiy maydon mamlakatimizda siyosiy modernizatsiya jarayonlarida tobora muhim ahamiyat
kasb etib borayotgan axborotkommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur'atlarda rivojlanishi yo‘lida qulay imkoniyatlar
yaratmoqda.Jamiyatni axborotlashtirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirish maqsadida 2003-2004 yillarda
«elektron» qonunlar bloki qabul qilindi. Bular «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi, «Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida»gi va «Elektron
tijorat to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi qonunlaridir. Mazkur qonun hujjatlarini ishlab chiqishda ushbu sohadagi xalqaro huquqiy
me'yorlar hamda bir qator rivojlangan davlatlarning tajribalari ham atroflicha o‘rganilib, milliy qonunchiligimizga maqbul jihatlari
uyg‘unlashtirildi.
Ma‘lumotlar bazasi – bu ma’lum bir predmet sohasiga oid
tizimlashtirilgan(strukturalashtirilgan) ma’lumotlarning nomlangan to‘plamidir.
Ma’lumotlar bazasi - axborot tmzimlarining eng asosiy tarkibiy qismi bo‘lib
hisoblanadi. Ma’lumotlar bazasidan foydalanish uchun foydalanuvchi ishini
engillashtirish maqsadida ma’lumotlar bazasini boshqarish trizimlari yaratilgan.
Bu tizimlar ma’lumotlar bazasini amaliy dasturlardan ajratadi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) -bu dasturiy va apparat
vositalarining murakkab majmuasi bo‘lib, ular yordamida foydalanuvchi

6ma’lumotlar bazasini yaratish va shu bazadagi ma’lumotlar ustida ish yuritishi
mumkin.
Ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimi – bu ma’lumotlar bazasini
yaratish, ularni dolzarb holatini ta’minlash va undagi zarur axborotni toppish
ishlarini tashkil etish uchun mo‘ljallangan dasturlar majmui va til vositasidir.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl (jadval) kabi
elementlar bilan chambarchas bog‘liq .
Maydon aniqligi , (son tipidagi ma’lumotlar uchun) masalan, sonning o‘nlik
ksr qismini aks ettirish uchun o‘nlik raqamdan to‘rtta.
Yozuv –bu mantiqiy bog‘langan maydonlar to‘plami. YOzuv tuzilishi uchun
uning tarkibiga kiruvchi maydolar tarkibi va joylashishi ketma-ketligi bilan
aniqlanib, ularni har biri ichida elementar yozuvlarning nusxasi deb ataladi.
YOzuv ob’ektning biror bir elementi haqida to‘liq ma’lumotni ifodalaydi.
Fayl (jadval) -bu bir xil tuzilmaga ega bo‘lgan yozuvning nusxalar to‘plamidir. U
o‘zicha har bir maydonda qiymatga ega.
Har bir MB jadvali o‘zining birlamchi kalitiga ega bo‘lishi
mumkin. Birlamchi kalit deganda ezuvlar kaytarilmasligini ta’minlovchi maydon
(polya) yoki maydonlar guruxi tushiniladi. Birlamchi kalit sifatida ishlatiladigan
maydon eki maydonlar guruxi, bir xil yozuvga ega bo‘lmaslik shartini bajarishi
kerak. Boshqa maydonlarida bir xil yozuvlar takrorlanishi mumkin. Shu sabab
ular birlamchi kalit bo‘laolmaydi. Birlamchi kalit qisqa va sonli maydonlardan
tashkil topishi maqsadga muvofiqdir. MB jadvaliga birlamchi kalitni kiritishdan
maqsad, jadvaldagi ma’lumotlarni izlash, tartiblashtirish va tanlab olishda
qulaylikni beradi. Birlamchi kalit kiritish yoki kiritmaslik foydalanuvchi
tamonidan MB jadvali strukturasini tashkil qilishda aniqlanadi.
Ma’lumotlar bazasi – tegishli ma’lumotlar to’plamini o’z ichiga olgan
umumiy, birlashgan kompyuter tuzilmasi.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl atamalari bilan bog’liq.

7Maydon – bu saqlanadigan ma’lumotlarning eng kichik birligi. Tipik
ma’lumotlar bazasida bir qancha tiplarning yoki saqlanadigan maydonlarning har
birini tavsiflovchi ko’plab nusxalari (occurrence yoki instance) mavjud. Masalan,
OTMlar haqida ma’lumot mavjud bo’lgan ma’lumotlar bazasida "OTM raqami"
nomi bilan saqlanadigan maydon turini o’z ichiga olishi mumkin va ma’lumotlar
bazasida tavsiflangan OTMlarning har bir turi uchun (fakultetlar, yo’nalishlar,
guruhlar, talabalar va boshqalar) ushbu saqlanadigan maydonning alohida nusxasi
mavjud bo’ladi.
Yozuv – bu tegishli saqlanadigan maydonlar to’plamidir. Bunday holda,
saqlangan yozuvning nusxasi saqlanadigan maydonlarning tegishli nusxalari
guruhidan iborat.
Ma’lumotlarni boshqarish - bu ma’lumotlarning to’g’ri yaratilishi,
saqlanishi va olinishiga qaratilgan qoidalar. Ma’lumotlar muhim rol o’ynashini
hisobga olib, ma’lumotni boshqarish har qanday biznes, davlat idorasi, xizmat
ko’rsatish tashkiloti yoki xayriya faoliyatining asosiy yo’nalishi ekanligi biz to’liq
anglashimi lozim.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) bu ma’lumotlar bazasi
tuzilishini boshqaruvchi va unda saqlanadigan ma’lumotlarga kirishni
boshqaradigan dasturlar to’plami. Qaysidir ma’noda ma’lumotlar bazasi juda
yaxshi tashkillashtirilgan elektron topshirish kabinetiga o’xshaydi, unda kuchli
dasturiy ta’minot (MBBT) kabinet tarkibini boshqarishga yordam beradi.
Ma’lumotlar bazasining turlari. Har bir ma’lumotlar bazasi ma’lum bir
ma’lumot to’plamini saqlaydi va ma’lum maqsadda foydalaniladi. Yillar o’tishi
bilan, ma’lumotlar bazalaridan texnologiya va innovatsion foydalanish rivojlanib
borgan sari ma’lumotlar bazalarini tasniflashda turli xil usullar qo’llanilmoqda.
Masalan, ma’lumotlar bazalari qo’llab-quvvatlanadigan foydalanuvchilar soni,
ma’lumotlar joylashgan joyda, saqlanadigan ma’lumotlar turi, ma’lumotlardan
maqsadli foydalanish va ma’lumotlar tuzilish darajasi bo’yicha tasniflanishi
mumkin.

81.2. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) - bu
foydalanuvchilarga ma'lumotlar bazasini aniqlash, yaratish va saqlash,
shuningdek, unga boshqariladigan kirish huquqini amalga oshiradigan dastur.
Aslida ma'lumotlar bazasi va foydalanuvchi o'rtasida (amaliy dasturi)
ma'lumotlarni saqlash va boshqarish xususiyatlarini yashiradigan qatlam
(mavhumlik).
MBBTning asosiy vazifalari
Ma'lumotlar bazasini boshqarish quyidagi funksiyalar va xizmatlarning
mavjudligi bilan tavsiflanadi:
 MBBT ma'lumotlar bazasida foydalanuvchilarga ma'lumotlar
bazasida ma'lumotlarni saqlash, o'zgartirish va yangilash imkoniyatini
yaratishi kerak (ma'lumotlar bazasining asosiy vazifasi, bu funksiyani
amalga oshirish usuli foydalanuvchidan tizimni fizik jihatdan amalga
oshirish tafsilotlarini yashirishi kerak (mavhumlik));
 MBBT ma'lumotlar bazalarining tavsifi saqlanadigan tashqi
foydalanuvchilar uchun katalogga ega bo'lishi kerak (tizim katalogi - bu
ma'lumotlar bazasi ma'lumotlarini tavsiflovchi ma'lumotlarning saqlanishi
(metadata): ma'lumotlar elementlarining nomlari, turlari va o'lchamlari;
havolalar nomlari; ma'lumotlarga o'rnatilgan yaxlitlikni saqlash uchun
cheklashlar) vakolatli foydalanuvchilarning nomlari; ma'lumotlar bazasi
arxitektura sxemalarining tavsifi; statistik ma'lumotlar (hodisalar
hisoblagichlari); tizim katalogidan foydalanishning afzalliklari:
ma'lumotlarga kirishni markazlashtirilgan boshqarish; ularning maqsadini
tushunish uchun ma'lumotlarning ma'nosini aniqlash; ma'lumotlar egasi
yoki ularga kirish huquqini aniqlashni soddalashtiradi; ma'lumotlar bazasini
o'zgartirishni osonlashtirish; O'zgarishlarning oqibatlari ularni ma'lumotlar
bazasiga kiritilishidan oldin aniqlash mumkin (xavfsizlik va ma'lumotlar

9yaxlitligini mustahkamlash);
 MBBT ma'lumotlar bazasiga kirish yoki o'zgartirish uchun
foydalanuvchi (amaliy dastur) tomonidan amalga oshirilgan barcha
operatsiyalarni yoki ularning birortasini ham yangilash operatsiyalarini
bajarilishini kafolatlaydigan mexanizmga ega bo'lishi kerak (bu holda bir
vaqtning o'zida ma'lumotlar bazasiga bir nechta o'zgarishlar kiritiladi);
o'zgartirishlar kiritilganda, ishlamay qolsa (masalan, kiritilgan ma'lumotlar
ma'lumotlar yaxlitligini buzilishiga olib keladi), keyin barcha o'zgarishlar
bekor qilinishi kerak (ma'lumotlar bazasining izchil holatiga qaytish);
 MBBT ma'lumotlar bazasini to'g'ri yangilashni kafolatlaydigan
mexanizmga ega bo'lishi kerak, ko'pgina foydalanuvchilar yangilanish
operatsiyalarini parallel ravishda amalga oshirganda (bu muammo
tranzaktsiyalarni qo'llab-quvvatlash bilan bog'liq);
 MBBT buzilgan yoki yo'q qilingan taqdirda uni qayta tiklash
vositalarini taqdim etishi kerak (bu masala bitimlarni qo'llab-quvvatlash
bilan bog'liq);
 MBBT ma'lumotlar bazasida faqat vakolatli foydalanuvchilarga
kirish huquqini kafolatlaydigan mexanizm bo'lishi kerak (keraksiz
ma'lumotlarning bir qismini yashirish va ruxsatsiz kirishdan himoya qilish);
 MBBT ma'lumotlar bazasi aloqa dasturlari bilan integratsiya qilish
qobiliyatiga ega bo'lishi kerak (foydalanuvchilar bilan aloqani qo'llab-
quvvatlash uchun);
 MBBT ma'lumotlar va uning o'zgarishlari belgilangan qoidalarga
muvofiqligini nazorat qilish vositalari bo'lishi kerak (ma'lumotlar
bazasining yaxlitligi - saqlanadigan ma'lumotlarning to'g'riligi va
uyg'unligi, ma'lumotlar bazasini himoya qilish turlaridan biri; yaxlitlik
cheklashlar yoki ma'lumotlar barqarorligini ta'minlash qoidalari bilan
ifodalanadi (ma'lumotlar bazasida qarama-qarshiliklar mavjud bo'lsa,
o'zgarishlar qilinmaydi);

10Tranzaksiyalarni boshqarish .
Tranzaksiya - bu ma'lumotlar bazasida operatsiyalar ketma-ketligidir, ular
butun MBBT tomonidan ko'rib chiqiladi. Tranzaktsiya muvaffaqiyatli
yakunlangan va MBBT ushbu operatsiyani tashqi xotirada amalga oshirgan
ma'lumotlar bazasini o'zgartiradi yoki ushbu o'zgarishlarning hech biri ma'lumotlar
bazasining holatiga ta'sir qilmaydi. Tranzaksiya tushunchasi ma'lumotlar
bazasining mantiqiy yaxlitligini ta'minlash uchun zarurdir. Agar siz Employee va
Department fayllari bilan bizning ma'lumot tizimimiz misolini eslasangiz, yangi
xodimni yollashda ma'lumotlar bazasining yaxlitligini buzmaslikning yagona usuli
bu Employee va Department fayllaridagi elementar operatsiyalarni bitta
operatsiyaga birlashtirishdir. Shunday qilib, tranzaksiyalar mexanizmini saqlab
turish hatto bitta foydalanuvchida joylashgan ma'lumotlar bazasi uchun ham
zaruriy shartdir (agar bunday tizim MBBT nomiga loyiq bo'lsa). Ammo ko'p
foydalaniladigan ma'lumotlar bazalarida tranzaksiya tushunchasi muhimroqdir.
I е rarxik mod е llar. I е rarxik mod е llarda yozuvlar daraxtsimon strukturali
ko‘rinishda bo‘ladi. I е rarxik tuzilishli ma‘lumotlar sodda yaratiladi. Bu ko‘pincha
tadbiqlarda qulay, l е kin ma‘lumotlarni ko‘plari daraxtsimon strukturali bog‘lanish
tabiatiga ega emas. I е rarxik mod е l «birga bir» va «birga ko‘p» bog‘lanishlarni
qo‘llaydi. Yana «ko‘pga ko‘p» bog‘lanishni ma‘lumotlarni ikkalash hisobiga
qo‘llashi mumkin. Asosiy yaxlitlik ch е klanishi shundaki avlod ajdodsiz bo‘lishi
mumkin emas. Shuning uchun ajdod tugun o‘chirilganda butun ostki daraxti ham
o‘chiriladi.
Ushbu qonunlarning qabul qilinishi va joylarda ularning ijrosi ta'minlanishi, o‘z navbatida, ish yuritish
madaniyatining elektron ko‘rinishi shakllanishiga, masofa qisqarishiga, vaqt tejalishiga hamda iqtisodiy samaradorlikning
oshishida muhim omil bo‘ldi. Mamlakatimizda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal sur'atlarda rivojlanishi
elektron hujjat aylanishi, elektron raqamli imzo, elektron tijorat, elektron to‘lovlar kabi yana bir qancha yangi xizmat
turlarining shakllanishiga, jumladan, tadbirkorlarimizga masofadan turib dunyoning xohlagan mamlakatidan o‘ziga

11hamkor topish va tijorat ishlarini yuritishiga keng yo‘l ochdi. Mamlakatimiz milliy iqtisodiyotida yangi yo‘nalish
hisoblangan mazkur tizimlarning tez sur'atlarda taraqqiy etishining yana bir omili — bu axborotkommunikatsiya
texnologiyalarini raqamlashtirish darajasining ortishi, xususan, xalqaro axborot tarmoqlaridan foydalanishning umumiy
tezligi o‘tgan yilga nisbatan 61 foizga oshib, bugungi kunda 7780 Mbit/s.ni tashkil etayotgani va ulardan foydalanish
uchun qulay shart-sharoitlar yaratilganligidadir. Shuningdek, joriy yil boshida ma'lumotlar uzatish, jumladan, internetga
ulanish bo‘yicha xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jalik subyektlarining soni 930 taga yetgan bo‘lsa, jamoaviy foydalanish
maskanlari 1063 tani tashkil etdi.Xorijiy mamlakatlar tajribasidan ma'lumki, elektron tijoratning shiddat bilan
rivojlanishiga internetdan foydalanuvchilar soni aholining 20-25 foizini tashkil etgandagina erishish mumkin. Bugungi
kunda mamlakatimizda internetdan foydalanuvchilar soni 10 millionga yetgani elektron tijoratning kelgusidagi yorqin
istiqbolidan darak berib turibdi.
O‘zbekistonda elektron hujjatlarga huquqiy mavqe beruvchi «Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida»gi qonunning
qabul qilinishi, shubhasiz, elektron hujjat aylanishi tizimini rivojlantirishga ko‘maklashib, davlat hokimiyatining turli
idoralari o‘rtasidagi hujjat aylanishini avtomatlashtirishga qulay imkoniyat yaratmoqda. Elektron hujjat aylanishi tizimini
joriy etish o‘zaro axborot almashinuvi darajasi va sifatini oshirishga, axborot izlash samaradorligi o‘sishiga, katta
hajmdagi ma'lumotlar bilan ishlash va ulardan foydalanishga ko‘maklashib, qog‘ozli hujjat aylanishi ulushining
kamayishiga yordam bermoqda. Ushbu qonun elektron hujjatning huquqiy maqomini va uning rekvizitlarini aniqlagan
bo‘lib, elektron hujjat aylanishi ishtirokchilarini, elektron hujjatni olish, jo‘natish, ularni saqlash va muhofaza etish
tartibini belgilab berdi. «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni elektron hujjatdagi
elektron raqamli imzo va qog‘ozdagi shaxsiy imzo teng kuchga ega ekanligini ta'minlab berdi. Natijada yuridik va
jismoniy shaxslar tomonidan internet tarmog‘idan foydalangan holda kerak bo‘lgan barcha hisobot formalari va boshqa
ma'lumotlarni elektron ravishda interaktiv holda olish hamda soliq va statistika hisobotlarini topshirish imkoniyatini
yaratdi. Bu tizim kichik biznes va tadbirkorlik subyektlarining vaqtini tejash, davlat xizmatchilari bilan bevosita muloqot
uchun navbat kutish yoki soliq hisobotlarini to‘ldirishdagi xato va kamchiliklarni tuzatishga emas, balki o‘z tadbirkorlik
ishlarini rivojlantirishga sarf etishlariga imkon bermoqda.Shuningdek, mazkur qonunning qabul qilinishi va ijrosining
ta'minlanishi natijasida respublikamizda 9 ta elektron raqamli imzo kalitlarini ro‘yxatga olish markazlari tashkil etildi.
Agar elektron raqamli imzo kalitlari soni 2006 yilda 93tani tashkil etgan bo‘lsa, hozirgi kunga kelib 300 mingtadan ortib
ketdi.Shu bilan bir qatorda, mijozlarga yangi xizmat turlarini ko‘rsatishning huquqiy asoslari kafolatlab qo‘yildi. Bu bilan
iqtisodiyotimizga «Paynet» kabi elektron to‘lovlar xizmatini ko‘rsatuvchi muassasalar kirib keldi, «SMS-
banking»,«Internet-banking» kabi yangi elektron to‘lov xizmatlari joriy etildi. Endilikda ushbu xizmatlar sharofati bilan

12mijozlar kommunal, mobil aloqa va internet xizmatlarini hisob-kitob qilib, uy-ro‘zg‘or mollarini internet orqali sotib
olishmoqda.2005 yildan boshlab O‘zbekistonda davlat organlarining internetdagi rasmiy veb-saytlari ochilishi tatbiq
etildi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Axborotlashtirish sohasida normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish to‘g‘risida»gi 256-qarori bilan ushbu saytlarga asosiy talablar belgilangan bo‘lib, unda saytlarni
to‘laqonli rasmiylashtirish, undan foydalanish va yangilash maqsadida veb-saytda joylashtiriladigan zaruriy axborotlar
ro‘yxati, mazmuni va boshqa kerakli shartlarga nisbatan xalqaro standartlar aniq shakllantirildi. Davlat va xo‘jalik
boshqaruvi, mahalliy davlat hokimiyati organlarining axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish vositasida
jismoniy va yuridik shaxslar bilan o‘zaro tezkor hamkorligini ta'minlash, shuningdek, davlat va xo‘jalik boshqaruvi,
mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlardan keng foydalanilishni ta'minlash maqsadida
Vazirlar Mahkamasi tomonidan 2007 yil 23 avgustda «Davlat va xo‘jalik boshqaruvi, mahalliy davlat hokimiyati
organlarining axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda yuridik va jismoniy shaxslar bilan o‘zaro
hamkorligini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qaror qabul qilinib, u bilan axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalangan holda interaktiv davlat xizmatlari ko‘rsatish to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi.
Ma’lumotlarni boshqarish vositalarining rivojlanishi axborot texnologiyalari bazasiga qurilgan har qanday axborot
tizimining asosi hisoblanadi. Ma’lumotlar bazasi (date base) - bu EHM ning tashqi xotirasida saqlanadigan, har qanday
jismoniy, ijtimoiy, statistik, tashkiliy va boshqa ob’yektlar, jarayonlar, holatlarning o‘zaro bog‘liq va tartiblashtirilgan
majmuidir.Ma’lumotlar bazasi (MB) har xil foydalanuvchilarning axborot yetishmovchiligini ta’minlash uchun
mo‘ljallangan. Amaliyotda ko‘pchilik ma’lumotlar bazasi chegaralangan predmet sohasi uchun loyihalashtiriladi. Bitta
EHMda bir qancha ma’lumotlar bazasi yaratiladi. Vaqti bilan turdosh vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan ba’zi bir
ma’lumotlar bazasi birlashishi ham mumkin. MB ni loyihalashtirishda asosan ikkita masala echiladi:
 predmet sohasi ob’ektlarini qanday qilib ma’lumotlar modellarining abstrakt obektlari shaklida ifodalash.
Ayrim hollarda bu masalaga ma’lumotlar bazasini mantiqiy loyihalash masalasi deyiladi.
 ma’lumotlar bazasiga so‘rovlarning bajarilish effektivligini qanday ta’minlash. Bu masalaga ma’lumotlar
bazasini fizik loyihalash masalasi deyiladi. Ixtiyoriy turdagi MBni loyihalashtirishning birinchi bosqichdagi predmet
sohasini tahlil qilish bo‘lib, u axborot tuzilmasini (konseptual sxemalar) tuzish bilan yakunlanadi. Bu bosqichda
foydalanuvchining so‘rovlari tahlil qilinadi, axborot ob’ektlari va uning xarakteristikalari tanlanadi, hamda o‘tkazilgan
tahlil asosida predmet sohasi tuzilmalashtiriladi. Predmet sohasini tahlil qilishni uch bosqichga bo‘lish maqsadga
muvofiqdir:

13 konseptual talablar va axborot ehtiyojlarini tahlil qilish;
 axborot ob’ektlari va ular orasidagi aloqalarni aniqlash;
 predmet sohasining konseptual modelini qurish va MBni konseptual sxemasini loyihalashtirish.
II.Nazariy qism.
2.1. MBBT haqida umumiy ma’lumot.
Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va axborot oqimlarining tobora ortib borishi, ma’lumotlarning tez
o’zgarishi kabi holatlar insoniyatni bu ma’lumotlarni o’z vaqtida qayta ishlash choralarini qidirib topishga undaydi.
Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun ma’lumotlar bazasi (MB) ni yaratish, so’ngra undan keng
foydalanish bugungi kunda dolzarb bo’lib qolmoqda.
Ma’lumotlar bazasi – bu o’zaro bog’langan va tartiblangan ma’lumotlar majmuasi bo’lib, u ko’rilayotgan
ob’ektlarning xususiyatini, holatini va ob’ektlar o’rtasidagi munosabatni ma’lum sohada tavsiflaydi.
Darhaqiqat, hozirgi kunda inson hayotida MBda kerakli axborotlarni saqlash va undan oqilona foydalanish juda
muhim rol o’ynaydi. Sababi: jamiyat taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar solmaylik o’zimizga kerakli ma’lumotlarni
olish uchun, albatta, MBga murojaat qilishga majbur bo’lamiz. Demak, MBni tashkil qilish axborot almashuv
texnologiyasining eng dolzarb hal qilinadigan muammolaridan biriga aylanib borayotgani davr taqozasi. Ma’lumki, MB
tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar, ma’lumotlardan turli ko’rinishda foydalanish juda qiyin edi. Programma
tuzuvchilar ma’lumotlarini shunday tashkil qilar edilarki, u faqat qaralayotgan masala uchungina o’rinli bo’lardi. Har bir
yangi masalani hal qilishda ma’lumotlar qaytadan tashkil qilinar va bu hol yaratilgan programmalardan foydalanishni
qiyinlashtirar edi. Shuni qayd qilish lozimki, MBni yaratishda ikkita muhim shartni hisobga olmoq zarur:
ma’lumotlarning turi va ko’rinishi ularni qo’llaydigan programmalarga bog’liq bo’lmasligi lozim, ya’ni MBga yangi
ma’lumotlarni kiritganda yoki ma’lumotlar turini o’zgartirganda, programmalarni o’zgartirish talab etilmasligi lozim;
MBdagi kerakli ma’lumotni bilish yoki izlash uchun biror programma tuzishga hojat qolmasin. Shuning uchun
ham MBni tashkil etishda ma’lum qonun va qoidalarga amal qilish lozim. Bundan buyon axborot so’zini ma’lumot
so’zidan farqlaymiz, ya’ni axborot so’zini umumiy tushuncha sifatida qabul qilib, ma’lumot deganda aniq bir belgilangan
narsa yoki hodisa sifatlarini nazarda tutamiz.
Bugungi kunda ma’lumotlarni eng ishonchli saqlaydigan vositalardan biri hozirgi zamon kompyuterlaridir.
Kompyuterlarda saqlanadigan MB maxsus formatga ega bo’lgan muayyan tuzilmali fayl demakdir. Kompyuter xotirasida
har bir fayl yozuv deb ataladigan bir xil turdagi qismlardan iborat bo’ladi. Yozuv o’zaro bog’langan ma’lumotlarning bir

14qismidir. Fayldagi yozuvlar soni qaralayotgan ma’lumotning o’lchoviga bog’liq. Har bir yozuv esa maydon deb
ataladigan bo’laklardan tashkil topadi. Maydon ma’lumotlarning qisqa to’plamidan iborat bo’lishi lozim. Har bir maydon,
o’zi ifodalaydigan ma’lumotlariga ko’ra, biror nomga ega bo’ladi.
MB tashkil qilish, ularga qo’shimcha ma’lumotlarni kiritish va mavjud MBdan foydalanish uchun maxsus MBlar
bilan ishlaydigan programmalar zarur bo’ladi. Bunday programmalar majmui ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemalari
(MBBT) deb yuritiladi. Aniqroq qilib aytganda, MBBT–bu ko’plab foydalanuvchilar tomonidan MBni yaratish, unga
qo’shimcha ma’lumotlarni kiritish va MBni birgalikda ishlatish uchun zarur bo’lgan programmalar majmuidir.
MBBSning asosiy tarkibiy qismi–ma’lumotlar bo’lsa, boshqa tarkibiy qismi– foydalanuvchilardir. Bulardan tashqari
Hardware - texnik va Software -dasturiy ta’minoti ham MBBSning samarali ishlashini ta’minlovchi tarkibiy qismlar
hisoblanadi. Hardware tashqi qo’shimcha qurilma iborat bo’lsa, programma qismi esa MB bilan foydalanuvchi o’rtasidagi
muloqotni tashkil qilishni amalga oshiradi. MBning tuzilishi o’rganilayotgan ob’ektning ma’lumotlari ko’rinishi,
ma’nosi, tuzilishi va hajmiga bog’liq bo’ladi.
Odatda, foydalanuvchilar quyidagi kategoriyalarga bo’linadilar:
 foydalanuvchi-programma tuzuvchi;
 sistemali programma tuzuvchi;
 ma’lumotlar bazasi administratori.
Bunda programma tuzgan foydalanuvchi MBBT uchun yozgan programmasiga javob beradi, sistemali
programma tuzuvchi esa butun sistemaning ishlashi uchun javobgar hisoblanadi. U holda MB administratori sistemaning
saqlanish holatiga va ishonchliligiga javob beradi.
MBBT quyidagicha tavsiflanadi:
Ispolnimost-Bajarilishlik, foydalanuvchi so’roviga hozirjavoblik bilan muloqotga kirishish;
Minimalnaya povtoryaemost – Minimal takrorlanishlik, MBdagi ma’lumot iloji boricha kam takrorlanishi
lozim, aks holda ma’lumotlarni izlash susayadi;
Yaxlitlik –axborotni MBda saqlash iloji boricha ma’lumotlar orasidagi bog’liqlikni asragan holda bo’lgani, ayni
muddao;
Bezopasnost–Xavfsizlik, MB ruxsat berilmagan kirishdan ishonchli himoya qilingan bo’lishi lozim. Faqat
foydalanuvchi va tegishli tashkilotgina ma’lumotlarga kira olish va foydalanish huquqiga egalik qilishi mumkin;

15Migratsiya–ba’zi bir ma’lumotlar foydalanuvchilar tomonidan tez ishlatilib turiladi, boshqalari esa faqat talab
asosida ishlatiladi. SHuning uchun ma’lumotlar tashqi xotiralarda joylashtiriladi va uni shunday tashkil qilish kerakki,
eng ko’p ishlatiladigan ma’lumotlarga murojaat qilish qulay bo’lsin.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasida har bir MB modeli quyidagi xususiyatlari bo’yicha tavsiflanadi:
Ma’lumotlar tuzilmalarining turi;
Ma’lumotlar ustida bajariladigan amallar;
Butunlikning cheklanganligi.
Ma’lumotlar. Belgili shaklda ifodalangan ob’ekt yoki ob’ektlarning muomalasi haqidagi axborotlar ma’lumotni
tashkil qiladi. Bu ma’lumotlar inson yoki qandaydir texnik qurilma tomonidan qabul qilinishi va tegishli tarzda
interpretatsiya qilinishi mumkin. Ma’lumotlarning tavsifli xususiyati shu hisoblanadiki, ya’ni ularni bir belgili tizimdan
boshqasiga qayta kodlash axborotni yuqotmagan holda o‘tkazish mumkin. Belgili ifodalanishning bunaqangi
xususiyatining ahamiyati - mavjud predmetli holatning qabul qiluvchiga yo‘naltirilgan, belgilarning har xil tizimlarida
ifodalanish imkonini beradi.Ma’lumotlar bazasini qurishda insonga yo‘naltirilgan mantiqiy ifodalanish haqida va uzoq
muddatli xotira qurilmasiga yo‘naltirilgan jismoniy ifodalanish haqida gapirish an’anaga aylangan.
2.1-rasmda predmet sohasining ma’lumotlar bazasida ifodalanishi bilan bog‘liq asosiy tushunchalar keltirilgan.

2.1-rasm. Ma’lumotlar bazasida predmetli muhitning ifodalanishi.
Ma’lumotlarning joylashuvi va xotira qurilmasida ularning o‘zaro aloqalari haqida gapirishdan oldin, o‘zigan xos
ma’lumotlar modelini yaratgan holda, ma’lumotlar o‘zaro bog‘liqligini mantiqiy darajada keltirish lozim.Shunday qilib,
predmet sohasining barcha ob’ektlarida yozuv tarkiblari va ularning o‘zaro aloqasi aniqlandi, ya’ni predmet sohasining
ma’lumotlar modeli vazifalashtirildi. Ma’lumotlar modelining asosiy vazifasi saqlash ahamiyatlari bilan bog‘liq,
chalg‘itadigan detallarsiz axborot kartinasini to‘liq namoyon etish imkonini berishdan iborat. U ma’lumotlar bankida
saqlanayotgan har qanday ma’lumotni olish mexanizmini ishlab chiqishda yordam beradigan asbobdir.
MBni yaratishda predmet sohasini tahlil qilish
MB ni loyihalashtirishda asosan ikkita masala yechiladi:
1.Predmet sohasi ob’ektlarini qanday qilib ma’lumotlar modellarining abstrakt obektlari shaklida ifodalash.
Ayrim hollarda bu masalaga ma’lumotlar bazasini mantiqiy loyihalash masalasi deyiladi. Real
dunyo Ob’ektlar
Xususiyat
Munosabat. Muammoli muhitning
mantiqiy aks ettirilishi
Muammoli muhitning
jismoniy aks ettirilishi

16 2.Ma’lumotlar bazasiga so’rovlarning bajarilish effektivligini qanday ta’minlash. Bu masalaga ma’lumotlar
bazasini fizik loyihalash masalasi deyiladi.
Ixtiyoriy turdagi MBni loyihalashtirishning birinchi bosqichdagi predmet sohasini tahlil qilish bo’lib, u axborot
tuzilmasini (kontseptual sxemalar) tuzish bilan yakunlanadi. Bu bosqichda foydalanuvchining so’rovlari tahlil qilinadi,
axborot ob’ektlari va uning xarakteristikalari tanlanadi, hamda o’tkazilgan tahlil asosida predmet sohasi
tuzilmalashtiriladi. Predmet sohasini tahlil qilishni uch bosqichga bo’lish maqsadga muvofiqdir:
 kontseptual talablar va axborot ehtiyojlarini tahlil qilish;
 axborot ob’ektlari va ular orasidagi aloqalarni aniqlash;
 predmet sohasining kontseptual modelini qurish va MBni kontseptual sxemasini loyihalashtirish.
Kontseptual talablar va axborot extiyojlarini tahlil qilishda quyidagi masalalarni hal qilish kerak:
 foydalanuvchilarning MBga bo’lgan talablarini tahlil qilish;
 MBdan o’rin olishi lozim bo’lgan axborotlarga ishlov berish bo’yicha mavjud masalalarini aniqlash;
 kelajakda hal qilinishi lozim bo’lgan masalalarni aniqlash;
 tahlil natijalarini hujjatlashtirish.
2.2. MBBT da jadvallar,so’rovlar,formalar va hisobotlar bilan ishlash.
Ma’lumot bazasi (MB) buyurtmachisi bilan birgalikda , ma’lumot bazasiga so‘rovlar tizimini ishlab chiqish
zarur. Ishlab chiqilgan so‘rovlar tizimi relevant yaratilgan Mohiyat aloqa modeliga va buyurtmachini talablarini maksimal
darajada qondirishi kerak . Agar buyurtmachini qo‘ygan talablariga qurilgan mohiyat aloqa modeli so‘rovlar tizimiga ,
uni to‘la javob bermasa, unda predmet sohani qushimcha o‘ranib chiqib, mohiyat aloqa modeli kerakli elementlar ,
bog‘lanishlar va munosobatlar bilan to‘ldiriladi.
1. So‘rovlar tizimini ma’lumotlar bazasidan foydalanuvchiga beriladigan axborot bo‘yicha standart va nostandart
(reglamentlamagan) so‘rovlarga sinflanadi.
2. Ma’lumot bazasiga reglamentlanmagan so‘rovlar- shunday so‘rovlarki, ular foydalanuvchilarni joriy
ehtiyojlariga qarab , lekin qurilgan model imkoniyatlari chegarasida va bu surovlarni unga relevantligini saqlagan xolda
o‘zini ta’rifini uzgartirish imkonini beradi.
"Omborxona" predmet sohasi uchun surovlar sistemasi
1. Omborxonada mavjud barcha materiallarni tashki tavsifini toping;
2. Materiallarni nomlarini va qabul qilish sanasini toping;

173. Omborxonada mavjud materiallar nomini toping;
4. Iste’molchilar va materiallar nomini toping;
5. Materiallarni olgan, omborxona nomlarini toping;
6.bir material uchun omborxona nomeru ularning kirim chiqimini toping;
7.№1 nomerli materiallar sonini va iste’molchini toping;
8. Vazni >100 bulgan materiallarni kirim va chiqim sonini toping;
9. S1 omborxonadagi materiallar nomini va ularni sonini aniklang;
10. Maksimal ogirlikka ega bulgan qizil rangli materiallarni nomini toping;
11. Eng engil vaznli detal uchun zarur bulgan materialga talab (son va iste’molchi)ni toping;
12. 31.04 kunda kabul k.ilingan material nomerini toping;
13. P1 iste’molchiga zarur bulgan barcha materiallar saqlanadigan hamma omborxonalarni toping;
14. Qizil rangli materiallar kerak bulgan barcha iste’molchilarni toping;
15. Vazni 40 dan katta bulgan talab kilingan mivdordagi materiallarni va ular uchun barcha iste’molchilarni
toping;
16. K1 va K2 materiallar saqlanaetgan barcha omborxonalarni toping;
17.31.04 sanada olingan materiallar zarur bulgan barcha iste’molchilarni toping;
18. S1 raqamli omborxonadagi materiallar nomini va ularni mivdorini aniqlang;
19. P1 iste’molchi zarur bulgan materiallarni umumii mikdorini aniqlang;
20. P1 iste’molchiga zarur bulgan materiallar umumii sonini toping;
21. Xar bir material va har bir omborxona uchun omborxona yangi xolatini kuyidagi formula bilan hisoblang
22. kol = kol0 + kol1 - kol2
| | |
Qoldiq kirim chikim
23. bir material buyicha kirimlarni umumiy sonini toping; bir omborxona va har bir material uchun chiqimlarni
umumiiy sonini toping;
24. Talab eng ko‘p miqdorda bo‘lgan materiallarni toping;
25. kirim munosabatiga tanlash quying
26.Omborxona joriy holatini uzgartiring (kirim va chikim hisobga olinsin);
27.Barcha munosabatlarda tanlashlarni olib tashlang;

1828.har bir material uchun etishmaslikni hisoblang;
29. Oq materialni ortiqchasini hisoblang;
30. maksimal ortiklikka ega materiallarni tanlang;
31. K1 va K2 materiallar saqlanadigan barcha omborxonalarni kushimcha munosabat yaratib toping.
2.3.MBBT tillari haqida ma’lumot.
SQL - kompyuter berilganlar bazasida saqlanuvchi ma’lumotlarni qayta ishlash va o‘qish uchun muljallangan
instrumentdir. SQL – bu strukturlashgan so‘rovlar tilining (Structured Query Language) qisqartirilgan nomlanishidir.
SQL abbreviaturasi odatda “sikvel” deb o‘qiladi. Ba’zi xollarda, “ESKYUEL” talaffuzi xam SQL abbreviaturasini
o‘qishda ishlatiladi. Nomlanishidan ko‘rinib turibdiki, SQL foydalanuvchining berilganlar bazasi bilan o‘zaro aloqasini
tashkil etish uchun qo‘llaniluvchi dasturlashtirish tilidir. Xaqiqatda esa SQL faqat relyasion deb nomlanuvchi bir turdagi
berilganlar bazasi bilan ishlaydi.
Hozirda bu til MBBT foydalanuvchilariga taqdim etayotgan barcha funksional imkoniyatlari qo‘llanilmoqda. Bu
imkoniyatlar quyidagilardir:
1. Ma’lumotlar strukturasini tuzish. SQL foydalanuvchilarga ma’lumotlar strukturasini tuzish, o‘zgartirish
xamda berilganlar bazasi elementlari o‘rtasida aloqalarni o‘rnatish imkoniyatini beradi.
2. Ma’lumotlarni o‘qish. SQL foydalanuvchi yoki dasturga berilganlar bazasida saqlanuvchi ma’lumotlarni
o‘qish va ulardan foydalanish imkonini beradi.
3. Ma’lumotlarni qayta ishlash. SQL foydalanuvchiga yoki dasturga berilganlar bazasini o‘zgartirish, ya’ni unga
yangi ma’lumotlar qo‘shish, mavjud ma’lumotlarni o‘zgartirish va o‘chirish imkonini beradi.
4. Berilganlar bazasini ximoyalash. SQL yordamida ma’lumotlar bazasi foydalanuvchilarini undagi
ma’lumotlarni o‘qish va o‘zgartirish imkoniyatlarini chegaralab qo‘yish mumkin. Bu orqali ruxsat berilmagan
foydalanuvchilardan axborotlar ximoyalanadi.
5. Ma’lumotlardan birgalikda foydalanish. SQL ma’lumotlardan birgalikda foydalanishni koordinatsiya qiladi,
bu esa paralel ishlayotgan foydalanuvchilar birbirlariga xalaqit bermasdan berilganlar bazasidagi ma’lumotlardan
foydalanishlari imkonini beradi.
6. Ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash. SQL berilganlar bazasini yaxlitligini ta’minlashga imkon beradi va unda
noo‘rin o‘zgartirishlar qilishni oldini oladi.
MySQL ni faqat mSQL kamchiliklariga javob sifatida qarash noto‘g‘ridir. Uning ixtirochisi Maykl Videnius (+
yana Monty sifatida ma’lum) shved kompaniyasi TsX xodimi ma’lumotlar bazasi bilan 1979 yildan beri ishlaydi. Yaqin

19paytgacha Videnius TsX da faqat dasturchi edi. 1979 yilda firma ichida foydalanish uchun UNIREG nomli ma’lumotlar
bazasini boshqarish vositasini yaratdi. 1979 yildan so‘ng UNIREG bir necha tillarda yozildi va katta ma’lumotlar
bazalarini qo‘llash uchun kengaytirildi. Bitta dastur bajarilayotgan har bir jarayon bu dastur nusxasi deyiladi, chunki
xuddi o‘zgaruvchi nusxasi kabi xotiradan joy oladi. 1994 yilda TsX WWW uchun Amaliy dasturlar yarata boshladi va bu
loyihani qo‘llashda UNIREG dan foydalandi. Baxtga qarshi, UNIREG katta harajatlar talab qilgani uchun, undan veb-
sahifalarni dinamik generatsiya qilish uchun muvaffaqiyatli foydalanib bo‘lmadi. Va TsX shundan so‘ng SQL va mSQL
ga murojaat qildi Lekin o‘sha paytda mSQL faqat 1.x relizlari shaklida mavjud edi. Yuqorida aytganimizdek mSQL 1.x
versiyalari hech qanday indekslarni qo‘llamas edi va shuning uchun UNIREG dan unumdorligi past edi.Videnius mSQL
avtori s Xyuz bilan bog‘landi va mSQL ni UNIREG dagi V+ ISAM qayta ishlovchisiga ulash fikri Bilan qiziqtirmoqchi
bo‘ldi. Lekin Xyuz shu paytga keldib mSQL 2 yaratish yo‘lida anchaga ketgan va indekslar Bilan ishlash vositalarini
yaratgan edi. TsX o‘z talablariga ko‘proq mos keluvchi ma’lumotlar bazalari serverini yaratishga qaror qildi. TsX
xodimlari Yangidan velosiped ixtiro qilib o‘tirmadilar. Ular UNIREG ni asos qilib oldilar va soni oshib borayotgan o‘zga
dasturchilar utilitalaridan foydalandilar. O‘z tizimlari uchun boshida mSQL uchun yaratilgan API bilan deyarli ustma-ust
tushuvchi API yaratdilar. Natijada Yangi kengroq imkoniyatga ega TsX ma’lumotlar bazasiga o‘tmoqchi bo‘lgan mSQL
foydalanuvchisi o‘z kodiga juda kam o‘zgartirish kiritishi talab qilinardi. Shu bilan birga Yangi ma’lumotlar bazasi kodi
to‘la original edi. 1995 yil may oyiga kelib TsX kompaniya ichki talablarini qanoatlantiruvchi ma’lumotlar bazasi, -
MySQL 1.0 ga ega edi. Firma biznes-partneri Detron HB dan David Aksmark (David Axmark) TsX ga o‘z serverini
Internetda ko‘rsatishni taklif qildi. Serverni Internetda ko‘rsatishdan maqsad - birinchi bo‘lib Aladdin Peter Deych
(Aladdin Peter Deutsch) qo‘llagan biznes modelldan foydalanishdir. Natijada MySQLni mSQL ga nisbatan «tekinroq»
qiluvchi o‘ta moslashuvchan avtorlik huquqlari olindi. Nomiga kelganda Videnius bu haqida shunday deydi: «Xozirgacha
noma’lum MySQL nomi qaerdan kelib chiqqani. TsX da asosiy kattalog, hamda bibliotekalar va utilitalar ko‘p qismi bir
necha o‘n yildan beri «mu» prefiksiga ega. Shu bilan birga mening qizim (bir necha yilga kichik) ismi ham May (My).
Shuning uchun haligacha sir, bu ikki manbaning qaysi biri MySQL nomini bergan».

202. “O’quv markazi” ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni shakllantirish
Qo’yilgan masala yuzasidan ma’lumotlar bazasida jadvallar hosil qilindi. Ular orasidagi bog’lanishlar mos
keluvchi (ustma-ust tushuvchi) maydonlari yordamida bog’langan. Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar orasidagi
munosabatlar quyidagi to’rtta turda bo’lishi mavjud: birga-bir, birga-ko’p, ko’pga-bir, ko’pga-ko’p. Masala yuzasidan
ma’lumotlar bazasini loyilahashda birga-ko’p va ko’pga-ko’p bog’lanish munosabatlaridan foydalanildi. Birga-ko’p
bog’lanish munosabati ma’lumotlar bazasini loyihalashda ko’p uchraydi va uning vazifasi takrorlanmaydigan qiymat
oluvchi (kalit) maydonga ega bo’lgan jadvalning har bir yozuvi qiymatiga ushbu maydon qiymatlari orqali bog’langan
jadvaldagi ko’p sondagi yozuvlarini mos qo’yishdir.
Ma’lumotlar bazasidagi jadvallar va uning tarkibiy qismlari – maydonlari haqidagi ma’lumotlarni keltiramiz:
“O’quv markaz” jadvali o’zida o’quv markazi haqida umimiy boshlangich ma’lumotlarni saqlaydi
Maydon
nomi Tipi Izoh
id Education int(2) Kalit maydon
Name varchar(45) markaz nomi
Telefon varchar(15) Markaz nomeri
Address Varchar(45) Markaz manzili
Mail Varchar(45) Markaz pochtasi
“lavozimlar” – markaz lavozimlar haqida ma’lumotni saqlovchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
Id d irektor int(1) Kalit maydon
Name varchar(45) Director FISH
Maoshi varchar(15) direktor nomeri
Vazifasi Varchar(45) direktor manzili
“Xodimlar” markaz xodimlar haqida ma’lumot beruvchi jadval
Maydon nomi Tipi Izoh
id xodimlar int(2) Kalit maydon
Name Varchar(45) Xodim FISH
Profession Varchar(20) Kasbi
Telefon Varchar(15) nomeri

21Date_of_birth Datetime Xodim tug’ilgan kuni
“O’quvchilar” o’quvchilar haqida ma’lumotlar saqlanadi
Maydon nomi Tipi Izoh
Id pupil int(3) Kalit maydon
Name Varchar(45) O’quvchi ismi
Tayyorlanadigan
yu Datetime Tugilgan ku
Adresss varchar(255) manzili
Idschool int(3) Maktab nomeri
Jinsi Bool Jinsi
“Subjects” fanlar haqida ma’lumot
Maydon
nomi Tipi Izoh
Id subject int(2) Kalit maydon
Name Varchar(45) Fan nomi
“Price” to’lovlar haqida jadval
Maydon
nomi Tipi Izoh
Idprice int(3) Kalit maydon
Type varchar(55) To’lov turi
Price Int(8) To’lov narxi
3. JADVALLARNING O’ZARO BOG’LANISHI

22 Education va director jadvallari bog’lanishi n:1 tarzda

Education va xodimlar jadvali bog’lanishi 1:n tarzda

23Xodimlar va subjects jadvali bog’lanishi n:m tarzda

Subjects va pupils jadvallari bog’lanishi n:m tarzda

24Pupils va price jadvallari bog’lanishi n:m
Umumiy kurinishi
4. SQL operatorlari yordamida jadvallarni hosil qilish va jadvallarga ma’lumotlar kiritish
1-jadval. “Education” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Education (
idEducation INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,

25 Name VARCHAR(45) NOT NULL,
Address VARCHAR(55) NOT NULL,
Telefon VARCHAR(15) NOT NULL,
Mail VARCHAR(45) NULL
);
2-jadval. “Director” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Director (
idDirector INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Name VARCHAR(45) NOT NULL,
Address VARCHAR(55) NOT NULL,
Telefon VARCHAR(15) NOT NULL,
direktorprofession VARCHAR(45) NULL
);
3-jadval. “Xodimlar” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Xodimlar(
idXodimlar INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Name VARCHAR(45) NOT NULL,
Date_of_birth DATETIME NOT NULL
Telefon VARCHAR(15) NOT NULL,
profession VARCHAR(45) NULL
);
4-jadval. “Subjects” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish

26CREATE TABLE Subjects(
idSubjects INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Name VARCHAR(45) NOT NULL );
5-jadval. “Pupils” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE PUPILS(
Idpupils INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
Name VARCHAR(45) NOT NULL,
Telefon VARCHAR(15) NOT NULL,
Adress VARCHAR(45) NOT NULL,
Jinsi BOOL NOT NULL
);
6-jadval. “Price” jadvalini CREATE operatori yordamida hosil qilish
CREATE TABLE Price (
idPrice INT(3) NOT NULL PRIMARY KEY,
type VARCHAR(45) NOT NULL,
price INT(8) NOT NULL
);

5. SQL operatorlari yordamida jadvallarga yozuvlar qo’shish
1-jadval. “Education” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish

27INSERT INTO `Education`(`idEducation`, `Name`, `Address`, `Telefon`, `Mail`) VALUES (1,'Javohir','F.Yuldosh st.','93
333 47 99', 'javohir@mail,ru')
2-jadval. “Direktor” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO `Director`(`idDirector`, `Name`, `Address`, `Telefon`, `direktorprofession`) VALUES (1,'Javohir
Tovboyev','Oqtosh','93 333 33 33','Matematika')
3-jadval. “Xodimlar” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO `Xodimlar`(`idXodimlar`, `Name`, `Date_of_birth`, `Telefon`, `profession`) VALUES (1,'Azzamov
Bekmurod',03.12.1999,'97 464 68 65','Kimyo')
4-jadval. “Pupils” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO `Pupils`(`idPupils`, `Name`, `Address`, `Birth`, `Telefon`, `IdSchool`, `Jinsi`) VALUES (1,'Valiyev
Soli','Bulungur',25.03.2000,'99 123 45 67',60 ,1)
5-jadval. “Subjects” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO `Subjects`(`idSubjects`, `Name`) VALUES (1,'Matematika')
6-jadval. “Prices” jadvaliga INSERT operatori yordamida yozuv qo’shish
INSERT INTO `Price`(`idPrice`, `type`, `price`) VALUES (1,'naqd', 200000)

28 Xulosa
Hozirgi kunda Respublikamizda keng tarqalib borayotgan ish joylarini avtomalashtirish va ish joylarida
axborot kommunikatsiya vositalaridan keng foydalanishga katta e’tibor berilmoqda.
Men ushbu “O’quv markazi ma’lumotlar bazasini yaratish” mavzusidagi kurs ishimni bajarish davomida
ko`plab izlanishlar olib bordim. Jumladan, Xodimlarni oylik maoshini ishlab chiqish bo`yicha yaratilgan ma’lumotlar
bazasi bilan tanishib chiqdim. U yerda kerakli ma’lumotlarni qanday olish haqida tassavvurga ega bo`ldim.
MB ni yaratish davomida dasturlash texnologiyasi bilan chuqurroq tanishib chiqdim va chuqur malaka hosil
qildim.
Shuningdek ma’lumotlar bazasi bilan ishlash, ularni oddiy va dinamik usullarda tashkil qilish malakasini hosil
qildim. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari bilan tanishib chiqdim va “O’quv markazi ma’lumotlar bazasini
yaratish” ma’lumotlar bazasini bilan shuningdek undagi turli xil so’rovlar orqali ishlar olib bordim.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash mumkin, xozirgi fan-texnika xamda informatsion texnologiyalarining jadal
rivojlanayotgan vaqtida o’quv martkazlarga bo`lgan talablar juda xam kuchli bo`lib, bu talablarni to`laqonli qondirish biz
va bizga o`xshash yosh dasturchilarning oldida turgan ulkan vazifalardan biri bo`lib xisoblanadi.
Shifoxonalar ishini takomillashtirish bilan qog`ozbozlikdan ozod bo`lish va ish unumdorligini yuqori darajada
oshirishga erishishimiz mumkin ekan.

29Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni. (№563-11. № 560-II 11.12.2003 y.).
5. “Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlar” fani bo’yicha elektron o’quv qo’llanma, TATU FF.
2.
Ayupov R.X., Ismoilov S.I., Azlarov A.X., “MS Access 2002 - ma’lumotlar majmuasini boshqarish
tizimi”(o’quv qo’llanma) Toshkent.: Toshkent Moliya instituti, 2004.
3.
Кодд Э.Ф., “Реляционная модель данных для больших совместно используемых банков данных”.
СУБД . 1995 г .
4.
Ma’ruzalardagi taqdimotlar to’plami
Internet saytlari
1.
www.ictcouncil.gov.uz-Kompyuterlashtirishni rivojlantirish bo`yicha Vazirlar Maxkamasi
muvofiqlashtiruvchi Kengashining sayti.
2.
www.ecsoman.edu.ru–Rossiya Federatsiyasi Oliy o`quv yurtlarida o`qitilayotgan fanlar bo`yicha o`quv-
uslubiy komplekslar.
3.
http://www.voydod.uz/ - qidiruv tizimi.
4.
ziyonet.uz–O`zbekistonning axborotlarni izlab topish tizimi.
5.
http://ITPortal sayti.

“O‘quv markaz” mavzusida tayyorlagan

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish