O‘quvchilar ijodiy qobilyatlarini shakillantirishda maishiy janrda rasm chizishning o‘rni va ahamiyati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	21.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘quvchilar ijodiy qobilyatlarini shakillantirishda maishiy janrda rasm chizishning o‘rni va ahamiyati

Купить

O’QUVCHILAR IJODIY QOBILYATLARINI SHAKILLANTIRISHDA
MAISHIY JANRDA RASM CHIZISHNING O’RNI VA AHAMIYATI
Mundarija
Kirish……………………………………………………………………………3
1-bob.Tasviriy san’at darslarida ‘’Maishiy janr’’da rasm chizish metodikasi
1.1. Maishiy janrning tasviriy san’atdagi o’rni……………………………...13
1.2. Maishiy janrda ijod etgan rassomlar…………………………………….12
1.3. Maishiy janr ishlashda rang va bo’yoqlardan foydalanish ……………..12
II-bob. Metodek qism.Tasviriy san’at darslarida ,,Qishloq hayoti ‘’mavzusi
misolida maishiy janrda kompazetsiya ishlash metodekasi
2.1. Maishiy janrda kompazetsiya bajarish metodekasi………………………..13
2.2.Tasviriy san’at fanidan 1aoatlik dars ishlanmasi……………………………3
2.3.Tajriba va sinov ishlarining boorishi va olingan natijalar tahlili …………..
Umumiy xulosa, taklif va tavsiyalar .................................................................
Foydalanilgan adabiyotlar .................................................................................
Ilova. ......................................................................................................................
Mundarija ...............................................................................................................

Kirish

"Zamonaviy bilim va ko 'nikmalarga ega, mamlakatning munosib
kelajagi uchun javobgarlikni o'z zimmasiga ola biladigan barkamol,
maqsadga intiluvchan va serg 'ayrat yoshlarni tarbiyalash "dir!.
Zero, har bir mutaxassisning barkamolligi, maqsadga intiluvchanligi,
serg’ayratligini rivojlantirmay turib mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy,
ma'naviy-siyosiy, xuquqiy-axloqiy, mafkuraviy barqarorlashtirishni amalga
oshirib bo 'lmaydi. Demak, yoshalr ta'lim-tarbiyasi, ertangi baxtli hayotimiz,
ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotimizning muhim va dolzarb muammolaridan biri.
Chunki, ta lim tarbiyasiz yoshlarni barkamol, maqsadga intiluvchan, o'z
taqdiri uchun javobgar shaxs etib tarbiyalash mushkul.
Ko'rinib turibdiki, insonning, jumladan yoshlarning o'zini
rivojlantirmasdan turib, jamiyat oldida turgan jahon shumul, murakkab
masalalarni hal qilib bo 'lmas ekan. Darhaqiqat , bu dolzarb masalalarni hal
qilishda inson aql-idroki, tafakkuri, dunyo-qarashining rivojlanishi bilan
bog’ liq dialektik jarayon mavjudki, u inson ongi, aql- zakovati, ijtimoiy
faolligi, axloqiy-xuquqiy bilimdonligi, xalq, millat, jamiyat oldidagi mas
'uliyatini anglash va maqsadli hal etishni taminlaydi shunday ekan har bir
inson o’z qiziqqan yo’nalishda ketishi maqsadga muvofiqdir, o’z qiziqishlari
bilan ish olib borgan odam albatta bu hayotda o’z o’rnini topa oladi deb ayta
olaman ,chunki bu odam qiziqb nimadir yaratadi va kimningdir e’tiboriga
tushadi va daromad ham topa oladi va asta sekinlik bilan mashhurlikka ham
erishadi.
Shu o'rinda e'tirof etish joizki, inson aql-idroki, tafakkuri, Dunvo
qarashi, ongi, ma'naviy-axloqiy salohiyatini rasmlanishiga poydevor,
umumiy o'rta maktab o 'quv fanlarini o 'rganish jarayonida qo 'viladi. Shu
bois ham hozirgi kunda "Yangi O'zbekistonning ostonasi maktabdan
boshlanadi" shiori mamlakat itimoiy-iqtisodiv, madaniy-siyosiy taraqqiyoti,
ma'naviy-ma'rifiy hayotining asosini tashkil etayotganligi bejiz emas.

Har tomonlama barkamol, o'z sohasining bilimdoni, zamonaviy
o'zgarishlarga tez moslasha oladigan kadrlargina Vatanimiz istiqbolini ta
‘minlashga faol qatnasha oladi. Shu sababdan ham uzluksiz ta 'lim tizimida
ta'lim-tarbiya samaradorligini oshirish muhim pedagogik muammo
hisoblanadi. Umumta'lim maktablaridagi ta 'lim-tarbiya ishlarining
samaradorligini oshirishdan maqsad, o 'quvchilarning fanga bo 'lgan
bargaror qiziqishlarini kuchaytirish, ularning fan asoslarini keng va chuqur
egallashlariga erishish orqali komil inson qilib tarbiyalashni nazarda tutilgan
shunday ekan har bir o’quvchini bu yo’nalishga qiziqtirish muhumdir.
Barkamol, komil inson tarbiyasida umumiy o 'rta maktabning o'quv
rejasidan o'rin olgan filologiya, ijtimoiy, aniq, tabiiy va iqtisodiy, amaliy
fanlar muhim ijtimoiy - pedagogik ahamiyat kasb etadi. Amaliv vo 'nalishda
chizmachilik fani vosh avlodda tadbirkorlik, ishbilarmonlik, bunyodkorlik,
yaratuvchilik fazilatlarini rasmlantiruvchi, rivojlantiruvchi fan hisoblanadi.
Zero, bu fan geometrik obrazlar, xayoliy tasavvurlardan bilish faoliyati
to'g'risida tushunchalarni bayon etib, yoshlarning tafakkuri, tasavvurlarini
rivojlantiradi. Ma'lumki, har qanday yaratuvchilik insondan o’zining
hayoliy tasavvuriga suyangan holda ijodiy yondashishni yo 'lga qo 'yaoladi.
Bunday ijodkorlikni rasmlantirishda chizmalarni chizish, ularning ko 'rinishlarini
hayoliy tasavvur qilish ulkan ta 'limiy-tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi. Bu tog'risida
esa fagatgina tasviriy san'at fanlari ko 'proq ma'lumot berishga qodir.
Respublikamizning kelajakda buyuk mamlakatga aylanishi, jaxonning
rivojlangan davlatlari qatoriga qo'shilishida xalqimiz madanivati, ma'rifati, san"ati
va manaviyatining roli beqiyosdir. Xalqimiz ma'navivat va madanivatini
boyitishda tasviriy san'atning ham o'z o'rni bor. Hozirgi davrda har sohada bo
'lgani kabi tasviriy san'atda ham katta o'zarishlar bo 'lmoqda. Bo 'lajak tasviriy
san'at o'qituvchisi so ‘zsiz, tasviriy san'atning ifoda vositalari haqida chuqur
ma'lumotga ega bo 'lishi, turli badiiy materiallarning xususiyatlari va ulardan
foydalanish yo'llarini mukammal egallashlari kerak. Tasviriy san'at

o'qituvchisining o'zi qalam va bo 'voqlar bilan rangda ifoda etish ko'nikmalariga
ega bo’lish bilan birga, bu sohadagi bilimlarini o 'quvchilariga ham yetkaza olishi
zarur. Shuning uchun ushbu qo’ llanmada rangtasvir haqidagi nazariy va metodik
ma'lumotlar keng va atroflicha yoritiladi.
Rang orqali natyurmort ishlash tasviriy san'atning ilmiy negizini tashkil
etadigan perspektiva, rangshunoslik, kompozisiya, yorug'- soyalarni o'rganish
uchun, ayniqsa, keng imkoniyatlar yaratadi.
Tasviriy faoliyat bilan shug'ullanish kishilarga estetik zavq bag’ishlaydi va
ularning ruhiy dunyosini boyitadi. Talabalar suratlarda chizilgan tarixiy va
zamonaviy voqealarni, personajlarning kechinma va xarakatlarini, shuningdek
tabiat go'zalliklarini chuqur idrok etadilar.

1-bob.Tasviriy san’at darslarida ‘’Maishiy janr’’da rasm chizish metodikasi
1.1. Maishiy janrning tasviriy san’atdagi o’rni
Maishiy janr - tasviriy san'atning kundalik itimoiy va shaxsiy hayotni, maishiy
turmushini aks ettiradigan janri. Turmushda ko'zga tashlanadigan o'zaro
munosabatlar va xatti harakatlarni, uning imkon mohiyati va i¡timoiy tarixiy
mazmunini chuqur ochib berish kabi xususiyatlarga ega. Demokratik va realistik
baddiy an'analarning o'sishi, rassomlarning xalq hayoti va mehnat faoliyatini
atroflicha tasvirlashga qiziqishining ortishi bilan bog’liq holda rivojlandi. Maishiy
janrda rangtasvir (kartina) yetakchi o'rin tutadi, grafika, kichik hajmdagi
haykaltaroshlikda ham maishiy mavzu keng tarqalgan. Maishiy lavhalar ibtidoiy
san'at (ov manzaralari, urf-odatlar tasvirlari), Sharq (devoriy rasmlar va relyeflar)
va Yunon (vazalar bezagi) san'- atida ko'p uchraydi, ellinizm san'atida muhim o'rin
egallagan. Dastlabki namunalari Qad. Sharq (Xitoy, key-inroq
Koreya,Yaponiya)da yaratildi. Uyg’onish davrida Maishiy janr real voqealar,
maishiy detallar bilan boyitildi ilk namunalari devorlarda qadimgi insonlar
tomonidan chizilgan oziqlanish uchun hayvonlarni ov qilayotgan nayza yoki o’q
otayotgan jarayonlarni toshlarga chizishgan bu suratlarga asosan tiniq yorqin
ko’rish uchun suv sepilgan shunda bu surat va uning rangi aniq ko’ringan O'rta
asrlarda ham Yevropa, ham Osiyoda devoriy rasmlar, bo'rtma naqshlar,
miniaturalar keng tarqaldi, Sharqda va Yevropada sai'atning maxsus janri sifatida
namoyon bo'ldi.

Maishiy janrda 17-asrdan maishiy hayot ijtimoiy mazmunga ega bo'ldi,
hajviy, ijtimoiy tanqidiy yo'nalish yuzaga keldi, emotsional nafislik, psixologik
noziklik va o'tkir hayotiy kuzatishlar o'z aksini topdi. Jaxon rassomlari Jotto,
Rembrandt, U. Xogart, A. Vatto. F. Goyya, P. P. Rubens, V. G. Perov, I. Ye.
Repin, V. Ye. Makovskiy, A. A. Deyneka kabilarning M. Jlagi yetuk san'at asarlari
mashhur. O'zbekiston hududida Maishiy janr devoriy rasmlarda va miniaturalarda
Abdullayev, Inog’omov, M. Saidov va boshqa, amaliy san'at ustalarri A.
Muxtorov, Sh. Mo'minova va boshqa maishiy mavzuda asarlar yaratdilar.
Tasviriy san'atda maishiy janr haqida umumiy Maishiy janr-jamiyat va shaxsiy
hayotdagi kundalik turmush tarzini o'zida aks ettiruvchi tasviriy san'at janri. Bu
janrda rassom xaykaltarosh o’z zamonsidagi kundalik turmushda bo’layotgan
voqea va xodisalarni, odamlarning yashash tarzi, dam olishi, mexnat va sport bilan
shu yo’nalishda, xullas ularning kundalik faoliyat bu janrning mazmunini tashkil
etadi. Insonlarning maishiy hayotini aks ettirishga qiziqish qadimdan mavjud bo'lsa
ham lekin uning rivojlanishi va mustaqil janr darajasiga aylanishi 17 asrdan
boshlab jamiyatda sodir bo'la boshlagan demokratik tamoyillarni ortishi bilan
bog'lik, Shu davrdan boshlab rassomlar ijodida oddiy xalq hayotiga bag'ishlangan
asarlar ko'paydi, mavzusi kengaydi. Bu janr Gollandiyada keng rivojlandi. Buyuk
Rembrandt, kichik golandlar Piter de Xoox, Terborx, Yan van Ostade va boshqalar
ijodida shu janr etakchi o'rinni egalladi. Fransiyada Jan Batist Sharden, Angliyada
Uilyam Xogart, Rossiyada P.Fedotov, V. Perov, I.Repin va boshqalar ijodida ham
shu janr xususiyatlari o'z ifodasini topdi O'zbek san'atida mil.avvalgi 30 yillaridan
boshlab rivojlana boshladi. B.Xamdamiy, L.Abdullaev, X.Raxmonov,
Z.Inog'omov va boshqalar shu janrning dastlabki namunalarini yaratdilar.
N.Kashina, Z.Kovalevskaya, M.Saidov ijodida ham shu janr yetakchi o'rinni
egallaydi. Bugungi kunda ham bu janr ko'plab ijodkorlarni o'ziga jalb etib
kelmoqda. Tasviriy san'at, manzara, maishiy, natyurmort, portret, tarixiy animal
(Ya'ni hayvonot olamiga oid.) afsonaviy, dengiznafislik,enteryer ichida bulayotgan
hodisalar, Janr rassom nimani tasvirlayotganiga qarab belgilanadi. Masalan
asarlarda odam rasmi ishlansa, u portret tabiat va shahar ko'cha, turmush va

mehnat jarayonlari tasvirlansa, maishiy janrda asarlar kishilarning maishiy
kundalik hayoti bilan bog'liq bo'lib ularda ko'proq oila, maktab, dam olish, shaxsiy
va ijtimoiy hayot jarayonlari aks etirilladi.Maishiy janr odamlarning balki, o'tmish
kishilarning turmush tarzi va hayoti haqida ham keng ma'lumot beradi. Uning
janrlardan biri maishiy janr haqida tushunchaga ega bo'lamiz. Har bir janr o'z
o'rniga yana bir qancha janrlarga bo'lishimiz mumkin. Masalan: Manzara janri:
Tabiat manzarasi, shahar manzarasi, san’at borasida bahor mavzusida eskiz
chizishni o'quvchilarga bosqichma bosqich o'rgatish. Shu mavzuda ishlagan
rassomlarni aytamiz. Kent Rokulning "Dengiz Zahmatkashlari", "Baxor
istiroblari", I.Levitan "Mart", "Girdob oldida", Rodin "Mangu baxor", I. Snishkin
"Bug'doy zor", "Kesilgan o'rmon", Fransua Ogyust "Mangu baxor" asarlari juda
mashhur. Bundan tashqari o'zbek rassomlari manzara janriga juda samarali ijod
qilganlar. Masalan;O'rol Tansiqboyev, Ch.Axmarov, A.Abdullayev. B.Javlonov,
J.Umarbekov va boshqalar. Endi tasviriy san'at va estetikasi haqida ma'lumotga
ega bulamiz Endi tasviriy san'at va estetikasi haqida ma'lumotga ega bulamiz
Tasviriy san'atda manzara maishiy ,natyurmort, portret, tarixiy, animal (hayvonot
olamiga oid) afsonaviy dengiz navislik, nyu interyer janrlari mavjud . Janr rassom
nimani tasvirlayotganiga qarab belgilanadi.Masalan: Asarlarda odam rasmi
ishlansa, ular portret tabiat va shahar ko'rinishlarii tasvirlarlansa, manzara, turmush
va mehnat jarayonlari tasvirlansa, Maishiy janrga voqealarni tasvirlash tarixiy
janr,tarixiy insonlarni tasvirlash kiradi , hayvonlarni tasvirlash animal janr deb
yuritiladi. Animal janri lotincha anima so'zidan kelib chiqqan bo'lib hayvon
ma'nosini anglatadi. Batal janri esa fransuzcha - batall so’zidan kelib chiqb urush
ma’nosini anglatadi. Nyu janri fransuzcha - Yalang'och ma'nosidagi so’zdan kelib
chiqgandir.Ayrim asarlalr bir paytning o’zida ikki va undan ortiq janrlarga
mansub bo'lishi mumkin. Masalan: portret va nyu ,
dengiznavislik ,interyer ,manzara va hokazolar har bir janr o'z o'rniga yana bir
qancha janrlarga Bo’linishi mumkin. Masalan: manzara janri tabiat manzarasi
janri,shahar manzara janri industrial sanoat binolari ko'rinishi manzarasi janriga
yoki portret janrining tantanavorlik, ishqiy guruhli janrlarga bo'lish mumkim, vaqt

o'tishi bilan janrlar tabaqalashib mustaqil tus olishi ham mumkin. Masalan;
manzara janridagi dengiznavislik tarixiy janrida batal manzara janridan interyer
ajralib chiqqan. Maishiy janrda ijod qilish boshqa janrlarga nisbatan ancha
murakkab bo'ib uning ishlash jarayonida insonning fikrlash qobiliyati
dunyoqarashi juda katta ahamiyatga egadir. Maishiy janrda xam kompozitsiyani
talablari mavjud. Mazmun va g'oyani kompozitsiyani ma'lum vositalarida ochib
berish: ko'rish nuqtasi ufq. Fazoviy uzoqlashish, shuningdek kompazitsiya
markazi, asosiy va ikkinchi darajali predmetlar yorug’ligi, tus, rang, kolorit
munosabatlariga rioya qilishdan iborat. Perespektiva qonunlari, muvozanat,
simmetriya, dinamika vazifalaridan to'g'ri foydalana bilish kerak.Maishiy janrdagi
tematik kartinani yaratish mazmun va g'oyani ochib beruvchi voqea bilan bog'liq
va voqeani eng xususiyatli, qiziqarli nuqtasini tasvirlashni talab etadi. Inson yashab
turgan muxitda sodir bo'layotgan voqealarni ifodalovchi bu janr qadim zamonlarda
paydo bo'lgan. O'tgan asrning demokratik rassomlari xalq hayotini astoydil
haqqoniy, tasvirlab berganlar. Bunga I. Repinning «Yangi kuyovni kuzatish», .
Makovskiyning «Xiyobonda», V. Perovinning «Uchovlon» va boshga suratlar
o'ziga xos misol bo'la oladi. Yoshlarning kundalik hayoti, mehnati, o'qishi, tasviriy
san'at maishiy janrning birga qator asarlarida o'z aksini topdi. V.Laktionovni
«Frontdan xat» F.Reshetnikovning «Yana ikkimiz», «Ta’tilga keldi» asarlarida
vatanga muxabbat, maktab hayoti bilan bog'liq g'oyalar tasvirlangan.

“Buva va nabira” (“Dedushka i vnuchek”)
Tasviriy san’atda maishiy janrda ham kompozitsiyani talablari maviud.
Mazmun va g'oyani kompozitsiyani ma'lum vositalarida ochib berish kerak
Kompozitsiya tuzilishi xona chekkasi (interer) yoki ochig havoda bo'lsada, asosiy

o'rinni odam qiyofasining tasviri egallaydi. Rassomning hayotni kuzatishi
natijasida bo'lgan mavzuga oid ko'plab bajarilgan xomaki chizgi, etyud, eskizlar
kompozitsiya tuzilishiga asos bo'ladi. Ikki, uch figurali kompozitsiya tuzish uchun
uyda yoki ishxonada odamlarni mehnat qilish yoki dam olish jarayonida tasvirlash
uchun uning kasbi, xarakterini, hayotdagi voqeaning qiziqarli holatini o'rganish
lozim. Naturadan bajarish bilan bir qatorda hayoldan va tasavvur qilib ishlashni
mashq qilishni odatga aylantirish kerak. Bularning bir nechasi badiiy ijod
jarayonining o'sishiga, tasavvurini boyitishda muhim vosita bo'lib xizmat qiladi.
O'zbek rassomlari Z. Kovalevskayaning «Teatr lojasida» N. Kashinaning «Doira
chaluvchi qizlar», R.Axmedovaning «Tushki dam olish», M. Saidovning «Ishga
ketishyapti» kartinalari maishiy janrda ishlangan asarlaridir. Tasviriy san'atning
rivojlanishi bilan birga rangtasvir sohasida yangi janrlar paydo bo'la boshladi va
tarixiy asar tushunchasi shakllandi. Tarixda yuz bergan voqealarni o'zida aks
ettiruvchi asarlar ko'pincha tarixiy kartina deb ataladi. U mustaqil janr sifatida
«Uyg'onish davri»da vujudga kelib, XIX asr rus san’ atida keng rivojlandi. Qaysi
mavzuda asar yaratishdan qat'iy nazar, avvalo chuqur fikrlash lozim shu bilan birga
qobiliyat, maxorat, go'zallik xissiyotini ishga solish ham zarur. Rassom ommaning
go'zallik, estetik talablarini aks ettiruvchi va unga badiiy madaniyatni olib kiruvchi
shaxsdir. Hayotiy voqealar tarixiy janr kompazitsiya yechimida rassom tomonidan
murakkab ijodiy tahilidan o'tadi. Kompozitsiya qonunlariga amal qilib,
tomoshabinga kartina mavzusini ochib berishga harakat qiladi. Rus san'atida bu
janrning ko'zga ko'ringan namoyondalaridan biri V.Surikov edi. U.Vatanparvarlik
ruhi bilan sug'orilgan qator ajoyib asarlar yaratdi. «O'qchilar qatl etilgan tong»
shular jumlasidandir. Bu asarda rassom xalq ommasini kuchga, jasoratga to'la
jo'shqin isyonkor qalbli kishilarni tasvirlagan. Rassom asarda tarixiy shaxs Petr 1
obrazini ham ko'rsatadi. Uning boshqa asarlarida ham xalqning o'tmishi R.Razin,
Suvorov kabi tarixiy shaxslar obrazida o'zining badiiy ifodasini topgan. Uning
«Boyarinya Morozova», «Yermakni Sibirni zabt etishi» asarlarida xalq bilan davlat
o'rtasidagi fojiali qarama - qarshiliklar aks ettirilgan. Rassomning tarixiy janrda
ilgari surgan asosiy maqsadi, xalqning tarixiy shaxslar bilan bog'liqligini ko 'rsatish

edi. Rassom I.Repin ijodida tarixiy janr muhim rol o'ynaydi. Uning uchta shox
asari «Sofya», «Ivan Grozniy», «Zaporojliklar» kartinasi g'oyasi Moskva
hayotidagi muxit, rus tarixiga berilib ketgan V. Vasnesov, V. Polenov kabi
rassomlarning ta'sirida yaratdi. Eng axamiyatli «Ivan Grozniy va uni o'g'li
shaxzoda Ivan» (1885y), tarixiy kartinasini yaratishga Rimskiy Korsikovning
Simfonik asarini musiqasi turtki bo'ldi. Uning asosiy mazmuni tasodifan sodir bo’l
gan o'lim (hayotga qasd qilingan) va pushaymonlikdir. Rassom insonda
vaxshiylikka qarshi g'azab, norozilik uyg‘otishga chorlaydi. Intererda to'q fonda
yorug' tushib turgan ikki figura orgali asar yechimini topgan. Yerdagi gilam
Grozniy va shaxzodaning liboslari, ularni yuzlaridagi hayajon qo'riqchili ruhiy
holat, xonadagi predmetlar to'q ranglarda ustalik bilan tasvirlangan. N. Gening
«Petr 1 shaxzoda Alekseyni Petergofda so'roq qilmoq»dan asari ham tarixiy
xujjatlarni sinchiklab o'rganish natijasida, Petergof saroy xonalaridan etyudlar,
eskizlar yozish natijasida yaratilgan. Asarda eski va yangi shakllangan xarakterlar,
qudratli rus davlatining sardori, yevropaga yo'l ochgan ulug' Petr tasvirlangan.
Jang manzaralarini aks ettiruvchi janr o'z tematikasi jihatidan tarixiy janrga yaqin
Buning sababi shundaki jang manzaralarini ko'rsatuvchi bu jang faqat urush
voqealarini aks ettiribgina qolmay, jang bilan bevosita bog'liq bo'lgan tarixiy
voqealarni aks mettruvchi janr tarixiy janrning bir qismi deb qaralishi mumkin.
Maishiy janr- tasviriy san'atda bu janrdagi asarlar kishilarning kundalik hayotini,
turli voqealarni o'zida mujassamlashtiradi. Aksariyat rang tasvirda aks etuvchi
maishiy janr ilk bor XVII asrda yashab ijod etgan Golland rassomlari: Piter de
Xox, Ostade, Sten, Terborx, Vermer kabilar ijodida namoyon bo'ladi. Tasviriy
san'at tur va janrlari ko'paydi, realistik yo'nalishdagi janrlar (portret, manzara,
natyurmort, maishiy janr) yetakchi o'ringa chiqa boshladi. Uyg'onish davri tasviriy
san'atiga xos bo'lgan vazminlik, chiziq, rang , faktura mutanosibligi o'rini jo'shqin
shakl va ranglar o'yini egallab bezakdorlik xususiyatlarining ortishi kabilar
kuzatiladi. Insoniyatning mehnat faoliyati, e'tiqodlari diniy qarashlari zaminida
Tasviriy san'at paydo bo'lgan va rivojlangan. O'zbekiston Tasviriy san'ati jahon
ham jamiyatida sodir bo layotgan jarayonlar bilan ham nafas bo'lib, har bir ijodkor

o'z qarash va kechinmalarini yangicha uslub va shakllarda ifoda etishga intilishi
bilan xarakterlanadi .Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, tasviriy san'at xalqning
hayotini, rassomning hissiyotlarini yoritb berishga qaratilgandir. Maishiy janr
Kartinalarda faqat tarixiy, qahramonona voqea va hodisalarnigina emas, balki
oddiy hayotni ham tasvirlash mumkin. Bunday kartinalar maishiy janr asarlari
hisoblanib, ko’pincha ular janrli rangtasvir asarlari deb yuritiladi. Asosan bu
voqealar rangtasvir polotnolarida tasvirlanadi, lekin ularni grafikada va
haykaltaroshlikda ham uchratish mumkin. Rassomlar tomonidan turli davrlarda
yaratilgan maishiy voqealar o'sha davrlarda yashagan odamlarning hayoti bilan
tanishtiradi. Bu janr XV-XVII asrlarda Yevropa milliy maktablarida gullab
yashnadi. Bunga misol qilib P.Breygelning "Kretyanning to'yi" kartinasini keltirish
mumkin. Bu kartinada xalq bayramining go'zal va quvnoq sahnalari òz ifodasini
topgan.. Rassomlar tomonidan turli davrlarda yaratilgan maishiy voqealar o'sha
davrlarda yashagan odamlarning hayoti bilan tanishtiradi Golland rangtasvirchilari
(G.Gerborx, Ya. Vermer) jamiyatning turli qatlamlari hayotini mehr -muhabbat
bilan tasvirlaganlar. XVIII asr Fransuz rassomlari A. Vatto, F.Bushe, J.B. Sharden,
O. Fragonarlar ham maishiy janrda asarlar yaratganlar. Keyinchalik rassomlar
bo’layotgan voqealarni oddiy qilib tasvirlamasdan uning ichki mohiyatini ochib
berishga harakat qila boshladilar. Jamiyat hayotiga tanqidiy munosabatda qarash
rus rangtasvirchilari A. Venetsianov, G. Myasoyedov, V.Perov, I.Repin, P.
Fedotov va sayyor rassomlar ijodida o'z aksini topdi. Rus rassomi B. Kustodiyev
o'z kartinalarida savdogarlar hayotini turli qirralari bilan tasvirlagan. Maishiy janr
O'zbekiston rangtasvirchilarining ham kuchli jihatlaridan biri hisobalanadi.
O'zbekistonda kuchli realistik maktab tarkib topishi ajoyib rangtasvirchilar
sulolasini vujudga keltirdi, avvalo rassomlardan L.Bure, A.lsupov, O. Tatevosyan,
A. Volkov, I.Kazakov va boshqa rassomlar rivojlantirdilar.

V.Laktionovni «Frontdan xat»
Keyingi davrlarda maishiy, tarixiy va batal janrlari orasidagi chegaralar yo'
qolib ketdi. XX asr maishiy janrining rivojlanishi murakkab va turli-tuman yo'ldan
ketdi. Bu davr kartinalariga psixologik nyuanslar va o'zgaruvchan voqealar xosdir.
Kartinalarda simvolik mazmun ham ochib berilgan (P. Gogen, V.Borisov -
Musatov, K.Petrov -Vodkin) shu bilan birga oddiy hayotiy voqealar ham bo' rttirib,
qahramonona ko’rinishda beriladi. (B. loganson, A.Deyneka, A.Plastov). Maishiy
va tarixiy janrlarda personajlarning o'zaro aloqasi juda muhim bo'lib, obrazlar rang
yordamida yaratiladi. Biz avvalo kartina syujetiga, nima tasvirlaganiga e'tibor
beramiz, keyin esa uning bo’yoqlari, qanday ishlangani va ishlanish uslubiga
e'tiborni qaratamiz. Chunki kartinaning kayfiyati, elyutsional ta'siri undagi
ranglarning qanday tanlanganiga bog'liq. Kartinaning koloriti quvnoq va g'amgin,
tinch va qayg'uli, sirli va aniq bo'lishi mumkin. Tasviriy san'atda maishiy janr
XVII asrda Gollandiy: mazmun jihatidan ancha murakkab bo'lib natyurmort,
manzara, animal va botal janrlar bilan bog'liq tarzda yaratiladi. Ba'zan esa grafika
va Maishiy janrda ijod qilgan rassomlar tarixda nihoyat sifatida turli zamon va
makonda yashab ijod etgan Kamoliddin Behzod, Leonardo Davinchi va
Sikeyroz,Re Kent O'rol Tansiqboyev, Nurxon Ziyoxonovaning "Zamonaviy qiz"

asari O'rol Tansiqboyevning "Vahshiyning yo'lini "Ozod qilingan yerlarida",
"Partizan ayol" asarni tilga olish mumkin. Akram Hayitov "Ajal urug'i. Ulug'bek
Otanazarov "Dugonalar" asarlari I.Repin "Burloqlar volgada" A.Aliqulov
"Samarqand bozori" Bahor mavzusida eskiz chizishni o'quvchilarga bosqichma
bosqich o'rgatish. Shu mavzuda ishlagan rassomlarni aytamiz. Kent Rokulning
"Dengiz zahmatkashlari", "Baxor istiroblari", I. Levitan "Mart", "Girdob oldida"
Rodin "Mangu baxor", I.Snishkin "Bug'doyzor", "Kesilgan o'rmon", Fransua
Ogyust "Mangu baxor" asarlari juda mashhur. Bundan tashqari o'zbek rassomlari
manzara janriga juda samarali ijod qiganlar.masalan; O'rol Tansiqboyev,
Ch.Axmarov, A.Abdullayev, B.Javlonov, J.Umarbekov va boshqalar. Endi tasviriy
san'at va estetikasi haqida ma'lumotga ega bo'lamiz. Maishiy janrda ijod qilgan
rassomlar O'rta Osiyoda yashab ijod qilgan o'z davrining yetuk rassomi
Kamoliddin Behzodni misol qilib olish mumkin.Sharda esa juda mashhur
Leonardo Da Vinnchi ,Ilya Repin, Inog'omov Ham biridir. U 1452-1519 yillarda
yashab ijod etgan. U italyaning Vinchi shahrida tug’ilgan. U rassomchilik bilan bir
qatorda boshqa yo'nalishlarda ham ijodiy ish olib borgan. Rassomning eng
mashhur "Sirli tun" deb nomlanga. Bu asar 1495-1447 yillarda yaratilgan bo'lib
unda Milan shahrining Santa Mariya ibodatxonasidagi voqea tasvirlanadi. Ma'lum
bo'lishicha o'z ustozlariga umrbod sodiq shogirdlar orasidan sotqin chiqadi.
Asardaa Iso payg’ambar o'z shogirdlari bilan birgalikda muhakama etishni aks
ettirilgan, rassom suratda insonlarning his-hayajonlarni nihoyatda keng shu bilan
birga asardagi obraz va detallarni bir- birlari bilan uyg'un holda muvofiqlashgan.
Rassomning mashhur qilgan asarlardan biri "Madonna", "Jakonda" deb atalgan.
Leonardo Da vinchi o'z havotida ko'plab yuksak badiiy saviyadagi asarlar
yaratdi.Ulardan "Madonna Benual" "Madonna Litta", "Qoyadagi Madonna" "Gul
ushlagan Madonna ", "Oq sichqon ushlayotgan ayol" va boshqalarni tilga olish
mumkin. Daho Leonarda da Vinchining asarlari kishilarni o'ylashga, go'zalikni
tushunishga va qadrlashga o'rgatib kelmoqda. Uning betakror ijodi va tajriba
maktabi bo’lib qolaveradi.

Leonardo Da Vinchi uyg'onish san'at davrlaridan biri Tarixiy va maishiy
janrlar ishtirokchilarning ijodlari o'zaro u muhim ahamiyatga ega bo'lib obrazlar
xarakteri odatda janrlar vositasida yechim topish mumkin. Musavvirlarning tarixiy
janrida ko'p odamli kompazitsiyasi asarlar yartilishda o’tmish voqealari va tabiat
manzaralari ilhomlantiradi. Kartinalarda faqat tarixiy, qahramonona voqea va
hayotni ham tasvirlash mumkin. Bunday kartinalar maishiy janr asarlari
hisoblanib, ko'pincha ular janrli rangtasvir asarlari deb yuritiladi. Asosan bu
voqealar rangtasvir polotnolarida tasvirlanadi, lekin ularni grafikada va
haykaltaroshlikda ham uchratish mumkin. Rassomlar tomonidan turli davrlarda
yaratilgan maishiy voqealar o'sha davrlarda yashagan odamlarning hayoti bilan
tanishtiradi Rangtasvirchilari jamiyatning turli qatlamlari hayotini mehr-
muhabbat bilan tasvirlaganlar. Jamiyat hayotiga tanqidiy munosabatda qarash
frantsuz rassomlari O.Dome, G.Kurbe va rus rangtasvirchilari A. Venetsianov, G.
Myasoyedov, V.Perov, I.Repin, P. Fedotov va sayyor rassomlar ijodida o'z aksini
topdi.Rus rassomi B.Kustodiyev savdogarlar hayotini turli qirralari bilan
tasvirlagan. Maishiy ianr O'zbekiston rangtasvirchilarining ham kuchli jihatlaridan
biri hisobalanadi. O'zbekistonda kuchli realistik maktab tarkib topishi ajoyib
rangtasvirchilar sulolasini vujudga keltirdi. O'zbek rassomlardan L.Bure,
A.lsupov, O. Tatevosyan, A. Volkov, I.Kazakov va boshqa rassomlar
rivojlantirdilar. Maishiy janrda yaratilgan rangtasvir asarlarida o'zbek xalqining
hayoti o'ziga xos tarzda tasvirlangan. Ayniqsa rassom A. Volkov o z asarlarida
miliylik va milliy an'analarni juda katta ehtirom bilan tasvirlagan. Uning
asarlaridan "Qizil choyxona", "Choy", "Eski shahar choyxonasi", "Sandalda" kabi
asarlari g'oyat go'zal yaratilgan. Yana bir rassom P.Benkov o'z asarlarida o'zbek
xalqining hayotini yangi qirralarini ochib berishga harakat qildi. Uning "Buxoro
bozori" "Ko'cha arizachisi" "Uzum bozori" "Sabzavot bozori" kabi asarlari o'zida
sharq xalqlari hayoti, odamlar harakatining turli-tuman ritmini, milliy kiyimlarning
go’zalligini, bozorlarning to'qin-sochinligini aks ettirgan. Rassomlardan
M.Nabiyev, T.Oganesov, M.Saidov, R.Axmedov, B. Boboyev, V.Burmakin,
J.izentoyev. A. Ikromjonov, Yu. Taldikin, R.Xudoyberganovlar ham janrli kartina

yaratish soxasida mehnat mehnat qildilar keyingi davrlarda maishiy, tarixiy va
batal janrlari orasidagi chegaralar yo'qolib ketdi. XX asr maishiy janrining
rivojlanishi murakkab va turli-tuman yo' ldan ketdi. Bu davr kartinalariga
psixologik nyuanslar va o'zgaruvchan voqealar xosdir. Kartinalarda simvolik
mazmun ham ochib berilgan (P. Gogen, V.Borisov -Musatov, K.Petrov -Vodkin)
shu bilan birga oddiy hayotiy voqealar ham bo' rttirib, qahramonona ko' rinishda
beriladi. (B. loganson, A.Deyneka, A.Plastov). Maishiy va tarixiy janrlarda
personajlarning o'zaro aloqasi juda muhim bo'lib, obrazlar rang yordamida
yaratiladi. Biz avvalo kartina syujetiga, nima tasvirlaganiga e'tibor beramiz, keyin
esa uning bo yoqlari, qanday ishlangani va ishlanish uslubiga e'tiborni qaratamiz.
Chunki kartinaning kayfiyati, elyutsional ta'siri undagi ranglarning qanday
tanlanganiga bog'liq. Kartinaning koloriti quvnoq va g' amgin, tinch va qayg' uli,
sirli va aniq bo'lishi mumkin. Tasviriy san'atda maishiy janr XVII asrda Gollandiy:
mazmuni ihatidan ancha murakkab bo'lib naturmort, manzara, animal va botal
janrlar bilan bog'liq tarzda yaratiladi. Ba'zan esa grfika va Maishiy janrda ijod
qilgan rassomlar tarixda nihoyat sifatida turli zamon va makonda yashab ijod etgan
Kamoliddin Behzod, Leonardo Davinchi va Sikeyroz,Re Kent O'rol Tansiqboyev,
Nurxon Ziyoxonova Rassomlardan M.Nabiyev, T.Oganesov, M. Saidov,
R.Axmedov, B.Boboyev, V. Burmakin, J.Izentoyev. A. lkromjonov, Yu. Taldikin,
R.Xudoyberganovlar ham janrli kartina yaratish soxasida mehnat qildilar. Keyingi
davrlarda maishiy, tarixiy va batal janrlari orasidagi chegaralar yo'qolib ketdi. XX
asr maishiy janrining rivojlanishi murakkab yo'ldan ketdi. Bu davr kartinalariga
psixolog voqealar xosdir. Kartinalarda simvolik mazmun ham V.Borisov-
Musatov, K.Petrov-Vodkin) shu bilan birga oddiy hayotiy voqealar ham bo'rttirib,
qahramonona ko' rinishda beriladi. (B. loganson, A.[ Maishiy va tarixiy janrlarda
personajlarning o'zaro aloqasi juda muhim bo'lib, obrazlar rang yordamida
yaratiladi.

R
. Axmedov “Do’ppichi”

1.2. Maishiy janrda ijod etgan rassomlar
Kartinalarda faqat tarixiy, qahramonona voqea va hodisalarnigina emas, balki
oddiy hayotni ham tasvirlash mumkin. Bunday kartinalar maishiy janr asarlari
hisoblanib, ko'pincha ular janrli rangtasvir asarlari deb yuritiladi. Asosan bu
voqealar rangtasvir polotnolarida tasvirlanadi, lekin ulami grafikada va
xaykaltaroshlikda ham uchratish mumkin
Flamand P.Rubens o'zining asarlarida qishloq bayramlarini realistik ravishda
tasvirlaydi. Golland rangtasvirchilari (G.Gerborx, Ya.Vermer) jamiyatning turli
qatlamlari hayotini mehr muhabbat bilan tasvirlaganlar. XVIII asr Frantsuz
rassomlari A.Vatto, F.Bushe. J.B. Sharden. O.Fragonarlar ham maishiy janrda
asarlar yaratganlar. Keyinchalik rassomlar bo'layotgan voqealarni oddiy qilib
tasvirlamasdan uning ichki mohiyatini ochib berishga harakat qila boshladilar.
Jamiyat hayotiga tanqidiy munosabatda qarash frantsuz rassomlari O.Dome,
G.Kurbe va rus rangtasvirchilari A, Venetsianov. G. Myasoyedov, V.Perov. I.
Repin, P.Fedotov va sayyor rassomlar ijodida o'z aksini topdi. Rus rassomi B
Kustodiyev oz kartinalarida savdogarlar hayotini turli qaralari bilan tasvirlagan.
Maishiy janr O’zbekiston rangtasvirchilarining ham kuchli jihatlaridan biri
hisobalanadi O’zbekistonda kuchli realistik maktab tarkib topishi ajoyib
rangtasvirchilar sulolasım vujudga keltirdi. O'zbek tasviriy san'atidagi maishiy
janrnı eng avvalo rassomlardan L. Bure. Alupov O Tatevosyan. A Volkov.
Kazakov va boshqa rassomlar rivojlantirdilar. Musday janıda yaratilgan rangtasvir
asarlarida o'zbek halqining hayoti o ziga xos tarzda tasvirlangan.
Ayniqsa rassom A.Volkov o'z asarlarida milliylik va milliy an'analarni juda
katta ehtirom bilan tasvirlagan. Uning asarlaridan "Qizil choyxona", "Choy", "Eski
shahar choyxonasi’’ kabi asarlari g'oyat go'zal yaratilgan. Yana bir rassom
P.Benkov o'z asarlarida o'zbek halqining hayotini yangi qirralarini ochib berishga
harakat qildi. Uning ko’plab asarlari o'zida sharq halqlari hayoti, odamlar
harakatining turli-tuman ritmini, milliy kiyimlarning go'zalligini, bozorlarning
to'qin-sochinligini aksettirgan. Rassomlardan M.Nabiyev, T.Oganesov, M.Saidov,

R.Axmedov, B.Boboyev, V.Burmakin, J.Izentoyev. A.Ikromjonov, Yu. Taldikin,
R.Xudoyberganovlar ham janrli kartina yaratish soxasida mehnat qildilar.
Keyingi davrlarda maishiy, tarixiy va batal janrlari orasidagi chegaralar yo'qolib
ketdi. XX asr maishiy janrining rivojlanishi murakkab va turli-tuman yo'ldan ketdi.
Bu davr kartinalariga psixologik nyuanslar va o'zgaruvchan voqealar xosdir.
Kartinalarda simvolik mazmun ham ochib berilgan (P.Gogen, V.Borisov Musatov,
K.Petrov Vodkin) shu bilan birga oddiy hayotiy voqealar ham bo'rttirib,
qahramonona ko'rinishda beriladi. (B.Ioganson, A.Deyneka, A.Plastov). Maishiy
va tarixiy janrlarda personajlarming o'zaro aloqasi juda muhim bo'lib, obrazlar
rang yordamida yaratiladi. Biz avvalo kartinaning syujetiga, nima tasvirlaganiga
e'tibor beramiz, keyin esa uning bo'yoqlari, qanday ishlangani va ishlanish
uslubiga e'tiborni qaratamiz. Chunki kartinaning kayfiyati, elyutsional ta'siri
undagi ranglarning qanday tanlanganiga bog'liq. Kartinaning koloriti quvnoq va
g'amgin. tinch 13 qayg'uli, sirli aniq bo'lishi mumkin. Tasviriy san'atda maishiy
janr XVII asrda Gollandiyada paydo bo'lgan Bu janr o'z mazmuni jihatidan ancha
murakkab bo'lib naturmort, manzara, animal va boa janrlar bilan bog'liq tarzda
yaratiladi. Ba'zan esa grfika va haykaltaroshlikda ishlatiladi.
Maishiy janrda ijod qilgan rassomlar tarixda nihoyatda ko'p bo'lib ulardan eng
mashhurlari sifatida turli zamon va makonda yashab ijod etgan Kamoliddin
Behzod. Leonardo Davinchi va Sikeyroz. Re Kent O'rol Tansiqboyev, Nurxon
Ayniqsa rassom A.Volkov o'z asarlarida milliylik va milliy an'analarni juda katta
ehtirom bilan tasvirlagan. Uning asarlaridan "Qizil choyxona", "Choy", "Eski
shahar choyxonasi", "Sandalda" kabi asarlari g'oyat go'zal yaratilgan. Yana bir
rassom P.Benkov o'z asarlarida o'zbek halqining hayotini yangi qirralarini ochib
berishga harakat qildi. Uning "Buxoro bozori", "Ko'cha arizachisi", "Uzum
bozori", "Sabzavot bozori kabi asarlari o'zida sharq halqlari hayoti, odamlar
harakatining turli-tuman ritmini, milliy kiyimlarning go'zalligini, bozorlarning
to'qin-sochinligini aksettirgan. Rassomlardan M.Nabiyev, T.Oganesov, M.Saidov,
R.Axmedov, B.Boboyev, V.Burmakin, J.Izentoyev. A.Ikromjonov, Yu. Taldikin,

R.Xudoyberganovlar ham janrli kartina yaratish soxasida mehnat qildilar. Keyingi
davrlarda maishiy, tarixiy va batal janrlari orasidagi chegaralar yo'qolib ketdi. XX
asr maishiy janrining rivojlanishi murakkab va turli-tuman yo'ldan ketdi. Bu davr
kartinalariga psixologik nyuanslar va o'zgaruvchan voqealar xosdir. Kartinalarda
simvolik mazmun ham ochib berilgan (P.Gogen, V.Borisov Musatov, K.Petrov
Vodkin) shu bilan birga oddiy hayotiy voqealar ham bo'rttirib, qahramonona
ko'rinishda beriladi. (B.Ioganson, A.Deyneka, A.Plastov). Maishiy va tarixiy
janrlarda personajlarming o'zaro aloqasi juda muhim bo'lib, obrazlar rang
yordamida yaratiladi. Biz avvalo kartinaning syujetiga, nima tasvirlaganiga e'tibor
beramiz, keyin esa uning bo'yoqlari, qanday ishlangani va ishlanish uslubiga
e'tiborni qaratamiz. Chunki kartinaning kayfiyati, elyutsional ta'siri undagi
ranglarning qanday tanlanganiga bog'liq. Kartinaning koloriti quvnoq va g'amgin.
tinch 13 qayg'uli, sirli aniq bo'lishi mumkin. Tasviriy san'atda maishiy janr XVII
asrda Gollandiyada paydo bo'lgan Bu janr o'z mazmuni jihatidan ancha murakkab
bo'lib naturmort, manzara, animal va janrlar bilan bog'liq tarzda yaratiladi. Ba'zan
esa grfika va haykaltaroshlikda ishlatiladi.
Maishiy janrda ijod qilgan rassomlar tarixda nihoyatda ko'p bo'lib ulardan eng
mashhurlari sifatida turli zamon va makonda yashab ijod etgan Kamoliddin
Behzod. Leonardo Davinchi va Sikeyroz. Re Kent O'rol Tansiqboyev, Nurxon
Ziyoxonovaning "Zamonaviy qiz asari O'rol Tansiqboyevning "Vahshiyning
yo'lini "Ozod qilingan yerlarida ", "Partizan ayol "asarni tilga olish mumkin.
Akram Hayitov "Ajal urug'i" Ulug'bek Otanazrov "Dugonalar" asarlari LRepin
"Burloqlar volgada" A.Aliqulov "Samarqand bozori". Kent Rokulning "Dengiz
zahmatkashlar "Baxor istiroblan" LLevitan" "Mart" "Girdob oldida Rodin "Mangu
baxor" I Snishkin "Bug'doyzor" "Kesilgan o'rmon" Fransua Ogyust "Mangu baxor"
asarlari juda mashhur.

Bundan tashqari o'zbek rassomlari manzara janriga juda samarali ijod
qilganlar.masalan: O'rol Tansiqboyev, ChAxmarov, A.Abdullayev. B. Javlonov,
J.Umarbekov va boshqalar. Endi tasviriy san'at va estetikasi haqida ma'lumotga
ega bo'lamiz. Maishiy janrda ijod qilga rassomlar O'rta Osiyoda ham ko'plab
topiladi. Bunga 15- asrga yashab ijod qilgan o'z davrining yetuk rassomi
Kamoliddin Behzodni misol qilib olish mumkin Sharda esa juda mashhur
Leonardo Da Vinnchi Ilya Repin. Inog'omov ham biridir U 1452-1519 yillarda
yashab ijod etgan. U italyaning Vinchi shahrida tug'ilgan U rassomchilik bilan bir
qatorda boshqa yo'nalishlarda ham ijodiy ish olib borgan. Rassomning eng
mashhur "Sirli tun" deb nomlanga Bu asar 1495- 1447 yillarda yaratilgan bo'lib
unda Milan shahrining Santa Mariya ibodatxonasida ro'y bergan fojiaviy voqes
tasvirlanadi. Ma'lum bo'lishicha o'z ustozlarigs umrbod sodiq shogirdlar orasidan
sotqin chiqadi. Asardaa Iso payg'ambar o'z shogirdlari bilan birgalikda mahakama
betishni aks ettirilgan rassen suratda insonlarning his hayajonlarum nihoyatda keng
shu bilan birga asardagi obraz va detallarni bir-birlari bilan uyg'un holda

muvofiqlashgan Rassomning mashhur qilgan asarlardan biri "Madonna".
"Jakonda" deb atalgan Leonardo Da vinchi o'z hayotida ko'plab yuksak badiiy
saviyadagi asarlar yaratdi. Ulardan "Madonna Benual", "Madonna Lima Qoyadagi
Madonna" "Gul ushlagan Madonna "Oq sichqon ushlayotgan ayol va boshqalarni
tilga olish mumkan Dabo Leonarda da Vinchining asarlari kishilarni o'ylashga,
go'zalikni tushunishga va qadrlashga o'rgatib kelmoqda. Uning betakror ijodi
barcha davr rassomlari uchun namuna va tajriba maktabi boclib qolaveradi.
Umarbekov, R.Kent va boshqalarni tilga olib o'tish mumkin. Leonardo Da Vinchi
uyg'onish san'at davrlaridan biri. Tarixiy va maishiy janrlar ishtirokchilarning
o'zaro uyg'unligi muhim ahamiyatga ega bo'lib obrazlar xarakteri odtda janrlar
vositasida yechim topadi. Musavvirlarning tarixiy janrida ko'p odamli
kompazitsiyalar real rang yechimi bo'gan asarlar yartilishda o'tmish voqealari va
tabiat manzaralari ilhomlantiradi Kartinalarda faqat tarixiy, qahramonona voqea va
hodisalarnigina emas, balki oddiy hayotni ham tasvirlash mumkin. Bunday
kartinalar maishiy janr asarlari hisoblanib, ko'pincha ular janrli rangtasvir asarlari
deb yuritiladi. Asosan bu voqealar rangtasvir polotnolarida tasvirlanadi, lekin
ularni grafikada va xaykaltaroshlikda ham uchratish mumkin
.
P. Breygel “Kretyanning tuyi”
Rassomlar tomonidan turli davrlarda yaratilgan maishiy voqealar o'sha
davrlarda yashagan odamlarning hayoti bilan tanishtiradi. Bu janr XV-XVII

asrlarda Yevropa milliy maktablarida gullab yashnadi. Bunga miosl qilib
P.Breygelning "Kretyanning to'yi kartinasini keltirish mumkin. Bu kartinada halq
bayramining go'zal va quvnoq sahnalari o'z ifodasini topgan. Flamand P.Rubens
o'zining asarlarida qishloq bayramlarini realistik ravishda tasvirlaydi. Golland
rangtasvirchilari (G.Gerbork. Ya. Vermer) jamiyatning harli qatlamlari hayotini
mehr muhabbat bilan tasvirlaganlar. XVIII asr Frantsuz rassomlari A. Vatto,
F.Bushe. JB. Sharden, O Fragonarlar ham maishiy janrda asarlar yaratganlar.
Keyinchalik rassomlar bo layergan voqealarni oddiy qilib tasvirlamasdan uning
ichki mohiyatini ochib berishga harakat qila boshladilar. Januyat hayotiga tanqidiy
munosabatda qarash frautsuz rassomlari O.Dome, G.Kurbe va ras rangtasvirchilari
A. Venetsianov, G. Myasoyedov, V.Perov, 1.Repin, P.Fedotov va sayyor rassomlar
ijodida o'z aksini topdi. Rus rassoni B. Kustodiyes o'z kartinalarida sandog arlar
hayotini turli qirralari bilan tasvirlagan Maishiy janr O'zbekiston
rangtasvirchilarining ham kuchli jihatlaridan biri hisobalanadi.
O'zbekistonda kuchli realistik maktab tarkib topishi ajoyib rangtasvirchilar
sulolasini vujudga keltirdi. O'zbek tasviriy san'atidagi maishiy janmi eng avvalo
rassomlardan L.Bure, Alsupov, O.Tatevosyan, A.Volkov, L.Kazakov va boshqa
rassomlar rivojlantirdilar. Maishiy janrda yaratilgan rangtasvir asarlarida o'zbek
halqining hayoti o'ziga xos tarzda tasvirlangan. Ayniqsa rassom A.Volkov o'z
asarlarida milliylik va milliy an'analarni juda katta ehtirom bilan tasvirlagan.
Uning asarlaridan "Qizil choyxona", "Choy", "Eski shahar choyxonasi",
"Sandalda" kabi asarlari g'oyat go'zal yaratilgan. Yana bir rassom P.Benkov o'z
asarlarida o'zbek halqining hayotini yangi qirralarini oclub berishga harakat qildi.
Uning "Buxoro bozori", "Ko'cha arizachisi". "Uzum bozori", "Sabzavot bozori"
kabi asarlari o'zida sharq halqlari hayoti, odamlar harakatining turli-tuman ritmini,
milliy kiyimlarning go'zalligini, bozorlarning to'qin-sochinligini aks ettirgan.
Rassomlardan M.Nabiyev. T.Oganesov, M.Saidov. R.Axmedov, B.Boboyev,
V.Burmakin. J.Izentoyev. A. Ikromjonov, Yu. Taldıkin, R.Xudoyberganovlar ham
janrli kartina yaratish soxasida melinat qildilar.Keyingi davrlarda maishiy, tarixiy
va batal janrlari orasidagi chegaralar yo'qolib ketdi. XX asr maishiy janrining

rivojlanishi murakkab va turli-nıman yo'ldan ketdi. Bu davr kartinalariga
psixologik nyuanslar va o'zgaruvchan voqealar xosdir. Kartinalarda simvolik
mazmun ham ochib berilgan (P. Gogen, V.Borisov Musatov, K.Petrov Vodkin)
shu bilan birga oddiy hayotiy voqealar ham bo'rttirib. qahramonona ko'rinishda
beriladi. (B.Ioganson, A. Deyneka, A. Plastov).
Perov
Maishiy va tarixiy janrlarda personajlarming o'zaro aloqasi juda muhim bo'lib,
obrazlar rang yordamida yaratiladi. Biz avvalo kartinaning syujetiga, nima
tasvirlaganiga e'tibor beramiz, keyin esa uning bo'yoqlari, qanday ishlangani va
ishlanish uslubiga e'tiborni qaratamiz. Chunki kautinaming kayfiyati, elyutsional
ta'siri undagi ranglarming qanday talaaganiga bog liq. Kartinsning koloriti quvnoq
va g'amgin, tinch va qaya uli sirli va aniq bo'lishi mumkin. Pavel Benkov Pavel
Petrovich Benkov 1879 yilda qozon shahrida tavallud topgan. 1949 yilda
Samarqandda vafot etgan. O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan san'at arbobi (1939).
qozon Badiiy bilim yurtida o'qigan. Peterburg Badiiy akademiyasida,
D.N.Kardovskiydan, Parijda rassom R.Jyulianning xususiy akademiyasida ta'lim
olgan. Italiya, Ispaniya, Franstiyaga safar qilgan. 1913-1928 yillar davomida

"Kovalevskiy bolalarining portreti", "Rassom ayol portreti" asarlarini yaratgan.
qozon Katta teatrida betakror spektakllarga dekorastiyalar yaratdi. 1929 yilda
Samarqandga kelib 1930 yildan boshlab shahardagi badiiy bilim yurtida o'qituvchi
bo'lib ishladi. Uning 30-yillar o'rtalarida yaratgan asarlarida O'zbekistonni, uning
qadimiy shaharlari qiyofasi, o'ziga xos iqlimi, serquyosh manzaralari, o'zbek
millati madaniyatini, kishilarini yorqin bo'yoqlarda gavdalantirdi. Uning ("Buxoro
timi", (1929;) "Xivalik qiz", (1931;) "Dugonalar", (1940; )"qaxramonning onasi",
(1942); "Janchiga sovg'a", (1945;) "Dutorchi qiz", 1947; "Buxoroda oshxona"
1929, "Eski Buxoro" (1931.) "Minorai kalon" (1930)-; "Ko'cha" (1943),
"Registondagi choyxona" (1944), nomli asarlari O'zbekistonning mumtoz
me'moriy obidalari va manzaralariga bag'ishlangan. Uning Samarqandning ko'cha
va bog'lari, bozor va xovlilari, maydon va choyxonalari, ulardagi hayotning o'ziga
xos go'zaligini yorqin va hayotiy ifodalovchi asarlar ham yaratgan.
O'zbekistondatasviri y san'atni shakllanishda, milliy kadrlar etishtirish xizmati
katta bo'lgan.
P. Benkov “ Quyoshli kun”

O'zbekistontasviriy san'ati ko'p asrliktarixga ega. Garchu 7-8 asrlarda
san'atning xaykaltaroshlik, me'morchilik va amaliy san'at yo'nalishlarida anchagina
ko'zga tashlanadigan noyob san'at namunalari yaratılganligi haqidagi qator asosiy
dalillar mavjud bo'lsada, rangtasvir haqidagi deyarli ma'lumotlar bizga yetib
kelolmagan. Lekin 14-15 asrlarga kelib o'rta osiyo xududlari daxam bu soxada
ancha namunaliishlar e'tiborga loyiq. O'rta asrlar davri bilan belgilanadigan bu
davrda bir qator o'zbek naqqoshlari va miniatyura nafis rassomlar rangtasvirming
yangı yo'nalishlarini jaxon peshtaxtasiga olib chiqishga muvoffak bo'ldilar.
Terannakkkosh Kamoliddin Bexzod, Maxmud Mo'zaxxib, MaxmudSamarqandiy,
Raxmatillaal-Faqir kabi musavvirlar kitob illyustrastiyasi va miniatyura
rangtasvirida ma'lum darajada muvaffakiyatlarni 20 asr boshlarida kelib
O'zbekiston xududida V.VVcremagin, R. Razin, S. Svyatoslovskiy, R. Zommer, K.
Korovin, N. Kazakov, I. Yusupov kabi rusrassolarining kirib kelishi o'zbek
rangtasvir xazinasining yaralishiga asos bo'ldi. Ularorasida V. Vereaginning
asarlari juda muxim axmiyat kasb etadi. Rassomming asarlari orqali 19 asr tarixiy
taraqqiyotiga aniq baxo bersa bo'ladi. Mamlakat xayotidan olingan lavxalar, jang
manzaralari, maishiy xayot davrning turmish tarzidan xikoya qiladi. 14-15 asr
rassomlari o'z asarlarida teran falsafiy mazmun va g'oyalar o'z aksini topgan bo'lsa,
19 asr oxiriga kelib qolgan rassomlari jodida ulkaning o'ziga xos tabiati me'moriy
ko'rinishlari onaer ko'rinishlarini tarannum etadi.Ayniqsa, rassomning
«Turkistonturkumi asari davning tarixiy voqealariga sharxi o'z ifodasini topgan.
Oktyabr inqilobidan so'ng O'zbekiston tasviriy san'ati butunlay yangi yo'nalishga
kirib keldi. Dastlab o'lkamizning tabiati va madaniyati uchun yangilik bo'lgan
o'zgarishlar rangtasvir, kitobgrafikasi, plakat kabilar shakllangan bo'lsa, P. Burd.
N. Ryazanov, L. Kazakov. A. Nikolaev, A. Volkov, P. Benkov. Z Kovalevskaya
kabi rassomlar badiiy rassomchilikning rivojiga turli yo'nalishlarda
maktablarochdilar. A.Volkov, P. Benkov, A.Nikolaev O'zbekiston tabiatining
xususiyatlarini ochib berishga kirishdilar. 1920- yillardan so'ng O' Tansiqboyev
ijodi shakllanib yangi dekorati yechimdagi manzara janri yuzaga keldi.
Buyillardatasviriy san'tdaturliuslubiy yo'nalishlar,

1. Naturalizm:
2. Ekspressionizm.
3.Abstrakstionizm kabi oqimlar yuzaga kelib, san'atda tartibsiz mavxumliklar
xususiyatlari namoyon bo'ldi. 30- yillargacha davom etgan bunday tartibsizliklar
asta sekin o'z o'mini realizmga bo'shatib berdi. Asosiy mavzular o'zbek xalqining
baxtiyor turmush tarzi mexnatkashlar obrazi yangi qizil bayramlarini tashkil etadi.
Tasvirlar yangilik bilan eskilik o'rtasidagi tafovvutni ochib berishga bo'lgan
intilishlar natijasi edi. V.Rojdenstvenskiy xajviy grafikasida S. Malt, IIkramovna
fis kitob grafikasida O. Tatevosyanlari jodiaynan xajviy tarzda salbiy
xususiyatlarni ochib berishga karatilgan edi. 1932- yilda birinchi bor O'zbekistonda
badiiy ko'rgazmatashkil etildi. Unda rus rassomlari bilan bir qatorda O'Tansikboev,
B. Xamdamiy. A. Siddikiy. L. Abdullaevlar qatnashdilar. 1934- yilda Moskvada
shunday ko'rgazma tashkil etildi. Endi O'. Tansiqboyev, N. Karaxon, N. Kurzin, N.
Kashina, A. Volkov, usta Mo'minlar xam yangi davr mazzulariga murojat qilib
zamondoshlar portreti, zamonaviy xayot syujetlarini realistik tarzda namoish
qildilar. Litokrafiya, estamp kabi grafikaturlari rivojlandi. Dastgoxli grafikada
portret manzara janrlari yuzaga keldi. 1929-yilda N. Benkov Samarqandga ko'chib
keldi. Aslida teatr dekorati bo'lgan bu rassom O'zbekistonda realistik rangtasvir
janrini shakllanishiga sabab bo'ldi. Uning asarlarida O'zbekistonning Samarqand,
Xiva, Buxoro kabi shaxarlari qiyofasi o'ziga xos tabiati, milliy madaniyati
kishilarnin go'ziga xos o'zgacha xususiyatlaridagi go'zalliklari yorqin ranglarda
ishonarli tarzda gavdalandi. Bunga quyidagi misollarni «Buxoro», «Xivalikkiz,
Dugonalar, Eski Buxoro asarlarini keltirib o'tsa bo'ladi. O Tansiqboyev esa o'ziga
xos lirik manzaralar yaratib Moviy manzara Utov Tungi sugorish
Chirchikvodiysida, Kushigim yangi saxifa bo'ldi. B. Xamdamiy Islitugadi
Kolvorchoyxonasida Farxod Nusray asarı, A. Velkov Terimchikizlar
Shavmardonda tushpayti N. Kararin Gallaurimi, Ayollargallazorda UetoMumin
Okoltin N Kashina Sirdaryodamutish Moskva-Korakul-Moskvaavtopoygasi», A.

Siddikiy « Tuy », « Avtoportret », A. Abdullaev << Yoshshoirlarxo'zurida » kabi
yirik asarlar dunyoga keldi.
Maishiy janri o'zbek rangtasvirida muxim o'rin egallab unda O'. Tansiqboyev,
N. Karaxon, UstoMumin, R.Temurovlar samarali ijod qildilar. Ayniqsa
O'.Tansiqboyevning « Issikkul
P.Benkov “Buxoro bozori”
turkumi, Jonajonulka », « Sirdaryo » kabi asarlari bu janrda muxim urinlarni
egallaydi. Ular qatoriga kir b ulgurgan A. Volkov, B. Benkov, N. Kashina, A.
Abdullaev. S. Abdullaev, N. Nabiev, V. Evenkovlarxam samaraliijodqildilar.
Moskva va Leningrad oliy badiiy bilim yurtlarini tamomlaganR. Axmedov, M.
Saidov, N. Ko'ziboev, T. Oganesov, Z. Inogomov, Yu. Elizarevlarning kelib
qo'shilishi O'zbekiston rangtasvirining maishiy va portret janri doirasini
kengayishiga xissa qo'shdi.
R. Axmedov Deputatayol, Keksakolxozchi Portreti, M. Saidov Dugonalar,
Xirmonda», «Oila, N. Ko'ziboev Yunus Rajabiy», Xamza, Cho'ponlar, Uygonish,
Z. Inogomovning Choyga. Choyxonachi, 18 asrSamarqandxalqko'zgoloni,
Eregalari asarlari bilan ma'lum darajada yutuqlarga erishdilar. P. Benkov ijodida

O'zbekiston me'moriy manzarasi. Manzara nafis rassom. Benkov ijodiga bir
nazar.Aslida bu rassomning o'zbek yurtiga kelishi kaminani baxt deb atasaxam
bo'ladi. Rassom 1898-1599 yillarda Qozon shaxridagi badiiy bilimyurtida ta'lim
olgan. 1901 yil badiiy akademiyaga kirib u yerda Kardovskiy qo'lida ta'lim olgan
va shu yerda Davlat dumasining kengashi asariniyarargan. Ureatmi sevganvatez-
tezteatrga borib turgan.

1.3. Maishiy janr ishlashda rang va bo'yoqlardan foydalanish
Rangni his qilish - xalq badiiy madaniyatini aks ettirishdir. Odamlarda
rangni qabul qilish individual xarakterga ega. U odamning jinsi, yoshi, kayfiyati,
hayotiy tajribasi va ko'pgina boshqa sabablarga bog'liq bo'ladi. Shu bilan birga turli
odamlardagi rangni qabul qilishda ko'pgina umumiylikni topish mumkin. Rang
orqali fikrlash va konstruktsiyalash mumkin. Rang predmetning shaklini bera
oladi, atrof-muhitni go'zalligini tasvirlaydi, hissiyotlarni, kayfiyatni, aniq
emotsional holatni aks ettiradi. Rang so'zi rangtasvir jarayonini ko'pgina sifatlarini
aniqlaydi. shuning uchun ham rang san'atning bu to'rini asosi hisoblanadi.
Rangtasvir uchun kerakli rang bo'yoqni palitrada aralashtirish orqali olinadi. Keyin
rassom bo'yoqni kartinadagi rang tarkibi kolorit yaratish orqali kartina tekisligida
rangga aylantiradi. Asrlar davomida odamlar rangni turlicha qabul qilishgan.
Qadimgi odamlar biz hozir ko'ra oladigan turli ranglarni sezishmagan. U davrlarda
avvalambor eng yorqin ranglar-qizil va sariqni, keyinchalik esa ko'k va yashilni
ko'ra boshlashgan. Masalan qadimgi grek rangtasvirchilari faqat to'rt hil rang
ishlatishgan: bular qizil, oxra, qora va oq ranglar. Keyinchalik palitradagi ranglar
ko'paya borgan, lekin rassomlar juda ham ko'p vaqtlargacha yashil va ko'k rangni
ajrata olishmagan, pushti va siyoh rang bo'yoqlami esa keyinchalik ajrata
boshlashgan. Lekin bu faqat taxmin xolos. Umuman olganda dunyoni rang-barang
qabul qilish Shimol mamlakatlaridan kelib chiqqan deyish mumkin. Chunki u
yerlarda atmosferaning namligi yuqori bo'lganligi uchun rang tonlari bur-biriga
yengil kirishib ketgan va rassomlar osmon. yer, dengiz va uzoqlarning boy rang
jilvalariga diqqat bilan qaray boshlashgan. Bu keyinchalik Venetsiya. Parij.
Amsterdam, Londonda koloritik rangtavviming tug'ilishiga olib keldi. Eng umhimi
rassomlar kartinani ochiq havo (plener) da ishlab boshlashdi. Bu ularning rangi
yaxshi ajrata olish qobiliyatini o'stirdi Demak, odamlarning rangni qabul qila
olishda tabiatning o'zi yordamga kelgan. Tabiatdagi ranglarning bir-biriga mosliga,
uning yaxlitligi va uyg'unligi rassomga tabiat hodisalarini kartinaga tushirish
yo'llarini izlashda yordam beradi. Rangni qabul qilish ko'p jihatdan rang tonlariga,
uning yorqinligi va to’yinganligi darajasiga bog'liq. Rassom ranglarni kartinada

ijod mahsuli sifatida qo'yish uchun tez-tez yangi vositalarni, texnikani izlab topadi.
Rang insonni quvontirishi va jahlini chiqarishi, qo'rquv, g'am yoki alam hissini
uyg'otishi mumkin. Boshqacha so'z bilan aytganda, rang odamlarga emotsional
ta'sir o'tkazadi. Ba'zi ranglar nerv sistemasini tinchlantirsa, ba'zilari aks ta'sir
ko'rsatadi. Yashil. osmon rang, ko'k ranglar tinchlantirsa, qizil. Zarg'aldoq, sariq
ranglar hissiyotini qo'zg'otadi. Ranglarning insonga ta'sirini birinchi bo'lib I. Gyote
o'rgangan. U shoir sifatida yashil rang sahiylik, tinchlik, ko'zni va qalbni
tinchlantiruvchi vosita deb bilgan. Ko'k rang sovuqlik hissini uyg'otishini, qizil
rang esa aks ta'sir ko'rsatishini sezib bila olgan. M.Gyote bir hil manzarani yashil,
sariq, qizil va boshqa ranglarni shishadan kuzatishni yoqtirgan va bu holatda
odamning emotsional holatini o'zgarishini kuzatgan.
Tasviriy faoliyatda qizil rang hissiyotini qo'zg'atuvchi, qizdiruvchi,
tiriltiruvchi faol rang sifatida sariq rang esa issiq, quvnoq, tektiklashtiruvchi, olov
sahiy rang sifatida qabul qilinadi. Yashil rang ham xotirjamlık, yoqimli va tinch
kayfiyatni yaratadi. Ko'k rang esa jiddiy, qayg'uli, g'amgin, sentimental va tinch
rang sifatida xarakterlanadi. Siyohrang qizil va ko'k ranglarning emotsional ta'sirini
birlashtiradi. U bir vaqtning o'zida o'ziga tortuvchi va uzoqlashtiruvchi, hayotga to’
liq, shu bilan birga g'am va qayg'uni keltiruvchi rang hisoblanadi. Ranglarni qabul
qilish ko'p jihatdan yorug'likka ham bog'liq bo'ladi. Agar biz qalamtasvirda
masofani chiziqli perspektiva yordamida bersak, rangtasvirda esa bu holatni
naturani rangli va tonli munosabatlaridagi o'zgarishlar asosida beramiz.
Havo perspektivasi qonuniyatlariga ko'ra uzoq masofada turgan to'q rangli
predmetlar sovuq tusga, ko'pincha osmonrangga, yorqin ranglar esa issiq tusga
kiradi. Bo’rtgan, ranglar qatoriga, asosan issiq ranglar kiradi. Bunday rangli
predmetlar o'zlari nurgan joyga nisbatan yaqinroqda turganga o'xshab ko'rinadi.
Uzoqlashtiruvchi ranglarga sovuq ranglar kiradi. Sovuq rangli predmetlar esa
xuddi uzoqlashganga o'xshab qoladi. Bu bilimlarni ijody qo'llash orqali kartina
tekisligida chuqurlikni berish mumkin, yoki aksincha tasvirning biron-bir qismini
yaqinlashtirish mumkin. Buyuk rassom Rembrandt o'zining rangtasvir asarlarida

yorug'likni juda muvaffaqiyatli qo'llagan. Uning kartinalari hamıma vaqt ichki
yorug'lik bilan yoritilgan. Unda tasvirlangan oddiy odamlar xuddi kartinadan nur
taralayotgangs o'xshab ko'rinadi. Rassomning buyukligi uning insoniyligidadir. U
o'zining mo'yqalami bilan yorug’lik ob keladi. Rembrandt asarlaridagi yorug'lik
inson qalbini ko'rishga yordam beradi.
S.Abdullayev. Mezbon
Z.Faxriddinov. Sarbadorlar.
Insonlarning kundalik turmushda bajarayotgan ishlarining kartinalarda
tasvirlanishi maishiy janr asari hisoblanadi. Bu mavzuda A. Venetsianov,
P.Fedotov, V Perov. Myasoyedov, B.Kustodiyev, shuningdek, Z.Inomov,
R.Axmedov, Abdurahmonov, A.Mirzayev, A.Abdullayev va boshqalar samarali
ijod qilganlar.
Rassom rangni turlicha qabul qilish mumkin, rang bilan fikrlash va
loyihalashi ham mumkin. Rangshunoslik asoslari, rang bilan bo'yoq
tushunchalarining farqini o'rganish lozim. Rangtasvirda kerak bo'lgan rangni,
palitrada bo'yoqlarni aralashtirish orqali hosil qilinadi. Rassom bo'yoqlardan
ranglar majmuasini hosil qilib asar yaratadi. Birgina rang so'zining o'zi bitta bo'lsa
ham, rangtasvir jarayonining ko'pgina sifatini belgilaydi, shuning uchun rang san'at
turining asosi hisoblanadi.

N.Kashina. “Kuz ne‘matlari”
Tasavvur qiling, barcha ranglar atrof hayotimizdan yo'qolib ketsa, unda biz
faqat oqimtir kul rangni ko'ramiz. Qandaydir ma'yus, bir hillik va odatlanmagan
surat hosil bo'ladi. Demak, rang bizning hayotimizda muhim o'rinni egallaydi. Har
bir buyum o'z rangiga ega. Ayrim obyektlarni rang orqali idrok etamiz. Masalan,
uchta dumaloq shakl va o'lchami bo'yicha ham bir xil obyektni olamiz. Ularni
tegishli ranglarga bo'yab, xohlasangiz zaraldoq apelsin, qizil pomidor yoki yashil
olmaga aylantirish mumkin.
Ranglar simvolikasi
Ranglarning yagona simvolik sistemasi hech qachon bo'lmagan, lekin asrlar
davomida hammaga tushunarli bo'lgan aniq rang simvollari paydo bo'lgan.
Qadimdan insonlar ranglarga katta ahamiyat bergan. Quyida bir ba'zi ranglarning

simvolikasini ko'rib chiqamiz. Qinl rang-bu olov, issiqlik, quyosh qonimiz rangi,
demak hayot rangi hisoblanadi. Qadımdan olov inson taqdirida muhim rol
o'ynagan. Ibtidoiy davrlarda ham qizil bo'yoq ulug'lik va yorug'likni, shuningdek
xavf-xatar belgisini bildirgan. Svetoforming qizil signali ham to'xtash lozimligini
bildiradi. bizning Atrofimizdagi xavf-xatarming rang signallari qizil rangda. Qizil
rang tantanani aks ettiradi, hurmat va ehtiromni bildiradi, shuningdek uni qirollar
ranggi deb atashadi. Ba'zi mamlakatlarda hurmat mehmonlar oyog’i ostiga hurmat
belgisi sifatida qizil gilamlar to'shash an'anaga aylangan. Ko'pgina qirollar qizil
rangli mantıya osib yurishni maqul ko'rishgan, fors shohlari esa oltin qushlar
tikilgan qizil kiyim kiyishgan.
R.Ahmedov. ”Qo‘shiq”
Xitoyda - qızıl rang Feniks qushi ramzi hisoblanadi. Ba qush o'zni yoqib, keyin
kuldan qaytadan tug’ilish qobiliyatiga ega bo'lgan. Yaponiyada esa quyoshga
sig'inishlari sababli, qizil rang hosil va to'qlik keltiruvchi quyosh rangi
hisoblangan. Yaponlar qizil rang yovuz kuchlar va falokatdan, kasallik va

baxtsizlikan asrashiga ishonishadi. Yaponiyaning davlat bayrog'ida quyoshning
qizil halqasi tasvirlangan. Qizil bayroqlar rangi. Qizil rangdagi havo sharlari va
bayroqchalari bayram kayfiyatini yaratadi. Rus xalqining madaniyatida qizil rang
havf-xatardan saqlovchi rang hisoblangan. Dehqonlarning kiyimlari ho’jayini
yovuz kuchlardan saqlovchi qizil iplar bilan tikilgan. Shuningdek qizil rang sevgi
muhabbat ramzidir. Qizil atirgullarni sevgi belgisi sifatida taqdim qilishadi.
Zarg'aldoq rang ham quyosh rangi sanaladi. Bu muvaffaqiyat va zafar keltiruvchi
quvnoq rang. Qadimda cho'pon va dehqonlarning hayoti tabiat kuchlariga, asosan
quyoshga bog'liq bo'lgan. Afsonalardagi barcha quyosh xudolari oltinrang kiyimlar
kiyib, oltin aravada yurishadi. Tabiatda zarg'aldoq ranglar juda kam. Yo'l
ishchilarining kiyimlari ham zarg’aldoq rangda bo'ladi, chunki zarg’aldoq rang
uzoqdan ko'zga yaxshi tashlanadi. Bu esa yo'ldagi har hil halokatlarning oldini
oladi. Birinchi kosmonavtlarning kiyimlari ham zarg'aldoq rangda bo'lgan, chunki
shunda ular yerga qo'nganidan so'ng topish osonroq bo'lgan. Sariq rang ko'pgina
tonlarga ega. Quyosh yorug'ligining rangi sariq rangga mos keladi. Qadimgi
davrlardan sariq rang ilohiy va tillarang hisoblangan. Bundan tashqari yorqin va
tiniq sariq rang yuqori ijodiy yuksaklik va haqiqat hissini beradi. Avstraliyaning
yerli xalqi uchun esa sariq rang hayot rangi hisoblanadi. Shuning uchun ham
avstraliya bayrog'ining o'rtasida sariq raagli aylana joylashgan. Shu bilan birga
turli xalqlar madaniyatida sariq rang sahiylik, qo'rqoqlik va qo'rquvni bildiradi.
Ko'pgina rassomlarning kartinalarida Iuda sariq rangli kiyimda
tasvirlangan, chunki u lisusga sotqinlik qilgan Ko'pincha sariq rangli gullarni
o'zlari yoqtirmaydigan odamlarga sovg'a qilishgan. Yashil rang tabiat, hayot,
abadiylik rangi. Bu Yerdagi hayotni ularsiz tassavvur qilib bo'lmaydıgan yashil
o'simliklar (yaproqlar, o 1-0'lamlar, shoxlar va hokazo) dunyosi. Yashil
yangilanish, tug’ilish, yoshlik, usmirlik, umidlar ramzi Yashil rangni ekologik
tashkilotlar o’zlarming usuli sifatida qabul qilislıgan. Masalan Grinpis
(inglizchadan "Yahil") xalqaro harakati tabiat, o'rmonlar. dengizlarni saqlab
kelajak avlodlarga yetkazish uchun harakat qilishadi.

Osmon rang va ko'k rangi osmon va suv, muomala va hissiyot rangi
hisoblanadi. Osmon rang tonlar yengillik, tozalik, salqinlik hissiyotini uyg’otadi.
Ko'k rang abadiylik 13 sir 13 haqiqatni bildiradi. Siyohrang-faylasuflar va
shoirlar, haqiqatni tushunish rangi. Chiroyli va toza siyohrang intellektual
insonning qobiliyatlari bilan bog'liq.
Oq rang tozalik, mayinlik va haqiqat rangi. Shuning uchun ham ko'pgina
mamlakatlarda kelinlar oq rangli libos kiyishadi. Ko'pgina Xitoy, Osiyo va
Afrikaning issiq mamlakatlarida oq rang motamni bildiradi. slavyanlar vafot etgan
odamlarga oq kiyim kiygizishadi.

S.Abdullayev. “ Mezbon ”

Z.Faxriddinov. “Sarbadorlar”
Qora rang motam va qayg'u rangi. Yevropa mamlakatlarida motam marosimlarida
qora kiyim kiyiladi. Bundan tashqari qora rang tantanavorlik va talabchanlikni ham
bildiradi. qora rangli kuylaklar ishga yoki tantanali uchrashuvlarda kiyiladi.
Masalan, simfonik orkestr dirijyori albatta qora frak kiyishi lozim.
An'ana va bayramlarda rangning roli juda katta. Turli xalqlarda bitta rangga
turlicha ta'rif berilishi mumkin. Hatto zamonaviy meditsinada qadimgi tabobat
asosida turli kasalliklarni rang bilan davolashadi.
Tasviriy san'atda asarning fikriy-obrazli mazmunini ochib berishda rang
muhim rol o'ynaydi. Buni qizil rang misolida ko'rib chiqamiz. Bu juda ham
mazmunli, sirli va ajoyib rang! Yuqorida aytib o'tganimizdek qizil rang quvonch
va qayg'u, kurash va g'alaba, urush va sevgini, hayot va o'limni, olov va yorug'likni
bildiradi.

XVIII asr rangtasvirida qizil rang boylik, aristokratizmni bildirgan. faqat
ayollar va bolalar portretlarida sevgi va qalb go'zalligini bildiradi. XIX asrning
birinchi yarmidagi romantik rangtasvirda qizil rang ilohiy sevgini emas, balki
haqiqiy sevgini aksettiradi.
K.Bryullovning "Pompeyaning so'nggi kuni" nomli asarida qizil rang ko'pgina
insonlarning hayotini olib ketgan falokatni ko'rsata olgan. XIX - XX asrlarga kelib
qizil rang revolyutsiya rangi hisoblangan. Petrov Vodkinning "Qizil otni
cho'miltirish" nomli asari yaqinlashib kelayotgan qonli voqea urush va
revolyutsiyani aks ettirgan. Yangi davr mazmun mohiyatini aks ettirishning
simvoli sifatida Malevichning"Qizil kvadrat" kartinasini olish mumkin.
Ulug’ Vatan urushi davrida qizil rang qahramonlik rangi sifatida g'alabaga
chaqirgan. Masalan, "Ona Vatan chorlaydi!" nomli plakatni bunga misol qilish
mumkin. XX asr rangtasviri o'zida barcha badiiy oqim va yo'nalishlarni mujassam
etgan bo'lib, ranglarning ko'p qirraligini an'anaviy va yangi vositalar orqali
ochishga harakatqilmoqda.
Rang va san'atdagi sintez Rangning sehrli kuchini yana bir qirrasini ko'rib
chiqamiz. U turli san'atlarning o'zaro aloqasidan paydo bo'ladi. Guruhlar ichidagi
san'at ham birlashishi mumkin. Bu plastik san'at bilan vaqtinchalik san'atning
birlashishidir. Plastik san'at guruhidagi sintez me'morchilik asosida amalga oshadi.
U ko'pincha rangtasvir, grafika, amaliy san'at yoki dizayn asarini birlashtiradi.
Turli guruhlarga kiruvchi san'atlar orasida ham sintez bo'lishi mumkin. Bunga bir
necha namunalar keltiramiz. Masalan, tasviriy san'at hayotning turli tuman
ko'rinishlarini aks ettirishi bilan birga, musiqa bilan birlashishga intilgan.
Musiqaning rangtasvir, grafika va haykaltaroshlik san'atiga ta'siri musiqani his
qilishning turli shakllarining (she'r yozish, musiqa tinglash, ijro etish) rassomlarga
ilhom baxsh etib, asar yaratish uchun mavzu berishidan boshlangan. Qadimgi
davrlarda yaratilgan tasvirlar va bo'rtma tasvirlarda nali urf-odat va an'analar,
shoxlarning ziyofatlari va bayramlari aks bo'lib, unda musiqachilar ham
tasvirlangan.

Qadimgi Gretsiya san'atida ham teatr tomoshalari va sport musobaqalarida
musiqa chalayotgan musiqachalarni tasvirini uchratish mumkin. Bunday
kartinalarni faqatgina relef yoki binolarga chizilgan tasvirlardagıma emas, balki
tuvaklarga ishlangan rasmlarda ham uchratish mumkin.
Gotik soborda o'tkaziladigan marosimlar odamlarda juda kuchli tassurot
qoldirgan. Marosimda ijro etiladigan xor va organning ovozi rangli vitrajlardan
o'tuvchi yorug'lik bilan garmonik munosabatda bo'lgan. Bularning hammasi badiiy
yaxlitlikni tashkil qilgan.
O'rta asrlarda va Uyg'onish davrida rangtasvir va xaykaltaroshlikda ko'pincha
kuylayotgan va nay chalayotgan farishtalarni, bayramlardagi xalq qushukchilari va
musiqachilarini, raqsga tushayotgan yoki volanka, skiripka, klavesin, violada
musiqa chalayotgan odamlarini tasvirlaganlar. Qadimgi davrlardan musiqa homiysi
Muzaning allegorik tasviri qandaydır musiqa asbobi bilan tasvirlangan. Musiqa va
rangtasvir eng avvalo fikrlar, obrazlar, dramaturgiya, hissiyotlarning mazmunini
birlashtiradi. Bundan tashqari kompozitsiya, ritm, garmoniya, dinamika, bo'yoq
kabi vositalar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Natijada har ikkala san'atning
sintezi hosil bo'ladi. San'atdagi xaqiqiy sintez chin mujizani yarata oladi. XIX-XX
asrlarga kelib rangtasvirda "musiqa" tendentsiyasi rivoj topdi. V.M Vasnetsov
shunday degan edi. "Mening kartinalarimda hammavaqt musiqa his qilinishini
xohlar edim. Rassom A.Savrasov o'z kartinalarida rus tabiatini musiqasini his qilib,
tasvirlab bera oldi. Masalan, uning "Qora qarg'alar uchib keldi" nomli asarida
bahor musiqasini his qilish mumkin. Unda tomchilar jarangi, suvning shildirashi,
qayinlar shoxlarining shovillashi, qarg'alarning g'ovur-g'uvurini eshitish mumkin.
Rassomlardan M.Vrubel. M.Chyurlenislar o'z kartınalanda rang va tovush
orasidagi o'zaro uyg'unlikni bera olgan. M. Chyurienis o’z kartinalariga "Prelyud",
"Sonata" kabi nomlar bergan. Chyurlenisning obrazli dunyosi bu orzular,
uyg'unlik, fantastikaning go'zal qorishmasi hisoblanadi. Uning "Bahor sonatasi"
"Yoz sonatasi", "Quyosh sonata", "Yulduzli sonata", "llou senatass". "Piramida
sontası" kabi asarlari mavjud. Ba har bir sonataning bo'limlari masiqa terminlari

(Allegro, Andante. Scherzo, Finale) bilan nomlangan. Har bir kartinada aniq
kayfiyat, lirik hissiyot hukm suradi. Bu kartinalarda ritm katta rol o'ynagan.
Masalan, "Dengiz sonatasi turli tuman ritmlarga ega. Unda tulkinlar, kemalar,
suvlar, qirg'oqlar ritmi mavjud. Kompozitor A.N. Skryabin o'z asarlarini rangni
yorug'lik bilan hamkorlikda tomoshabinga yetkazgan. Musiqa va rangli yorug'lik
yaxlit obraz yaratgan.
Z.Inoomov. “ Qiyem payti ”

O.Tatevosyan. “Qariyalar”
XX asrga kelib musiqa, rang va yorug'likning sintezi fikri juda keng tarkaldi.
Masalan, dunyonining ko'pgina shaharlarida kuylovchi, rangli musiqali fontanlar
qurilgan. Unda musiqa, suv ritmi va rang bir-birini to'ldiradi. Musiqasiz bu san'at
asari o'zining obrazli ahamiyatini yo'qotadi. Avangard yo'nalishdagi bu yangi
shakllar rassom va tomoshabinni o'zaro dialogi va aloqasiga asoslangan.

II-bob. Tasviriy san’at darslarida “Qishloq hayoti” mavzusi misolida maishiy
janrda kompazitsiyasini ishlash metodikasi.
2.1.Maishiy janrda kompozitsiya bajarish metodekasi.
Maishiy janrdagi kartina mazmuni, kompozitsiyaning badiiy yuksak
yaxlitligi asta -sekin o’z kuchini yo qota bordi. Buyuk pedagog, rassom D. N. ̳
Kardovskiy bularga qarshi murosasiz kurash olib bordi va realizm
pozitsiyasida turib ximoya qildi. D. Kardovskiy ham P. Chistyakov kabi tasviriy
san‘atdagi ardoqli pedagog -rassomlardan edi. V. Efanov, D.SHmarinov kabi ko
plab Rossiya rassomlari uning ustaxonasida yaxshi ta‘lim oldilar.Ko’p yillik
̳
pedagogik faoliyat mobaynida qalamtasvir va kompozitsiyadan mukammal
o’quv tizimi shakllandi. Kompozitsiya hayot xodisalarini obrazli aks
ettiruvchi vosita bo’lib talabalardan ma‘lum formatda, oddiydan murakkab
eskizlar bajarishga o’tish prinsiplarini qo ydi. Keyinchalik kompozitsiya
̳
nazariyasi, amaliyoti va ularni o kitish metodikasini asosiy prinsiplarini ishlab
̳
chiqishda V. Favorskiy, A Deyneka, K. YUon, E. Kibrik, A. Alpatov, G.
Nisskiy, F. Reshetnikov, D. SHmarinov kabi ulug rus rassomlari o z hissalarini
̳
qo shdilar. Bularning ichida K. YUon, A. Deyneka, E. Kibrik, M.
̳
Alpatovlarning qoldirgan ijodiy va ilmiy nazariyasi tadqiqotlarini alohida
ta‘kidlab o tish o rinli.Kompozitsiya nazariy asoslarni rivojlantirishda salmoqli
̳ ̳
xissa qo shgan rassomlardan yana biri Konstantin Yuondir. Ulug rassomlarni
̳ ̳
asarlari misolida kompozitsiya tuzilishini tahdil qilib: kontrast, vertikal,
gorizontal, dioganal simmetriya,assimetriya, aylana, uchburchak, muvozanat,
ritm yaxlitlik, dinamik, statik holat, yorug, rang koloriti, ko rish nuqtasi, gorizont,
̳
kompozitsiya plani, mahobatlik, dekorativlik kabi tasvir uslublarini ko
rsatib berdi. K.Yuon kompozitsiyani o qitish metodikasi saviyasini yuqori
̳ ̳
darajaga qo yish kerak deb hisoblardi. Har xil mavzudagi kompozitsiya
̳
eskizini bajarish jarayonida xomaki tasvir, yorug va ranglarni har xil holatida
̳
perespektiva qoidalarini ishlata bilishni tavsiya qilardi. Hayot tassurotlarini,
gavdani turli holati, guruh odamlarni harakatdagi ko rinishi, tipaj, liboslar,
̳

xona, bino burchaklaridan chizgilar chizib, ulardan unumli foydalanishni tavsiya
etardi.
Kompozitsiya masalalaridan takomillishtirishga munosib hissa qo shgan ̳
buyuk Rassomlardan biri E. Kibrikdir. U o’z asarlari bilan grafika san‘atini

yuqori cho’qqilariga olib chiqqan san‘at ustalaridan biridir.U o’zining
«Kompozitsiya masalalariga doir» (1961y.) kitobida kompozitsiyani tasviriy
san‘tdagi ob‘ektiv qonunlarni, kompozitsiyani o’qitish sohasidagi metodik
qo’llanmadagi kamchiliklarni uqtirib o’tdi. Kompozitsiya qonun-qoidalarini
chuqur bilish, ijodkor ongiga sayqal beradi. Etuk rassomlarning ijodiy
tajribasiga va kompozitsiyani o’qitish uslubiyatiga asoslanib Badiiy Akademiya
tomonidan 1960 -1964 yillari nashr etilgan 8 jildli «Shkola izobrazitelnogo
iskustva»nomli metodik qo’llanma tasviriy san‘at manbaini boyitdi.
Tasviriy san‘atda kompozitsiyani rivojlantirish tarixi bilan tanishib, imkoniyat
darajasida mavjud fanga tegishli ma‘lumotlarni tartibli ravishda o’rganib,
kompozitsiya nazariyasi haqida xulosaga ega bo’ldik. Mavzuli rangtasvir eng
avvalo, tasviriy san‘atning maishiy, tarixiy, batal (harbiy) va mifologik
janrlari bilan bog’lanadi. Bunday kartinalarni «janrli kompozitsiya» deb ham
yuritiladi. Janrli kartina kompozitsiyasi g’oyaviy fikr bilan tasvirlanadi. Har
qanday «savodli» joylashtirishga ega kartina ham, biror g’oyani chuqur hal
etmasa, u san‘at asari bo’la olmaydi.Kompozitsiya ustida ishlashning barcha
jarayonlari bu g’oyaviy fikrni boyitish, har tomonlama qayta-qayta ishlash
va realizatsiya qilish jarayoni hisoblanadi.Mashhur rassomlarning aytishicha
insonni to’lqinlan-tiradigan va tinchlik bermaydigan qandaydir bir g’oya tug
ilgandagina darxol eskiz qilinadi.Kompozitsiya ustida ishlaganda soxta̳
vazifalardan kelib chiqmaslik va kartinani qandaydir bir mazmuniy
geometrik sxemalar asosida qurish kerak. Bunda figuralarni dioganal, aylana,
uchburchak asosida qurish va hokazolarni nazarda tutilmoqda. Toki
qiziqarli mavzuni topmasdan turib, kompozitsiya bilan
shug ullanish yaramaydi.
̳
Mavzu deganda rassom o’ylagan, o’zining yaratilajak asarida ifodalamoqchi
Bo’lgan hissiyot va fikrlar, g’oyalar yig’indisi tushuniladi.Mavzu albatta chuqur
bilim doirasida. hayotiy voqealar va tajriba asosida tug’ilishi kerak, mavzu
«dolzarblik»ni ro’kach qilib, majburiy va soxta, notabiiy holda tanlanmaydi.
Agarki, rassom odamlarga aytiladigan ichki yangilik, qandaydir voqeaning

zarur va ahamiyatli tomonini ko rsatmasa va o’z qobiliyatiga qarab mavzuga ̳
kirishmasa, u asar yaratilmaydi. Kompozitsiyada «g’oya» va «mavzu»
tushunchasi ba‘zan aniq holda yoritilmasligi ham mumkin.Agarki, mavzu topilib
va rassom unga qiziqqan bo lsa, tarixiy, xujjatli, portret yoki manzara
̳
materillarini o’rganish uchun astoydil ish boshlanadi. Bunday materiallarni
har tomonlama chuqur o’rganish bilangina ijodiy tasavvurda kartina mazmuni
yaqqolroq namoyon bo’ladi.Tasvir g’oyasi, mavhum ko’rinishdagi chiziqlar, shakl
va bo’yoqlarda emas, balki jonli, konkret obrazlarda ifodalanadi. Kartinada
personajlarning gavda holati, turishi, ularnig ruhiy xolati motivlashtirilgan
holdagina tasvir mazmunni jonlantiradi va badiiy obrazga aylantiradi. Har bir
realistik asarning zaruriy asosi mazmunli voqeani topish bilan belgilanadi.
Mazmunni esa, harakatdagi odamlar soni, ularning joylashishi, gavdaning
o’lchami, ko’rish nuqtasini tanlash va boshqa shu kabilar belgilaydi.
Bir mavzuning o’zi turli xil mazmunda yoritilishi mumkin. Masalan, urushga
qarshi mavzularda garchi barchasining mazmuni, voqeasi har xil bo’lsada
bir nechalab mashhur kartinalar yaratilgan.
Rassom uchun mazmun darrovgina topilmaydi, balki o’ylangan
mavzuni
chuqur va to’liq ochib berish imkonini beruvchi kompozitsion echim izlaniladi,
toki, uning ko’ngildagidek aniq, tushunarli ifoda topilmaguncha juda ko plab
̳

qoralamalar qilinishiga to’g’ri keladi. Mazmun topib olingach esa, shu zahotiyoq
kompozitsiya eskizi ustida tinimsiz, zahmatli ish boshlab yuboriladi. Birinchi
eskizlar kichik o’lchamda bo’lgani ma‘qul. Asosiy kompozitsion qurilishlarni
joylashtirib olish engilroq bo lishi maqsadida shunday format tanlanadi. ̳
Eskiz -bu kartina loyihasi, kartina ustida ishlashning birinchi bosqichi
hisoblanadi. Eskizda qog’oz yoki xolstning formati, tasvirni o’lchami, ko’rish
nuqtasi, gorizont balandligi aniqlab olinadi. Eskizning turli variantlarida
echimning eng maqbul, tushunarli ifodasiga erishish lozim, ob‘ektlar
predmetlarni ishonarli joylashtirish, figuralarni guruhlashtirish, g’oyaviy
markazni topish, tomoshabinni asosiy e‘tiborini tortadigan bo’lishi lozim. Har bir
figura yoki detal o’zini umumiy g’oyasi ichida alohida ahamiyatli o’rnini topishi
va barcha vaziyat mavzuni ochib berish uchun hizmat qilishi kerak.
Tasviriy san‘atda teatr yoki adabiyotdan farqli o’laroq faqat bir moment, yoki
bir zumlik on tasvirlanadi. Harakat konsentratsiyasi yagona tasviriy
momentdagi kompozitsiyaning qonuniyatlaridan biri hisoblanadi. Vaholanki,
obrazli echimning kuchi vaqtning ma‘lum bir narsasini idrok etish bilan bog’
liq bo’ladi. Kartina kompozitsiyasi shunday tuzilishi kerakki,
tomoshabin undagi voqeaning davomiyligini va bu sahnada nima voqea
bo’lib o’tganini va nima bo’lishini his qilsin. Mana shu holdagina kartinada
hayot harakati beriladi, u quruq va jonsiz, harakatsiz bo’lib qolm aydi. Eskizda
kompozitsion echim hal etilgach, (personajlarning harakati va holati, ularning
psixologik xarakteristikasi, kiyinishi, vaziyati, va boshq) kartina uchun etyud
bajarishga O’tiladi. Bu ishni yaxshiroq bajarish uchun, kartina holatini yoritish
maqsadida alohida bir tipaj topish zarur bo’ladi. Qoralama va etyudlarni
albatta kartina voqeasi tasvirlanishiga mos holdadagi vaziyat va yoritilganlik
sharoitida bajarilishi shart. Masalan, M.E.Repin 1878 yilning yozida birinchi
marta «zaporojelik kazaklarnig turk sultonining asir bo’lishga undovchi xatiga
javob»i bilan tanishib qoladi. Kazaklarning bu javobidan rassom qattiq
xayratga tushadi. Uni erkin, hech qachon xech kim tomonidan zabt etib
bo‘lmagan Zaporoje Sechi yurtining qahramonona ruhiyati qoplaydi. Va u

kartina yozish ishtiyoqi bilan yonib yuradi. Birinchi marta Abramsevada
kartina mazmunini qoralamasini qiladi. Unda erkin, kulishayotgan kazaklar
obrazi ko’rsatiladi. So’ng biroz vaqt o’tgach birinchi rangtasvir eskizini
chizadi. Barcha sahnani rassom tomoshabinga yaqinlashtiradi, asosan
kazaklarning yuz ifodasi va xarakatlariga, ularning xarakterli qiyofalariga
e‘tiborni tortadi. Orqa planda quyosh yog’dusida yaltirab turgan Dnepr
daryosini tasvirlaydi. Voqea vaqti major, tasvirlanayotgan voqeaga mos
hayotiy quvonchli, tantanali ifodasini topgan. Bu eskiz faqat ijodiy ishning
boshlanishi edi. Repin tarixni, davrni, tevarak atrof muhitni chuqur
o‘rganmasdan turib ishni davom ettirishni tasavvur ham qila olmasdi. Shu
bois, shogirdi yosh V.Serov bilan 1880 yili Ukrainaga Zaporoje Sechi
joylashgan erga keladi. Repinni kazaklarning xarakterli tiplari qiziqtirardi.
Ukrain manzarasi va asosan ukrain milliy xarakteri belgilari: tabiiy ongi,
jasurlik, o ziga ishonch, va yumor. Repin deyarli barcha Zaporoje cherkovlariga ̳
bordi, ularni ichki ko rinishi va buyum-anjomlarini chizdi, shuningdek,
̳
kazaklarning bayroqlari, miltiq, qilichlari, kiyinishidagi harbiy farqli belgilarini
o‘rganib chiqdi. Xomaki rasmlar bilan bir necha albomlarni to’lg’azadi va
shundan keyingina navbatdagi ishga kirishadi. Repin birinchi variantidagi
rangtasvir eskizdan farqli holda xolstning formatini kattalashtiradi. Voqeada
qatnashuvchi shaxslar sonini ko’paytiradi va ayrim figuralarni butunlay olib
tashlaydi. Kazaklarni butun galasi bilan yaxlit biroz orqaroqqa oladi va
kartinani mazmunli maishiy ko’rinishda emas, balki qahramonona mazmundagi
tarixiy kartina sifatida ko’rsatishga urinadi. Kartina ustida ishlash jarayonida
Repin o’zining qahramonlari portret-xarakteristikasidagi kamchiliklarni sezib
qoladi va 1888 yili Zaporoje kazaklarining avlodlari yashayotgan Kubanga
boradi. Qariya kazaklarning yuzidagi chuqur ajin va tirtiqlarida u eng avvalo
donolik, boy hayotiy tajribalarni va qahramonona harakatlar qila oluvchi xalq
timsolini ko’radi. Masalan, oddiygina, kichik bir stansiyada yashovchi Vasiliy
Oleshkoda u, dono va jasur zaporojeliklar atamani Ivan Serkoning xarakterlovchi
belgilarini ko’radi va o’z o’rnida kartinaga kiritadi va ko’plab naturadan

qilingan etyudlarni do’stlari tanish-bilishlari ichidan o’ziga kerak bo’lgan
obrazlari uchun qiyofalarini topib tasvirladi va 1891 yili kartinani tugalladi
V.I.Surikov bejiz aytmagan: «Men avvalo qadimiy ustozlarning
kartinalaridagi kompozitsiyada hamma narsani kuzatdim, shundan so’ng uni
ko’rishga o’rgandim».
Masalan; 1. Boshlang'ich sinflarda borligni idrok etish mashg’ulotlari
metodikanining o’ziga xos xususiyatlari.
2.Naturaga qarab rasm ishlash mashg’ulotlari metodikasi.
3. Boshlang'ich sinflarda o’ziga qarab buyum ishlash metodikasi.
4.Boshlang ich sinflarda rangtasvir kompozitsiyasi mashg’ulotlari metodikasi.
Boshlang'ich sinflarda tasviriy san'atni o'qitishning o'ziga xos xususiyatlari,
avvalo bu sinflardagi ta'lim mazmuni kichik maktab yoshidagi bolalarning yoshlik
xususiyatlari va psixologiyasi, qiziqishi, ulardagi mavjud bilim va qobiliyat hamda
layoqatlariga qarab belgilanadi. Ma'lumki, bolalarda tasviriy faoliyatga, xususan
rasm chizishga ishtiyoq nihoyatda erta boshlanadi. Uni 2-3 yoshlardan boshlanishi
tarixdan ma'lum. Shunisi xarakterliki, bolalar o'qish va yozishdan ko'ra rasm
chizishni juda yoqtiradilar. Biroq ular chizadigan rasmlarning (davomiyligi juda
qisqa bo'ladi, 1-2 daqiqa, ko'pi bilan 4-5 daqiqada har qanday rasmni tugallab
qo'yadilar. Bolalar tomonidan chizilgan rasmlar savodli bo'lmasa-da, biroq
mazmunan biron-bir ko'rinishni, voqeani yoki buyumni o’z iqtidorlariga yarasha,
ularning xarakterli belgilarini tasvirlay oladilar. Bo'yoqlar bilan ishlash ularga
ma'lum qiyinchiliklar tug'dirishi sababli ulardan foydalanishni aytarlik xush
ko'rmaydilar. Lekin turli yorqin ranglar bilan bo'yalgan buyumlar bolalarda katta
qiziqish uyg'otadi. Rasmlari yaxshi chiqmagan holda o'z ishlaridan ixloslari tez
qaytadi. Bunday sharoitda o'qituvchining bolalarga tez yordam ko'rsatishi va
kayfiyatini ko'tarishga harakat qilishi foydadan holi bo' Imaydi.

Boshlang'ich sinf o’quvchilarining tasviriy faoliyatlarining xarakterli
jihatlaridan yana biri, ularning chizadigan rasmlarini soddalashtirishga bo'lgan
harakatlaridir. Ular ayrim narsalarning oldi ko'rinishini (uy, odam, kitob, soat,
portfel) ayrimlarini yon tomonidan (mashina, hayvonlar, qushlar, baliqlar,
bayroqcha v.b.), yana boshqalarini ustki tomonidan (kapalak, barg, ninachi,
qo'ng'iz v.b.) tasvirlaydilar. Bunga asosiy sabab bu yoshdagi bolalar hali narsalarni
yorug'-soya, perspektiv qisqarishi va ularning qoidalarini uncha tushunib
yetmaganliklaridir. Bolalar ijodiga xos yana bir jihat bor, u ham bo'lsa
tasvirlar(buyumlarni) bir-birlarini to'sib turgan (yoki qisman) holda
tasvirlanmasligidir. Chunki bolalar narsalarni doimo butun holda idrok etadilar.

Yuqorida qayd qilingan tasviriy faoliyatlarming bu xususiyatlari bolalar
tafakkurining aniq, obrazli va emotsional tarzda bo'lishligi bilan bog’ lanadi.
Boshlang'ich sinflarda tasviriy san'at darslarini o'tkazish metodikasining o'ziga
xos xususiyatlari bo'lib, uning quyidagi to'rt turi qayd qilinadi:
1. Borliqni idrok etish.
2. San'atni idrok etish.
3. Naturaga qarab tasvirlash.
4. Kompozitsiya.
Borliqni idrok etish mashg'ulotlari I-4-sinf dasturida aks etgan bo'lib, uning
maqsadi bolalarni o'rab olgan borliq haqida, ulardagi narsa va hodisalaring
tuzilishi, shakli, rangi, o'Ichamlari, o'Icham nisbatlari haqida tasavvur hosil
qilishdir. Chunki, bolalar tevarak-atrofni, ya'ni tabiat, hayvonlar va qushlar olami,
hasharotlar va baliqlar, odamlar, obi-havo, predmet va buyumlar, qurilish va
transport vositalari haqida yaxshi tasavvurga ega bo'lganliklari taqdirdagina
ularning rasmlarini aniq-ravshan tasvirlaydilar. Borliqni idrok etish
mashg'ulotlarining mazmunidan kelib chiqqan holda amaliyotda ularni o'rganishi
kerak bo'lgan quyidagi yo’llar qo’llaniladi:

Buyumni, tabiatni odamlarni oziga qarab kuzatish orqali o'rganish. Borliq
haqida o'qituvchining suhbati orqali o'rganish. Savol-javob orqali o'rganish.
Borliqni rasmini chizish orqali o'rganish. O'qituvchining pedagogik rasmi orqali
o'rganish v.b. O'qituvchilar uchun namoyish etiladigan narsalar va tasvirlar avvalo
mashg'ulot mavzusi bilan bog’liq holda bo'lib, ular o’z tuzilishi, shakli, rangi,
o'Ichamlari bilan sodda, tushunarli, bolalarda his-hayajon uyg'otadigan bo’lishligi
maqsadga muvofiqdir. Eng muhimi, bunday materiallar o'quvchilarni o'ylashga
majbur etadigan, bolalari yangi tushunchalar bilan boyitadigan bo’lishligi muhim.
Namoyish etiladigan narsalar, ularning tasvirlari haqidagi ma'lumotlarni bolalarga
og’zaki yetkazishda ularning tahlili muhim ahamiyat kasb etadi. Bu tahlil bevosita
narsalarning tuzilishi, shakli, rangi, o'Ichamlari, ularning mohiyati haqida savol-
javob tarzida o'tkazilishi maqsadga muvofiqdir. Borliqni idrok etish mavzusiga
doir mashg' ulot ishlanmasi beriladi. Darsning mavzusi: mehnatkash bolalar ;
Darsning vazifalari: Kuzatuvchanlik, sinchkovlik, diqqat va xotirani o'stirish.
Tabiatdagi go’zallikni ko'ra bilishga va qadrlay olishga o'rgatish. Maishiy ish
qilayotgan odamlardan ilhom olish va manzara ya’ni tabiat qo’ynida bajarilayotgan
ishlar bilan tanishtirish. Darsning jihozlanishi: Kuz faslida maishiy ish
bajarayotgan tasvirlangan rasm. Kuzgi ishlarga doir manzara tasviri. Tabiat
qo’yniga sayohat. Uni tashkil etishning imkoni bo'Imagani taqdirda san'at
asarlarining reproduksiyalaridan foydalanish mumkin. Masalan:
O'.Tansiqboyevning «Tog'da kuz», Z.Inog’omovning «Kuz», N.Karaxanning
«Oltin kuz», I.Haydarovning «Oltin kuz», Q.Basharovning «O’zbek kuzi»,
«Shaftolilar», G.Chernuixnning «Farzandlar va nabiralar», Usta Mo’minning
«Xirmonda» va boshqalar. Bu asarlarning hammasi bilan o'quvchilarni tanishtirish
shart . Ulardan ayrimlari (o'z xohishiga ko'ra) tanlab olinadi. Darsning mazmuni.
Mashg’ulot asosan ikki yo'nalishda olib boriladi. Birinchisi, kuzgi tabiat
manzarasining xarakterli xususiyatlarini estetik idrok etish, ikkinchisi kuzgi
ishlarning o'ziga xos tomonlari bilan tanishtirish. Bu vazifalarni amalga oshirish
maqsadida o'qituvchi shunday obyektni tanlashi lozimki, bu obyekt ham kuz, ham
kuzgi ishlar uchun xarakterli ko'rinishda bo'lsin.Keyingi o’rinda esa odamlar

figuralari haqida nazariy tushuncha berish va amaliy chizib korsatish ularning
harakat holatini dinamik jihatdan ham tushunchalar berib namuna ko’rsatish.
Dars jarayonida o'quvchilarni maktab bog'i yoki dalaga sayohatga olib chiqish
va u yerda amalga oshirilayotgan ishlar bilan tanishtirishdan boshlanadi. Sayohat
jarayonida o'qituvchi bolalar e'tiborini chiroyli kuz manzarasiga jalb etadi. Ularga
kuz fasli va bu vaqtdagi o'zgarishlar haqida so’zlab beradi: «Bolalar, mana hozir
kuz fasli. U nihoyatda chiroyli, chunki, kuzda havo soviy boshlaydi, natijada
daraxtlarning barglari o'z rangini o'zgartiradi. Ba'zi barglar qizg’ish tusga kiradi.
O't- maysalar sarg'aygan bo’ladi, qisqasi, ular oltin rangga burkanadilar. Osmonda
yengil parcha-parcha bulutlar paydo bo’ladi. Ertalab kuzgi ekin va o'tlarning usti
oppoq qirov bilan qoplanadi. Yerga to’kilgan daraxt barglari oyoq ostida
shitirlaydi. Oktabr oyida kech pishar mevalar terib olinadi, bu manzarani iloji
boricha tabiat manzarasiga olib chiqish muhum chunki ular buni his qiladi maishiy
janr haqida ham ko’proq tushunchaga ega bo’lishadi. Naturaga qarab tasvirlash
boshlang’ich sinflarda yetakchi o'rinlardan birini egallaydi. U bolalarga rasm va
haykal ishlashning elementar qonun-qoidalarini o'rgatadi. Naturaga qarab
tasvirlash ikki qismdan tashkil topadi. 1. Narsaning o’ziga qarab rasm ishlash. 2.
Narsaga qarab haykal ishlash, Naturaga qarab rasm ishlash bolalarning yoshlik
xususiyatlarini hisobga olgan narsalarni o’ziga qarab rasmini ishlashni nazarda
tutadi. Bolalar rasm chizb buyaganda ularga yorqin ranglar beradi sasabi ular
beg’ubor ko’nglida kirlik bo’lmaydi. Naturaga qarab rasm ishlash, naturani
kuzatish, uning tuzilishi, shakli, rangi, o'Ichamlari, o'Icham nisbatlarini tahlil
qilish, rasmlarni natura bilan solishtirish kabi metodlar asosida olib boriladi.
Naturaning o'Ichamiga qarab ularni chizish uchun yiriklarini sinfda 2-3 joyga,
maydalarini har bir partaga bittadan qo'yib chiqish kerak bo'ladi. Mayda
o'Ichamdagi naturani, aytaylik bargni natura sifatida hamma joyda bir xil bo'lishi
shart emas, ularni bolalari rasm ishlash salohiyatiga qarab har xil
murakkablikdagisini qo'ysa bo’ladi. Naturaga qarab rasm ishlashda bolalarni
bosqichlar asosida rasm ishlashga o'rgatish muhim. Bunda bolalar, birinchi galda
rasmni o'Icham jihatidan to'g'ri belgilash, ya’ni garizantal yoki vertikaliga

joylashtirish, ikkinchidan rasmni qog’oz yuzasida to'g'ri joylashtirishga o'rgatiladi.
Keyinchalik naturaning tasvirini ishlashga o'tiladi. Bunda rasm ishlashni ikki xil
metodikasi qo’llaniladi:
. Naturani yordamchi chiziqlar asosida belgilab olib rasmini ishlash.
. Naturani bir yo'la bo’laklar shaklining rasmini ishlashdan boshlanib,
so'ngra ular umumlashtiriladi va bo’yaladi.
Naturaga qarab rasm ishlashda yordamchi chiziqlardan foydalanish bilan bir
qatorda o'q chiziq, simmetriya o'qidan foydalaniladi. Shunindek, narsalar tasvirini
bironta geometrik shakilga tushirib olib ham ishlanadi. Xususan, ninachi rasmini
ishlaganda avval uning qanotlarini to'rtburchak shaklida, soatni aylana shaklida
chizib olinadi, keyinchalik uning tasvirini aniqlashtiriladi.
Boshlang'ich sinflarda rasm ishlash malakalarini hosil qilish ko'proq
naturaga qarab rasm ishlash bo'limiga to'g'ri keladi. Shuning uchun ham bunday
mashg'ulotlarda o'quvchilarning o'quv qurollari (qalam, o'chirg'ich, bo'yoq, daftar
v.b.) bilan to'g'ri munosabatda bo'lishga, ularni to'g°ri ishlatishga o'rgatish
muhimdir. Rasm ishlash malakalarini shakllantirish esa ma'lum tizimda amalga

oshirilgani ma'qul. Ayniqsa, to'g'ri-tik, to'g'ri-yotiq, to'g'ri-og'ma, egri kabi
chiziqlarni chizdirish, ularni teng yoki teng bo'lmagan bo’laklarga o'lishga
o'rgatish va narsa va buyumlarni katta-kichikligiga qarab nisbatlash ma'lum
ketma-ketlikda amalga oshirilishi lozim. Shuningdek, shakllar, bo'yoqlar bilan
yuzani qalam yoki bo'yoq bilan bir tekisda bo’yash yuzasidan bilim va malakalar
hosil qilishda ham shu tartibga rioya qilinadi. Yana shuni ham qayd qilish lozimki,
boshlang’ich sinf o’quvchilarning hali rasm ishlash layoqatlarining pastligini
hisobga olib, ularga ortiqcha vazifa berib bo’lmaydi .Yana shuni ham qayd qilish
lozimki, boshlang'ich sinf o'quvchilarining hali rasm ishlash layoqatlarining
pastligini hisobga olib, ularga ortiqcha, murakkab vazifalar berib bo'lmaydi.
Narsalar rasmini ishlashda ularing hajmini yorug'-soya, perspektiva qoidalari
asosida tasvirlash ham talab etilmaydi. Shuningdek, ular tomonidan chizilgan
rasmga ortiqcha talablar ham qo'yib bo'Imaydi.

2. 2.Tasviriy san’at fanidan 1 soatlikdarsishlanmasi
Sinf 6. MAVZU: «Erkin mavzuda syujetli kompozitsiya ishlash»
Dars maqsadi:
D T S talabi: O’quvchilarning erkin mavzuga oid kompozisiya ishlashga
o‘rgatish, unga monand tasviriy vositalar tanlay olish malakalarini anglash.
Ta’limiy maqsad : Erkin mavzuga monand tasviriy kompozitsiya yarata olish,
unda mavzu va tasvir mushtarakligini ta‘minlovchi elementlar qo’llay olish,
mavzuga tasviriy talqini ijodiy izlanishlar vositasida amalga ham oshira
bilishni o’rgatish.
Tarbiyaviy maqsad: O‘quvchilarga tabiatni asrash va uni ardoqlash
shunchalarini
berish, ma‘naviy sog‘lom, estetik jihatdan yetuk, go‘zallikka bo‘lgan qiziqish
larini oshirish.
Rivojlantiruvchi maqsad: O‘quvchilarning badiiy-estetik tarbiyasi, badiiy
madaniyatini shakilantirish va rivojlantirish.
Dars uslubi: Interfaol
Dars jihozi : a.) ko‘rgazmalar proeksion ko‘rgazmalar, test savollari,
didaktik materalar. b) qora qalam, o‘chirg‘ich, akvarel bo‘yog‘i va mo‘yqalam.
Darsning borishi .1.Tashkiliy qism. O‘quvchilar bilan salomlashiladi va
yakunlarso‘raladi.Oquvchilar uch guruhga bo‘lib olinadi va nomlanadi.
1-guruh A. Temir
2-guruh A. Navoiy
3-guruh K. Behzod
1.Guruhlar dars davomida baholanib dars so’ngida g’olib bo’lgan
guruh rag‘batlantiriladi.
2. O’tilgan mavzuni so’rash:O’quvchilarni shu vazifalarini qanday
bajarganligini o‘qituvchi ko‘rib chiqib, vazifani yaxshi bajarganlarini o‘qituvchi
rag‘batlantiradi va baholaydi.

3.Yangi mavzu bayoni. O‘quvchilarga yangi mavzu e‘lon qilinadi. Erkin mavzuda
syujetli kompozitsiya ishlash usullari o‘quvchilarga tushuntirib boriladi va
ishlash texnologiyalarini o‘rgatish.
Reja
1.Syujetli kompozitsiya nima?
2.Perespeksiya haqida tushuncha berish?
3.Eskiz haqida tushuncha berish?
A) Nazariy qism :Tasviriy san‘at voqelikni badiiy obrazda tasvirlash ya’ni
atrofimizda bo‘layotgan barcha vaqtlar jarayonini aks etiradi. Hurmatli o‘quvchilar
yurtimiz mustaqilikka erishganidan buyon juda katta o‘zgarishlar bo‘ldi va
bo‘lmoqda. Shahar va qishoqlar obodonlashtirilib, milliy qadiryatlarimiz
tiklanmoqda. Bu to‘g‘rida yurtboshimiz Islom Abdug‘anivich Karimov olib
borayotgan siyosat taxsimga sozovardir. Yurtimiz yashab o‘tgan allomalar,
buyuk ajdodlarimiz qadamjolari ta’minlanib, sayqallanib qanchadan-qancha
binolar o‘quvchilar uchun zamonaviy talabga javob beradigan maktablar
kollejlar qad ko‘tarib yurtimiz ko‘rkiga ko‘rik qo‘shmoqda. O‘quvchilarini
ilmli bo‘lishga shon-sharaflar dunyo islohatlariga mos mavzuda rivojlantirish.
Endi bevosita darsimoz mavzusiga qarasak, kompozitsiya so‘zi ― kimnostika
so‘zidan olingan bo‘lib to‘g‘ish, tuzish, bir-birida ma‘lum tartibda‖
joylashtirish, solishtirish va birlashtirishni anglash. Kompozitsiya tashviriy san‘at
sohasida muhum ahamiyatga e ga bo‘lib , joylashgan ob‘ektni manzarani
noturani, hakazolarni ma‘lum o’lchamlanadi qog‘ozga, kortonga va
boshqalarga to‘g‘ri, chiroyli joylashtirishdan, yani ― komponovka
qilish. Syujetli kompozitsiya tushurishda asosiy element odatda o‘rtada jo
‖
ylashtiriladi. Qolgan yordamchi elementlar asosiy elementlar atrofiga
joylashtiriladi. Agar kompozitsiyada asosiy element olib tashlangan,bo’lsa
kompozitsiya o‘z mazmunini yo‘qotadi.
Perespeksiva - qisqarish demakdir, havo perespeksiyasi, tabiatdagi har -hil
perspektivalar, masalon, yo‘l, yo‘llarning olis ufqda qisqarishni va hakazolar.

Tasvirlanayotgan buyumlar, ushbu buyumning qaysi tamonidan ko‘rinishidan
nazar solsak uzoqdan, yaqindan, yuqoridan, pastdan, to‘g‘ridan yoki
chekkadan chizuvchiga o‘zgarib ko‘rinadi. Perespeksiya qonunlarini mukammal
o‘zgartrib olib, har qanday buyumning ko‘rinish va ko‘rinmas ma‘nolarini
to‘g‘ri tasvirlash mumkun. Perespektiva qonunlarning asosiy hususiyatlari
shundaki, buyumlarning qanday kattalikda bo‘lmasdan chizuvchidan uzoqligi
va tekislikda qanday joylashganiga qarab perespeksiva qisqaradi.
Syujetli mavzuda chizma tasvirining ahamiyanti katta, ya‘ni suyjetli rasm
chizishdan avval bir qancha kichik hajmdagi eskizlar chizib olinadi va
ulardan mukammalini tanlab olinadi. Syujetli mavzuda rasm chizishda
simmetriya tasvir o‘lchamlariga alohida e‘tibor berish kerak.
Simmetriya-tasvir o‘lchamlarini ikki tamonni bir-biriga mosligini bildiradi.
Eskiz deb –ko’z bilan chamlab chizilgan tasvirga aytiladi
VI. Tasvirini qog‘ozda joylashtirish(komponovka)
2.Qalamda xomoki ishlash
3. Tasvirini qalamida yakunlash
4. Bo‘yoqlar bilan ishlov berish.
IV. Mustahkamlash
Test savollari berish orqali o‘quvchilar bilimi mustahkamlanadi.
V. Rag’batlantirish.
Dars davomida faol ishtirok etgan o‘quvchilarning ballari e‘lon qilinadi.
VI. Uyga vazifa: Erkin mavzuda tanlangan sujetli kompozitsiyalarini
chizishni yakunlab kelish.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, rangtasvir va rang
texnologiyalarini o’zlashtirishda biz avvalo kuzatuvchan va rangni his qila
oladigan darajaga erishish uchun harakat qilishimiz zarur bo’ladi. Ma‘lumki,
tasviriy san‘atning barcha turlarida rang muhim rol o’ynaydi. Rang gammasi
deganda tasvirlarni ishlash jarayonida qo’llanadigan tus va ranglarning o’zaro
muvofiq kelishini tushunamiz. Bu holatni quyidagi jonli misol bilan izohlasak

o’rinlidir, masalan, musiqa san‘atidagi ovozlar ma‘lum notalar yordamida
belgilanadi va foydalaniladi. Ular o’z holicha alohida-alohida bir-biri bilan
uyg’unlashtirilmay chalinsa ma’nosiz uzuq-yuluq ovozlardan iborat bo’lib
qoladi. Agar ma‘lum bandlikda va tartibda uyg’unlashtirib chalinsa, yoqimli
bo’lib eshitiladi. Ma‘noli tasavvurlar zavq berish qudratiga ega bo’ladi.
Ularning sifati ovozlari o’rtasidagi vaqt masofasi, ovozlar yo’g’on-
ingichkaligiga ham bog’liq. Rangtasvirda ishlash jarayonida ham xuddi keltirgan
misolimiz kabidir, ya‘ni har bir rang va tusning o’z yorqinligi va to’q –
ochligi mavjud. Ularni nechog’lik bir-biriga mosini topib, o’zaro muvofiq tarzda
qo’llasak shunchalik tasvir sifatida aksini beradi, ma‘no tashish quvvatiga ega
bo’ladi. Agar bo’yoqlarni tasvir ob‘ektiga zid holda birini juda yorqin, boshqasini
nursiz qilib o’zaro bog liqligiga moslamay ishlatsak, rangtasvir ma‘nosiz chiqib ̳
qoladi. Ranglarning yorqinlik kuchi va to’q-ochligi xuddi tabiatdagidek qilib
olish va tasvirlashda qo’llash juda qiyin. Shu sababdan ham ular ochroq yoki
to’qroq gammalarda tasvir ob’ektlariga mos tarzda, ma‘lum nisbatlarda qilib
olinadi. Mo’ljaldagi olingan gammaga moslab tasvirning eng to’q va eng och
qismlari darajasi belgilab olinadi. Shunda ishlangan tasvirlar yaxlitlik,
qiziqarlilik kasb etadi, ta‘sirchan chiqadi. Har bir narsa va xodisa tasvir etilar
ekan, uni xuddi aslidagidek qilib aks ettirish mumkin
emas. Buni ko’pchilik san‘at nazariyotchilari va rassomlar, amaliyotchilar
doimo ta‘kidlab keladilar.
Zero, tabiatni tasvirlash undan olingan tasavvurning qay darajadaligiga
bog’liq, muhimi tabiat ko’rinishi realligi tasavvurini obrazli tarzda ifoda etsa
ishonarli bo’lsa shuning o’zi kifoya, o’zbek rassomlari ichida ham rangga juda
e‘tiborli munosabatda bo’ladigan, uning go’zal uyg’unligini ifodalab bera
oladiganlari ko’p. Bunday usta, mahorat egalari mo yqalam sohiblaridan
̳
M.Nabiev,

O‘quvchilar ijodiy qobilyatlarini shakillantirishda maishiy janrda rasm chizishning o‘rni va ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish