Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 4.6MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘quv markazi

Купить
KURS ISHI Mavzu: O’quv markazi Reja: Kirish ......................................................................................................................... 3 Loyiha modelini shakllantirish .................................................................................. 6 Loyiha controller va ko‘rinishlarini yaratish ........................................................... 26 Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma ............................................................ 31 Xulosa ...................................................................................................................... 43 Foydalanilgan adabiyotlar ....................................................................................... 44 Kirish Hozirgi globallashuv sharoitida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyat hayotining barcha sohalariga, xususan ta’lim tizimiga ham chuqur kirib kelmoqda. Bugungi kunda o‘quv markazlari ta’lim xizmatlari bozorining muhim tarkibiy qismi sifatida tez sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. Ular aholini zamonaviy kasb-hunar va bilimlar bilan ta’minlash, yoshlarning malakasini oshirish hamda raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. O‘quv markazlari faoliyatini samarali tashkil etishda axborot tizimlaridan foydalanish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Zamonaviy o‘quv markazlari talabalarni ro‘yxatga olish, guruhlarni shakllantirish, dars jadvalini tuzish, o‘qituvchilar faoliyatini nazorat qilish, to‘lovlarni hisobga olish, o‘quv jarayonini monitoring qilish hamda ota-onalar yoki tinglovchilar bilan aloqani yo‘lga qo‘yish kabi murakkab jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonlarni an’anaviy, ya’ni qo‘lda boshqarish katta vaqt va mehnat talab qiladi, shuningdek inson omili sababli xatoliklar yuzaga kelish ehtimolini oshiradi. Shu bois o‘quv markazlari faoliyatini avtomatlashtirish va raqamlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot tizimlari yordamida o‘quv markaziga oid ma’lumotlarni tezkor yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va tahlil qilish imkoniyati yaratiladi. Berilganlar bazasiga asoslangan o‘quv markazi axborot tizimi orqali talabalar ma’lumotlari, kurslar ro‘yxati, o‘qituvchilar tarkibi, dars jadvali, davomad (attendance), baholash natijalari va moliyaviy operatsiyalar yagona markazlashgan tizimda boshqariladi. Bu esa o‘quv jarayonining shaffofligini ta’minlaydi, boshqaruv samaradorligini oshiradi va xizmat sifatini yaxshilaydi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasini rivojlantirish, xususan nodavlat ta’lim xizmatlarini kengaytirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli o‘quv markazlarida zamonaviy raqamli texnologiyalarni joriy etish, masofaviy ta’lim elementlarini qo‘llash va boshqaruvni avtomatlashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Axborot tizimlari nafaqat ichki jarayonlarni optimallashtiradi, balki mijozlar (tinglovchilar) bilan 3 samarali muloqot o‘rnatish, marketing strategiyalarini takomillashtirish va xizmatlar sifatini oshirishga ham xizmat qiladi. Axborot tizimlarini loyihalash jarayonida tizim arxitekturasi, funksional imkoniyatlari, foydalanuvchi interfeysi, xavfsizlik masalalari hamda berilganlar bazasini to‘g‘ri tashkil etish muhim hisoblanadi. To‘g‘ri loyihalangan o‘quv markazi axborot tizimi nafaqat mavjud muammolarni bartaraf etadi, balki kelajakda tizimni kengaytirish va yangi funksiyalar qo‘shish imkonini ham beradi. Model qismi berilganlar bazasi va biznes mantiqni ifodalasa, kontroller foydalanuvchi so‘rovlarini qayta ishlaydi, ko‘rinish esa foydalanuvchi bilan o‘zaro aloqani ta’minlaydi. Ushbu yondashuv dasturiy ta’minotni ishlab chiqishda qulaylik va moslashuvchanlikni oshiradi. Berilganlar bazasini boshqarish tizimlari o‘quv markazi axborot tizimining asosiy komponentlaridan biri hisoblanadi. Ular yordamida katta hajmdagi ma’lumotlarni tartibli saqlash, tezkor qidirish va samarali boshqarish imkoniyati yaratiladi. Relyatsion berilganlar bazalari o‘quv markazlari tizimlarida keng qo‘llanilib, ularning asosiy afzalliklari ma’lumotlar yaxlitligi, ishonchliligi, xavfsizligi va yuqori tezlikda ishlash imkoniyatidir. Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, unda o‘quv markazi faoliyatini avtomatlashtirishga qaratilgan axborot tizimini loyihalash masalalari yoritiladi. Kurs ishi doirasida o‘quv markazi uchun axborot tizimi modeli ishlab chiqiladi, asosiy funksional modullar, kontrollerlar va foydalanuvchi interfeysi elementlari yaratiladi hamda tizimdan foydalanish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar beriladi. Ushbu ish kelajakda real o‘quv markazlari faoliyatida qo‘llash mumkin bo‘lgan dasturiy yechimlarni yaratish uchun nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi o‘quv markazi uchun zamonaviy axborot tizimini loyihalash, uning funksional imkoniyatlarini tahlil qilish va amaliy jihatdan amalga oshirishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: axborot tizimlari va berilganlar bazalari bo‘yicha nazariy bilimlarni o‘rganish, o‘quv markazi faoliyatining axborot modelini ishlab chiqish, tizimning asosiy 4 modullarini loyihalash, kontroller va ko‘rinishlarni yaratish hamda foydalanuvchilar uchun amaliy qo‘llanma tayyorlash. 5 Loyiha modelini shakllantirish Axborot tizimlarini loyihalash jarayonida modelni shakllantirish eng muhim va asosiy bosqichlardan biri hisoblanadi. Model real hayotda mavjud bo‘lgan obyektlar, jarayonlar va ularning o‘zaro bog‘liqligini dasturiy muhitda aks ettirishga xizmat qiladi. O‘quv markazi axborot tizimi uchun model yaratish jarayoni markaz faoliyatida sodir bo‘ladigan barcha jarayonlarni chuqur tahlil qilishdan boshlanadi. Chunki o‘quv markazi faoliyati talabalarni ro‘yxatga olish, guruhlarni shakllantirish, dars jadvalini tuzish, o‘qituvchilar faoliyatini boshqarish, davomatni yuritish, baholash tizimini tashkil etish, to‘lovlarni amalga oshirish va o‘quv jarayonini monitoring qilish kabi ko‘plab jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonlarning barchasi axborot tizimi orqali avtomatlashtirilishi uchun ular dastlab model ko‘rinishida aniq va mantiqiy tarzda ifodalanishi lozim. Model axborot tizimining yuragi hisoblanib, unda berilganlar bazasida saqlanadigan barcha ma’lumotlarning dasturiy ifodasi mujassam bo‘ladi. O‘quv markazi axborot tizimi modelida talabalar, o‘qituvchilar, kurslar, guruhlar, dars jadvali, davomat, baholar, to‘lovlar va xodimlar kabi asosiy obyektlar aniqlanadi. Har bir obyekt uchun alohida atributlar belgilanadi, masalan, talabaning F.I.Sh., telefon raqami, kurs nomi, o‘qituvchi ma’lumotlari, dars vaqti, davomad holati, baholar, to‘lov summasi va sanasi kabi ma’lumotlar model darajasida ko‘zda tutiladi. Ushbu obyektlar o‘rtasidagi bog‘lanishlar to‘g‘ri aniqlansa, tizimda ma’lumotlar izchilligi va yaxlitligi ta’minlanadi. Modelni shakllantirish jarayonida berilganlar bazasining mantiqiy tuzilmasini ishlab chiqish alohida ahamiyatga ega. Har bir jadval va ularning o‘zaro bog‘lanishlari oldindan puxta rejalashtiriladi. Masalan, “Talabalar” jadvali “Guruhlar” jadvali bilan bog‘lanadi, “Guruhlar” esa “Kurslar” va “O‘qituvchilar” bilan uzviy aloqada bo‘ladi. “Davomat” va “Baholar” jadvallari esa bevosita talabalar va darslar bilan bog‘liq holda ishlaydi. Ushbu bog‘lanishlar orqali tizimda ma’lumotlarning takrorlanishi kamayadi, xatoliklar oldi olinadi va berilganlar bazasi bilan ishlash samaradorligi oshadi. Shuningdek, modelni ishlab chiqishda 6 tizimning kelajakda kengaytirilishi, masalan, onlayn darslar, masofaviy ta’lim, sertifikatlash tizimi yoki mobil ilovalarni joriy etish imkoniyatlari ham hisobga olinadi. Zamonaviy o‘quv markazi axborot tizimlarida modelni shakllantirish jarayonida obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tamoyillaridan keng foydalaniladi. Ushbu yondashuv real hayotdagi obyektlarni dasturiy sinflar orqali ifodalashga imkon beradi. Masalan, “Talaba”, “O‘qituvchi”, “Kurs”, “Guruh”, “Dars”, “To‘lov” kabi sinflar yaratiladi va ular o‘zaro mantiqiy bog‘lanishlar orqali birlashtiriladi. Obyektga yo‘naltirilgan yondashuv modelning tushunarli, moslashuvchan va qayta foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Natijada dasturiy ta’minotni rivojlantirish va modernizatsiya qilish jarayoni ancha yengillashadi. O‘quv markazi axborot tizimi modelida biznes mantiq muhim o‘rin egallaydi. Talabalarni kurslarga biriktirish, dars jadvalini shakllantirish, davomatni qayd etish, baholarni hisoblash, to‘lovlarni nazorat qilish, chegirmalar va aksiyalarni qo‘llash kabi funksiyalar aynan model darajasida amalga oshiriladi. Model foydalanuvchi tomonidan kiritilgan ma’lumotlarni tekshiradi, noto‘g‘ri yoki to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlarning tizimga kiritilishiga yo‘l qo‘ymaydi. Bu esa o‘quv markazi faoliyatida xatoliklarning kamayishiga va ta’lim sifatining oshishiga xizmat qiladi. Shuningdek, o‘quv markazi axborot tizimi modelida foydalanuvchi rollari va ularning vakolatlari ham alohida ko‘rib chiqiladi. Administrator, menejer, o‘qituvchi va talabalar kabi foydalanuvchi turlari uchun turli darajadagi huquqlar belgilanadi. Masalan, administrator barcha ma’lumotlarni boshqarish huquqiga ega bo‘lsa, o‘qituvchi faqat o‘z guruhlari bo‘yicha davomat va baholarni kiritishi mumkin, talabalar esa o‘z natijalari va jadvalini ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ushbu cheklovlar model orqali nazorat qilinadi va axborot xavfsizligini ta’minlaydi. O‘quv markazi axborot tizimi modeli foydalanuvchi, kontroller va ko‘rinish o‘rtasidagi o‘zaro aloqani muvofiqlashtiradi. Model foydalanuvchi so‘rovlariga 7 mos ravishda ma’lumotlarni qayta ishlaydi va natijani kontroller orqali ko‘rinishga uzatadi. Bu esa tizimning barqaror ishlashini, ma’lumotlarning to‘g‘ri va tezkor qayta ishlanishini ta’minlaydi. Natijada foydalanuvchilar tizim bilan qulay va samarali ishlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Xulosa qilib aytganda, o‘quv markazi axborot tizimida modelni shakllantirish jarayoni butun tizimning muvaffaqiyatli ishlashini belgilab beruvchi asosiy omillardan biridir. To‘g‘ri ishlab chiqilgan model o‘quv markazi faoliyatini avtomatlashtirish, boshqaruv jarayonlarini soddalashtirish va ta’lim xizmatlari sifatini oshirishga xizmat qiladi. Shu bois modelni yaratish bosqichi o‘quv markazi axborot tizimini loyihalashda eng muhim va mas’uliyatli bosqichlardan biri hisoblanadi. Berilganlar bazasi diagrammasi ushbu laboratoriya ishida ishlab chiqilgan obyektga yo‘naltirilgan sinf modellari asosida C# dasturlash tilida Entity Framework Core yordamida yaratilgan. Model sinflari ustida amalga oshirilgan migration jarayoni natijasida SQL Server muhitida avtomatik ravishda jadvallar hosil qilindi. Diagramma sinflarning jismoniy berilganlar bazasidagi to‘liq aksini ifodalaydi: har bir sinf alohida jadvalga aylantirilgan, atributlar ustunlar sifatida shakllantirilgan hamda sinflar o‘rtasidagi bog‘lanishlar birlamchi (Primary Key) va tashqi (Foreign Key) kalitlar orqali o‘rnatilgan. Ushbu diagramma tizimning mantiqiy modeli amaliy jihatdan to‘g‘ri tashkil etilganini, obyektlar o‘rtasidagi munosabatlar (1–N, N–N) berilganlar bazasi darajasida to‘liq aks etganini hamda Entity Framework Core orqali dasturiy obyektlar va ma’lumotlar bazasi o‘rtasida uzviy integratsiya mavjudligini ko‘rsatadi. 1. Darslar modeli – o‘quv markazi axborot tizimining asosiy obyektlaridan biri hisoblanadi. Amalda o‘quv markazi faoliyatida amalga oshiriladigan muhim jarayonlar, ya’ni dars jadvalini shakllantirish, mashg‘ulotlarni tashkil etish, o‘qituvchi va guruhlarni biriktirish hamda o‘quv jarayonini boshqarish aynan ushbu model orqali amalga oshiriladi. Ushbu model real hayotdagi dars jarayonlarini tizimda to‘liq aks ettiradi. 8 1-rasm. Kurslar modeli Darslar modeli (1-rasm) – o‘quv markazi axborot tizimining asosiy obyektlaridan biri bo‘lib, o‘quv jarayoni bilan bog‘liq barcha mashg‘ulotlar aynan ushbu jadval orqali boshqariladi. Ushbu model tizimda darslar haqidagi ma’lumotlarni saqlash, ularni kurslar bilan bog‘lash va foydalanuvchilarga qulay tarzda taqdim etishda muhim rol o‘ynaydi. Modelda quyidagi atributlar mavjud:  Id – darsning yagona identifikatori bo ‘ lib , har bir darsni tizimda noyob tarzda aniqlash uchun xizmat qiladi .  Nomi – darsning nomi yoki mavzusi. Ushbu atribut orqali foydalanuvchilar dars mazmunini tezda anglab olishlari mumkin.  Info – dars haqida qo‘shimcha ma’lumot (tavsif). Bu yerda darsning mazmuni, o‘tiladigan mavzular yoki qisqacha izoh beriladi.  Baho – darsning bahosi yoki reytingi. Bu atribut orqali foydalanuvchilar dars sifatini baholashlari yoki tizim tomonidan o‘rtacha baho hisoblanishi mumkin. 9  kurs_id – dars qaysi kursga tegishli ekanligini bildiruvchi tashqi kalit (Foreign Key). Ushbu atribut orqali darslar va kurslar o‘rtasida bog‘lanish o‘rnatiladi.  dars_rasm – darsga tegishli rasm manzili (URL). Bu atribut tizimda vizual ko‘rinishni ta’minlash va foydalanuvchilarga qulay interfeys yaratish uchun xizmat qiladi. Bog‘lovchi atribut:  Kurs (public Kurs kurs { get; set; }) – bu navigatsion xususiyat bo‘lib, darsning qaysi kursga tegishli ekanligini obyekt darajasida ifodalaydi. Ushbu bog ‘ lanish orqali har bir dars o ‘ ziga tegishli kurs bilan uzviy aloqada ishlaydi va Entity Framework Core yordamida avtomatik ravishda bog ‘ lanadi . Amaliy ishlash tartibi quyidagicha:  O‘quv markazida yangi dars tashkil etilganda, tizimda yangi Darslar modeli yaratiladi.  Administrator yoki o‘qituvchi dars nomi, tavsifi (Info), bahosi va rasm manzilini tizimga kiritadi.  Dars tegishli kursga kurs_id orqali biriktiriladi.  Tizimda kurslar ro‘yxati shakllantirilganda, har bir kursga tegishli darslar avtomatik ravishda ko‘rsatiladi.  Foydalanuvchilar darslar haqida ma’lumot olishlari, ularning bahosini ko‘rishlari va rasm orqali vizual tanishishlari mumkin bo‘ladi.  Barcha darslar va ularning kurslar bilan bog‘liqligi tizimda saqlanadi hamda kerakli vaqtda tezkor chaqiriladi. 2. Aloqalar modeli – o‘quv markazi axborot tizimining asosiy obyektlaridan biri hisoblanadi. O‘quv markazi faoliyatida amalga oshiriladigan muhim jarayonlar — talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi muloqotni tashkil etish, murojaat va savollarni qabul qilish, fikr-mulohazalarni saqlash hamda foydalanuvchilar bilan samarali aloqa o‘rnatish — aynan ushbu model orqali boshqariladi. 10 2-rasm. Aloqa modeli Aloqalar modeli (2-rasm) – o‘quv markazi axborot tizimida foydalanuvchilar bilan muloqot va axborot almashinuvini boshqaruvchi asosiy jadval hisoblanadi. Ushbu model orqali talabalar, o‘qituvchilar yoki tashrif buyuruvchilar tomonidan yuborilgan xabarlar, murojaatlar va takliflar tizimli ravishda saqlanadi hamda boshqariladi. Modelda quyidagi atributlar mavjud:  Id – aloqaning yagona identifikatori bo‘lib, har bir xabar yoki murojaatni tizimda noyob tarzda aniqlash uchun xizmat qiladi.  Email – xabar yuboruvchi foydalanuvchining elektron pochta manzili . Ushbu atribut orqali foydalanuvchi bilan qayta aloqa o ‘ rnatish mumkin .  Xabar – foydalanuvchi tomonidan yuborilgan asosiy matn ( murojaat , savol yoki taklif ). Bu modelning eng muhim qismi hisoblanadi.  kurs_id – xabar qaysi kurs bilan bog‘liqligini bildiruvchi tashqi kalit (Foreign Key). Ushbu atribut orqali murojaatlar aniq kurslar kesimida ko‘rib chiqiladi. Bog‘lovchi atribut:  Kurs ( public Kurs kurs { get ; set ; }) – bu navigatsion xususiyat bo ‘ lib , xabar bilan bog ‘ liq kurs obyektiga murojaat qilish imkonini beradi . Ushbu bog ‘ lanish orqali har bir aloqa yozuvi tegishli kurs bilan uzviy aloqada ishlaydi . 11 Amaliy ishlash tartibi quyidagicha:  Foydalanuvchi (talaba yoki tashrif buyuruvchi) o‘quv markazi tizimi orqali murojaat yoki savol yuborganda, tizimda yangi Aloqalar modeli yaratiladi.  Foydalanuvchi o‘zining email manzili va xabar matnini tizimga kiritadi.  Agar murojaat ma’lum bir kursga tegishli bo‘lsa, u kurs_id orqali tegishli kursga biriktiriladi.  Administrator yoki mas’ul xodimlar ushbu xabarlarni ko‘rib chiqadi va zarur hollarda javob beradi.  Barcha yuborilgan xabarlar tizimda saqlanadi va keyinchalik tahlil qilish yoki qayta ishlash uchun foydalaniladi.  Kurslar kesimida murojaatlarni tahlil qilish orqali o‘quv jarayonidagi muammolar aniqlanadi va xizmat sifati oshiriladi. 3. Kurslar modeli – o‘quv markazi axborot tizimining muhim obyektlaridan biri hisoblanadi. O‘quv markazi faoliyatida amalga oshiriladigan barcha asosiy jarayonlar — kurslarni shakllantirish, o‘quv dasturlarini belgilash, talabalarni kurslarga biriktirish, o‘qituvchilarni taqsimlash hamda ta’lim jarayonini samarali tashkil etish — aynan ushbu model orqali amalga oshiriladi. Ushbu model real hayotdagi o‘quv kurslari haqidagi barcha muhim ma’lumotlarni axborot tizimida to‘liq aks ettiradi. 3-rasm. Kurslar modeli 12 Kurslar modeli (3-rasm) – o‘quv markazi faoliyatini boshqarishda asosiy rol o‘ynovchi jadval bo‘lib, barcha o‘quv jarayonlari, kurslarni tashkil etish va foydalanuvchilarni boshqarish aynan ushbu model orqali amalga oshiriladi. Ushbu model real hayotdagi o‘quv kurslari haqidagi barcha muhim ma’lumotlarni axborot tizimida to‘liq aks ettiradi. Modelda quyidagi atributlar mavjud:  Id – kursning yagona identifikatori bo‘lib, har bir kursni tizimda noyob tarzda aniqlash uchun xizmat qiladi.  Nomi – kurs nomi . Ushbu atribut foydalanuvchilarga kursni tez va oson aniqlash imkonini beradi .  Oqituvchi – kursni olib boruvchi o‘qituvchi haqida ma’lumot. Bu atribut orqali kurs uchun mas’ul shaxs belgilanadi.  kurs_vaqti_uzunligi – kursning davomiyligi (masalan, oy yoki soatlarda). Ushbu parametr o‘quv rejasini tuzishda muhim hisoblanadi.  Info – kurs haqida batafsil ma ’ lumot ( tavsif ). Bu yerda kurs mazmuni , o ‘ quv dasturi va boshqa muhim jihatlar yoritiladi .  Narx – kurs narxi . Bu atribut to ‘ lovlarni hisoblash va moliyaviy jarayonlarni boshqarishda asosiy rol o ‘ ynaydi .  kurs_rasm – kursga tegishli rasm manzili (URL). Foydalanuvchilarga vizual ma’lumot berish uchun xizmat qiladi.  baho – kursning umumiy reytingi yoki bahosi. Bu foydalanuvchilarning fikr-mulohazalari asosida shakllanishi mumkin.  darslar_soni – kurs tarkibidagi jami darslar soni. Bu atribut kurs hajmini aniqlashda yordam beradi.  kurs_foydalanuvchisi_soni – ushbu kursda tahsil olayotgan foydalanuvchilar (talabalar) soni. Bog‘lovchi atributlar quyidagilar:  dars ( ICollection < Dars >) – kursga tegishli barcha darslar ro ‘ yxati . Bu bog ‘ lanish Kurs va Dars modellarini o ‘ zaro bog ‘ laydi (1– N munosabat ). 13  savol (ICollection<Aloqa>) – kursga oid barcha murojaatlar yoki savollar ro‘yxati. Bu orqali foydalanuvchilarning kurs bo‘yicha yozgan xabarlari saqlanadi.  sharx ( ICollection < Sharx >) – kurs haqidagi foydalanuvchi sharhlari va fikr - mulohazalari ro ‘ yxati . Bu atribut kurs sifatini baholashda muhim rol o‘ynaydi. Amaliy ishlash tartibi quyidagicha:  O ‘ quv markazida yangi kurs ochilganda , tizimda yangi Kurslar modeli yaratiladi .  Administrator kurs nomi , tavsifi , davomiyligi , narxi va rasmiga oid ma ’ lumotlarni tizimga kiritadi .  Kurs uchun mas’ul o‘qituvchi belgilanadi va kurs jadvali shakllantiriladi.  Kursga tegishli darslar Dars modeli orqali biriktiriladi.  Foydalanuvchilar kursga yozilishlari natijasida kurs_foydalanuvchisi_soni yangilanib boradi.  Foydalanuvchilar kurs bo‘yicha savollar yuborishlari ( Aloqa modeli ) va sharh qoldirishlari ( Sharx modeli ) mumkin.  Kursga oid barcha darslar, murojaatlar va sharhlar tizimda saqlanadi hamda keyinchalik tahlil qilish uchun foydalaniladi. 4. Sharxlar modeli – o‘quv markazi axborot tizimining muhim obyektlaridan biri hisoblanadi. O‘quv markazi faoliyatida amalga oshiriladigan muhim jarayonlar — foydalanuvchilarning fikr-mulohazalarini yig‘ish, kurslar sifatini baholash, xizmat darajasini tahlil qilish hamda ta’lim jarayonini takomillashtirish — aynan ushbu model orqali amalga oshiriladi. Ushbu model real hayotdagi talabalar va foydalanuvchilarning izoh va baholarini axborot tizimida to‘liq aks ettiradi. 14 4-rasm. Sharxlar modeli Sharxlar modeli (4-rasm) – o‘quv markazi axborot tizimida foydalanuvchilarning fikr-mulohazalari va baholarini boshqarishda asosiy rol o‘ynovchi jadval hisoblanadi. Ushbu model orqali kurslar bo‘yicha qoldirilgan sharhlar, ularning baholari hamda foydalanuvchilar tomonidan bildirilgan fikrlar tizimli ravishda saqlanadi va tahlil qilinadi. Modelda quyidagi atributlar mavjud:  Id – sharhning yagona identifikatori bo ‘ lib , har bir sharhni tizimda noyob tarzda aniqlash uchun xizmat qiladi .  Text – foydalanuvchi tomonidan yozilgan sharh matni. Ushbu atribut orqali kurs haqidagi asosiy fikr va mulohazalar ifodalanadi.  baho – foydalanuvchi tomonidan berilgan baho (reyting). Bu atribut kurs sifatini aniqlash va umumiy reytingni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. 15  sharxlovchi_emaili – sharh qoldirgan foydalanuvchining email manzili. Bu orqali foydalanuvchini aniqlash va zarur hollarda u bilan bog‘lanish mumkin.  Vaqti – sharh qoldirilgan sana va vaqt. Ushbu atribut sharhlar tarixini yuritish va ularni vaqt bo‘yicha tartiblash imkonini beradi.  Filtr – sharh holatini yoki turini bildiruvchi maydon (masalan, tasdiqlangan, tekshiruvda yoki rad etilgan). Bu orqali moderatsiya jarayoni boshqariladi.  kurs_id – sharh qaysi kursga tegishli ekanligini bildiruvchi tashqi kalit (Foreign Key). Ushbu atribut orqali sharhlar aniq kurslar bilan bog‘lanadi. Bog‘lovchi atribut:  Kurs – sharh tegishli bo‘lgan kurs obyektiga havola. Bu bog‘lanish orqali har bir sharh ma’lum bir kurs bilan uzviy aloqada bo‘ladi. Amaliy ishlash tartibi quyidagicha:  Foydalanuvchi o‘zi qatnashgan kurs haqida fikr bildirmoqchi bo‘lsa, tizimda yangi Sharxlar modeli yaratiladi.  Foydalanuvchi sharh matni ( Text ), baho va email ma ’ lumotlarini kiritadi .  Sharh avtomatik ravishda tegishli kursga kurs _ id orqali biriktiriladi .  Agar tizimda moderatsiya mavjud bo‘lsa, sharh dastlab Filtr orqali tekshiruvdan o‘tkaziladi.  Tasdiqlangan sharhlar kurs sahifasida ko‘rsatiladi va umumiy bahoga ta’sir qiladi.  Barcha sharhlar va ularning tarixiy ma’lumotlari ( Vaqti ) tizimda saqlanadi va tahlil qilish uchun foydalaniladi. 5. O‘qituvchilar modeli – o‘quv markazi axborot tizimining muhim obyektlaridan biri hisoblanadi. O‘quv markazi faoliyatida amalga oshiriladigan barcha jarayonlar — o‘quv jarayonini tashkil etish, darslarni olib borish, talabalarni o‘qitish, kurslarga biriktirish hamda ta’lim sifatini ta’minlash — aynan ushbu model orqali boshqariladi. Ushbu model real hayotdagi o‘qituvchilar haqidagi ma’lumotlarni axborot tizimida to‘liq aks ettiradi. 16 5-rasm. Oqituvchilar modeli O‘qituvchilar modeli (5-rasm) – o‘quv markazi axborot tizimining muhim obyektlaridan biri hisoblanadi. O‘quv markazi faoliyatida amalga oshiriladigan barcha jarayonlar — darslarni tashkil etish, kurslarni olib borish, talabalarni o‘qitish hamda ta’lim sifatini ta’minlash — aynan ushbu model orqali boshqariladi. Ushbu model real hayotdagi o‘qituvchilar haqidagi ma’lumotlarni axborot tizimida to‘liq aks ettiradi. Modelda quyidagi atributlar mavjud:  Id – o‘qituvchining yagona identifikatori bo‘lib, har bir o‘qituvchini tizimda noyob tarzda aniqlash uchun xizmat qiladi.  Ism – o‘qituvchining ismi. Ushbu atribut o‘qituvchini tez va aniq aniqlash imkonini beradi.  Familya – o‘qituvchining familiyasi bo‘lib, tizimda shaxsni to‘liq identifikatsiya qilishda muhim rol o‘ynaydi.  Sharif – o‘qituvchining otasining ismi (sharifi). Bu atribut hujjatlashtirish va to‘liq ma’lumotni shakllantirish uchun ishlatiladi.  Telefon – o‘qituvchining aloqa raqami. Ushbu atribut orqali tezkor aloqa o‘rnatish mumkin. 17  Email – o‘qituvchining elektron pochta manzili bo‘lib, tizim ichidagi xabarlar va rasmiy aloqalar uchun xizmat qiladi. Bog‘lovchi atributlar (mantiqiy aloqalar): O‘qituvchi modeli odatda Kurslar modeli bilan bog‘langan bo‘lib, bir o‘qituvchi bir nechta kurslarni olib borishi mumkin (1–N munosabat). Shu orqali har bir kurs uchun mas’ul o‘qituvchi belgilanadi va o‘quv jarayoni tizimli ravishda boshqariladi. Amaliy ishlash tartibi:  O‘quv markaziga yangi o‘qituvchi ishga qabul qilinganda, tizimda yangi O‘qituvchilar modeli yaratiladi.  Administrator o‘qituvchining ism, familiya, sharif, telefon va email ma’lumotlarini tizimga kiritadi.  O‘qituvchi tegishli kurslarga biriktiriladi va unga dars berish huquqi beriladi.  Tizim orqali o‘qituvchining qaysi kurslarda ishlayotgani va yuklamasi kuzatib boriladi.  Foydalanuvchilar (talabalar) o‘qituvchi haqida ma’lumotlarni ko‘rishi va kurs tanlashda undan foydalanishi mumkin.  O‘qituvchiga oid barcha ma’lumotlar tizimda saqlanadi va zarur holatda yangilanadi. 5. AppDbContext — bu Entity Framework Core (EF Core) texnologiyasiga asoslangan ma’lumotlar bazasi konteksti bo‘lib, dastur va ma’lumotlar bazasi o‘rtasida asosiy bog‘lovchi (ko‘prik) vazifasini bajaradi. U orqali ilova ma’lumotlar bazasiga ulanish, so‘rovlar yuborish va natijalarni qabul qilish jarayonlari boshqariladi.  AppDbContext tarkibidagi har bir DbSet<T> xossasi ma’lumotlar bazasidagi alohida jadvalni ifodalaydi va shu jadval ustida ishlash imkonini beradi. Mazkur DbSet obyektlari yordamida ma’lumotlarni yaratish (Create), o‘qish (Read), yangilash (Update) va o‘chirish (Delete) kabi asosiy CRUD amallarini qulay va xavfsiz tarzda bajarish mumkin. AppDbContext modeli restoran axborot 18 tizimining asosiy obyektlaridan biri bo‘lib, Entity Framework Core konteksti sifatida ma’lumotlar bazasi bilan bog‘lanish va CRUD operatsiyalarini amalga oshirish imkonini beradi. 6-rasm. AppDbContext sinfi Shu bilan birga, ASP.NET Identity tizimi orqali foydalanuvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish, autentifikatsiya va avtorizatsiya funksiyalarini qo‘llab- quvvatlaydi. Modelda quyidagi xususiyatlar mavjud:  AppDbContext ( DbContextOptions < AppDbContext > options ) : base ( options ) – bu konstruktor ma ’ lumotlar bazasiga ulanish va konfiguratsiyani sozlash uchun zarur bo ‘ lgan parametrlarni qabul qiladi . Entity Framework Core orqali SQL Server bilan bog‘lanish aynan shu yerda amalga oshiriladi.  DbSet<Dars> Darslar – Darslar jadvalini ifodalaydi. Ushbu property orqali o‘quv markazidagi darslar ma’lumotlarini yaratish, o‘qish, yangilash va o‘chirish (CRUD) operatsiyalari bajariladi. 19  DbSet<Kurs> Kurslar – Kurslar jadvalini ifodalaydi. Bu property orqali o‘quv markazidagi barcha kurslar bilan ishlash, ularni boshqarish va darslar bilan bog‘lash imkoniyati yaratiladi.  DbSet<Aloqa> Aloqalar – Aloqa (murojaatlar) jadvalini ifodalaydi. Ushbu property orqali foydalanuvchilardan kelgan xabarlar, savollar va takliflar bilan ishlash mumkin.  DbSet<Sharx> Sharxlar – Sharxlar jadvalini ifodalaydi. Bu property kurslar bo‘yicha qoldirilgan foydalanuvchi fikrlari va baholarini boshqarish uchun xizmat qiladi.  DbSet<Oqituvchi> Oqituvchilar – O‘qituvchilar jadvalini ifodalaydi. Ushbu property orqali o‘qituvchilar ma’lumotlarini boshqarish, ularni kurslarga biriktirish va tizimda nazorat qilish amalga oshiriladi. O‘quv markazi axborot tizimida ma’lumotlar bazasi bilan foydalanuvchi interfeysi o‘rtasidagi ma’lumot almashuvini qulay va tartibli tashkil etish maqsadida ViewModel yondashuvidan ham foydalaniladi. Masalan, kursga yozilish, darslarni ko‘rish yoki sharh qoldirish jarayonlarida ma’lumotlar bir nechta modeldan yig‘ilib, yagona ViewModel orqali uzatiladi. Mazkur yondashuv MVC arxitekturasida Controller va View o‘rtasidagi bog‘lanishni soddalashtiradi, kodni qayta ishlatish imkoniyatini oshiradi hamda loyihaning kengaytirilishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, foydalanuvchi interfeysi orqali kiritilgan ma’lumotlar bazaga aniq va xatoliklarsiz yetkaziladi, bu esa tizim barqarorligini oshiradi. ViewModellardan foydalanish loyihaning moduliyligini kuchaytiradi va yangi funksiyalarni minimal o‘zgarishlar bilan qo‘shish imkonini beradi. 20 7-rasm. AloqaCreateVM ViewModel tuzilmasi O‘quv markazi axborot tizimida yangi aloqa (murojaat yoki bog‘lanish) yozuvlarini yaratish jarayonini samarali tashkil etish maqsadida AloqaCreateVM nomli ViewModel ishlab chiqildi. Ushbu ViewModel administrator tomonidan kiritiladigan barcha ma’lumotlarni yagona tuzilma asosida qabul qiladi va ularni Controller orqali ma’lumotlar bazasiga uzatish vazifasini bajaradi. Mazkur ViewModel aloqa bilan bog‘liq asosiy atributlarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, FoydalanuvchiId orqali murojaat yuborgan shaxs aniqlanadi, bu esa tizimda foydalanuvchilar bilan ishlashni osonlashtiradi. XabarMatni (yoki MurojaatMatni) esa foydalanuvchi tomonidan yuborilgan asosiy mazmunni ifodalaydi va administratorga muammoni yoki savolni tushunishda yordam beradi. Shuningdek, YuborilganSana atributi murojaat qachon yuborilganini ko‘rsatadi, bu esa murojaatlarni vaqt bo‘yicha tartiblash va nazorat qilish imkonini beradi. Ushbu ViewModel yordamida administrator kelib tushgan murojaatlarni tizimli ravishda qabul qilishi, ularni ko‘rib chiqishi va kerakli javob choralarini belgilashi mumkin. Masalan, o‘quvchilardan kelgan savollar, kurslar bo‘yicha so‘rovlar yoki takliflar markazlashtirilgan holda boshqariladi. 21 Bundan tashqari, AloqaCreateVM modeli o‘quv markazi ma’muriyati uchun qulay va tartibli aloqa tizimini yaratadi. Bu esa foydalanuvchilar bilan samarali muloqot o‘rnatish, xizmat sifatini oshirish va murojaatlarni o‘z vaqtida ko‘rib chiqishga yordam beradi. Model orqali kiritilgan barcha ma’lumotlar to‘g‘ri formatda saqlanadi, tizim tomonidan avtomatik tekshiriladi hamda keyinchalik turli statistik hisobotlar va tahlillarni shakllantirish imkonini beradi. 8-rasm. DarsCreateVM ViewModel tuzilmasi O‘quv markazi axborot tizimida yangi kurslarni yaratish jarayonini samarali tashkil etish maqsadida KursCreateVM nomli ViewModel ishlab chiqildi. Ushbu ViewModel administrator tomonidan kiritiladigan barcha ma’lumotlarni yagona tuzilma asosida qabul qiladi va ularni Controller orqali ma’lumotlar bazasiga uzatish vazifasini bajaradi. Mazkur ViewModel kursga oid asosiy atributlarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, KursNomi orqali kursning nomi aniqlanadi, bu esa foydalanuvchilarga kerakli kursni tanlashda qulaylik yaratadi. Davomiyligi atributi kurs qancha muddat davom etishini bildiradi (masalan, haftalar yoki oylar hisobida), bu esa o‘quv rejasini tuzishda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, Narxi atributi kurs uchun belgilangan to‘lov miqdorini ifodalaydi va moliyaviy boshqaruvni tartibga solishga yordam beradi. Bundan tashqari, Sigimi atributi kursga maksimal nechta o‘quvchi qabul qilinishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu esa guruhlarni shakllantirish va o‘qituvchi 22 yuklamasini muvozanatlashda muhim rol o‘ynaydi. Zaruratga ko‘ra, OqituvchiId orqali kursga mas’ul bo‘lgan o‘qituvchi biriktiriladi, bu esa kurslar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi aloqalarni aniq belgilash imkonini beradi. Ushbu ViewModel yordamida administrator yangi kurslarni tizimli ravishda kiritishi, mavjud kurslarni boshqarishi va ularning parametrlarini nazorat qilishi mumkin. Masalan, yangi o‘quv mavsumi boshlanishida kurslar soni, sig‘imi va davomiyligini to‘g‘ri belgilash orqali o‘quv markazining umumiy samaradorligini oshirish mumkin. Shu bilan birga, KursCreateVM modeli o‘quv markazi ma’muriyati uchun qulay va tizimli boshqaruv muhitini yaratadi. Bu esa o‘quvchilarga sifatli ta’lim berish, resurslardan oqilona foydalanish va kurslarni optimal tarzda tashkil etishga yordam beradi. Model orqali kiritilgan barcha ma’lumotlar to‘g‘ri formatda saqlanadi, tizim tomonidan avtomatik tekshiriladi hamda keyinchalik turli statistik hisobotlar va tahlillarni shakllantirish imkonini beradi. O‘quv markazi axborot tizimida aloqa (murojaat) ma’lumotlarini tahrirlash jarayonini samarali tashkil etish maqsadida AloqaEditVM nomli ViewModel ishlab chiqildi. Ushbu ViewModel administrator tomonidan kiritiladigan yoki yangilanadigan barcha ma’lumotlarni yagona tuzilma asosida qabul qiladi va ularni Controller orqali ma’lumotlar bazasiga uzatish vazifasini bajaradi. 9-rasm. AloqaEditVM ViewModel tuzilmasi 23 Mazkur ViewModel aloqa (murojaat) haqidagi asosiy ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, FoydalanuvchiId , XabarMatni , Holati , shuningdek YuborilganSana va YangilanganSana kabi atributlar mavjud bo‘lib, ular foydalanuvchi interfeysida murojaat to‘g‘risidagi axborotni to‘liq va aniq ko‘rinishda taqdim etishga xizmat qiladi. Xususan, XabarMatni maydoni orqali murojaat mazmunini yangilash, Holati orqali esa murojaatning joriy holatini (masalan, “ko‘rib chiqilmoqda”, “javob berildi”, “yakunlandi”) o‘zgartirish imkoniyati yaratiladi. Bu esa ma’lumotlarni tahrirlash jarayonini yanada qulay va samarali qiladi. Shu bilan birga, o‘quv markazi axborot tizimida aloqa yozuvlarini tahrirlash, ularni qayta ishlash va umumiy ma’lumotlarini boshqarish jarayonini samarali tashkil etish maqsadida AloqaEditVM nomli ViewModel ishlab chiqilgan. Ushbu model orqali administrator kelib tushgan murojaatlarni tizimli ravishda yangilashi, ularning holatini nazorat qilishi va foydalanuvchilar bilan samarali muloqotni yo‘lga qo‘yishi mumkin. Natijada tizimdagi barcha murojaatlar tartibli saqlanadi, o‘z vaqtida ko‘rib chiqiladi va xizmat ko‘rsatish sifati yanada oshadi. 10-rasm. DarsEditVm ViewModel tuzilmasi 24 DarsEditVM yordamida o‘quv markazidagi mavjud dars ma’lumotlarini tahrirlash jarayoni samarali va tartibli tarzda amalga oshiriladi. Ushbu ViewModel orqali darsning asosiy ma’lumotlari saqlanib qolgan holda faqat o‘zgartirish zarur bo‘lgan maydonlar yangilanadi, bu esa ma’lumotlar yaxlitligi va izchilligini ta’minlashga xizmat qiladi. 25 Loyiha controller va ko‘rinishlarini yaratish Mazkur bo‘limda o‘quv markazi axborot tizimining funksional ishlashini ta’minlovchi kontrollerlar ( Controller ) va ko‘rinishlar ( View )ni yaratish jarayoni bayon etiladi. Kontrollerlar MVC (Model–View–Controller) arxitekturasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, foydalanuvchi so‘rovlarini qabul qilish, ularni qayta ishlash hamda natijani ko‘rinishlar orqali taqdim etish vazifasini bajaradi. Ushbu arxitektura tizimni mantiqiy jihatdan to‘g‘ri tashkil etish, kodni soddalashtirish va keyinchalik kengaytirish imkonini berishi bilan ajralib turadi. Mazkur loyiha ham aynan shu tamoyil asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, undagi kontrollerlar quyida bosqichma-bosqich ko‘rib chiqiladi. HomeController o‘quv markazi axborot tizimining oddiy foydalanuvchilar (o‘quvchilar va tashrif buyuruvchilar) bilan ishlovchi asosiy kontrolleri hisoblanadi. Ushbu kontroller orqali foydalanuvchilar tizimdagi mavjud kurslar, o‘qituvchilar, dars jadvali hamda o‘quv markazi faoliyati haqida umumiy ma’lumotlarga ega bo‘ladilar. Shuningdek, HomeController foydalanuvchilarga kurslar haqida batafsil ma’lumotlarni ko‘rish, o‘quv markazi yangiliklari bilan tanishish va kerakli bo‘limlarga oson o‘tish imkoniyatini yaratadi. Bu esa foydalanuvchi tajribasini yaxshilaydi va tizimdan samarali foydalanishni ta’minlaydi. 11-rasm. HomeController sinfi. 26 HomeController quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi: • bosh sahifada o‘quv markaziga oid umumiy statistik ma’lumotlarni chiqarish (masalan, kurslar soni, o‘quvchilar soni, o‘qituvchilar haqida qisqacha ma’lumotlar); • mavjud kurslar va o‘qituvchilar ro‘yxatini ko‘rsatish; • kurslar haqida batafsil ma’lumotlarni (tavsif, davomiylik, narx va boshqalar) taqdim etish; • foydalanuvchi tomonidan kursga yozilish (ro‘yxatdan o‘tish) jarayonini amalga oshirish. Kursga yozilish funksiyasi autentifikatsiyadan o‘tgan foydalanuvchilar uchun ochiq bo‘lib, bunda foydalanuvchi tanlagan kurs, boshlanish sanasi va kerakli boshqa parametrlarni belgilaydi. Ushbu jarayon ma’lumotlar bazasi bilan uzviy bog‘langan holda amalga oshiriladi va yakuniy natija yozilishlar (ro‘yxatdan o‘tishlar) jadvalida saqlanadi. Bu yondashuv foydalanuvchilar uchun qulaylik yaratish bilan birga, kurslarga yozilish jarayonini aniq va izchil yuritish, shuningdek o‘quv markazi faoliyatini samarali boshqarish imkonini beradi. Ushbu rasmda HomeController kontrollerining Index() metodi keltirilgan. Mazkur metod foydalanuvchi bosh sahifasi uchun zarur bo‘lgan statistik ma’lumotlarni shakllantiradi. Metodda o‘quv markazi tizimidagi ma’lumotlar bazasidan kurslar soni, o‘quvchilar soni, o‘qituvchilar soni yoki darslar haqidagi umumiy ko‘rsatkichlar aniqlanadi. 27 Olingan qiymatlar ViewBag obyektlari yordamida xuddi shu nomdagi ko‘rinishga ( View ) uzatiladi. Natijada foydalanuvchi interfeysida umumiy statistik ko‘rsatkichlar dinamik tarzda aks ettiriladi va foydalanuvchi tizim haqida tezkor va tushunarli ma’lumotga ega bo‘ladi. View esa foydalanuvchi interfeysining server tomondagi taqdimot qismi hisoblanib, uzatilgan ma’lumotlarni vizual ko‘rinishda foydalanuvchiga yetkazib beradi. Shu orqali tizimning asosiy ma’lumotlari bosh sahifada tartibli va qulay shaklda namoyish etiladi. 12-rasm. HomeController ichidagi Xabarlar metodi Ushbu rasmda HomeController tarkibidagi Xabarlar() metodi keltirilgan. Mazkur metod o‘quv markazi axborot tizimidagi barcha murojaatlar (xabarlar) ro‘yxatini shakllantirish uchun xizmat qiladi. Metodda Entity Framework yordamida Aloqa (yoki Xabarlar) jadvalidagi barcha yozuvlar ma’lumotlar bazasidan olinadi va ro‘yxat ko‘rinishida View ga uzatiladi. Natijada foydalanuvchi interfeysida tizimga kelib tushgan barcha xabarlar va murojaatlar tartibli ro‘yxat shaklida aks ettiriladi. Bu esa administratorga foydalanuvchilardan kelgan savollar, takliflar va boshqa xabarlarni bir joyda ko‘rish hamda ularni tezkor qayta ishlash imkonini beradi. View esa foydalanuvchi interfeysining server tomondagi taqdimot qismi hisoblanib, uzatilgan ma’lumotlarni vizual ko‘rinishda foydalanuvchiga yetkazib beradi. Shu orqali xabarlar tizimi markazlashgan va qulay boshqaruv muhitida taqdim etiladi. 28 13-rasm. HomeController ichidagi Aloqa (Post) metodi Ushbu POST metodi o‘quv markazi axborot tizimida foydalanuvchi tomonidan yuborilgan “Aloqa” (murojaat yoki xabar) ma’lumotlarini qabul qilish va qayta ishlash uchun mo‘ljallangan. Metod Aloqa modeli orqali forma ma’lumotlarini qabul qiladi hamda ularni ma’lumotlar bazasiga saqlashdan oldin tekshiruvdan o‘tkazadi. Dastlab tizim foydalanuvchi tomonidan kiritilgan ma’lumotlar — ism, elektron pochta manzili va xabar matni bo‘yicha ularning to‘liqligi va to‘g‘riligi tekshiriladi. Agar majburiy maydonlardan biri bo‘sh yoki noto‘g‘ri formatda bo‘lsa, tizim ModelState orqali foydalanuvchiga xatolik xabarini qaytaradi. Bunda foydalanuvchi kiritgan ma’lumotlar tizimga keraksiz yoki noto‘g‘ri murojaatlar tushib qolishining oldini olish maqsadida validatsiya qilinadi. Xatolik aniqlanganda, foydalanuvchi yana “Aloqa” formasiga qaytariladi va oldindan kiritilgan ma’lumotlar saqlangan holda ko‘rsatiladi. Bu foydalanuvchiga ma’lumotlarni qayta to‘ldirishni yengillashtiradi. Agar barcha ma’lumotlar to‘g‘ri kiritilgan bo‘lsa, Aloqa obyekti yaratiladi va u ma’lumotlar bazasiga saqlanadi. Saqlash jarayoni muvaffaqiyatli yakunlangach, foydalanuvchiga uning xabari muvaffaqiyatli yuborilgani haqida tasdiqlovchi xabar beriladi. Metod yakunida foydalanuvchi “Aloqa” sahifasiga yo‘naltiriladi. Ushbu yondashuv o‘quv markazi axborot tizimida foydalanuvchi murojaatlarini 29 avtomatlashtirilgan tarzda qabul qilish, ularni to‘g‘ri qayta ishlash va tizimda ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlashga xizmat qiladi. 30 Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma Ushbu loyiha ASP.NET Core MVC texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, zamonaviy veb-ilovalar yaratish uchun mo‘ljallangan arxitektura tamoyillariga amal qiladi. Loyihada Model–View–Controller (MVC) dizayn shablonidan foydalanilgan bo‘lib, u ma’lumotlar bilan ishlash, foydalanuvchi interfeysi va boshqaruv mantiqini bir-biridan ajratishga imkon beradi. Bu esa loyihaning kengaytirilishi, qo‘llab-quvvatlanishi va test qilinishini yengillashtiradi. Loyihani ishga tushirish uchun avvalo Visual Studio dasturida loyiha ochiladi. Muhit to‘liq yuklangach, kerakli sozlamalar avtomatik ravishda tekshiriladi va loyiha konfiguratsiyasi tayyor holatga keltiriladi. Keyin esa ma’lumotlar bazasi bilan bog‘lanish (connection string) to‘g‘ri sozlanganligi tekshiriladi hamda kerak bo‘lsa Entity Framework Core orqali migratsiyalar bajariladi. Loyiha muvaffaqiyatli ishga tushirilgach, IIS Express yoki lokal server orqali dastur ishga tushiriladi va brauzerda asosiy sahifa ochiladi. Foydalanuvchi interfeysi orqali tizimning barcha funksional imkoniyatlaridan foydalanish mumkin bo‘ladi. 31 14-rasm. Asosiy sahifa oynasi Loyiha ishga tushirilganda foydalanuvchi avtomatik tarzda asosiy sahifaga (Bosh sahifa) yo‘naltiriladi. Ushbu sahifada o‘quv markazi bo‘yicha asosiy ma’lumotlar, mavjud kurslar ro‘yxati hamda foydalanuvchi uchun muhim navigatsiya tugmalari joylashtirilgan bo‘ladi. Shuningdek, sahifaning yuqori yoki markaziy qismida o‘quv markazining asosiy shiori aks ettiriladi, bu esa foydalanuvchiga tizim haqida umumiy tasavvur beradi. Bosh sahifada odatda foydalanuvchini kerakli bo‘limlarga tezkor o‘tkazuvchi tugmalar mavjud bo‘lib, ular orqali foydalanuvchi Kurslar bo‘limiga o‘tib, mavjud kurslar haqida batafsil ma’lumot olishi mumkin. Shuningdek, sahifada Biz bilan aloqa bo‘limiga yo‘naltiruvchi tugma ham joylashtirilgan bo‘lib, foydalanuvchi ushbu bo‘lim orqali o‘z savollari yoki murojaatlarini yuborishi mumkin. Tizimning yuqori menyu qismida uchta asosiy navigatsiya elementi mavjud: Bosh sahifa , Kurslar va Biz bilan aloqa . Bu menyu foydalanuvchiga sahifalar o‘rtasida qulay va tezkor harakatlanish imkonini beradi. Foydalanuvchi o‘ziga kerakli sahifani tanlab, tizimdan to‘liq foydalanishi mumkin. Bu yondashuv o‘quv markazi veb-ilovasida oddiy, tushunarli va qulay interfeys yaratishga xizmat qiladi. 32 15-rasm. Kurslar oynasi Rasmda ko‘rinib turgan “Kurslar” oynasi o‘quv markazi tizimining asosiy funksional sahifalaridan biri bo‘lib, foydalanuvchilarga mavjud kurslar haqida ma’lumot olish va ularni qidirish imkonini beradi. Ushbu sahifa yuqori qismda navigatsiya menyusi bilan jihozlangan bo‘lib, unda Bosh sahifa , Kurslar va Biz bilan aloqa bo‘limlariga tezkor o‘tish mumkin. Shuningdek, foydalanuvchi tizimga kirish uchun “Kirish” tugmasidan foydalanadi. Sahifaning markaziy qismida katta sarlavha sifatida “Kurslar” yozuvi joylashgan bo‘lib, bu foydalanuvchiga aynan qaysi bo‘limda ekanligini aniq ko‘rsatadi. Uning ostida esa navigatsiya yo‘li (breadcrumb) ko‘rinishida “Bosh sahifa > Kurslar” elementi berilgan bo‘lib, bu sahifalar o‘rtasidagi bog‘lanishni tushunarli qiladi. Kurslarni tez topish uchun qidiruv paneli ham mavjud. Unda:  kurslar bo‘yicha kategoriya tanlash (masalan, “Kurslar”),  kalit so‘z kiritish maydoni,  va “Qidirish” tugmasi joylashtirilgan. Bu foydalanuvchiga kerakli kursni tez va oson topish imkonini beradi . 33 Umuman olganda , Kurslar sahifasi o ‘ quv markazidagi barcha kurslarni ko ‘ rish , ularni qidirish va foydalanuvchiga mos kursni tanlash jarayonini qulaylashtirish uchun xizmat qiladi . Bu sahifa tizimning eng muhim funksional bo ‘ limlaridan biri hisoblanadi , chunki aynan shu yerda foydalanuvchi o ‘ ziga kerakli ta ’ lim yo ‘ nalishini tanlaydi . 16-rasm. Biz bilan aloqa oynasi Rasmda ko‘rsatilgan “Biz bilan aloqa” sahifasi o‘quv markazi tizimining foydalanuvchilar bilan aloqa o‘rnatish uchun mo‘ljallangan asosiy bo‘limlaridan biri hisoblanadi. Ushbu sahifa yuqori qismda navigatsiya menyusi bilan ta’minlangan bo‘lib, unda Bosh sahifa , Kurslar va Biz bilan aloqa sahifalariga tezkor o‘tish imkoniyati mavjud. Shuningdek, foydalanuvchi tizimga kirish uchun “Kirish” tugmasidan foydalanishi mumkin. Sahifaning markaziy qismida katta sarlavha sifatida “Biz bilan aloqa” yozuvi joylashgan bo‘lib, bu foydalanuvchiga aynan qaysi bo‘limda ekanligini aniq ko‘rsatadi. Uning ostida esa navigatsiya yo‘li ( Bosh sahifa > Biz bilan aloqa ) berilgan bo‘lib, bu foydalanuvchiga sahifa tuzilmasini tushunishni osonlashtiradi. Shuningdek, sahifada qidiruv paneli ham mavjud bo‘lib, unda foydalanuvchi kalit so‘z kiritib kerakli ma’lumotni tez topishi mumkin. “Qidirish” tugmasi orqali qidiruv jarayoni amalga oshiriladi. 34 “Biz bilan aloqa” sahifasining asosiy maqsadi foydalanuvchilarga o‘quv markazi bilan bog‘lanish imkoniyatini yaratishdir. Ushbu bo‘lim orqali foydalanuvchilar savollar berishi, taklif va murojaatlarini yuborishi mumkin. Bu esa o‘quv markazi va foydalanuvchilar o‘rtasida samarali kommunikatsiyani ta’minlaydi. Umuman olganda, ushbu sahifa tizimning muhim qismi bo‘lib, foydalanuvchi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa o‘rnatish va xizmat sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. 17-rasm.Bizga xabar yuboring oynasi Rasmda ko‘rsatilgan “Bizga xabar yuboring” qismi o‘quv markazi tizimining aloqa (contact) formasi hisoblanadi. Ushbu bo‘lim foydalanuvchilarning markaz bilan bevosita bog‘lanishi va o‘z fikr, savol yoki murojaatlarini yuborishi uchun xizmat qiladi. Bu qism ikki asosiy blokdan iborat: 1. Aloqa ma’lumotlari (chap tomonda): Bu yerda o‘quv markazining asosiy kontaktlari berilgan:  Manzil: Toshkent, O‘zbekiston  Telefon raqam: +998 90 123 45 67  Email: info@example.com Bu ma ’ lumotlar foydalanuvchiga markaz bilan boshqa usullar orqali ham bog ‘ lanish imkonini beradi . 35 2. Xabar yuborish formasi ( o ‘ ng tomonda ): Ushbu qism orqali foydalanuvchi o ‘ z xabarini to ‘ g ‘ ridan - to ‘ g ‘ ri tizimga yuborishi mumkin . Forma quyidagi maydonlardan iborat:  Email manzili – foydalanuvchi o‘z elektron pochta manzilini kiritadi  Kursni tanlang – foydalanuvchi murojaat qilmoqchi bo‘lgan kursni tanlaydi  Xabaringiz – savol yoki fikr matni yoziladi  “Xabar yuborish” tugmasi – kiritilgan ma’lumotlarni serverga yuboradi Foydalanuvchi “Xabar yuborish” tugmasini bosganda, kiritilgan ma’lumotlar tizimga POST metodi orqali yuboriladi va ma’lumotlar bazasiga saqlanishi mumkin. Umuman olganda, bu bo‘lim o‘quv markazi va foydalanuvchilar o‘rtasida tezkor va qulay aloqa o‘rnatishga xizmat qiladi hamda murojaatlarni avtomatik tarzda qabul qilish imkonini beradi. 18-rasm. Admin panelning bosh sahifasi Admin panelning bosh sahifasi foydalanuvchi uchun tizimni boshqarishning markaziy oynasi hisoblanadi. Ushbu sahifada chap tarafda menyu bo‘limi joylashgan bo‘lib, u orqali tizimning asosiy funksional qismlariga tezkor o‘tish mumkin. Menyuda quyidagi bo‘limlar mavjud:  Darslar  Kurslar 36  O‘qituvchilar  Sharhlar  Aloqa Ushbu bo‘limlar orqali admin tizimdagi barcha asosiy ma’lumotlarni boshqarish, tahrirlash va yangilash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Sahifaning asosiy qismida esa tizim bo ‘ yicha umumiy statistik ma ’ lumotlar aks ettiriladi . Bu yerda darslar soni , kurslar , o ‘ qituvchilar hamda foydalanuvchilardan kelgan murojaatlar kabi umumiy ko ‘ rsatkichlar ko ‘ rsatilishi mumkin . Bu admin uchun tizim holatini tezkor tahlil qilish imkonini beradi . Shuningdek , bosh sahifada sarlavha va qisqacha tavsif joylashtirilgan bo ‘ lib , u tizimning asosiy maqsadini ifodalaydi . Yuqori qismda esa ma ’ lumotlarni tahrirlash uchun “ O ‘ zgartirish ” ( Edit ) tugmasi mavjud bo ‘ lib , u orqali sahifadagi sarlavha yoki tavsifni yangilash mumkin . Umuman olganda , admin panelning bosh sahifasi tizimni samarali boshqarish , statistik ma ’ lumotlarni kuzatish va kerakli o ‘ zgartirishlarni tezkor amalga oshirish uchun xizmat qiladi . 19-rasm. Dars qo’shish oynasi 37 “Dars qo‘shish” bo‘limi admin panelning muhim funksional qismlaridan biri bo‘lib, yangi darslarni tizimga qo‘shish uchun xizmat qiladi. Ushbu bo‘lim orqali administrator kurslar tarkibiga yangi darslarni kiritishi mumkin. Dars qo‘shish formasida quyidagi maydonlar mavjud:  Nomi – darsning nomi kiritiladi  Dars _ uzunligi – dars davomiyligi ( vaqti yoki soatlarda ) ko ‘ rsatiladi  Kurs _ id – dars qaysi kursga tegishli ekanligi tanlanadi  Dars_rasmi – darsga tegishli rasm yuklanadi Administrator barcha kerakli ma’lumotlarni to‘liq va to‘g‘ri kiritgandan so‘ng “Qo‘shish” tugmasini bosadi. Ushbu amal bajarilgach, kiritilgan ma’lumotlar tizimga yuboriladi va ma’lumotlar bazasida yangi dars sifatida saqlanadi. Agar ma’lumotlar to‘liq yoki to‘g‘ri kiritilmagan bo‘lsa, tizim xatolik haqida xabar beradi va foydalanuvchiga maydonlarni to‘ldirishni qayta talab qiladi. Umuman olganda, bu bo‘lim kurslar tarkibini kengaytirish va darslarni tizimli boshqarishni ta’minlashga xizmat qiladi. 20-rasm. Aloqa qo’shish oynasi 38 “Aloqa qo‘shish” bo‘limi admin panelning foydalanuvchilardan kelgan murojaatlarni tizimga kiritish va boshqarish uchun mo‘ljallangan qismlaridan biridir. Ushbu bo‘lim orqali administrator foydalanuvchi xabarlarini ma’lumotlar bazasiga saqlashi yoki ularni qayta ishlashi mumkin. Ushbu forma quyidagi maydonlardan iborat:  Email – murojaat yuborayotgan foydalanuvchining elektron pochta manzili  Kurs_id – murojaat qaysi kursga tegishli ekanligini belgilovchi identifikator  Xabar – foydalanuvchi tomonidan yuborilgan asosiy matnli murojaat yoki savol Administrator barcha maydonlarni to‘liq to‘ldirgandan so‘ng “Qo‘shish” tugmasini bosadi. Ushbu amal bajarilgach, kiritilgan ma’lumotlar tizimga yuboriladi va ma’lumotlar bazasida yangi aloqa yozuvi sifatida saqlanadi. Agar ma’lumotlar noto‘g‘ri yoki to‘liq kiritilmagan bo‘lsa, tizim xatolik haqida ogohlantiradi va kerakli maydonlarni to‘ldirishni talab qiladi. Umuman olganda, bu bo‘lim foydalanuvchi murojaatlarini tizimli saqlash va ularni samarali boshqarish imkonini beradi. 21-rasm. Kurs qo’shish oynasi 39 “Kurs qo‘shish” oynasi admin panelning asosiy funksional bo‘limlaridan biri bo‘lib, yangi kurslarni tizimga kiritish uchun xizmat qiladi. Ushbu bo‘lim orqali administrator o‘quv markaziga tegishli yangi kurslarni yaratishi va ularning barcha ma’lumotlarini bazaga saqlashi mumkin. Kurs qo‘shish formasida quyidagi maydonlar mavjud:  Nomi – kursning nomi kiritiladi  O‘qituvchi – kursni o‘qitadigan o‘qituvchi tanlanadi yoki kiritiladi  Narx – kursning to‘lov miqdori belgilanadi  Kurs_vaqti_uzunligi – kurs davomiyligi (oy yoki soatlarda) ko‘rsatiladi  Darslar_soni – kursdagi darslar umumiy soni kiritiladi  Kurs_rasmi – kursga tegishli rasm yuklanadi  Info – kurs haqida qo‘shimcha ma’lumot yoki tavsif yoziladi Administrator barcha maydonlarni to‘liq va to‘g‘ri to‘ldirgandan so‘ng “Qo‘shish” tugmasini bosadi. Natijada kiritilgan ma’lumotlar tizimga yuboriladi va ma’lumotlar bazasida yangi kurs sifatida saqlanadi. Agar biror maydon noto‘g‘ri yoki to‘liq to‘ldirilmagan bo‘lsa, tizim xatolik haqida ogohlantiradi va kerakli ma’lumotlarni kiritishni talab qiladi. Umuman olganda, ushbu bo‘lim kurslarni tizimga qo‘shish va ularni to‘liq boshqarish imkonini beruvchi muhim admin funksiyasi hisoblanadi. 40 22-rasm. O’qituvchi qo’shish oynasi “O‘qituvchi qo‘shish” oynasi admin panelning muhim funksional bo‘limlaridan biri bo‘lib, yangi o‘qituvchilarni tizimga qo‘shish va ularning ma’lumotlarini saqlash uchun xizmat qiladi. Ushbu forma quyidagi maydonlardan iborat:  Ism – o‘qituvchining ismi kiritiladi  Familiya – o‘qituvchining familiyasi yoziladi  Unvon – o ‘ qituvchining lavozimi yoki ilmiy darajasi ko ‘ rsatiladi  Telefon – aloqa uchun telefon raqami kiritiladi  Email – elektron pochta manzili yoziladi Administrator barcha maydonlarni to ‘ liq va to ‘ g ‘ ri to ‘ ldirgandan so ‘ ng “ Qo ‘ shish ” tugmasini bosadi . Shundan so ‘ ng kiritilgan ma ’ lumotlar tizimga yuboriladi va ma ’ lumotlar bazasida yangi o ‘ qituvchi sifatida saqlanadi . Agar ma ’ lumotlar noto ‘ g ‘ ri yoki to ‘ liq kiritilmagan bo ‘ lsa , tizim xatolik haqida xabar beradi va foydalanuvchiga kerakli maydonlarni to ‘ ldirishni talab qiladi . Umuman olganda , ushbu bo ‘ lim o ‘ quv markazidagi o ‘ qituvchilar bazasini shakllantirish va ularni tizimli boshqarishga xizmat qiladi . 41 42 Xulosa Mazkur kurs ishi davomida o ‘ quv markazi faoliyatini avtomatlashtirishga qaratilgan axborot tizimi ishlab chiqildi hamda ta ’ lim jarayonini samarali tashkil etishda zamonaviy veb - texnologiyalarning o ‘ rni va ahamiyati chuqur tahlil qilindi . Hozirgi kunda ta ’ lim sohasida xizmatlar sifatini oshirish , ma ’ lumotlarni tezkor qayta ishlash va foydalanuvchilarga qulay interfeys yaratish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi . Shu sababli axborot tizimlaridan foydalanish o ‘ quv markazlari faoliyatini optimallashtirishda muhim rol o ‘ ynaydi . Kurs ishi doirasida ishlab chiqilgan o ‘ quv markazi axborot tizimi foydalanuvchilarga kurslar haqida ma ’ lumot olish , darslar bilan tanishish va aloqa orqali murojaat yuborish imkonini beradi . Shuningdek , tizim admin panel orqali kurslar , darslar , o ‘ qituvchilar va foydalanuvchi murojaatlarini boshqarish imkoniyatini ham taqdim etadi . Bu esa ma ’ lumotlarni tartibli saqlash va boshqaruv jarayonlarini soddalashtirishga xizmat qiladi . Loyihani ishlab chiqish jarayonida ASP . NET Core MVC texnologiyasi va MVC arxitekturasi qo ‘ llanildi . Bu yondashuv tizimning modullarga ajratilgan holda ishlab chiqilishini ta ’ minlab , uning kengaytirilishi va qo ‘ llab - quvvatlanishini osonlashtirdi . Ma ’ lumotlar bazasi bilan ishlash jarayonida esa ma ’ lumotlarning yaxlitligi va ishonchliligini ta ’ minlashga alohida e ’ tibor qaratildi . Umuman olganda , ishlab chiqilgan o ‘ quv markazi axborot tizimi ta ’ lim jarayonini raqamlashtirish , foydalanuvchilarga qulay xizmat ko ‘ rsatish va boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirishga xizmat qiladi . Kurs ishi davomida belgilangan maqsad va vazifalar to ‘ liq amalga oshirildi hamda ushbu loyiha kelgusida yanada rivojlantirish uchun mustahkam asos bo ‘ lib xizmat qiladi . 43 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Hakimov M.X., Gaynazarov S.M. Berilganlar bazasini boshqarish tizimlari. Darslik. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2021. – 672 bet. 2. Hakimov M.X. Axborot tizimlarini loyihalash (tamoyil va amaliyot). Darslik. – Toshkent: Ma’rifat, 2024. – 424 bet. 3. Qodirov A., Xudoyberganov B. Axborot tizimlari va texnologiyalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. – 368 bet. 4. “Dasturiy injiniring ” C# - dasturlash asoslari ... Mualliflar: Muxamedieva D.T., Varlamova L.P., Baxromov S.A.. Nashriyot: Toshkent. 5. Abdullayev A.A. Ma’lumotlar bazalarini loyihalash. – Toshkent: Innovatsiya, 2022. –296 bet. 6. Alimov R.X., Xayitmatov O .T., Xakimov A.F., Yulchieva G.T., Azamatov ʻ O.X., Otajanov U.A. Axborot tizimlari, Toshkent: TDIU, 2013 y. 7 . Javlon Abdullo: Mukammal dasturlash 2: JavaScript 8. Ma’lumotlar bazasi — Guliston davlat universiteti nashri, 2022 (196 bet) Saidov Jasur Doniyor o‘g‘li Internet saytlari 9. Hakimov M.X., Gaynazarov S.M. Berilganlar bazasini boshqarish tizimlari. 10. Hakimov M.X. Axborot tizimlarini loyihalash (tamoyil va amaliyot). 11. Qodirov A., Xudoyberganov B. Axborot tizimlari va texnologiyalari. 12. “Dasturiy injiniring ” C# - дастурлаш асослари ... 13. Abdullayev A.A. Ma’lumotlar bazalarini loyihalash. 14. Alimov R.X., Xayitmatov O .T., Xakimov A.F., Yulchieva G.T., Azamatov ʻ O.X., Otajanov U.A. Axborot tizimlari 15. Javlon Abdullo: Mukammal dasturlash 2: JavaScript 16 . Ma’lumotlar bazasi. 44

MUNDARIJA

Kirish

Loyiha modelini shakllantirish

Loyiha controller va ko‘rinishlarini yaratish

Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить