O’quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirish tizimi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	103.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O’quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirish tizimi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA О‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI KASBIY TA’LIM FAKULTETI MEHNAT TA’LIMI VA CHIZMACHILIK KAFEDRASI “Himoyaga tavsiya etilsin” “ Himoyaga ruxsat etildi” Kasbiy ta’lim fakulteti dekani Mehnat ta’limi va chizmachilik ___________dots. Y. T. Bobojonov kafedrasi mudiri, dotsent ________________S.Yakubov “____” _______________2013y. “_____” ____________2013 y. Kasbiy ta’lim fakulteti kunduzgi bo’limi 5142000-Mehnat ta’limi yo’nalishi bitiruvchisi Ikromova Yodgoraning bakalavir darajasini olishi uchun “O’quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirish tizimi” MAVZUSINI O’QITISH TEXNOLOGIYASI (8-sinf misolida) mavzusida yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI Rahbar: dots. A. Oshilov Qarshi – 2013 y. Mundar i ja:

Kirish…………………………………………………………………………..`5 I-Bob. O’quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirish tizimi 1.1.Yoshlarni kasbga yo’naltirishning nazariy shart-sharoitlari. 1.2.Kasbga yo’naltirish ishining pedagogik asoslari. 1.3.Kasbga yo’naltirish ishining maktab tizimi. 1.4..O’quvchilarni kasb tanlashga yo’llashda maktab ma’muriyatining o’rni 1.4.Kasbga yo’naltirishning tarbiyaviy yo’nalishlari. 1.5.O’quv muassasasidan tashqari tashkilotlarga sayohatlarni tashkil qilish. 1.6. Kasbga yo’naltirishning ijtimoiy va psihofiziologik asoslari.. II- bob. II. bob O’quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirish tizimi mavzusini o’qitishda «B-B-B » mеtodini qo’llash 2.1.Talabalarni kasb tanlashga yo’llash ishiga tayyorlashning mazmuni. 2.2. Bo’lajak o’qituvchilarni kasb tanlashga yo’llash ishiga tayyorlash tiz

KIRISH Mamalakatimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturining ishlab chiqilishi va uning amalga oshirilishi ta’lim-tarbiya jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Chuniki, milliy kadrlar tayyorlash va ularnini har tomonlama rivojlantirish yuqori malakali o‘qituvchi –pedagoglarni tayyorlash bilan birga, yosh avlodga ta’lim-tarbiya berish ham yuqori saviyada olib borish uchun asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Ma’lumki, ta’lim-tarbiyada boshlang‘ich sinflar ta’limi alohida bosqich bo‘lib, bu davr bola shaxsini eng jadal rivojlanish davri hisoblanadi. Chunki 5-6 yoshdagi 10-11 yoshgacha bo‘lgan davrda bola shaxsi yetuklik va o‘smirlik davriga zamin yaratadi. Ayni shu davr bola shaxsining ko‘rish, kuzatish, idrok etish, tassavur va tafakkur qilishga o‘rganish jarayonidagi eng shiddatli bosqich bo‘

Maktablarda o‘quvchilarning nazariy bilimlarini o‘zlashtirish, amaliy malaka va mahoratlarini shakllantirish, mustaqil va aqliy faoliyatga tayyorlashdagi o‘rnini hisobga olib, bitiruv malakaviy ishimiz mavzusini « O’quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirish tizimi» mavzucini o’qitish texnologiyasi deb nomladik. Bitiruv malakaviy ishning obyekti : Kasb –hunar kollejlari va umumiy o’rta ta’lim maktablarida “Mehnat ta’limi” fanini o‘qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni tadbiqiga asoslangan o‘qitish tamoyillari va metodlarning o‘zaro aloqadorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan o‘quv jarayonidir. Bitiruv malakaviy ishning predmeti : “Mehnat ta’limi” fanini o‘qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni tadbiq qilish yo‘llariga bag‘ishlangan o‘quv materiallari mazmuni, shakli va tanlash tamoyi

- Kasbga yo’naltirish ishining maktab tizimi haqida ma’lumot to’plash; - O’quvchilarni kasb tanlashga yo’llashda maktab ma’muriyatining o’rni haqida ma’lumotlar yig’ish; - Kasbga yo’naltirishning tarbiyaviy yo’nalishlari haqida ma’lumot to’plash; - O’quv muassasasidan tashqari tashkilotlarga sayohatlarni tashkil qilish haqida ma’lumotlar yig’ish; - Kasbga yo’naltirishning ijtimoiy va psihofiziologik asoslarini taxlil qilish ; -Talabalarni kasb tanlashga yo’llash ishiga tayyorlashning mazmuni aniqlash; - Bo’lajak o’qituvchilarni kasb tanlashga yo’llash ishiga tayyorlash tizimi haqida ma’lumotlar to’plash; - B-B-B metodi haqida ma’lumotlar yig’ish; - O’quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo’naltirish tizimi mavzusini o’qitishda «B – B-B » mеtodidan foydalanishi bo’yicha metodik tavsiyalar ishlab c

nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlari, tadqiqot muammosiga oid ilmiy va ilmiy-metodik adabiyotlarga tayanilgan. Bitiruv malakaviy ishimizning ilmiy yangiligi : Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo’yiladigan muhim talablardan biri – ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmasdan , qisqa vaqt ichida yuqori natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni o’quvchilarga yetkazib berish, ularda ma’lum faoliyat yuzasidan ko’nikma va malakalarni hosil qilish, ular tomonidan egallangan sistemali, bilim, ko’nikma hamda malakalar darajasini baholash o’qituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi. BMIning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki, tadqiqot natijasida olingan ilmiy xulosalar, ishlab chiqilgan uslubiy ta

“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta’lim to‘g‘risida” gi qonunda yoshlarni xalq xujaligi va ishlab chiqarish uchun jahon standarti talablariga javob bera oladigan istiqbolli va ko‘p hunarli kasblarga o‘rgatish malakali mutaxassislar tayyorlash vazifasi belgilab berildi. Kasb tanlashga yo‘llash fanining maqsadi – bo’lajak kasbiy ta’lim o‘qituvchilariga o‘quvchilarni xalq xo’jaligining istiqbolli yo‘nalishlari bo‘yicha mutaxassislarga bo‘lgan talab va ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda kasbga yo‘naltirishning eng samarali yo‘llarini ishlab chiqish va o‘rgatishdan iborat. Kasb tanlashga yo‘llash fanining vazifalariga: - kasb tanlashga yo‘llashning nazariy asoslari va asosiy tamoyillarini o‘rganish - uni amalga oshirishning shakl va usullari kasb tanlashning eng samarali yo‘llarini ishl

Mehnat va kasbiy tayyorgarlik tizimi bevosita yoshlarning mehnat va kasb tarbiyasini kasbiy axborotlar, kasb tanlash, kasbga yo`naltirish ishlarini amalga oshiradigan o`lkan ishlardan biri bo`lib, o`z o`tmish taraqqiyotiga egadir. Xalqimizning millat, elat bo`lib shakllanishini mehnatsiz, kasblarsiz, hunarsiz tasavvur etib bo`lmaydi. Odamzod paydo bo`lishidan boshlab mehnat bilan shug`ullangan. Turmush buyumlari yasagan , yumushlar bajargan. Dastlab faqat kun kechirish uchun qilingan mehnat keyinchalik, kattoroq maqsadni, moddiy manfaat ko`rish uchun amalga oshirilib hatto, X asrlarda yirik harbiy qo`shinlarni, millionlab xalqlarni buyumlar, anjomlar bilan ta'minlay oladigan ishlab chiqarish sohalari darajasigacha taraqqiy etdi. XII - XV asrlarda Movarounnaxr va Xurosonda hunar ilmi, k

mashinachilik yuzaga keladi. O`zbeklarning eng keng tarqalgan uy kasblaridan biri do`ppido`zlikdir. Bulardan tashqari, hunarmandlar teridan har xil buyumlar yasaganlar, poyafzalchilar o`z mahsulotlarini shahar va qishloqlarda yurib aholiga sotganlar. Nonvoylik, qandolatchilik va qassoblik ham kasblardan bo`lib ularning do`konlari har qadamda uchragan. Katta to`y-ma'rakalar o`tkazish odati maxsus oshpazlik kasbini yuzaga keltirgan. Sharqning buyuk mutafakkirlari va allomalari deyarli barcha davrlarda o`z asarlarida, she`r va g`azallarida, adabiy meroslarida halol mehnatni, kasb-hunar egallashni muqaddasligini va zarurligini ta'kidlab, ulug`lab o`tganlar. Ulug` bobokolonimiz A.Navoiy o`z g`azallarida yoshlarni ilm-hunar egallashga chaqiradi. Ilm kasbini qildi to joni bor, Hunar o`rga

Kasb-hunar egallashni ahamiyati to`g`risida qomusiy olim Abu Ali Ibn Sino (980-1037) ning asarlarida ham ko’ramiz. Uning fikricha bolaga yoshligidan biror kasb-hunarni o`rgatish lozim. Bola kasb-hunarni ma'lum darajada o`zlashtirib bo`lgandan so`ng o`z kasb-hunaridan hayotda foydalanish, yani halol mehnat bilan mustaqil hayot kechirishga o`rgatish kerak. "Yoshlarga ilm bera borib, ularga hunar o`rgatmoq muhim ma'suliyatli ishdir. Hunar o`rganish birla yoshlar har qanday nojo`ya hatti-harakatlardan holi bo`ladilar", deb ta`kidladi. Hunarli bo`lishga chorlangan nasihatlari hozirgi kunda ham muhim qimmatga ega: Oltin olmaginu o`rgangin hunar Hunarni oldida xasdir oltin zar . Sharq, Markaziy Osiyolik mutafakkirlar hamda o`zbek marifatparvar shoirlari ham kasb-hunar egallashni a

Shu bilan birga bu mutaxassislarning har biri to‘la aniq ma’lumot olgan, muayyan ish tajribasiga ega xodimlardir. Shu boisdan ular kasbga yo‘naltirish sohasidagi o‘z faoliyatida o‘zlariga ma’lum bo‘lgan metodlarga, muammoga yondashuv usullariga hamda idrok qilish uslubi va shu kabilarga tayanadilar. Bu esa ba’zan ularda tushunchalarning ayrim atamalaridan foydalanishda ziddiyatlar tug‘diribgina qolmay, kasbga yo‘naltirish maqsad va vazifalarining qo‘yilishida bir qancha amaliy masalalarini tushunib olishda bu borada yakdillikning buzilishiga ham olib kelmoqda. Shu sababdan ham kasbga yo‘naltirishga oid bilimlar mazmunining yagona tizimini hamda kasbga yo‘naltirish metodologiyasini ishlab chiqish kasbga yo‘naltirish sohasida bundan buyon muvaffaqiyatli ish olib borishning muhim shartidir. M

tarbiyasi berish va ularni ishchi kasblarini egallashga yo‘naltirish shakl va metodlarini takomillashtirishniig yangi yo‘llarini qidirishga to‘g‘ri keladi. Kasbga yo‘naltirish ishida iqtisodiy muammolar muhim o‘rin tutadi. Bular orasida xalq xo‘jaligini rivojlantirish va kadr muammolari alohida ahamiyat kasb etadi. Bu masalalarni kasbga yo‘naltirish jihatlari bilan o‘zaro bog‘liq tarzda talabalarning mustaqil mashg‘ulotlarida ko‘rib chiqishi tavsiya etiladi. Hozirgi fan-texnika va ijtimoiy taraqqiyot sharoitida yosh avlodni jamiyat barpo etishda faol qatnashishga tayyorlashi lozim bo‘lgan maktabning roli har qachongidan ko‘ra o‘sdi. Shu munosabat bilan o‘quvchilarga ilm-fan asoslarining mustahkam bilimlarini singdirish, ularda yuksak onglilikni tarbiyalash, umuminsoniy ahloqiylikni shakill

Mana shu aytgan gaplardan kasb tanlashning g‘oyat muhim ijtimoiy ahamiyati kelib chiqadi. N.K.Krupskaya fikri bo‘yicha kasb-korni erkin tanlash juda katta ahamiyatga ega. Odam shug‘ullanayotgan ishini yaxshi ko‘rsa, bundan u xursand bo‘ladi, qoniqish hosil qiladi, zo‘r tashabbus ko‘rsatadi, toliqmay mehnat unumini oshiradi. Maktab o‘quvchilarining kasb tanlashi ongli zaruriyat bo‘lishi va ayni vaqtda jamiyat manfaatlariga mos bo‘lib tushishi, yigit va qizlarning kamolot yo‘lida shaxsiy muddaolarini qondirish lozim. Buning uchun yuksak darajada ma’lumotli bo‘lish zarur, hozirgi asrimizda bunday ma’lumotsiz fan-texnika ildam taraqqiy etishi mumkin emas. Umummehnat va maxsus malakalarni, kasbga bo‘lgan qiziqishlarini shakillantirishning bunday imkoniyatlari obyektiv zaminga ega bo‘lib, voqeli

ana shunda intilish, kattalarning mehnatiga taqlid qilish bolalarga maktabgacha yoshdayoq hammabop mehnat malakalarini singdirish uchun qulay omil bo‘lib xizmat qiladi. Tabiiyki, bularning hammasini tushunarli va obrazli shaklda bolalar ongiga yetkazish, bolalarni o‘rab turgan va ularga xizmat qilayotgan hamma narsalar odamlarning mehnati bilan vujudga keltirilgan, qo‘llar faqat mehnatdagina «mohir qo‘llar» ga aylanadi, mehnatsiz hech narsani o‘rganib bo‘lmaydi, degan fikrni singdirishga intilish zarur. N.K.Krupskaya o‘z asarlarida mehnat ta’limi berish va kasbga yo‘naltirishning, yoshlarni ishchi kasblarini to‘g‘ri tanlashga tayyorlashning siyosiy, xalq xo‘jalik, madaniy va pedagogik ahamiyatini aniq belgilab bergan. Bunda u kasb tanlashda odamning xususiyatlarini, tabiiy is’tedodini va u

Bu aytganlarimizdan shunday xulosa kelib chiqadi: o‘quvchi tanlagan kasb ogzaki tushunchagina bo‘lib qolmasligi o‘quvchi o‘z qobiliyatlarini yangi kasbda sinab ko‘rishi, ushbu kasb to‘g‘risidagi tushunchasi qanchalik to‘g‘ri ekanini xolisona tekshirib ko‘rishi lozim. Uz-o‘zidan ma’lumki, bunga o`qitishning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi, bilimlarni, ilm-fan asoslarini, ayniqsa ijtimoiy foydali va unumli mehnat bilan chambarchas bog‘langan mehnat politexnik bilimni chuqur va mustahkam egallash natijasidagina erishish mumkin. Har qanday kasbda eng muhimi- uning mehnat mazmuniga ega bo‘lishidir. SHo‘ boisdan mehnatsevarlikni, yaxshi urf-odatlarni tarbiyalash va ularni mehnat jo‘shqinligiga ko‘chirish bolalarni kasb tanlashga tayyorlashning bosh negizidir. Oilada bolani mehnatsevarlik ruhida tarbiy

Yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash - g‘oyat muhim vazifadir. Shu boisdan yoshlarning kasb tanlash muammosi o‘rta umumta’lim maktabi ishida katta o‘rin tutadi. «Kim bo‘lsam ekan?» degan savol har bir yigit va qiz uchun eng asosiy muammolardan biridir. Odamning shundan keyingi butun hayoti ana shu muammoni hal qilishga bog‘liq. Kasbni to‘g‘ri tanlash mehnatda va ijtimoiy faoliyatda eng yuksak ko‘rsatkichlarga erishishga yordam beradi, mehnat jarayonida va uning natijalaridan qoniqish esa ijodkorlikni eng ko‘p namoyon etish, eng yaxshi hissiy kayfiyatda bo‘lish, tanho bir kishining ham, umuman jamiyatning ham barcha hayotiy rejalarini bir muncha to‘la amalga oshirish imkonini beradi. Jamiyat hamma zamonlarda yosh avlodga ijtimoiy va kasbiy tajribani berish to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilib

qilishda shaxsiy manfaatlar va jamiyatning kadrlarga bo‘lgan talab-ehtiyojlari birligida yoshlarni erkin va ongli ravishda kasb tanlashga tayyorlashning ilmiy asoslangan sistemasi bo‘lmish kasb tanlashga yo‘naltirishga muhim o‘rin ajratilmoqda. Yosh avlodni ongli ravishda kasb tanlashga tayyorlash masalasiga yoshlarni har tomonlama va uyg‘un rivojlantirishning muhim sharti sifatida qaralmoqda. Bu ish shaxsni g‘oyaviy-siyosiy, axloqiy, mehnatsevarlik, aqliy, estetik va jismoniy jihatdan kamol toptirish bilan, ya’ni butun ta’lim-tarbiya jarayoni, uning butun kompleksi bilan uzviy birlikda va hamjihatlikda amalga oshiriladi. Xalq ta’limining shu sohadagi bir qator qarorlarida ta’kidlab o‘tilganidek, vujudga keltirilayotgan kasbga yo‘naltirishning davlat tizimida umumiy ta’lim maktabiga, o‘qit

moddiy ishlab chiqarish sohasidagi mehnatga tayyorlash ijtimoiy-kasbiy jihatdan bir maqsadni ko‘zda tutganligiga qaratilishi kerak. I-IV sinflarning o‘quvchilari kasb tanlashdan hali uzoq turadilar. Biroq ular o‘rtasida to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan kasb tanlash ishi shunday bir negiz bo‘lishi kerakki, yuqori sinflardagi o‘quvchilarning kasbga bo‘lgan qiziqishlari, o‘y va niyatlari keyinchalik shu negiz asosida rivojlanadigan bo‘lsin. Beistisno barcha kasblar uchun zarur va muhim bo’lgan shaxs xislatlari bor, bular-mehnatsevarlik, hamma kasb va mutaxassislikdagi mehnat ahliga nisbatan hurmat-ehtirom, mehnat qilish zarurligini tushunish va anglash, uz ishini rejalashtirish va nazorat qila bilish, ish joyini to‘g‘ri tashkil qilish, ish batartib va intizomli bo‘lish, toqatlilik, sabotlilik, topshi

talab-ehtiyojlariga muvofiq shu qiziqishlarini rivojlantirishdan, inson shaxsini har tomonlama uyg’un kamol toptirish uchun shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Mehnat ta’limi darslari kasbga yo‘naltirish ishini olib borish uchun alohida imkoniyatlarga ega. Buni mehnat darslari kasbga yo‘naltirishga qaratilgan yo‘lining tahlili misolida ham ko’rish mumkin. I-IV sinflarda mehnat ta’limining asosiy maqsadlaridan biri - o‘quvchilarda inson uchun mehnat birinchi zaruriyat, ijtimoiy burch ekanligiga, har qanday kasbni egallash uchun mustahkam va chuqur bilimlar kerakligiga ishonch hosil qilishdan iborat. Mehnatga muhabbatni va ishlash istagini faqat mehnatda tarbiyalash mumkin. Shu boisdan ham mehnat ta’limi darslarida qariyb 80 foiz vaqt amaliy ishlar uchun ajratilgan. Shu bilan birga darslard

bolalarni 18 xil turli transport mashinalari va kasblar bilan tanishtirish imkonini beradi. O‘quvchilar qurilish konstruktori bilan ishlab, qurilish kasblari, ularning muhimligi va zarurligi to‘g’risida, qurilish bilan bog‘liq bo`lgan odamlar mehnatining mazmuni haqida ma’lumotlar oladilar, qurilish obyektlarini modellashtirishni o‘rganadilar. Bu ishlar bolalarda texnik tafakkurni, makonga oid tasavvurlarni, ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam beradi, ularda quruvchi mehnatiga hurmat bilan qarash hissini tarbiyalaydi. Texnik konstruktor bilan ishlash chog’ida bajariladigan topshiriqlar o‘quvchilarni mashinasozlik, elektrotexnika asoslari bilan tanishtiradi, ularda texnik tafakkurni rivojlantiradi, texnikaga muhabbat xislarini tarbiyalaydi, unchalik murakkab bo‘lmagan texnik quril

mollarni parvarish qiladigan, hosilni yig’ishtirib oladigan, mehnat natijalarini hisob-kitob qiladigan bo‘lsinlar. Bunday hollarda bolalarning ishga qiziqishi kuchayadi va kasbga yo‘naltirish ishi alohida mazmun kasb etadi. Yu q ori sinflarda o‘quvchilar kasblar bilan professiogrammalar yordamida tanishadilar. Kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun esa hikoya qilib berish, suhbatlar o‘tkazish, kasb namoyondalari bilan uchrashish, diafilmlar, kinofilmlar ko‘rish, albomlarni ko‘zdan kechirish, sayohatlar o‘tkazish ko`proq maqbuldir. Bu sohada olib borilayotgan barcha ish shakillaridan suhbat o‘tkazish hammadan ko‘p foydalanilmoqda. Suhbat bolalarning faol ishtirokida o‘tishi muhimdir. Shu maqsadda o‘qituvchi kasblar to‘g‘risida, ayniqsa ota-onalari, qarindoshlari yoki tanish-bilishlari mazkur kas

Kasbga yo‘naltirish ishiga kompleks yondashish o‘quvchilarni har tomonlama o‘rganishni ham ko‘zda tutadi. Bu tadbir o‘quvchilar shaxsining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga, ular bilan bundan buyon ishlashning turli shakllari va metodlarini qidirib topishga yordam beradi. O‘rganishni metodlar bilan o‘tkazish, eng muhimi bu ishni muntazam ravishda va sobitqadamlik bilan amalga oshirish kerak. Kuzatish -o‘quvchilarni o‘rganishning keng omallashgan metodidir. Bu metod muayyan maqsadni ko‘zlaydi, ish reja asosida olib boriladi, kuzatishning yakunlovchi natijalari qayd qilinadi. Mehnat ta’limi darslari kuzatish o‘tkazish uchun keng imkoniyatlar yaratib beradi. Diognostik suhbatlar o‘tkazish ham qo‘llaniladi. Bunday suhbatlar yakka tartibda yoki jamoa tarzida o‘tkazilishi mumkin. Quyi sinfla

Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, kasbga yo‘naltirish ishi - o‘quv jarayonining uzviy tarkibiy qismidir. Qo`yi sinflardan boshlanadigan bu ish jamiyat uchun zarur, har bir kishining xususiyatlariga mos kasblarga barqaror qiziqishni tarbiyalashga yordam beradi. Mehnatga qiziqishning mavjudligi va mehnat qilishga shaylik - shaxs yetukligining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Sinfdan va maktabdan tashqari ish o‘quvchilarni kasb-korni ongli ravishda tanlashga, ularni ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga, moddiy ishlab chiqarish, fan texnika borasida va shu kabi sohalarda ularda ishga qiziqishni shakillantirishga ko‘p jihatdan yordam beradi. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda olib borilayotgan kasbga yo‘naltirish ishida o‘quvchilarning yosh va bilish xususiyatlariga qarab bir necha bosqich

Bu ekskursiyalar chog’ida ishlab chiqarish jarayonida qatnashayotgan odamlarning mehnatiga, xom ashyodan tayyor mahsulot olishga berayotgan mehnat qurollariga asosiy e’tibor beriladi, jamiyat va ayrim odamlar turmushida mehnatning roli o’qtirib o‘tiladi. Ikkinchi bosqich (V-VII sinflarning o‘quvchilari bilan ishlash) - biron ish qilishga undaydigan bosqich. Ma’lumki, ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchilarda bilishga bo‘lgan qiziqish, odatda, kasbga bo‘lgan qiziqishdan oldin shakillanadi. Shu boisdan ushbu bosqichda kasbga yo‘naltirish sohasida olib borilayotgan ishda o‘quvchilarda ish turlari (texnika bilan ishlash, tabiat obyektlari va shu kabilar bilan ishlash) ni bilishga bo‘lgan qiziqishni uyg’otish muhimdir. Kasbga yo‘naltirishning ana shu bosqichida texnikaga va mehnatga (texnika ijod

-shaxsning yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlariga ega bo‘lgan fuqarolarni tarbiyalashdan; -politexnik va boshlang‘ich kasbiy malakalarning muayyan tizimini egallagan bo‘lg‘usi malakali mutaxassisni tayyorlashdan; -ham shaxsiy mehnat, ham jamoa mehnati muayyan tashkilotchilik malakalarini shakllantirishdan iborat. Kasb egallashgacha bo‘lgan tayyorgarlik maktab yoshlarini moddiy ishlab chiqarish sohasida mehnatga hozirlashga umumiy qismi bo‘lib qoladi. Zarur politexnik tayyorgarlikni olgan yigit yoki qiz ishlab chiqarish kasbini tez egallaydi, bunda hunar-texnika ta’limi tizimi shundan keyingi hamma bosqichlarida kasbiy ma’lumot, o‘rta maxsus yoki oliy ma’lumot olish jarayoni jadallashadi. O‘quvchilarni kasb tanlashga tayyorlash - butun pedagoglar jamoasining, ona-onalar va zavod jamoatchilig

Ta`lim va kasbga yo‘naltirish bilan qo‘shilgan unumli mehnatda muntazam qatnashish eng ko‘p pedagogik samara beradi. O‘rta maktablarni tamomlab yoki hunar-texnika ta’limi sistemasida, o‘kuv kombinatlarida zarur tayyorgarlikdan o‘tib, xalq xujaliginiig turli tarmoqlarida darhol ishlay boshlagan yigitlarning soni yil sayin ko‘payib bormokda. Maktabda kasbga yo‘naltirish soxasidagi hamma ishlarning bir-biriga muvofiqlashtirilishini ta’minlash maqsadida maktab direktori raisligida kasbga yo‘naltiruvchi kengash tuziladi. Kengash tartibiga maktab direktorining tarbiyaviy ishlar bo‘yicha muovini, kasbga yo‘naltiruvchi o‘quv-metodik kabinet mudiri, mehnat ta’limi, o‘quvchilarning ijtimoiy-foydali, unumli mehnatini kasbga yo‘naltiruvchi o‘qituvchi yeki tashkilotchi, bitiruvchi sinflarning sinf raxb

Kasbga yo‘naltirish kengashining majlislariga rayon maktablar-aro o‘quv- ishlab chiqarish kombinatlari xodimlari, muassasalar, bazaviy korxona, qishloq hunar-texnika bilim yurtlari, texnikumlar, oliy o‘quv yurtlarining vakillari, balog’atga yetmaganlar ishi bo‘yicha komissiya a’zolari mehnat resurslaridan foydalanish organlarining vakillari taklif qilinadilar. O‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishishini o‘tkazgan chog’da maktab xodimlari va maktab ma’muriyatining vazifalari o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishga oid yo‘riqnomalar, buyruqlar, qarorlar bilan tanishishdan, ilmiy- metodik adabiyotni o‘rganishdan, chiqarilgan metodik tavsiyanomalarni o‘rganish va o’z ishlarida foydalanishdan iborat. Sinf raxbarining vazifalari avvalo o‘quvchining shakillanayotgan taxtini, uning mayillari, qiziqishlari

kuchlarini sinab ko‘radilar. Shu boisdan mehnat ta’limi o‘qituvchisi mehnat darsini shunday tashkil qilishi kerakki, toki xar bir o‘quvchi mehnatni sevishni o‘rganib olsin, odamlarga naf keltiradigan bo‘lsin, ish jarayonidan va uning natijalaridan zavqlansin. Mehnat o‘qituvchisi o‘z ishida bilim va malakani egallashda o‘quvchilarga eng ko‘p faollik va mustaqillikni ta’minlaydigan ish shakillari va metodlaridan foydalanishi lozim. Laboratoriya-amaliy, o‘quv-ishlab chiqarish ishlari, ishlab chiqarish ekskursiyalari, tajribasi shunday ish shakillari va metodlari jumlasiga kiradi. Bu ishlar mustaqil kuzatishlar, tajribalar, taxlillar, hisob-kitoblar, ishlab chiqarish va ijodiy vazifalarni xal qilishni hamda bevosita ijtimoiy-foydali, unumli mehnatni o‘z ichiga oladi. Mehnat o‘qituvchisi mehnat

muxabbat va xurmatini belgilab beradigan xislatlar majmuidir. Ayni shunday o‘qituvchi o‘quvchilarda o‘ziga nisbatan xurmat-extirom, ishga havas tug‘diradi, o‘ziga o‘xshash bo‘lish, u bilan do‘stlashish eng ezgu istaklar, istiqbol to‘g‘risidagi, o‘z kasbi haqidagi orzularni baham ko‘rish ishtiyoqini yaratadi. Maktabda qiziqishlar bo‘yicha o’tkaziladigan xilma-xil mashg‘ulotlar orasida to‘garak ishi aloxida ahamiyat kasb etadi. Maktabda to‘garaklarning asosiy ko‘pchiligiii mehnat ta’limi o‘qituvchilari olib boradi. Bular - ishlab chiqarish - texnika to‘garaklaridir. O‘qituvchi bunday to‘garaklarda o‘quvchilarda ixtirochilik, konstruktorlik singari maxsus qobiliyatlarni ijodiy rivojlantirish uchun barcha shart-sharoitlarni yaratish imkoniyatiga ega. Mehnat ta’limi o‘qituvchisi o‘quvchi shaxsi

-psixologik pedogogik maslahat - mehnat faoliyatining turlari to‘g‘risida, o‘quvchi xislatlari, bilimlari va mayllariga eng muvofiq bo‘lgan kasblar va mutaxassisliklar haqida o‘quvchiga gapirib berish; -kasb tarbiyasi - o‘quvchilarda u yoki bu kasbga nisbatan barqaror qiziqishlarini shakillantirish; -amaliy kasbiy ko‘nikish - mehnat faoliyatining turli soxalarida kuchlarni amaliy jihatdan sinab ko‘rish uchun shart-sharoitlar yaratishg; -kasbga yo‘naltirish maqsadida o‘quvchining shaxsini o‘rganish, mehnatga bo‘lgan qiziqishlarni va kasbga qiziqishlarni shakillantirish kabi yo‘nalishlarni ko‘rsatib o‘tish mumkin. Mehnat ta’limi o‘qituvchisining kasbga yo‘naltirish ishi o‘zaro bog‘liq tarkibiy qismlarning butun bir kompleksi bilan, shu jumladan kasbga yo‘naltiruvchi o‘quv-metodik kabinet fao

- fan asoslarini o‘qitishning mehnat ta’limining va fakultativ mashg‘ulotlarning fanlararo aloqalarini, davomiyligini, politexnik va kasbga yo‘naltirishni ro‘yobga chiqarish; - politexnik ma’lumot, mehnat ta’limi va kasbga yo‘naltirishning o‘quvchilar ijtimoiy-foydali, unumli mehnati bilan o‘zaro aloqasini ta’minlash; - o‘quvchilarning bir maqsadga qaratilgan ijtimoiy ahamiyatli o‘quv-ishlab chiqarish topshiriqlarini bajarishlari; - xalq xo‘jaligining to’rt soxalarida o‘quvchilarning qiziqishini rivojlantirishga shaxsiy, tabaqalashtirilgan yondashuvni amalga oshirish; - o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish soxasida maktab o‘qituvchilari bilan ishlab chiqarish jamoalarining birgalikda ish ko‘rishi; - sanoat qishloq xo‘jalik kasblarini targ’ib qilish lozim. Tabiiy-matematik turkum fanlarni o‘rg

Kasbga yaroqlilik - mazkur kishining ushbu kasb bo‘yicha mehnat vazifalarini bajarishi uchun yaroqli yoki yaroqsizligini qayt qilishdangina iborat emas, albatta. Kasbga yaroqlilikni boshqa jihatdan ham: 1) odam o‘zi tanlagan kasbga yaroqlimi yoki yo‘qligi; 2) xayot yo‘lini tanlagan chog’da u nimalarga amal qilishi lozimligi; 3) uni o‘qitish masalasiga qanday qilib bir muncha oqilona yondashish, ya’ni unda kasbga yaroqlilikni qanday qilib g’oyat maqsadga muvofiq tarzda shakllantirish, tarbiyalash va rivojlantirish mumkinligi jihatidan ham ko‘rib chiqish kerak. Boshqacha qilib aytganda, u yoki bu kasblarni egallashga harakat qilayotgan odamlarning tibbiy ko‘rsatkichlari bilan bir qatorda ularda diqqat, tafakkur, psixomotorika va shu kabi psixik funksiyalarni rivojlantirish bilan bog‘liq muay

qiladi, ular amaliy faoliyatining xususiyati esa muayyan ijtimoiy ahamiyat kasb etadi. Maktabdan tashqari muassasalar (o‘quvchilar uyi, bolalar kutubxonalari, yosh tabiatshunoslar va yosh tajribachilar texnika stansiyalari, yoshlar klublari, ratsionalitsatorlar byurolari va shu kabilar) kasbga yo‘naltirish umumiy ishi sistemasida faol qatnashadilar. Sinfdan va maktabdan tashqari ishda o‘quvchilarning maxsus qiziqishlari shakllanadi va ularning qobiliyatlari rivojlanadi. Bular umumiy ta’limni va mehnat politexnik ta’limini to‘ldiradi, o‘quvchilarda kasb tanlashnish ijtimoiy ahamiyatga molik va sabablarini shakllantirishga yordam beradi, xalq xo‘jaligi turli tarmoqlari bilan tanishishni kengaytiradi, o‘quvchilarni qiziqtiradigan kasblar va mutaxassisliklarni, avvalo, o‘z rayoni, viloyatidagi

Z. Yakka-yakka o‘tkaziladigan tadbirlar - kasb haqida maslahat beriladigan suxbatlar, kasb to‘g‘risida tavsiya etilgan kitoblarni o‘qish, uchrashuvlar, konstruktorlik, tajriba ishi yuzasidan yakka tartibda beriladigan topshiriqlar, o‘quvchini qiziqtiradigan fan va texnika soxasini chuqurlashtirish va rivojlantirish maqsadida qo‘shimcha adabiyotlar bilan ishlash. III. Mazmun manbalariga qarab; Kasblar bilan tanishtirish; sayohatlar, malakali ishchilar va mutaxassislar bilan uchrashuvlar, o‘qituvchining xikoyasi yoki suxbati, kinolardan parchalar, fotosuratlar, ro‘znoma va oynomalardan olingan maxsus materiallarni namoyish qilish uchun proyeksion apparatlardan foydalanish; taklif qilingan ishlab chiqarish ishchisini suxbati; kasblar haqida ma’lumotnomalar bilan tanishish; mehnat va ishlab ch

Maktab kasbga yo‘naltirish ishi sistemasini tarkib toptirish xali nixoyasiga yetkazilgani yo‘q. Kasbga yo‘naltirish sistemasi tarkibiy tuzilishi kasbga yo‘naltirish maqsad va vazifalarini; maktab ta’limi bosqichlari bo‘yicha uning mazmunini; bazaviy korxonalar, ota-onalar jamoatchiligi ishtirokida kasbga yo‘naltirish ishining yo‘nalishlarini; kasbga yo‘naltirish tadbirlarini amalga oshirish shakllari, metodlari va vositalarini; muayyan ishchi kasblari bo‘yicha unumli mehnatda maktab yoshlari ishtirokining konkret yo‘llarini o‘z ichiga olishi lozim. O‘rta maktabda o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishni rivojlantirish qo’yidagicha bosqichma-bosqich amalga oshiriladi, bular: I. Xalq xo‘jaligi tarmoqlari bilan umumiy tanishtirish. II. Ishlab chiqarish texnikasi, texnologiyasi va iqtisodiyotini um

Namunaviy dastur talablariga muvofiq xar bir o‘quv fani bo‘yicha darslar mazmunini hisobga olib, kasbga yo‘naltirishni sinfdah sinfga rejalashtirish masalalari eng murakkab ishdir. Ommaviy maktablarda kasbga yo‘naltirishning amaliy vazifalarini xal qilishga sistemali yondashish usuli qo‘llaniladi. Kasbga yo‘naltirshning sinflar bo‘yicha asosiy mazmuni qo’yidagicha bo‘lishi mumkin: Boshlang’ich sinflarda: atrof-tevarakdagi maxalliy ishlab chiqarish korxonalari va tabiatdan foydalangan xolda mehnat faoliyati turlari bilan tanishtirish. O‘rta sinflarda: umumiy ta’lim turkum o‘quv fanlari darslarida og’zaki metodlar yordami bilan hamma ishlarni o‘z ichiga oladigan va birga qo‘shilgan kasblarning asosiy guruxlari bilan mehnat ta’limi darslarida esa metall ishlash, elektrotexnika yog’ochga ishlo

3. Ham shaxsiy mehnat, ham jamoa mehnati muayyan tashkilotchilik malakalarini shakllantirishdan iborat. Maktabda kasbga yo‘naltirish sohasidagi hamma ishlarning bir-biriga muvofiqlashtirilishini ta’minlash maqsadida o‘quv muassasasi rahbari (maktab direktori) raisligida kasbga yo‘naltiruvchi kengash tuziladi. Kengash tarkibiga:  maktab direktorining o‘quv ishlari bo‘yicha muovini;  maktab direktorining tarbiyaviy ishlar bo‘yicha muovini;  kasbga yo‘naltiruvchi o‘quv-uslubiy (metodik) xona mudiri;  mehnat ta’limi, o‘quvchilarning ijtimoiy-foydali, unumli mehnatini kasbga yo‘naltiruvchi o‘qituvchi yoki tashkilotchi;  bitiruvchi sinflarning sinf rahbari;  maktab psixologi;  maktab kutubxonachisi;  maktab o‘quvchilar tashqilotining vakillari;  maktab vrachi;  ota-onalar qo‘mitasining

Kasbga yo‘naltirish kengashining majlislariga, tuman maktablariaro muassasalar, korxonalar, kasb-hunar kollejlari, akademik litseylar, oliy o‘quv yurtlarining vakillari, balog‘atga yetmaganlar ishi bo‘yicha shug‘ullanuvchi komissiya a’zolari, mehnat resurslaridan foydalanish bo‘limlarining vakillari taklif qilinadilar. O‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish ishini o‘tkazgan chog‘da maktab xodimlari va maktab ma’muriyatining vazifalari o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishga oid yo‘riqnomalar; qarorlarni; ilmiy-uslubiy adabiyotlarni; chiqarilgan uslubiy tavsiyanomalarni o‘rganishdan va o‘z ishlarida foydalanishdan iborat. 2. Kasb tanlashga yo‘llashda o‘quv ishlari va tarbiyaviy ishlar bo‘yicha rahbar o‘rinbosarlarining vazifalari. O‘quv muassasasi rahbarining (direktorning) o‘quv ishlari bo‘yicha o‘

O‘quv muassasasi rahbarining (direktorning) tarbiyaviy ishlari bo‘yicha o‘rinbosari vazifalari quyidagilardan iborat:  maktabda sinfdan va maktabdan tashqari kasb tanlashga yo‘llash va kasbga oid ma’lumotlar berish, dars va qo‘shimcha mashg‘ulotlarning sifat samaradorligini oshirish yuzasidan uslubiy yordam ishlarni bajarish;  ularga rahbarlik qilish;  maktabda ongli intizomni mustahkamlash;  davomatni yaxshilash;  kasb tanlashga yo‘llash va kasbga oid ma’lumotlarni berib borish orqali ota-onalar bilan ishlashni tashqil etish bo‘yicha tadbirlarni muvofiqlashtirish. Bundan tashqari maktab direktorining tarbiyaviy ishlari bo‘yicha o‘rinbosari quyidagi ishlarni ham amalga oshiradilar: - turli sinf o‘quvchilarini kasb tanlashga yo‘llash (ularga turli kasblar to‘g‘risida bilimlar berish) t

yo‘naltirish ishini olib boradi. Bunda sinf soatlaridan, qo‘shimcha mashg‘ulotlardan va ekskursiyalardan foydalaniladi. Kasbga yo‘naltirish ishi o‘quvchilarning ota-onalari bilan mustahkam aloqada o‘tkaziladi. Sinf raxbari tomonidan: -maxsus sinf mashg‘ulotlari, yig‘ilishlar, kechalar, kasblarni to‘g‘ri tanlashning ahamiyati haqida o‘quvchilar bilan suhbatlar o‘tkaziladi; -anketalar tarqatish, kuzatish va shaxsiy suhbatlar yo‘li bilan 9-sinf o‘quvchilarining qaysi kasbni tanlash niyatida ekanligini aniqlaydi; -o‘quvchilarni turli xil mehnat sohalari va eng ko‘p tarqalgan kasblar, shu jumladan, o‘zi yashab turgan tumandagi kasblar bilan tanishtiradi, bu ishga ota- onalar, korxona mutaxassislarini jalb qiladi; -o‘quvchilarni to‘garak yoki qo‘shimcha mashg‘ulotlarga, kasblar bo‘yicha o‘quvchi

kelmasligini hisobga olib ish ko‘rishi kerak. Sinf rahbarining o‘quvchilarni ishchi kasblari bilan tanishtirishdagi vazifasi juda murakkabdir, chunki uning oldida o‘quvchilarning kasbga bo‘lgan qiziqishini aniqlash va tarkib toptirish, kelajakda ongli va adashmay kasb tanlashi uchun zarur bo‘ladigan bilim, ko‘nikma va malakalar hosil qilish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalar turadi. Sinf rahbarining kasb tanlashga yo‘llash bo‘yicha olib boradigan ishlari oldindan o‘ylab qo‘yilgan va rejada ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim. Quyida sinf rahbarining kasb tanlash ishi bo‘yicha yarim yilga tuzilgan taxminiy rejasi keltirilgan. Sinf rahbarining kasb tanlash ishi bo‘yicha yarim yilga tuzilgan taxminiy rejasi № Tadbirlarning nomi O’tkaziladiga n vaqti Tadbirlarni o‘tkazishdagi javobgar shaxs 1 Ishlab chiq

Sinf rahbari o‘zining bir oy mobaynida o‘tadigan dars soatining bir ikki soatini o‘quvchilarning kasb bilan tanishtirish, hayot yo‘lini tanlash bilan aloqador bo‘lgan masalalarni muhokama qilishga ajratishi mumkin. Ma’lumki, maktablardagi o‘qitish tizimi o‘quvchilarni mehnatga psixologik jihatdan hamda amaliy tayyorlashga yo‘naltirilgan. Sinf rahbari kasb tanlash yuzasidan olib boriladigan maktabdan tashqari darslarda xayotda muhim bo‘lgan bu xususiyatlarni chuqurlashtirib va mustahkamlab borishi zarur. O‘quvchilarni kasb bilan tanishtirishda sinf rahbari o‘z ishlarini bir necha bosqichlarga bo‘lishi mumkin: 1) O‘quvchilarni ishlab chiqarishning asosiy sohalari bilan tanishtirish; 2) Xalq xo‘jaligining asosiy kasb gruhlari bilan tanishtirish; 3) Ayrim kasblar bilan chuqurroq tanishtirish.

to‘liq tushunchaga ega bo‘lishida o‘quvchilarga yordam beradi, natijada ular suhbat va munozaralarga aktiv qatnashadigan bo‘ladilar. O‘quvchilar korxonalarga ekskursiyaga borib, bevosita kuzatish natijasida tashqilotlar haqida texnika bilan qurollanishi, muayyan korxonaning texnologik jarayonini, ishchi mehnatining mazmuni haqida yangi bilimga ega bo‘ladilar. O‘quvchilar bilan o‘tkaziladigan ekskursiyalar yaxshi natija berishi uchun ekskursiyadan oldin o‘qituvchi ma’ruza uyushtirishi lozim, ma’ruza masalan, «Korxonamizning kelajagi» nomli mavzuda bo‘lishi mumkin. Bunda o‘quvchilar korxonaning faqat hozirgi vaqtda emas, balki kelajakda ham texnik jihatdan qanday jihozlanishi haqida tasavvurga ega bo‘ladilar. Ma’ruzani korxonaning injeneri o‘qishi lozim. Sinf rahbari eshitilgan ma’ruzalar va

1. Ishlab chiqarishga tavsifnoma (xarakteristika) berish va ishlab chiqarayotgan mahsulot, uning xalq xo‘jaligidagi ahamiyati. 2. Sexning jihozlanishi va uning mexanizatsiyalashganlik va avtomatlashganlik darajasi. 3. Nazorat — o‘lchov asboblari va priborlari. 4. Texnologik jarayonning tavsifnomasi (xarakteristikasi). 5. Boshqaruvchi kasblarning nomi, uning ahamiyati boshqa ishlab chiqarishlarda keng tarqalishi. 6. Ish jarayoni (ish holati, ayrim mehnat harakatlari, jismoniy og‘irlik (nagruzka), ish tempi). 7. Mehnatni tashqil etish (jamoaviy (kollektiv), individual guruhlarga (brigadalarga) bo‘linib, kasblarni birlashtirib va boshqalar). 8. Mehnat sharoiti (ish joyi, ish rejimi, ish joyining qulayligi, yorug‘ligi, shovqinligi, temperatura, havoning namligi, xona devorlari va jihozlarining

ma’lumotlarini quyidagi mavzularda insho yozdirish orqali mustahkamlab boradi . «Kim bo‘lishni orzu qilasiz», «Mening kelajakdagi kasbim haqida o‘ylarim» hamda shu mavzularga mos bo‘lgan albomlar, videofilmlar, ko‘rgazmalar tashqil etish va boshqa. Masalan, o‘quvchilarga kasb tanlash haqida axborot berishni ko‘rgazmali asosda tashqil etish uchun sinf rahbarlari quyidagi ko‘rgazmalardan foydalanishi mumkin: 1. Xizmat ko‘rsatish sohasidagi eng muhim kasblar. 2. Materiallarni qo‘lda va mexaniqaviy ishlashga aloqador kasblar. 3. Transportga oid kasb va hunarlar va boshqalar. Tashqil etilgan ko‘rgazma, albomlar, videofilmlarning tepasiga kasb haqida «Hunari borning – oltin bilagi bor», «Kasbni to‘g‘ri tanlash - baxtdir» va «Har bir mehnatning o‘z husni, va o‘z baxti bor» —degan shior osilsa maq

Kasb tanlash va uni o‘rganish bo‘yicha o‘quvchilarga maslahat. Kasb tanlash bu hayotda qiyin va mas’uliyatli qadamdir. Umumxalq ishiga qo‘shgan xissang hamda shaxsiy baxting sening kim va qanday bo‘lishingga bog‘liq. Bu maslahatlarni ko‘rgazma sifatida maktab sinflari, zal va o‘quv ustaxonalariga osib qo‘yish mumkin. 4. Maktabdan va sinfdan tashqari ishlarda o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish. Sinfdan tashqari ishda o‘quvchilarning kasbga qiziqishini oshirishda quyidagi tashqiliy usullardan foydalanish mumkin: fanlarga oid to‘garaklar, qiziqishlar bo‘yicha guruh va klublar, kasb va kasbga oid qiziqishlar haqida referatlar tayyorlash katta ahamiyatga ega. Bu usullarning har biri ustida alohida to‘xtalib o‘tamiz: a) To‘garak ishi. «To‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan to‘garaklar,— deb yozgan edi N. K. K

tanlashda xatoga yo‘l qo‘ygan-ko‘ymaganini (aks holda, o‘quvchi katta ma’naviy zarar ko‘rishi mumkin) aniqlashga harakat qilish lozim. Shu maqsadda har bir o‘quv yili boshida fan o‘qituvchilari, sinf rahbarlari, to‘garak rahbarlari darsda, sinfdan tashqari soatlarda o‘quvchilar bilan o‘tkaziladigan bevosita suhbatda va maktab radiosi orqali o‘quvchilar maktabda, maktabdan tashqarida qanday to‘garaklar ishlashi, ularning ish mazmuni, ularda o‘quvchilar qanday bilim va malakalarni egallashlari, qanday amaliy ishlarni bajarishlari haqidagi tushunchalarni berishlari zarur. b) Qiziqish bo‘yicha guruh va klublar. O‘quvchilarda kasbga qiziqishni shakllantirish va rivojlantirishning yangi va samarador yo‘llarini izlash natijasida qiziqishlarga oid guruh va klublar vujudga keldi. Bunday guruhlarnin

Maktabda mehnatga o‘rgatish dasturida o‘quvchilarning metall va yog‘ochga ishlov berish, mashinasozlik va elektr energetikasi, xizmat ko‘rsatishi va qishloq xo‘jaligiga oid bir qator kasb va mutaxassisliklar bilan tanishishlariga imkon beradi. Biroq bu ma’lumotlar mazkur kasblarning mazmunini tom ma’noda o‘rganish uchun yetarli emas. Shuning uchun biror kasbga ma’lum kiziqish paydo bo‘lgach o‘quvchilarga referatlar, insholar mavzusini tavsiya etish zarur. O‘qituvchi tomonidan tavsiya etiladi. 5. O‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘llashda maktab kutubxonasining roli. O‘quvchilarni kitobga yaqinlashtirishda o‘qishga va ishlab chiqarishning u yoki bu sohasiga qiziqish uyg‘otishda maktab kutubxonasi katta ahamiyatga egadir. Hozirgi vaqtda Respublikamizning ko‘pgina kutubxonalari kasb tanlashga yo

ustalik bilan xilma-xil adabiyotlar manbaidan o‘quvchilarning kasb tanlashiga yordam bera oladigan kitoblarni topishi kerak. O‘quvchilarda kitobxonlikka qiziqish uyg‘otishda kutubxona xodimlari o‘quvchilarning bu qiziqishiga rahbarlik qilishni va uni maqsadga muvofiq yo‘naltirish zarurligini unutmasliklari kerak. Yana shuni unutmaslik kerakki, o‘smirlik va o‘spirinlik yoshlarida kitobxonlikka qiziqish endi shakllanayotgan bo‘ladi, shuning uchun ham u mustahkam bo‘lmay, har xil ta’sirlarga tez beriladi. Mana shunday paytda maktab kutubxonasi xodimlari kitobxonlikka bo‘lgan qiziqishni o‘z vaqtida to‘g‘ri yo‘lga solishlari birgina istak bo‘lib qolmay, balki zarur masala hamdir. Kutubxona xodimlarining o‘quvchilar bilan olib borilayotgan ishlarida suhbat va kuzatish, kitobxonlar formulyarlari

unga o‘qib chiqqan kitoblarni yozib borishni tavsiya etishdan iborat. Bu hujjatda kitobxon o‘quvchi muntazam ravishda o‘qigan kitoblari va ularning qisqacha mazmunini va ayniqsa, unga yoqqan tomonlarini yozishi lozim. Kundalikda o‘quvchining o‘qib chiqqan kitobga bergan tanqidiy qarashi va shu kitobga bergan bahosi ayniqsa qimmatlidir. Shunday qilib, o‘quv kundaligi kitobxon formulyarlariga qaraganda to‘laroq hujjat hisoblanadi. Bu o‘quvchining ayniqsa kasb tanlashdagi qiziqishi va maylini to‘g‘riroq aniqlashda katta yordam beradi. 4. So‘rov anketasi. Bu metodda maktab kutubxonachisi quyidagi masalalarni aniqlash maqsadida kitobxonlarga anketa tarqatadi. 1. Qaysi mualliflarning qanday kitoblari ko‘p yoqdi? 2. Bu kitobni qaysi kutubxonadan yoki qayerdan oldingiz? 3. Qaysi mualliflarning qan

xarakter xususiyatlari aks ettirilishi lozim. Quyida kartotekaning taxminiy chizmasi keltirilgan. F.I.SH Tug‘ilgan yili Kasbga mayli, qobiliyati, temperamenti va xarakteri Kitobxonlikka qiziqishi Izohlar Har bir o‘quvchiga to‘ldirilgan kartochkalar o‘quvchilarning kasbga qanchalik qiziqishlariga qarab ma’lum tartibda bo‘limlarga solib qo‘yiladi. 1. Qaysi kasbga qiziqishi noaniq o‘quvchilar. 2. Kasbga qiziqishlari mustahkam bo‘lmagan o‘quvchilar. 3. Kasbni o‘ylab, qiziqib tanlagan o‘quvchilar. Shu kartochkaning har biriga boshlang‘ich qiziqishlarning asta-sekin o‘sib borishini ko‘rsatuvchi cheksiz o‘zgarishlarni va uning davomini kiritish mumkin. 1.5. KASBGA YO‘NALTIRISHNING TARBIYAVIY YO‘NALISHLARI. V-IX sinf o‘quvchilarini kasb tanlashga, mustaqil xayot yo‘lini tanlashga tayyorlash kerakm

O‘n besh-o‘n olti yoshli o‘smir hisoblangan to‘kkizinchi sinf o‘quvchisi o‘z mayllarini va mehnatga bo‘lgan qiziqishlarini ozmi-ko‘pmi aniq belgilab olishi lozim, Maktab yoki avlodga barvaqt kasb-xo‘nar o‘rganish prinsipini rad etib, o‘quvchilarning shaxsiy «iste’dod nishonalari va qiziqishlarini xar tomonlama rivojlantirishga intiladi, maktab o‘quvchilari jamiyatga naf keltiradigan faoliyatga qiziqishni, kasb tanlashga tayyorlash uchun negiz bo‘lib xizmat qiladigan qiziqishni tarbiyalaydi. Bu esa mehnat tarbiyasining eng muxim vazifalaridan biridir. Maktab o‘quvchilarga fan asoslaridan mustaxkam bilim berishi, ularda dunyokarashni hamda ish-harakat va xulk atvorda umuminsoniy yo‘nalishlarni shakllantirishi lozim. Darhaqiqat, maktab o‘smirlarning shaxsiy qiziqishlari, iste’dod ko‘rtaklari

ko‘rsatdiki, ularning kelgusida egallashi mumkin bo‘lgan kasblari sinfdan-sinfga o‘tishlari bilan o‘zgarib turadi. Ko‘pincha o‘quvchi o‘zining fiziologik, psixologik yoki aqliy imkoniyatlariga tamomila mos bo‘/shlgan kasb to‘g‘risida orzu qiladi Shunday xollar ham bo‘ladiki ( bunday xollar kam emas), maktab o‘quvchisi kelgusida kim bo‘lishni umuman bilmaydi, buni oldindan ham uylab kurmagan. Biroq, usmirlarning «Men kim bo‘lishni hohlayman» degan savolga kaytargan javoblari kanchalik xilma-xil bo‘lmasin, boshka bir narsa orzu kilinayotgan kasblar to‘g‘risida ularning goyat noaniq tasavvurlari va kelgusidagi mehnat faoliyatiga tayyorgarchilik kurish munosabati bilan o‘z burchlari haqida muayyan tasavvurga ega emasliklari fikr yuritishga majbur etmokda. Ko‘pgina o‘quvchilar o‘z insholarida b

nimalarga e’tibor berish kerakligini bilmaydilar. Chunonchi, ularning ba’zilari insholarida ko‘p kitob o‘kiyotganliklarini umumiy tarzda bayon qiladilar, boshkalari esa «barcha fanlarga oid «yoki muayyan fan bo‘yicha.masalan, fizika, kimyoga doir adabiyot ukiyotganliklarini aytadilar. Birmuncha aniq javoblar ham bor: «Salomatlik to‘trisidagi oynomani ukidim», «Opamning X sinf uchun mo‘ljallangan astronomiyaga oid darstshgini o‘qiyman, ko`p narsalarni tushunmayapman, ro‘znomalarda bosilayotgan raketa, yo‘ldoshi haqidagi xabarlarni o‘kiyman» (astranom bo‘lishni orzu qiladi), «Bolalar haqidagi va bolalar uchun mo‘ljallangan kitoblarni o‘kiyman» (o‘kituvchi bo‘lmokchi), «Adabiyotga oid kitoblarni o‘kiyman», «Dvigatellar to‘trisidagi adabiyotni o‘kiyman» va x.k. Ko‘pgina o‘quvchilar kasblar bil

tug‘diradi, tanish-bilishlaridan, qarindosh-urug‘lardan birontasi, chunonchi o‘kituvchilar taqlid qilish uchun ko‘pincha namuna bo‘lib xizmat qiladilar. Taqlid qilish uchun o‘kituvchi namuna bo‘lgan chogda o‘quvchi unga bo‘lgan yakinligi, mexribonligi u o‘kitgan fanga ham tadbik etadi. Shunday ham bo‘ladiki, masalan, o‘quvchida biologik fanlarga bo‘lgan qiziqish, xavas aniq- ravshan ko‘rinib turadi, lekin unga adabiyot o‘kituvchisi yokkanligi uchun u o‘zining butun fikr-zikrini adabiyot bilan boglaydi. 2. O‘quv fanini kasb bilan bir xil deb tushunish. O‘smir maktabdagi fanlarni o‘zlashtirishdagi muvaffakiyatlariga asoslanib, ko‘pincha bo‘lgusi kasbni belgilaydi. O‘quvchiga adabiyot yoqib qogan bo‘lsa, bu u adabiyotni amaliy jihatdan qo‘llanish bilan bog‘liq bo‘lgan kasblar to‘g‘risida tasa

kamchilikdar. Yoshlarimiz, odatda, yengil yo‘llarni kidirmaydilar, balki ma’naviy xislatlarni, qobiliyatlarni, mahoratni rivojlantirish mumkin bo‘lgan joylarda ishlashga harakat qiladilar. Bu esa juda soz, albatta. Lekin ayni shu sababdan maktab o‘quvchilari jamiyatga zarur bo‘lgan kasblar ijodiy, aqliy jihatdan o‘sish uchun yetarli darajada imkoniyat bermaydi, deb ana shunday kasblarni ko‘pincha e’tiborsiz koldiradilar. Kiyim tikishda zo‘r qobiliyat ko‘rsatayotgan qiz qanday bo‘lmasin shifokor bo‘lishni orzu qilishini, dastgoxda yuksak mahorat bilan ishlayotgan yigit tokarlik kasbi haqida eshitishni ham istamayotganligi singari faktlarni ayni shu narsa bilan izohlash mumkin. 5.O‘z qobiliyatlariga to‘g‘ri baho bera bilmaslik. O‘quvchi biron ishni ado etishi uchun o‘zida ko‘prok qanday qobi

bilan birga bo‘laman, chunki menga baribir» deydi. Keyinchalik esa u qiynala boshlaydi, azob chekadi: noto‘g‘ri kasb tanlaganiga pushaymon bo‘ladi, o‘zini qiziqtirmagan, o‘ziga yokmagan kasbda ishlayotganidan xafa bo‘ladi. 8. Tasodifiy sabablar ta’siri ostida kasb tanlash. Ba’zi o‘smir mexanika zavodi xonadonimizga yaqin bo‘lgani uchun slesar bo‘lib ishga kirdim, deydi. Ammo o‘zi bu kasbni uncha yoqtirmaydi. Pedagogika bilim yurtiga kirishga konkurs uncha katta bo‘lmaganligi uchun o‘sha bilim dargoxida o‘kishga qaror qildim, deyishadi ayrim yoshlar. Biroq ular o‘kituvchi bo‘lishni xayoliga ham keltirmagan bo‘ladilar. Ba’zan yigit yoki qiz laborant bo‘lib ishga kirdim, chunki tanishlarim yordam qildi, deyishadi. Lekin bu ishning o‘ziga manzur bo‘lish- bo‘lmasligini sira ham o‘ylashmaydi. O‘

Korxona va tashqilotlar, jamoa xujaliklari va davlat xo‘jaliklari mustakil iqtisodiy munosabatlarni o‘tishi va ularni mulkchilikning muayyan turi tashqil kilinishi hamda ishning boshka shakllari joriy etilishi tufayli kasbga yo‘naltirish muammolariga munosabatlarni o‘zgartirish to‘g‘risidagi masala ham ko‘ndalang bo‘lib kolyapti. Shunga muvofiq tarzda kasbga yo‘naltirish vazifasi va V-IX sinflarda o‘quvchilarni kasb tanlashga tayyorlash ishi ham boshkacha tashqil etilishi lozim. Bunda barcha o‘quvchilar kasblar bilar keng va puxta tanishtirilishi, qobiliyatlari va jismoniy imkoniyatlariga muvofiq ularning muayyan faoliyat turiga bo‘lgan barqaror qiziqishlarini aniqlash, kasbga oid gurux tarzida va yakka tartibda maslahatlar o‘tkazish, IX sinfni tamomlagandan keyin maxsus o‘kuv yurtlariga o

Ongli ravishda kasb tanlash uchun o‘quvchilarning bir qator kasblarni yetarlicha bilishi, bilganda ham ularning kishini o‘ziga jalb qiladigan tomonlarini emas, balki qiyinchiliklarini ham yaxshi bilishi, o’zining shaxsiy sifatlariga ko’ra tanlangan kasbini muvaffaqiyatli egallay olishi va keyingi ish jarayonida o’z malakasini takomillashtirishi talab qilinadi. Hozirgi vaqtga qadar kasbga yo‘naltirish ishlari yetarlicha yuqori saviyada olib borilmadi, ko‘pincha rasmiy tusda bo’ldi. Natijada maktabni tamomlaganlarning kasb tanlashi tasodifiy bo‘ladi. Yoshlarning ko‘pchiligi u yoki bu kasbni nimadan iborat ekanligini aniq tasavvuf kilmas edi. Hunar-texnika bilim yurtlarining besh mingga yakin o‘quvchilari bilan savol-javob kilinganda shu narsa aniqlandiki, ularning faqat 5% i kasbini maktabni

hisobga olish lozim. O‘quvchilarni uzok vaqt o‘rganish natijasida sinf raxbarlari ularning xar biriga tavsifnoma tuzadilar. Bunday tavsifnoma kasb tanlash va o‘quvchiga u yoki bu kasbni tanlagani taklif qilish uchun asos bo‘ladi. Kasbga layokatlikni tanlash maxsus komissiya tomonidan amalga oshiriladi. Unga o‘kituvchilar, psixologlar, ishlab chiqarishdagi muxandis yoki boshka mutaxassislar, sotsiologlar, vrachlar kiradi. Ular xar bir o‘quvchiga qanday kasb tanlash kerakligini aytadilar va buning sababini asoslab beradilar. Masalan, xolerik temperamentli bola yaxshi andoza yasovchi usta slesar bo‘la olmaydi, chunki unga mikronning o‘ndan bir ulitigacha aniqlikka erisha borib, uzok vaqt o‘lov asboblarini ishlash qiyinlik qiladi, yoki melanxolik tez javob berishni talab qiladigan mashinalarni

6. Mazkur kasb vakillari (ishlab chiqarish novatorlaori, ilgorlari, mehnat qahramonlari)ning biografik ma’lumotlari. O‘ta ma’suliyatli va ish sharoitlari xafli deb ta’riflanadigan ishlar uchun professiogramma kator talablar bilan tuldiriladi. Ular uzoq vaqt mobaynida tez ishlash malakasini, qo’l barmoqlarining kuchini, oyoklar kuchini, barmoqlarning xrakatchanligini; ko‘z, qo‘l va oyoqlar muvofiqligini, xar ikkala qo‘lning ixtiyoriy harakatlarini talab etadi. Professiogrammalar korxonalar yoki maxsus muassasalar (kabinetlar, laboratoriyalar) tomonidan tuziladi. Ularni ishlab chikishda muxandislar, psixologlar, vrachlar, o‘qituvchilar ishtirok etishi kerak. Suxbatlar o‘tkazish yo‘li bilan o‘quvchilar professiogramma bilan batafsil tanishtiriladi. O‘quvchining aloxida talablar ko‘yiladigan k

2. Mehnat faoliyatining u yoki bu soxaga layoqatlilikni mustaqil baxolash bilan o‘quvchilarning kasbga oid niyatlarini ana shu mustaqil baxolashning shakllanish sharoitlari o‘rtasidagi nisbatini aniqlash; 3. O‘quvchilarning mustaqil baxolashi bilan tashqaridan bergan baxolarni takkoslash asosida o‘kituvchilar, ota-onalar, o‘rtoqlari baxolarining o‘xshashlik darajasini aniqlash. Bunday qobiliyatlarni, mustakil berilgan baxo darajalarini (birinchi, ikkinchi, uchinchi) hisobga olgan xolda mustakil baxolashning qo’yidagi parametrlari (yetarli baxolamaslik, ortiqcha baxo berish, baxolarning mosligi) bo‘yicha qarab chiqish kerak. Reyting va muayyan qoidalarni qo’llagan xolda anketalar orqali so‘rash hamda o‘quvchilar faoliyatida natijalarni o‘rganish metodlari bilan xuddi shunday taxlil o’tkazis

e’tiqodi va uni tarbiyachi sifatida tayyorlash xarakteriga yuksak talablar qo‘yiladi. Shuning uchun o‘qituvchi - tarbiyachining tayyorgarligiga yuqorida ko‘rsatilganidek yondashish yetarli emas, chunki bo‘lajak o‘quvchilarda tarbiyaviy funksiyalarni tarkib toptirishda tabiiy - matematik ixtisosini beruvchi fanlarning tarbiyaviy imkoniyatlari hisobga olinmagan. Vaxolanki, mutaxassisligiga doir bilim beruvchi mashg‘ulotlarda bo‘lajak o‘kituvchi, bir tomondan, o‘zining kelgusi faoliyati uchun zarur bo‘lgan ilmiy bilimlar majmuini egallab oladi, ikkinchi tomondan, ana shu konkret bilimlar asosida ularda shaxsiy sifatlar: dunyokarash, ma’naviy kiyofa shakllanadi. «... Hozir xar bir o‘qituvchi xar qachongidan ham ko‘proq darajada, tarbiyachi bo‘lishi kerak» degan so‘zlar hozirgi sharoitda ayniqs

asoslarini, turli kasblarning mazmuni va ishlash sharoitlarini yaqqol yoritish mumkin bo‘lsa, ijtimoiy-iqtisodiy tomonlarini ochib berish zarur. Ijtimoiy fanlarning kasbiga doir bilim beruvchi fanlar bilan aloqasini amalda ro‘yobga chiqarish tegishli kafedra o‘qituvchilarining birgalikdagi ishlarini rejalashtirishni nazarda tutadi. Buning uchun esa tegishli tayyorgarlik zarur, ya’ni ijtimoiy kafedra o‘qituvchilari kasbiga doir bilim beruvchi fanlar haqida ma’lum tasavvurga ega bo‘lishi, aksincha, bu fanlar o‘qituvchilari o‘rganilayotgan xodisalarga dialektik yondashish ko‘nikma va malakalarini egallashi, bu malakalarni bo‘lajak o‘qituvchilarga singdira bilishi kerak. Bo‘lajak o‘qituvchining yuksak darajadagi siyosiy ongliligi, uning kelgusida o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘llash ishi sama

2.2. Bo’lajak o’qituvchilarni kasb tanlashga yo’llash ishiga tayyorlash tizimi. Kasb tanlashga yo‘llash - umumiy ta’lim maktabining eng muxim vazifalardan biridir. Lekin boshqa vazifalar, ya’ni politexnika ta’limi, dunyoqarash asoslarini tarkib toptirish, mehnat tarbiyasi va boshqalar ham u bilan yonma-yon turadi. Shuning uchun kasb tanlashga yo‘llash tizimi bir tizimcha sifatida qarab chiqilishi mumkinki, unda yosh avlodga ta’lim va tarbiya berishning hamma asosiy vazifalari hal etiladi. Masalaga bunday yondashish kasb tanlashga yo‘llashning boshqa tizimlari bilan aloqa o‘rnatishni, ularning bir-biriga ta’sirini hamda mazkur sistema uchun o‘ziga xos tomonlarni aniqlashni nazarda tutadiki, buning butun sistemadagi vazifasiga ma’lum xissa bo‘lib qo‘shilishini ta’minlaydi. Kasb tanlashga yo‘

juda xilma-xil va murakkabligini ko‘rsatdi. Bu ishlar qo‘yidagilar bilan ta’riflanishi mumkin. - kasb tanlashning ahamiyati to‘g‘risida, iste’dod haqida qisqacha suhbatlar o‘tkazadi, kursning dasturida kasb tanlashga yo‘llash materialini o‘rganish, masalalar yechish, individual topshiriqlarni laboratoriya-amaliy ishlarini bajarish jarayonida kasblarga qiziqish uyg‘otadi; - kasb tanlashga yo‘llash maqsadida o‘quvchilarni o‘rganadi (kuzatishlar, suhbatlar o‘tkazadi, anketa savollar tarqatib o‘zini qiziqtirgan savollarga javob oladi, insho yozdiradi, kasb tanlashga yo‘llash kartochkalarini to‘ldiradi va xokazo); - o‘quvchilarni ishlab chiqarish mehnatiga jalb qiladi, ularning mehnat natijalarini tahlil qiladi; - o‘quvchilarni to‘garak mashg‘ulotlariga jalb qiladi va ular uchun maru’za mavzula

R о ‘yxatga kirmagan, biroq dars jarayonida yangidan paydo b о ‘lgan talaba uchun notanish tushuncha va iboralar ham jadvalning ikkinchi ustuniga q о ‘shimcha ravishda qayd etilib boriladi. Talaba- о ‘quvchining asosiy diqqat e’tibori jadvalning ikkinchi ustunidagi bilimlarni egallashga qaratiladi. Talaba- о ‘quvchi darsni diqqat bilan tinglab jadvalning ikkinchi ustunidagi tushuncha va iboralarni bilib va yozib oladi hamda о ‘zlashtirgan savol t о ‘g‘risidagi uchinchi ustunga «+» belgi q о ‘yadi, boshqalari b о ‘sh turadi. Agar dars jarayonida ikkinchi ustundagi ayrim tushuncha va iboralar о ‘rganilmasdan qolib ketsa, ular о ‘qituvchidan s о ’rab yoki mustaqil ravishda о ‘rganib olinadi. Bu usul talaba- о ‘quvchida bilimlarni о ‘zlashtirish b о ‘yicha о ‘z- о ‘zini nazorat qilish, darsda

tushuncha hosil qilish va bilimlarini oshirish. Pеdagog vazifalari:. - Kasbga yo’naltirishning tarixiy taraqqiyoti haqida ma’lumot bеrish; - YOshlarni kasbga yo’naltirishning nazariy shart sharoitlarini tushuntirish; - Kasb tanlashga yo’llash fanining maqsadi va vazifalarini tushuntirish; - Kasb tanlashga yo’llash fanining mazmuni bilan tanishtirish. O’quv natijalari: - Kasbga yo’naltirishning tarixiy taraqqiyoti haqida ma’lumotga ega bo’ladilar. - YOshlarni kasbga yo’naltirishning nazariy shart sharoitlari bilan tanishadilar. Kasb tanlashga yo’llash fanining maqsadi va vazifalarini bilib oladilar. Kasb tanlashga yo’llash fanining mazmuni bilan tanishadilar. O’qitishning usul, tеxnikasi: Ma’ruza, tushuntirish, suhbat, “B–B–B” stratеgiyasi O’qitish vositalari: Ma’ruza matni, slayd -prеzеnta

2 - bosqich. Asosiy bosqich (50 daqiqa) 2.1.“B–B–B” stratеgiyasining “Bilmoqchiman” ustunini to’ldirish so’raladi. 2.2. Mavzu bo’yicha ma’ruza matnini tarqatadi, uning rеjasi va asosiy tushunchalari bilan tanishishni taklif etishadi. 2.3. Taqdimot tеxnologiyasi yordamida asosiy nazariy ma’lumotlarni bayon etadi. Jalb qiluvchi savollar bilan murojjat etadi, mavzuning eng asosiy tushunchalarini ajratib ko’rsatadi, har bir o’quv biriligi bo’yicha xulosalar qiladi. “B–B–B” stratеgiyasining “Bilmoqchiman” ustunini to’ldirishadi. Tinglaydilar, savol- javoblarda ishtirok etishadi, muhim chizma va jadvallarni o’z daftarlariga qayd etishadi. 3 – bosqich. YAkuniy. (10 daqiqa) 3.1. “B–B–B” stratеgiyasining “Bilib oldim” ustunini to’ldirish so’raladi. 3.2. “B–B–B” chizmalarni o’qitish orqali talabalar

bo ’ yicha tadqiqot ishlari olib boorish imkonini beradi ; - tizimli mulohaza qilish , tarkibga ajratish ko ’ nikmalarini rivojlantiradi . Quyidagi savolga javob beriladi. «Yshbu mavzu bo’yicha nima bilasiz?» va «Nimani bilishni xoxlaysiz?» (Kelgusi ish uchun taxminiy asos yaratiladi) Yakka tartibda ( juftlikda ) jadvalning 1- chi va 2- chi ustuni to ’ ldiriladi . Mustaqil ravishda ma ’ ruza matnini o ‘ qiydi ( ma ’ ruzani eshitadi ) Jadvalning 3- ustunini mustaqil ( juftlikda ) to ’ ldiradi . BBB jadvalini to ’ ldirish uchun tavsiyalar : 1. Tayanch ibora va tushunchalar bilan tanishib chiqing ib о r а v а tushunchalar bilan tanishib chiqing . 2. BBB jadvalini to ’ ldirish uchun tayanch ibora va tushunchalarning tartib raqamidan foydalaning . Bilaman Bilishni xohlayman Bildim 1 2 3 Ilova S

Turli balandlik va chastotadagi tovushlarning tartibsiz ravishda qo'shilib eshitilishi shovqin deb ataladi. Tovush fizik holat sifatida havo, suv va boshqa tarang muhitdan kelib chiqadigan to'lqinsimon harakatlardan iborat bo'lib, tovush chiqaradigan jismlarning tebranishi natijasida hosil bo'ladi. Shovqin kasb kasalligiga olib kelishi mumkin. U boshni aylantirib miyada og'riq turg'izadi va quloq shang'illab asab tizimiga ham yomon ta'sir qiladi. Ayniqsa, fikrni to'plab, aqliy ish bilan shug'ullanishga imkon bermaydi, ish qobiliyatini (10-60%) pasaytirib yuborishi mumkin. Uzoq vaqt mobaynida shovqinning odamga sezilmas darajada ta'sir qilishi asab tizimining ishdan chiqishiga olib keladi. Ayniqsa, qattiq va kuchli tovushlar, shuningdek, tuxtovsiz

pardasining yirtilishi hollari bo'lishi mumkin. Ikki kishining o'zaro suhbati odatda 0,1Pa bosimda kechadi. ShOVQIN - sanoat korxonalaridan, temir yo'l transportidan, avtotransportdan, qurilish texnikalaridan, maishiy xizmat korxonalaridan, radio-televizor ovozlarini qattiq qilib eshitish natijasida vujudga keladi. SHovqin kuchi detsibel (DB) bilan o'lchanadi. U inson quloq pardalariga shovqin bosimini taqqoslash oqibatida aniqlangan. 0,1 detsibelli shovqin eng past hisoblanadi, uni eshitish judayam qiyin. Eng kuchli shovqinning kuchi 200 db hisoblanadi va kishini o'ldirishi mumkin. SHovqin kuchi harakteriga ko'ra 4 guruhga bo'linadi: 1. Shovqin kuchi 0,1-0,5 db bo'lsa, normal ovoz hisoblanadi. Masalan: bunga daraxtlarning shivirlashi, soatning yurishi va no

2. O'rtacha chastotali shovqinlar < 800 Gts 3. Baland chastotali shovqinlar > 800 Gts 6.1-jadvalda ko'pincha uchraydigan shovqin darajalari ko'rsatilgan. 6.1- jadval. Shovqin hosil qiluvchi manbalar Qattiq shovqin odam organizmiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, boshi og'riydi va aylanadi, ko'z qorachig'i kengayadi, yurak urishi tezlashadi, asab tizimi ishdan chiqadi va hakozo. Izlanishlar shuni ko'rsatdiki, 88DB shovqinda ("LiAZ-677" avtobusi kabinasida) haydovchining fikrlash qobiliyati 10% ga, agar 95DB bo'lsa 20 % ga kamayadi. Avtomobillarning asosiy shovqin chiqarish manbai dvigatel va sundirgich hisoblanadi, keyingi manba shinalarning ishlashi hisoblanadi. Shinaga tushadigan yuk oshgan sari shovqin ham balandlashib boradi. Hozirgi paytda shov

"shovqindan ifloslanish" holatlari kuzatilmoqda. Masalan, Angliya aholisini 14,5 millioni o'z xonadonlarida 65-70 db ga teng shovqin ta'sirida yashaydilar. AQSH da "shovqindan ifloslanish" ga qarshi kurash suv va havo musaffoligini asrashdek dolzarb masalaga aylangan. Shovqin qariyb 80 million Amerikalik salomatligiga xavf tug'dirmoqda. N'yu-York shahrida shovqin miqdori mo'ttasil 85 db dan baland bo'layotir. Natijada odamlarda 30 yoshdayoq eshitish qobiliyati susaymoqda, aslida bu holat o'rtacha 70 yoshdan so'ng kuzatilishi kerak. Hozirning o'zida 2 fuqarodan biri shovqin ta'sirida kun kechiradi. Doimiy shovqin qon aylanishi va modda almashuvi jarayoniga ham ta'sir ko'rsatadi. Braziliyaning San-Paulu va Rio-de-Janeyro shaharl

o'lchash va tahlil qilish uchun har xil tuzilishdagi shovqin o'lchagich, analizator, o'zi yozar uskuna, magnitafon hamda ossillograflardan foydalaniladi. O'lchash yo'nalishi bo'yicha shovqinni o'lchash usullariga ajratiladi. NAZORAT USULI asosan ishlab chiqarish, transport, maishiy shovqinlarining sanitariya talablariga mosligini tekshirish uchun qo'llaniladi. Bu usulda oktavali chastotali polosalari bo'lgan analizator va shovqin o'lchagichlardan foydalaniladi. MUHANDIS USULI shovqin manbalarini tekshirish uning paydo bo'lish sabablarini tahlil qilish, shovqinni so'ndirish vositalarini ishlab chiqarishdan iborat. Bu usulda o'lchash uchun uchdan bir oktavali tor polosali analizatorlar, yorug'lik hisoblash va boshqa asboblar ishlatiladi

yuk tashuvchi avtomobillarga 80 DB, yengil avtomobillarga 70 DB me'yor joriy qilingan. AQSH da yuk tashuvchi avtomobillar uchun 86DB me'yor qo'yilgan. Avtomobil ishlab chiqarish zavodlari keyingi vaqtda dvigatellardagi yonish jarayonini takomillashtirish, chiqarish tizimida 2-3 bosqichli so'ndirgichlar qo'yish bilan shovqin muammosini hal qilmoqdalar. Hozirgi vaqtda haydovchilar ish qobiliyatiga zarar yetkazmaslik uchun ko'pgina avtobuslarning dvigateli orqa tomoniga o'rnatila boshlandi. Bu sharoitda haydovchiga ta'sir ko'rsatadigan shovqin 8-10 DB ga kamayadi. Ba'zi firmalar dvigatellar shovqinini kamaytirish uchun uning atrofini shovqin yutuvchi materiallar bilan qoplay boshladilar. Shovqinga qarshi kurashning yana bir yo'li-so'ndirgichlar

mumkin. Buning oldini olish uchun Respublikamizda katta ishlar qilinmoqda, jumladan suv xavzalarini tozalash hamda suvlarni qayta ishlash masalalari hal qilinmoqda. SHovqindan saqlanish va unga qarshi quyidagi choralar amalga oshirilishi mumkin: 1. Shovqin manbaini o'zida pasaytirish. 2. Shovqinni ixotalash (izolyatsiya). 3. Shovqin yutuvchi moddalar qo'llash. 4. Shovqinni bug'ish (glushitellar bilan). 5. Shaxsiy himoya vositalarini qo'llash. Agar texnik usullar bilan shovqinning sanitariya me'yorlariga qadar pasaytirib bo'lmasa u holda shovqindan yakka tartibda himoyalash vositalaridan foydalanish tavsiya etiladi. Bunday himoya vositalariga quloq tiqmalari, quloq qopqoqlar, shlemlar kiradi. Quloq tiqmalari juda ingichka toladan qilingan, ba'zan mum va parafin a

Vaqt o'tishi bilan takrorlanib turadigan harakatlarga tebranma harakat yoki tebranishlar deyiladi. Tebranishlar erkin (xususiy), majburiy va avtotebranishlarga bo'linadi. Muvozanat vaziyatidan chiqarilgan tizimda ichki kuchlar ta'sirida vujudga keladigan tebranishlar erkin tebranishlar yoki xususiy tebranishlar deyiladi. Davriy ravishda o'zgaradigan kuchlar ta'sirida vujudga keladigan tebranishlar majburiy tebranishlar deyiladi. Masalan, biz telefonda gaplashayotganimizda mikrofon pardasi (membranasi) tebranayotgan (bosimi o'zgarayotgan) havo ta'sirida, havo esa bizning tomoq-burun bo'shlig'imizdagi tovush pardalarining tebranishi ta'sirida majburiy tebranma harakat qiladi. Radio karnayi, matori ishlab turgan mashina yoki dastgoh korpuslarining tebra

mexanizmda kelib chiqishida ta'sir ko'rsatuvchi kuchlar bilan o'zviy bog'liq. Bunda ta'sir ko'rsatuvchi va titrash hosil qiluvchi kuchlar butun tizimiga yoki uning bir bo'lagiga ta'sir qilish mumkin. sinusondal qonuniyat asosida hosil bo'layotgan titrashning birliklari sifatida, titrash amplitudasi Xm, titrash tezligi Vm, titrash tezlanishi Q, titrash davri T va titrash chastotasi bilan tavsiflanadi. Titrash parametrlarining absolyut qiymatlari juda keng chegarada o'lchanganligi ilmiy tekshirish ishlarida titrashning logorifmik darajasi ishlatiladi va bu daraja Detsibel (DB) bilan belgilanadi. Titrash umumiy va qisman bo'lishi mumkin. Umumiy titrashda inson organizmi butunlay titrash ta'sirida bo'ladi, qisman esa inson organizmining ba&#3

titrashni dinamik so'ndirish; mashina va qurilish elementlarining konstruktiv elementlarini o'zgartirish; titrashni ixotalash va shaxsiy himoya vositalarini qo'llash. Umumiy titrashning 0,7 Gts dan kichik bo'lgan chastotalari umuman titrash kasaliga olib kelmaydi, ammo bunday titrash dengiz to'lqinlari singari bo'lganligi sababli dengiz kasalligini kelib chiqishiga olib kelishi mumkin. Bunda odam ichki a'zolarining muvozanati buzilishi kuzatiladi. Inson organizmining deyarli hamma qismida titrashlar mavjud. Masalan: odamning boshi, bo'yni, yurak qismlari titrashlar tizimi sifatida qaralishi mumkin. Inson tik turib ishlaganda bosh, yelka va umurtqa qismlarining titrashi 4-6 Gts ni tashkil qiladi. O'tirib ishlaganda boshning yelkaga nisbatan titrashi 25-30

2. SHovqinning zarari haqida nimalarni bilasiz? 3. SHovqinni tavsiflovchi kattaliklar? 4. SHovqinga qarshi kurash usullarini bayon qiling? 5. SHovqin qanday asboblar bilan o'lchanadi? 6. SHovqinlar qaerlarda ko'proq uchraydi? 7. SHovqinlar necha xil bo'ladi? 8. SHovqin kuchi harakteriga ko'ra necha guruhga bo'linadi? 9. SHovqinlar chastotasiga ko'ra nechta sinfga bo'linadi? 10. SHovqinlar inson organizmiga qanday ta'sir ko'rsatadi? 11. Mexanik tebranishlarga misollar keltiring? 12. Tizim deb nimaga aytiladi? 13. Tebranish deb nimaga aytiladi? 14. Titrash deb nimaga aytiladi? 15. Titrashni oldini olish usullari va choralari? MA'RUZA № 7. ISHLAB ChIQARISH MUHITIDA ERGONOMIKA TO'G'RISIDA TUSHUNCHA. INSON VA MASHINA O'RTASIDAGI BOG'LIQLIK

fan bo'lib, fiziologiya, psixologiya, antrometriya, mehnat gigienasi va insonning ish faoliyatini kompleks ravishda qamrab oladi: Fiziologik yo'nalish: -ish joyi, asboblar, mashina va jihozlarni fiziologik talablarga muvofiq holda bo'lishiga erishi; -mehnat va dam olish rejimlarini joriy etish; -mehnatni jismoniy og'irligini kamaytirish, fiziologik jihatdan yetarlicha harakat faolligini ta'minlash; -mehnatni aqliy va emotsional toliqtirishni kamaytirish; Psixologik yo'nalish: -pultlar va mashinalar, mexanizmlar tizimlarini boshqarish uchun boshqa vositalar ixtiro qilishda ruhiy talablarni hisobga olish; -kasb tanlashda va kasbiy talablarga muvofiq holda shaxsning ruhiy xususiyatlarini hisobga olish; -jamoalarda qulay ruhiy kayfiyat yaratish, ishlovchilarning mehnati

o'tirgan holda bajarish, 100 N oshsa agar tik turgan holda bajarish maqsadga muvofiqdir. Ishchi o'rnining konstruktsiyasi va ularning o'zaro joylashishi (o'tirgich, boshqarish a'zolari, ma'lumotini aks ettirish qurilmalari) antrometrik fiziologik ruhiy va ish xarakteriga javob berishi kerak. Mashina va mexanizmlar konstruktsiyasi issiq iqlim sharoitida qanchalik moslashgan bo'lsa uning samaradorligi shunchalik yuqori bo'ladi. Yuqori harorat va atrof-muhit changi mashina va mexanizmlarning texnik holatiga katta ta'sir o'tkazadi. Qum zarralari quyosh radiatsiyasi tasirida ishqalanuvchi yuzalari, detallar va uzellarning tashqi bo'yoqlari, moylash materiallari katta zarar ko'radi. Yozda mashinaning ichidagi havo harorati 68-70 gradus gacha ko&#39

rangning to'g'ri tanlanishi va bezatish, shovqin va titrashni kamaytirish bu jarayonda asosiy o'rin tutadi. Ishlab chiqarishning estetik darajasini oshirish binoning yoritilishini yaxshilish, xavfsiz ishlab chiqarish jarayonini ta'minlash, mehnat unumdorligini oshirish, toliqishni kamaytirish, mehnat sharoiti gigienik talablarni yaxshilash maqsadida ishlab chiqarish binosi arxitektura-kompozitsion masalalari asosida rang tanlanadi. Hamma ranglar uchta xarkteristika orqali o'lchanadi, ya'ni rangning toni, rangning bir joyga yig'ilganligi va rangning yoritilganligidir. Rang tanlash kishi ruhiyatiga katta ta'sir ko'rsatadi. Yashil rang asab tizimini tinchlantiradi. Bu rang xavfsizdir. Yashil rang ogohlantirish maqsadida ishlatiladi. U transport vositalarini

Ko'k rang. Bu rang suv va sovuqni eslatadi. U yangi va tiniq xuddi havoga o'xshaydi va yengil ko'rinadi. Uning natijasida jismoniy toliqish so'nadi. U nafas olish ritmini muvofiqlashtiradi, rostlaydi. Plyus urushini kamaytiradi va tichlantiradi. Binafsha rang. Toliqish va bexuda bezovtalanish rangidar. Qora rang. Xunuk va og'ir rang bo'lib kayfiyatni yomonlashtiradi. Oq rang.Sovuq va e'tiborli rangdir. Kul rang. Ko'rimsiz va zerikarli rangdir. Bu rangdan ishlab chiqarish sharoitida foydalanilmaslikka harakat qilinadi. Ranglar xromatik va axromatik ranglarga bo'linadi. Axromatik ranglar bir -biridan faqat yorqinligi bilan ajraladi. Bir rang yorqin bo'lsa, ikkinchi rang esa unga nisbatan kuproq qora - oq, kul rang va qora. Xromatik rang bir biridan yor

maqsadida muayyan ishlarni bajarish uchun ko'rsatmalar berish va ruxsat etishga, shuningdek axborot berishga mo'ljallangan. Xavfsizlik belgilari korxonalar, qurilish maydonlarining xududlari, ishlab chiqarish xonalari, ish o'rinlari va ishlab chiqarish uskunalariga o'rnatilishi kerak. "Rangli signal va xavfsizlik belgilari " ga muvofiq rangli signallar hamda xavfsizlik belgilarining to'rt turi qizil, sariq, yashil va ko'k belgilangan. TAYaNCH IBORALAR: Ergonomika, fiziologik yunalish, psixologik yunalish, antrometriya, mexnat gigienasi, texnik estetika, xromatik rang, axromatik rang, muxandis-konstruktor, dizayn. NAZORAT SAVOLLARI: 1. Ergonomika fanining vazifasi nimadan iborat? 2. Fiziologik yunalishni vazifalari nimalardan iborat? 3. Psixologik yunalishni

Mehnat gigienasini qo'llash natijasida qulay ish sharoitlarini yarata oladigan, Mehnat unumdorligini oshira oladigan yoki butunlay yo'q qila oladigan sanitariya- gigiena va davolash profilaktik tadbirlari ishlab chiqiladi. Ish jarayonida kishi organizmiga tashqi muxit salbiy ta'sir qilishi natijasida ayrim a'zolar charchaydi, bu charchash 2 xil bo'ladi: Tez charchash - bu og'ir jismoniy ish bajarganlar yoki ishga ko'nikma hosil qilmagandan kelib chiqadi. Bunday charchash ish tugagandan so'ng tezda o'tib ketadi. Sekin-asta rivojlanib boruvchi charchash - Mehnat qobiliyatining asta-sekin pasayishiga olib keladi. Bu xil charchash o'zoq vaqt va hamisha bir xil (monoton) ishlarni bajarish natijasida yuzaga kelib, kishi organizmiga putur yetkazadi. Ish joy

Q=QU+QK+QN+QB+QX QU -kiyimning issiqlik o'tkazuvchanligi; QK - badan atrofidagi konvektsiya; QN - atrof yuzalariga nurlanish; QB - badandan chiqayotgan namlikning bug'lanishi; QX- nafas olayotgan havoni isitish. Tsex havosining harorati yuqori bo'lganda qon tomirlari kengayib, teriga qon me'yordan ko'p kela boshlaydi va atrof muxitga issiqlik o'zatish birmuncha ko'payadi. Bu hol tsex havosining harorati 30-35 OS dan yuqori bo'lganda to'xtaydi. Kishi terlaydi, buning natijasida kishi organizmi uchun zarur bo'lgan tuzlar ham ter bilan chiqib ketadi. Shuning uchun issiq tsexlarda sal shurlangan gaz suvlar beriladi. Tsexdagi havo harorati pasayganda, qon tomirlari torayib, teriga qonning kelishi susayadi va tananing tashqi muhitga issiqlik berishi kamaya

bo'lishi kerak. Inson havo oqimining ta'sirini tezlik 0,15 m/s bo'lgandan boshlab seza boshlaydi. Davlat sanitariya nazoratining tavsiyasiga ko'ra, ish joylarida yo'l kuyish mumkin bo'lgan havo harakatining tezligi ish joyining haroratiga qo'yidagicha bog'lanadi: 1-jadval Ish joyidagi harorat, OS Ish joyida yo'l kuyish mumkin bo'lgan havoning harakat tezligi, m/s 1,1-1,3Tsexlarda toifasi turlicha bo'lgan ishlarda mikroiqlim sharoitining komfort qiymatlari har xil bo'ladi. Masalan, yengil va og'ir toifali ish bajarish paytida komfort sharoit qiymatlari quyidagi jadvalda keltirilgan: Inson tomonidan bajariladigan ishlar jismoniy mehnatning og'irlik darajasi turlicha bo'lganda uning organizmi sarflaydigan quvvatga qarab 3 toifaga bo&

Yuqori harorat va yuqori namlik birgalikda ishlovchilarning kayfiyati va sog'lig'iga juda yomon ta'sir ko'rsatadi. Yilning issiq davri uchun ish mintaqasidagi ruxsat etiladigan mikroiqlim sharoitlar: Tashqi havodan ko'pi bilan 3 OS ortik, ammo 28 OSdan yuqori emas. Tashqi havodan ko'pi bilan 3 OS ortik, ammo 30 OS dan yuqori emas. Yilning sovuq va o'tish davri uchun ish mintaqasidagi ruxsat etilgan mikroiqlim sharoitlar. Ishlab chiqarish muxitining mikroiqlim sharoiti (havoning harorati, nisbiy namligi, harakatlanish tezligi, barometrik bosim) tegishlicha o'lchov apparatlari yordamida nazorat qilinadi. Apparatlarning amaliyotda qo'llaniladigan asosiy turlarini ko'rib chiqamiz: Havo haroratini o'lchash uchun Asmanning aspiratsion psixrometridan (8

Bayon etilgan asboblardan tashqari, haroratni qayd qilishga mo'ljallangan o'ziyozar asboblar - termograflardan (8.3-rasm); namlikni o'lchash uchun esa gigrograflardan foydalaniladi (8.4-rasm). Bu asboblar termometr va psixrometrlardan shunisi bilan farq qiladiki, ular avtomatik ishlaydi hamda havo harorati va namligini o'zluksiz o'zgarishlarini ko'rsatib turadi. Havo oqimlarini tezligini ulchash. Ish o'rinlaridagi, havo kiradigan teshiklar va ochiq tirqishlardagi havoning va shamol harakatlanish tezligini ulchash uchun anemometr deb ataladigan asbob ishlatiladi. Ular kosachali va parrakli xillarga ajratiladi (8.5-rasm). Kosachali anemometr yarimsferalar shaklidagi 4 ta kosacha maxkamlangan xoch ko'rinishidagi gildirak (1)dan va tsiferblatili xisoblash mexan

yo'lning uzunligini metrda kayd qiladi. Parrakli anemometrlardan havoning kichik - 0,3dan 5m/s gacha tezligini ulchash uchun foydalaniladi Tsexlardagi havoning tozaligi ishchilar salomatligini saqlashda katta ahamiyatga egadir. Ishlab chiqarish jarayonida tsexlarda havoga kishi organizmiga zararli bo'lgan gaz, chang boshqa moddalar ajralib chiqadi. Kishi bunday havodan nafas olganda yukori nafas yo'llari kichiydi va kishi o'zi xoxlamagan holda yuzaki nafas oladi, bu esa o'pka faoliyatiga salbiy ta'sir qiladi. Turli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Tsexlarda changlarning mavjudligi ko'z shillik pardalarini kichishtirib, kon'yuktivit kasalligini keltirib chiqaradi. Bundan tashqari chang zarrachalari tuberkulez tayokchalarni va zararli bakteriyalarni tashuvchi

ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 1. Kadrlar tayyorlash buyicha milliy dastur. Toshkent, 1997 y. 2. «Ta’lim to‘g‘risidagi qonun». Toshkent, 1997 y. 3. Barkamol avlov – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. Prezident Islom Karimovning O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 9-sessiyasida suzlagan nutki. Toshkent, 1997 y. 4. Davlatov. Mehnat va kasb ta’limi, tarbiyasi hamda kasb tanlash nazariyasi va metodikasi. Toshkent «O‘kituvchi» 1992 yil. 5. Studentlarga o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘llash ishlarini o‘rgatish N. Shodiyev. Toshkent, « O‘qituvchi» 1987 yil. 6. S. A. Boltaboyev, U. Tolipov. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari kasbga yo‘naltirish o‘quv metodika kabineti faoliyatini tashkil qilish buyicha metodik tavsiyanoma. Toshkent, 2000 y. 7. X. Rashidov, Sh. Sharipov, S. A. Boltaboyev. O‘quvchilarn

Купить