Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 77.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘quvchilar iqtidorini aniqlashda metodlar hamda psixodiagnostik testlardan foydalanish metodikasi

Купить
MAVZU : O‘QUVCHILAR IQTIDORINI ANIQLASHDA METODLAR HAMDA PSIXODIAGNOSTIK TESTLARDAN FOYDALANISH METODIKASI RЕJА: Kuzatish metodi. Biografiya (tarjimai hol) metodi Anketa metodi. Sotsiometriya metodi. Faoliyat mahsulini tahlil qilish metodi Test metodi. Ijodiy iste’dodlarni aniqlashda psixodiagnostikaning o‘rni Аdаbiyotlаr. 1. N.Muslimov, Sh.Sharipov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va dizayn”.-T.: 2010y 2. L.E.Bobomurodova. «Texnik ijodkorlik va dizayn» fanidan amaliy mashg‘ulotlarni bajarish. – Samarqand.: 2019 y 3. L.E.Bobomurodova. «Texnik ijodkorlik va dizayn» fanidan laboratoriya mashg‘ulotlarini bajarish. – Samarqand.: 2019 y Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ijodiy va ijtimoiy faollikka, siyosiy hamda ijtimoiy hayotda to‘g‘ri yo‘l topa bilish mahoratiga ega bo‘lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarning yangi avlodni shakllantirish, har tomonlama kamol topgan, jamiyat, davlat va oila oldida o‘z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalashni nazarda tutgan pedagogik g‘oyani ilgari suradi. Insonning ijtimoiylashganlik darajasini uning shaxsiy sifatlari ifodalaydi. Insonning shaxsiy sifatidagi xususiyatlari individuallik tarkibining ajralmas qismi bo‘lib, individuallikning o‘zi insonning alohida shaxs sifatida kamol topishi ijtimoiy taraqqiyot jarayonida namoyon bo‘ladi. O‘quvchilarning iqtidorini rivojlantirishda ta’lim metodlari va pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning nazariy asoslarini tadqiqot maqsadiga muvofiq holda ishlab chiqish uchun biz “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturida” belgilab berilgan o‘quvchilarning saviyasini jahon talablari darajasiga ko‘tarish, ularni faol ijodiy mehnatga tayyorlash hamda ularning iqtidorini aniqlab, ta’lim jarayonida ularni rivojlantirib borish mezonlariga amal qildik. Ilmiy ishlarini olib borishda quyidagi tadqiqot metodlar foydalanilsa, shaxs haqida to‘liq tasavvur hosil qilishimiz mumkin bo‘ladi. Kuzatish metodi. Empirik metodlari turkumidan muhim o‘rin egallagan diagnostik xususiyatli metodlaridan biri – kuzatish metodidir. Kuzatish metodining texnologiyasi quyidagilardan tashkil topadi: - voqelik (atrof–mu hi t, inson shaxsi)ni kuzatish oqimini muayyan qismlarga, yo‘nalishlarga ajratish ( nemischa – lotincha “ kvantifikatsiyalash ” , ya’ni eng zarur, birinchi darajali jihatlarini saralash); - kuzatishning ko‘lami ( hajmi), xususiyati va o‘ziga mosligini aniqlash, ya’ni uning nimalarga qaratilganini belgilab olish; - kuzatish jarayonida barcha holat, hodisa, alomat va tashqi q iyofa , ko‘rinishning o‘ziga xosligini qayd qilish ( ularni yozma nutqda ifodalash, ya’ni fransuzcha – lotincha “ fiksatsiyalash ” ); - kuzatish davomida to‘plangan omillar, ma’lumotlar, natijalarni matematik statistik metodlar yordami bilan hisoblab chiq ish va miqdoriy tahlil yakunlari bo‘yicha psixologik sifat talqinini amalga oshirish. Psixologik kuzatish olib borishdan ko‘zlangan maqsad quyidagilardan iborat: - kuzatiluvchi vaziyat, holat va ob’ektni maqsadga muvofiq tanlash, uning oqilona ekanligiga ishonch hosil qilish; - kuzatishning dasturini ishlab chiqish, uni amaliyotga tadbiq q ilish , sxematik ifodalashni yaratish, yig‘ilgan natijalarni chizma asosida aks ettirish. Kuzatishning bosqichma-bosqichliligi tajri d iyligi ( ierarxiyasi) tarkiblari quyidagilardan tashkil topadi: - kuzatishning maqsadi, vazifalar, dasturi, qaydnomasi: bunda umumiy talablarga rioya qilish, yaxlit qayd qilish, kundalik, texnika vositalari ( faktik holatlar), natijalarning tahlili, talq ini va g‘oyalarini ilgari surish. Psixologiya fanida kuzatishning quyidagi turlaridan foydalanish mumkin: izchil, epizodli, dala sharoitli, labaratoriya-sun’iy, tabiiy, xronologiyali, davriy, bir martali kabilar. Insonning mehnat faoliyatini kuzatishda quyidagi vositalarni q o‘ll ash maqsadga muvofiq : Kuzatish metodining bir necha xil shakllari mavjud bo‘lib, vazifalariga qarab ularning har biridan foydalanish mumkin: aralashib yashirin kuzatish, kuzatiluvchining psixologik portretini yaratish, aralashib oshkora kuzatish (o‘smirlarda yuqori natija beradi), xulq - atvor portretini tahlil q ilish va hakozo. Kuzatish yakunlari bo‘yicha umumpsixologik xulosalar chiqarish, milliy, etnopsixologik, hududiy xususiyatlarni qat’iy ravishda sharh lash, yosh davrlari, jinsiy xususiyatlariga taal l uqli mulohazalar bildirish – psixologik bilimlarning boyishiga olib keladi. Biografiya (tarjimai hol) metodi . Inson psixikasini – tadqiq qilish uchun uning hayoti, faoliyati, ijodiyoti to‘g‘risidagi og‘zaki va yozma ma’lumotlar odamlarning tarjimai holi, kundaliklari, xatlari, esdaliklari muhim ahamiyatga ega. SHu bilan birga o‘zgalar tomonidan to‘plangan tarjimai holga aloqador materiallar: esdaliklar, xatlar, rasmlar, tavsiflar, magnitofon ovozlari, foto lavhalar, hujjatli filmlar, videokamera tasviri, taqrizlar, tanbehlar ham o‘rganilayotgan shaxsni to‘laroq tasavvur etishga xizmat qiladi. Tarjimai hol metodi inson psixikasini suhbat va tajriba metodlari vositasida o‘rganib bo‘lmaydigan jihatlarini ochishda yordam beradi. Mazkur metod orqali, masalan, ijodiy hayol bilan bog‘liq jarayonlar: she’riyat, musiqa, nafosat, tasviriy san’at, texnik ijodiyotning nozik turlari va shaxsning ma’naviyat, qadriyat, qobiliyat, iqtidor, iste’dod, salohiyat kabi fazilatlari kuzatiladi. Inson ongining namoyon bo‘lishi, rivojlanishi, o‘ziga xos individual va ijtimoiy xususiyatlari atoqli shaxslar bildirgan mulohazalarida, asarlarida o‘z ifodasini topadi. Anketa metodi. Anketa odatda 3 xil bo‘lib, birinchi xilida anglashilgan motivlarni aniqlashga mo‘ljallangan savollardan iborat bo‘ladi, ikkinchi xilida esa faqat bittagina javob tanlash sharti bilan har bir savolga bir nechtadan tayyor javoblar ham beriladi. Uchinchi xil anketaga sinaluvchiga havola qilinganda kamida to‘rt-besh to‘g‘ri javoblar ballar yordamida baholanadi. Anketa metodidan odamlarning layoqatlarini muayyan sohaga qiziqishlari qobiliyatlarini, o‘ziga, tengdoshlariga katta-kichiklarga munosabatlarini aniqlash maqsadida foydalaniladi. Anketa orqali shaxslarning xarakter xislatlari, xulq-atvorlarini tekshirish, sirtdan turib baholash mumkin. Tarqatilgan anketalar yig‘ib olinib, elektron hisoblash mashinalari dasturiga muvofiqlashtirib atroflicha amaliy xulosalar chiqariladi. Anketa metodi inson psixikasining ayrim tomonlarini o‘rganish uchun boy material to‘plash imkonini beradi, lekin unda olinadigan muammolar doimo holisona xususiyatga ega bo‘lavermaydi. Bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun anketa ichidagi nazorat vazifasini bajaruvchi to‘g‘ri va qarshi savollarni puxta ishlab chiqish kerak. Sotsiometriya metodi. Bu tadqiqot metodiga AQSHlik Djon Moreno asos solgan bo‘lib, kichik (birlamchi) guruh a’zolari o‘rtasida emotsional, hissiy munosabatlarni bevosita o‘rganish va darajasini o‘lchashda qo‘llaniladi. Mazkur metod yordamida muayyan guruhdagi har bir a’zoning o‘zaro munosabatlarini aniqlash uchun uning faoliyatida kim bilan ishtirok etishi so‘raladi. Olingan ma’lumotlar matritsa, grafik, sxema, jadval, diagramma shaklida ifodalanadi. Ulardagi miqdor ko‘rsatkichlari guruhdagi odamlarning shaxslararo munosabatlari mazmuni yuzasidan ma’lum bir xulosaga kelinadi. Biroq ma’lumotlar guruhiy munosabatlarning tashqi ko‘rinishini aks ettiradi xolos. Natijalarga qarab guruhdagi munosabatlar va ularning o‘ziga xosligi, psixologik mexanizmlari, barqarorligi, puxtaligi, o‘zaro bir birini taqozo etuvchanligi haqida xulosalar chiqariladi. SHu bilan birga nazariy va metodologik ahamiyatga molik g‘oyalar, qonuniyatlar ilgari suriladi, amaliy ko‘rsatmalar beriladi, aniq tavsiyalar bildiriladi, mavzuning tadqiqot istiqboli to‘g‘risida mulohazalar yuritiladi. Faoliyat mahsulini tahlil qilish metodi . Bu metod psixologiyada inson xotira tafakkuri, qobiliyati va hayolining xususiyatlarini aniqlash maqsadida keng qo‘llaniladi. Odam chizgan rasmlar, yasagan o‘yinchoqlar, modellar, to‘qigan narsalar, tikkan qo‘g‘irchoqlar, to‘qib, so‘zlab berilgan hikoyalar, texnik konstruksiyalar sxemasini tushunish kabilarni tahlil qilish orqali ularning mantiqiy xotirasi, tafakkuri, badiiy va adabiy qobiliyati, ijodiy hayoli, texnik ijodi yuzasidan materiallar to‘plash mumkin. Mazkur metodda ijod mahsulini yaratgan jismoniy shaxs bevosita ishtirok etmaydi. Tekshiriluvchi bilan tekshiruvchi o‘rtasida muloqot o‘rnatish uchun shaxsning psixikasi to‘g‘risida sirtdan muayyan hukm va xulosa chiqariladi. Tekshiruvchi (o‘qituvchi, murabbiy, psixolog) ekspert tariqasida shaxslar ijodiyotiga baho beradi, bunda mehnat mahsulining shakli, mazmuni, sifati, originalligi, hajmi, xususiyati bilan keskin tafovut qilishi nazarda tutiladi. Ijodiy faoliyat mahsullarini tahlil qilish orqali har xil yoshdagi va kasbdagi odamlarning psixik xususiyatlari to‘g‘risida ma’lumotlar to‘plash mumkin. Faoliyat mahsulotlarini o‘rganish inson ruhiyatini o‘rganish metodlari ichida o‘ziga xos o‘rinni tashkil etadi. SHuni ta’kidlab o‘tish joizki, inson ruhiyatini o‘rganish yuqorida bayon qilingan metodlardan tashqari yana ayrim qo‘shimcha metodlardan ham foydalaniladi. E’tirof etish joizki, qo‘llanilayotgan har bir metodning o‘ziga xos ijobiy, afzal tomonlari bilan birgalikda qiyin va salbiy tomonlari ham mavjud. SHu bois konkret shaxs ruhiyatini o‘rganish vaqtida yakka metodlar natijalari bilan kifoyalanib qolish mumkin emas. Ruhiyatni tekshirishda atroflilik, dinamiklik, ob’ektivlik, tekshiruvchining yosh xususiyatlarini inobatga olish va boshqa tomonlarga suyanish darkor. Test metodi. Ilmiy psixologik manbalarda qayd qilinishiga ko‘ra, intellekt – lotincha so‘zdan olingan bo‘lib, u odatda aql–idrok, anglash, tushunish, fahmlash degan ma’noni anglatadi. Inson intellektual taraqqiyotidagi tezkor kutilmaganlik hodisalari nafaqat moddiy negiz xossalari bilan izohlanadi, balki idrok maydonining paydo bo‘lishi, “sun’iy” tizimning vujudga kelishi, fazoviy aloqalar, biologik va psixologik imkoniyatlardan to‘laroq foydalanish evaziga moddiy asosning ikkilanuvchi “tabiiy” va “sun’iy” manbalar bosh omil ekanligini ta’kidlab o‘tish maqsadga muvofiq . Intellektual testlar mohiyatiga milliy va umumbashariy fazilatlar to‘g‘risidagi g‘oyalarni singdirish yuqori natijalarni beradi. Qobiliyatlarni o‘lchash muammosi XIX asrning oxiri – XX asrning boshlariga kelib izchil hal qilina boshlandi. Xorijda bunday ishlar Spirmen, Bine, Ayzenk va boshqalar tomonidan o‘rganildi. Ular qobiliyatlar va iqtidorni o‘rganish uchun maxsus testlardan foydalandilar va ular intellektni diagnostika qilishda asosan, test usullaridan foydalanish maqsadga muvofiqligini ko‘rsatdilar. “Test” inglizcha so‘z bo‘lib, sinash tekshirish demakdir. Odatda shaxsning aqliy taraqqiyoti, qobiliyati, irodaviy sifatlari, shuningdek, uning boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo‘llaniladigan qisqa standart topshiriq, misol, masala, jumboq, syujetli rasmlar test deb ataladi. Ijtimoiy amaliyotda test odamning qanday kasb–hunar egallashi mumkinligi, uning kasbga nisbatan yaroqligi yoki layoqatsizligi, iste’dodli shaxslar va aqli zaiflarni aniqlashda, muayyan hamkorlik faoliyatga insonlarni saralashda keng ko‘lamda qo‘llaniladi. Mazkur metodning qiymati shuki, uning yordamida tajribaning ilmiylik darajasi, tekshiruvchining mahorati, qiziqishi, to‘plagan imperik psixologik ma’lumotlarning ob’ektivligi, statistik ishonchlilik ko‘rsatkichi bir necha mezonlarga asoslanib tahlil qilinadi. SHaxsning psixologik xususiyatlari serqirrali bo‘lganligi munosabati bilan ularning har qaysisini alohida–alohida aniqlash maqsadida turlicha testlardan foydalaniladi. SHaxsning eng muhim xususiyatlardan biri intellektual darajasidir, ayniqsa, ularning standart va nostandart, umuminsoniy, maxsus ko‘rinishlari izlanish maqsadidan kelib chiqqan holda amaliyotga tatbiq qilinadi. SHaxsning intellektual darvjasini o‘rganishdagi dastlabki urinishlar XX asrning 2–yarmida chet ellarda, ayniqsa, AQSH, Angliya, Fransiya kabi bir qator mamlakatlarda keng tarqalgan. Test yaratilish tarixini tahlil qilsak, u holda unga ilmiy yondashishning timsoli sifatida angliyalik antropolog va psixolog Freensis Galton 1822–1911 tadqiqotlarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Galton o‘zining laboratoriya sharoitida o‘tkazilgan tajribalarini birinchilaridan bo‘lib, “aqliy testlar” deb atagan. Muallif o‘zining bir qator intellektual testlari yordamida yuksak elitaga mansub insonlar oilasi muhitidan kelib chiqib, aqliy taraqqiyot darajalarini aniqlashga harakat qildi. Asrimizning boshlarida psixologiya fanining taraqqiy etishda laboratoriya sharoitida, maxsus moslamalar yordamida o‘tkazilgan test mashg‘ulotlari, sinovlari muhim ahamiyat kasb qildi. Mashhur psixolog Djeyms Kettel (1864-1944) tomonidan ishlab chiqilgan intellektual testlar mutaxassislarning tadqiqot ishlarida ommaviy ravishda qo‘llanila boshlandi. Kettel 50 yildan ortiq intellekt va iste’dodga oid testlar majmuasini ishlab chiqdi. Dj. Kettel ishlab chiqqan testlarning ahamiyati shundaki, ularning yordamida tanaga ta’sir etuvchi qo‘zg‘atuvchilarning idrok qilinishi vaqtini refleks tezligi, reaksiya muddatini, teriga ta’sir o‘tkazishda hosil bo‘luvchi og‘riq chegarasi, harflar qatorini esda saqlab qolish darajalarini aniqlash mumkin. 1895–1896 yillarda insonning aqliy qobiliyati darajasini o‘lchash uchun turli tiplarga nisbatan ehtiyoj yanada ortib bordi. Fransuz psixologi A. Bine va uning shogirdi T. Simon insonning aqliy o‘sishi va iste’dodi darajalarini o‘lchash imkoniyati borligi g‘oyasini 1905 yilda olg‘a surganlar, shu tariqa psixologiyada intellektual testlar nazariyasi keng yoyildi. Ana shundan so‘ng, bu metod AQSHda keng ko‘lamda qo‘llanila boshlandi, ayniqsa, bu test yordamida abiturentlarni o‘rta va oliy o‘quv yurtlariga qabul qilishda, maktab o‘quvchilarni saralashda, xarbiy xizmatga va havo flotiga kadrlarni, rahbarlik lavozimiga kishilarning loyiqligini aniqlashda foydalandilar. A.Bine va T.Simon shkalasi o‘z davrining mashhur metodikalaridan biri edi. Ushbu metod 1908–1911 yillar davomida qayta ishlab chiqildi. 1908 yilda qayta ishlab chiqilgan ikkinchi shkala esa hamma yosh darajalari bo‘yicha turkumga ajratib chiqildi. 1916 yilda Stenford universitetida L.M.Termen va uning hamkasabalari tomonidan tayyorlangan shkalaga ko‘p o‘zgarish va qo‘shimchalar kiritildiki, oqibatda ularning o‘zini yangi bir shkalasi vujudga keldi. Aynan shu variantda ular intellekt koeffitsenti tushunchasini kiritdilar. Stenford shkalasining so‘nggi uchinchi taxriri esa bizda hozirgacha qo‘llanib kelinmoqda. Bu testda yosh davr xususiyatiga binoan guruhlarga ajratilgan. Stenford-Bine shkalasi qator testlardan iborat bo‘lib, 2 yoshli boladan tortib to katta yoshdagi shaxslarning aqliy qobiliyatlarini o‘lchashga mo‘ljallangandir. Ushbu shkalaning ilmiy qiymati shundaki, unda sinaluvchilarning aqliy yoshini hamda intellektual koeffitsentini aniqlash uchun keng imkoniyati mavjud. Mazkur shkalaga binoan, intellekt koeffitsenti 124 va undan ortiq ballga ega bo‘lgan bolalar iste’dod egalari deb hisoblanadilar. Stenford–Bine shkalasi ko‘p yillar mobaynida intellektual qobiliyatlarni aniqlashning yagona usuli bo‘lib xizmat qilib keldi, shuningdek, yangi intellektual testlarning validlik mezoni sifatida undan foydalanildi. SHu o‘rinda L.M.Termenning ham o‘ziga xos o‘rni bor, u asosan, bolalarning intellektual qobiliyatlarini o‘rganish bilan shug‘ullangan. Termen tomonidan tanlab olingan sinaluvchi bolalar ko‘p hollarda juda erta paydo bo‘lgan jismoniy va aqliy rivojlanishlari bilan o‘z tengqurlaridan ajralib turadilar. Jahon psixologiyasi fanida ijodiy iste’dodni o‘rganuvchi qator psixologlarning testlari mavjuddir. Ijodiy iste’dodni o‘rganuvchi testlar orasida P.Torrensning testi (1966) alohida ahamiyatga ega bo‘lib, uning yordamida insonnig intellektual taraqqiyoti tadqiq qilinishi mumkin. Testning yana bir o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, uning yordamida bolalardagi yashirinib yotgan ijodiy potensial va rezervlar aniqlanadi. YUqorida sanab o‘tilgan bir qancha olimlar aql so‘zidan ko‘ra intellekt so‘zini ko‘proq ishlatib, bu so‘zning o‘ziga xos talqini borligiga e’tiborni qaratganlar. CHunki ularning fikricha, intellektual potensialga ega bo‘lgan shaxsgina qobiliyatli, deb atash mumkin. Intellektual potensial esa bir tomondan hayotdagi barcha jarayonlarga, boshqa tomondan – shaxsga bevosita aloqador tushuncha sifatida qaralgan va uning ahamiyati shundaki, u borliqni va bo‘ladigan hodisalarni oldindan bashorat qilishga imkon beradi. SHu o‘rinda “intellekt” so‘zining lug‘aviy ma’nosini tushunib olaylik. Intellekt – lotincha – so‘z – intellectus – tushunish, bilish va intellectum – aql so‘zlari negizidan paydo bo‘lgan tushuncha bo‘lib, u aql–idrokning shunday bo‘lagiki, uni o‘lchash, o‘zgartirish, rivojlantirish mumkin. Bu – intellekt va u bilan bog‘liq qobiliyatlar ijtimoiy xarakterga ega ekanligidan darak beradi. Psixodiagnostik testlarning hammasi ham bizning ta’lim tizimimizga to‘g‘ri kelavermaydi. SHuning uchun ham ularni yaxshi o‘rganib chiqib bizga mos keladigan qilib ishlab chiqish maqsadga muvofiq. Hozirda beriladigan metodlar kundalik faoliyatlarda foydalanish mumkin bo‘lgan, milliy muhitga moslashtirilgan va bir necha marta amaliy sinovlardan o‘tkazilgan metodikalar majmusi tavsiya etiladi. Bunda psixologiya fanlari doktori, professori B.R.Qodirovning xizmatlari katta. Albatta bugungi kunda aqliy qobiliyatlarning har xil yo‘nalishlarini turli yoshlardagi shaxslarda aniqlashga qaratilgan ko‘plab metodikalar ishlab chiqilganligi ma’lum. Biroq shaxslarni saralash juda katta javobgarlik talab etadigan voqelik bo‘lib, bu ishga engil–elpi qarash yoshlarning taqdiriga, ruhiy holatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. SHu sababli tanlash, saralash ishlari – rivojlangan mamlakatlar tarixidan ma’lumki - juda katta ilmiylikni talab etadi va maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan vrachlar, psixologlar tomonidan amalga oshiriladi. Ta’kidlash joizki, saralash metodikalari va testlar mukammal ishlangan bo‘lishi va qator ilmiy talablarga javob berishi kerak. Azaldan ma’lumki o‘lchov asbobi qanchalik nozik va aniq bo‘lsa, o‘lchov natijasi ham shunchalik aniq, hayotga yaqin bo‘ladi. Aqldek nodir xislatni o‘lchash metodikalari tobora murakkablashib, chamalab bilishdan aniqlikka yaqinlashib bormoqda. SHu bilan birga aqliy zakovotni aniqlash bir zumda emas, uzoq vaqt davom etadigan va bir necha hayotiy va tadqiqiy bosqichlardan iborat o‘ziga xos tanlov jarayoni bo‘lib, o‘ylangan, mukammal talablarga javob bera oladigan metodika va testlar yordamidagina amalga oshirish mumkin. YUqorida qayd etilgan metodlarni birgalikda qo‘llab ish ko‘rsak, shundagina shaxs haqida batafsil ma’lumotlarga ega bo‘lib, ularni iqtidorini aniqlashda ilmiy jihatdan to‘g‘ri yondoshgan bo‘lamiz.

O‘quvchilar iqtidorini aniqlashda metodlar hamda psixodiagnostik testlardan foydalanish metodikasi

Купить