Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 121.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 18 Апрель 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Shahboz Rajabboyev

Дата регистрации 28 Февраль 2024

19 Продаж

O’quvchilar kognitiv jarayonlarini rivojlantirishda kichik guruhlarda ishlash afzalliklari

Купить
O'QUVCHILAR KOGNITIV JARAYONLARINI RIVOJLANTIRISHDA KICHIK GURUHLARDA ISHLASH AFZALLIKLARI Mundarija Kirish I BOB. KICHIK GURUHLARDA ISHLASHNING NAZARIY ASOSLARI ................................................................. 4 1.1. Kognitiv jarayonlar va ularning ta'rifi ................................................................................................ 4 1.2. Kichik guruhlarda ishlashning nazariy asoslari ................................................................................ 12 II BOB. KICHIK GURUHLARDA ISHLASH METODIKASINI AMALIY QO'LLASH ............................................... 18 2.1. Kichik guruhlarda ishlashni tashkil etishning metodikasi ................................................................ 18 2.2. Kichik guruhlarda ishlashga oid amaliy mashg'ulotlar ..................................................................... 26 Xulosa ........................................................................................................................................................ 30 GLOSSARIY ................................................................................................................................................. 31 Adabiyotlar ro‘yxati: .................................................................................................................................. 33 2 Kirish Boshqaruv tizimi ochiq murakkab tizim hisoblanadi. Pedagogik jamoani boshqaruvda pedagogik holatlar, ta’lim jarayoni va uning vazifalarini hisobga olish lozim. Pedagogik jamoani tarkibiga e’tibor beradigan bo‘lsak, unda Mudira, tarbiyachilar va ularning ota-onalarini tashkil etadi. Pedagogik jamoa mudira, tarbiyachilar va bog‘chaning boshqa xodimlar o‘rtasidagi bog‘liqlik , ta’limning tuzilishi, tarbiyachilar va boshqa xodimlarning, gurux bolalarining bilish faoliyatini shakllantirish, ta’lim- tarbiya jarayonida guruh bolalarni barkamol inson sifatida shakllantirish kabi muhim muammolarni tadqiq etadi. Pedagogik jamoada o‘quv- tarbiya jarayonlarining o‘ziga xos xususiyatlari, zamonaviy ta’lim- tarbiya nazariyasining vazifalarini tadbiq etish bilan shug‘ullaniladi. Pedagogik faoliyat doimo bog‘cha xodimlari jamoasi doirasida olib boriladi. Shu munosabat bilan rahbar pedagogik jamoaning ichki hayotiga oid o‘ziga xos qonun, qoida va xususiyatlar haqidagi bilimlarga ega bo‘lishi lozim:  O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2017-yil 16 fevraldagi PF-4958-sonli “Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi Farmoni;  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 29-dekabrdagi PQ-27- 07-sonli “2017-2021 yillarda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori ;  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 9 sentyabrdagi PQ-3261- sonli “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori to‘g‘risidagi;  O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 19-iyul 528 - sonli “Maktabgacha ta’lim tashkilotlarining faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida” gi Qarori to‘g‘risidagi;  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30 sentyabr PF-5198- sonli “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni kabi me’yoriy manbaalari sifatida o‘rganishdan iboratdir. Hozirgi ijtimoiy muhitda maktabgacha ta’lim tashkiloti xodimlari o‘rtasidagi munosabatlar silsilasida "birdamlik ruhi" va "mushtaraklik tuyg‘usi" singari hamkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘yishning samarali usullari va uslublarini tushunishdan iborat. Xuddi shu nuqtai nazarga binoan ijrochi, amalga oshiruvchi xodimlar fikrlashga ojiz, robot emas, balki individual maqsad va manfaatlarga erishish yo‘lida o‘zining muayyan ijtimoiy ehtiyojlari majmuasiga ega bo‘lgan o‘ziga xos shaxs sub’ektidir, degan ta’rifni berish bilan birga u ziddiyatli zot 3 ekanligiga asoslanib menejerga (boshqaruvchiga) jiddiy e’tibor qaratishi hamda uning jamoadagi faoliyati darajasiga asoslanib jamoaning unga nisbatan munosabatini shakllantirish va aksincha holatlarni o‘rganishga e’tibor ortayotganligini ta’kidlab o‘tish maqsadga muvofiq. Maktabgacha ta’lim tashkilotida boshqarishning o‘ziga xos murakkab muammolarini bilishga nisbatan intilishni kuchaytirish, ularda amaliy tashkilotchilik faoliyatiga ishtiyoq uyg‘otishga qaratilgandir. Hozirgi davr magistranti ertangi kunda boshqaruv tizimining xodimi, kichik, o‘rta va katta jamoalar rahbari, korxona yoki firma faoliyatini turli tomonlarini boshqarish bo‘yicha loyihalar, tadbirlar ishlab chiquvchi yuksak saviyali mutaxassis bo‘lib еtishadi. Buning uchun maktabgacha ta’lim tashkilotini raxbarlari menejmentning o‘ziga xos xususiyatlari bilan qurollanishi dolzarb vazifadir. Aynan, biz yuqorida bayon qilgan holatlar menejment nazariyasi asoslarini tashkil etuvchi umumiy tushunchalar majmuasidir. Maktabgacha ta’lim tashkiloti raxbarlari menejment nazariyasini bilishi, xalq xo‘jaligi tarmoqlarini tashkil qilish va ularni boshqarish jarayonida "inson-texnika" tizimidan, tashqari "inson-inson" ("inson-tabiat", "inson-obraz" singari yondashish bundan istisno) munosabatlari muhim ahamiyat kasb etishi, uning tahlili ko‘p jihatdan ma’lumotlariga asoslanishi muayyan darajada yoritilgan. Amaliy, tatbiqiy xususiyatli ma’lumotlar menejer shaxsiyatining gultojisidir. I BOB. KICHIK GURUHLARDA ISHLASHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Kognitiv jarayonlar va ularning ta'rifi Kognitiv jarayon – bu insonning bilim olish, tushunish, eslash, fikrlash va bilish bilan bog'liq bo'lgan psixologik jarayonlar yig'indisidir. Ushbu jarayonlar ongli va mantiqiy fikrlash, qaror qabul qilish, muammolarni hal qilish, e'tibor, idrok, eslab qolish va boshqa kognitiv faoliyatlarni o'z ichiga oladi. Kognitiv jarayonlar insonning ma'lumotni qabul qilish va qayta ishlash qobiliyatini shakllantiradi. Yuksak informatsion texnologiyalar, globallashuv davri deya e’tirof qilinayotgan XXI asr inson omiliga e’tiborning kuchayishi bilan ham tavsiflanadi. Inson manfaatlari va uningfarovonligiustuvor yo‘nalish hisoblanib, bu borada uzluksiz izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. G‘oyaviy immunitet, mafkuraviy immunitet masalasi hali-hanuz dolzarb bo‘lsada,bugun,zamontezkor axborotlar oqimidan keraklisini ajratish va qayta ishlash, jamiyat taraqqiyotigamutanosib ravishda rivojlanish uchun mustahkam psixologik immunitetni talab qilmoqda. Hozirdainsonning bilish jarayoni va uning 4 funksional sohasi psixikaning dolzarb masalalaridan biri sifatida keng tadqiq qilinmoqda.Ijtimoiy muhitga moslashishimiz, hattoki yashashimiz, xulq-atvorga ta’siri orqali biz amalga oshiradigan har bir kognitiv jarayon muhim ahamiyatga ega. Biz qaysidir buyumni tanlash va olish, yaqinlarimizga mehr yoki agressiya ko‘rsatish, ma’lum bir axborotni qabul qilish va unga reaksiya bildirish –har qanday jismoniy yoki ruhiy harakatlar bizning bir qator ma’lumotlarni qabul qilish va qayta ishlashimiz natijasidir. Ammo, aytish kerakki, bilish jarayoni va hissiyotlar bir butun tushuncha emas. Axborotni qayta ishlash va emotsional faollashtirish uchun, tajribani tushunish va baholashda har ikkisi uzviy bog‘liqlikni aks ettiradi.Miyaning kognitiv funksiyalari tashqi ma'lumotlarni tushunish, o‘rganish, o‘rganish, idrok etish va qayta ishlash (eslab qolish, uzatish, ishlatish) qobiliyatidir.Bu markaziy asab tizimining funksiyasi - eng yuqori asabiy faoliyat, ularsiz insonning shaxsiyati yo‘qoladi.Ма’lumki, shaxs sifatida faollashishning cho‘qqisi aynan o‘smirlikda namoyon bo‘ladi. O smirlik davri klassik nazariyalarining rivojlanishi ko p jihatdan XVIIIʻ ʻ asrda yozilgan J.J. Russo asarlari bilan bog liq. Aynan u o‘smirlik davrini ʻ inson taraqqiyotidagi alohida davr sifatida ajratib ko‘rsatib, uni tug‘ilish davri deb atagan. Muallif o‘smirlikning uchta asosiy xususiyatini aniqladi. Birinchidan, o‘smirlik -tez biologik yetuklik tufayli beqarorlik va hissiy ziddiyat kuchayadigan davr. Ikkinchidan, o‘smirlik davrida boshlanadigan biologik va ijtimoiy o‘zgarishlar sifatli ruhiy o‘zgarishlar bilan birga keladi. J.J. Russo o‘z-o‘zini anglash va mantiqiy fikrlash tushunchasi kabi yetuklikning yangi psixologik tushunchalarini ajratib ko‘rsatdi. Uchinchidan, o‘smirlik davri qayta tug‘ilish jarayoni sifatida qaraldi, bunda inson o‘z hayotining oldingi bosqichlarini qisqa va xira shaklda bosib o‘tadi, bu individual darajadagi rekapitulyatsiya prinsipiga mos keladi.[5] Kognitivistik yo‘nalishning asoschilari qatoriga J.Piaje, Dj.Kelli va boshqalarni kiritish mumkin. J.Piajening aql-idrok nazariyasi, aql-idrok funksiyalari (vazifalari) hamda uning davrlari haqidagi ta’limotni o‘z ichiga oladi. Aql-idrokning asosiy funksiyalari (vazifalari) uyushqoqlik va moslashish, ko‘nikishdan iborat bo‘lib, aql-idrokning funksional invariantligi deb yuritiladi. [2] O‘qituvchi va tarbiyachi uchun bolalarning o‘smirlik davri psixologiyasini bilish psixologik nuqtai nazaridan ham pеdagogik nuqtai nazaridan ham muximdir. Bu davrni biz yana o‘tish davri ham dеb ataymiz. O‘smirlik davri asosan 11-15 yoshdagi bolalarni o‘z ichiga qamrab oladi, ya’ni 5-8 sinf o‘quvchilarini. Kichik va katta yoshdagi maktab o‘quvchilariga qaraganda o‘smirlik yoshidagi bolalarni tarbiyalashda juda ko‘p qiyinchiliklar bo‘ladi. Chunki, kichik bolaning katta odamga aylanishi jarayoni juda kiyin kеchadi. Bu jarayono‘smirlar 5 psixologiyasining odamlar bilan bo‘lgan munosabat formalarining jiddiy ravishda o‘zgarishi, hamda hayot sharoitining o‘zgarishi bilan bog`liqdir. [4] Bu davrda o‘smirlarning o‘z shaxsiy fikrlari paydo bo‘ladi. Ularda o‘z qadr-qimmatlari haqidagi tushuncha kеngayadi. Ilmiy psixologiyaning aniqlashi bo‘yicha o‘smirlarningpsixik taraqqiyotini xarakatga kеltiruvchi kuchlar, ularning faoliyatlari bilan tug`iladigan extiyojlar bilan bu extiyojlarni qondirish imkoniyatlari o‘rtasidagi dialеktik qarama-qarshiliklarni yuzaga kеlishi va bartaraf qilinishidan iboratdir. Adolf Adlero‘z nazariyasining markaziy g‘oyalaridan birini quyidagicha shakllantirgan: Biz o‘z oldimizga maqsad qo‘ymasdan fikrlay olmaymiz, his qila olmaymiz, xohlay olmaymiz, harakat qila olmaymiz. Har qanday ruhiy hodisa, agar u insonni tushunishimizga yordam bersa, faqat maqsad sari harakat sifatida ko‘rib chiqilishi va tushunilishi mumkin.[1] Individual psixologiya shuni ko‘rsatadiki, inson xatti-harakati jamoaviy tuyg‘u va shaxsiy ustunlikka intilish uyg‘unligidan kelib chiqadi. Demakki, inson shaxs sifatida shakllanishi va jamoaviy rivojlanishga erishishi kognitiv jarayonlarni boshqarishi va o‘z his-tuyg‘ularini anglashi lozim. O‘smirlik davrining o‘ziga xosligini hisobga oladigan bo‘lsak, bu davrda ruhiyatning barqarorligi, kognitiv jarayonlarni to‘g‘ri boshqarish juda muhimdir. O‘z his-tuyg‘ularini aniq anglamaslik, hissiy tajribalarni tog‘ri baholamaslik natijasida insonning ruhiy farovonligi xavf ostida qoladi. Bu kabi ruhiy muvozanatning buzilishi turli xil agressiv hayotiy vaziyatlar va psixosomatik kasalliklarga olib keladi. Mana shunday ruhiy holatning buzilishlaridan biri aleksitimiya holatidir.Psixologiya dunyosida aleksitimiyani o‘rganish 1970- yillarda J. Nemiah va P. Sifneos tomonidan boshlanganligi aytiladi. Manbalarda keltirilishicha, "aleksitimiya" atamasi birinchi marta 1970-yillarda Garvard professori va psixoanalitik Piter Sifneos tomonidan ishlatilgan. Tuyg‘ularni (o‘zining va boshqalarning) yetarli darajada idrok eta olmaslik va ifoda eta olmaslik aleksitimiya tushunchasining asosini tashkil etadi. Va shu tariqa P.Sifneos"aleksitimiya" atamasi muallifiga aylanadi. So‘zma-so‘z tarjimaqilinganda"hislar uchun so‘zlarsiz" yoki –ba’zi tarjimalarda -"hislar nomi uchun so‘zlar yo‘q" (yunon tilidan a -yo‘qlik, lexis -so‘z, thymos -tuyg‘u) degan ma'noni anglatadi.[3] O‘smirlik davri psixofiziologik rivojlanish va shaxs sifatida shakllanish davridir. Shu bois bu davrda ta’lim va tarbiyani kompleks olib borish maqsadga muvofiqdir. Hissiy tajribalar emotsiyalarimizni faollashtiradi,emotsiyalar orqali tuyg‘ularimizni ifoda qilamiz va ijtimoiylashamiz.Psixologik xususiyatlarni namoyon bo‘lishiga qarab kognitiv jarayonlarni boshqarish orqali o‘smirlarda agressiv xulq-atvor, ruhiy beqarorlikni oldini olish mumkin. Bu esa o‘z 6 navbatida farzandlarimizning ham jismoniy ham ruhiy sog‘lomligiga, jahon talab darajasidagi keng dunyoqarash va mustahkam ruhiy immunitet hosil qilishiga yo‘l ochadi. Kognitiv jarayonlarning mohiyati va turlari Kognitiv jarayonlar turlari  Idrok (Perception): Atrof-muhitdagi ma'lumotlarni qabul qilish va ularni ongda qayta ishlash jarayoni. Bu sezgi organlari orqali sodir bo'ladi (ko'rish, eshitish, hid bilish, tatib ko'rish va teginish).  E’tibor (Attention): Ma'lumotlar orasidan muhimlarini ajratib olish va ularga diqqatni qaratish qobiliyati.  Xotira (Memory): Ma'lumotni saqlash, eslab qolish va kerak bo'lganda eslash qobiliyati. Xotira qisqa muddatli, uzoq muddatli va ishchi xotira kabi turlarga bo'linadi.  O'rganish (Learning): Yangi ma'lumot va ko'nikmalarni o'zlashtirish jarayoni. Bu jarayon tajriba, ta'lim va mashqlar orqali amalga oshiriladi.  Fikrlash (Thinking): Ma'lumotlarni qayta ishlash va ular asosida yangi tushunchalar, g'oyalar yoki qarorlar ishlab chiqish jarayoni. Fikrlash analitik, mantiqiy va ijodiy bo'lishi mumkin.  Muammolarni hal qilish (Problem Solving): Muammolar va qiyinchiliklarni hal qilish uchun mantiqiy va ijodiy yechimlar ishlab chiqish jarayoni.  Qaror qabul qilish (Decision Making): Turli imkoniyatlarni baholash va ular orasidan eng maqbulini tanlash jarayoni. Kognitiv jarayonlarning ahamiyati Kognitiv jarayonlar insonning kundalik hayotdagi faoliyatini boshqarishda muhim rol o'ynaydi. Ular bilim olish va uni qo'llash, muammolarni hal qilish, ijodiy fikrlash va shaxsiy o'sishni ta'minlaydi. Kognitiv jarayonlar shuningdek ta'lim jarayonida ham katta ahamiyatga ega bo'lib, o'quvchilarning muvaffaqiyatiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Kognitiv jarayonlarni rivojlantirish turli usullar bilan amalga oshirilishi mumkin, jumladan, kichik guruhlarda ishlash orqali. Bu usul o'quvchilarning o'zaro muloqot qilish, hamkorlikda ishlash va mustaqil fikrlash ko'nikmalarini oshiradi. Kognitiv rivojlanishning bosqichlari 7 Kognitiv bosqichlar bolaning rivojlanishidagi muhim qadamlardir. Insoniyat tarixida, chaqaloqlar ko'pincha oddiy, passiv mavjudotlar deb hisoblashardi. 20- asrgacha bolalarni odatda kattalar miniatyurasi sifatida ko'rgan. Psixologlar Jan Piagetning fikricha, bolalar kattalarnikidan farqli o'laroq o'ylaydilar va odamlar o'smirlik va o'smirlikni noyob o'sish va rivojlanish davri sifatida ko'rishni boshladilar. Kattalar tez-tez chaqaloqlarning va juda yosh bolalarning ajoyib intellektual mahoratini yo'qotishdi, ammo zamonaviy mutafakkirlar va tadqiqotchilar chaqaloqlar haqiqatan ham ular atrofida dunyoni o'rganish, fikrlash va kashf qilish ekanligini aniqladilar. Yangi tug'ilgan chaqaloqlar ham axborot olishda va yangi narsalarni o'rganishda faol ishtirok etishmoqda. Odamlar va ularning atrofidagi dunyo haqida yangi ma'lumotlarni to'plashdan tashqari, chaqaloqlar ham doimiy ravishda o'zlari haqida yangi narsalarni kashf etmoqdalar. Tug'ilgandan 3 oygacha Bolaning hayotining dastlabki uch oyi hayratlanarli vaqt. Ushbu asrning asosiy rivojlanish bosqichlari asosiy his-tuyg'ularni tadqiq qilish va tana va atrof muhit haqida ko'proq o'rganish uchun markazlanadi. Ushbu davr mobaynida ko'plab chaqaloqlar:  Ob'ektlarni 13 dyuymli masofada aniqroq ko'ring  Ko'chib yuruvchi narsalarga, shu jumladan, parvarish qiluvchilarning yuzlariga e'tibor qarating  Shirin, sho'r, achchiq va nordon ta'mi haqida gapiring  Tepalik va tovushdagi farqlarni aniqlang  Inson vizual spektrdagi barcha ranglarni ko'ring  O'zlarining atrof-muhitiga yuz so'zlar bilan javob bering  Nipel yoki shishaning joyida tomizish va emish kabi oldindan xulq-atvorni ko'rsatish 3 oydan 6 oygacha Erta bolaligida sezuvchanlik qobiliyatlari hali ham rivojlanib bormoqda. Uchdan olti oygacha bo'lgan davrda chaqaloqlar sezuvchanlik tuyg'usini rivojlana boshlaydilar. 8 Bu yoshda, ko'pchilik chaqaloqlar:  Tanish yuzlarni aniqlash  Boshqa odamlarning yuz ifodalariga javob bering  Tanish tovushlarni tanib olish va ularga javob berish  Imo-ishoralar yuzasidan taqlid qilishni boshlang 6 oydan 9 oygacha Bolani ongiga qarash oson ish emas. Axir tadqiqotchilar chaqaloqqa biron bir vaqtning o'zida nimani o'ylayotganini so'ramaydilar. Chaqaloqlarning aqliy jarayonlari haqida ko'proq bilish uchun, tadqiqotchilar chaqaloq miyasining ichki ishini ochib beruvchi bir qator ijodiy vazifalar bilan tanishdilar. Olti oydan to'qqiz oygacha bo'lgan davrda tadqiqotchilar eng ko'p chaqaloqlarning boshlanishini aniqladilar:  Jonli va jonsiz narsalar orasidagi farqni tushuning  Turli xil raqamli suratlarni tasvirlaydigan rasmlar o'rtasidagi farqlarni ayting  Ob'ektning nisbatan kattaligidan foydalaning, uning qanchalik uzoqda ekanligini aniqlang  Miyayirda to'xtatilgan narsalar kabi "imkonsiz" narsalarda uzoqroq bo'ladi 9 oydan 12 oygacha Kichkintoylar jismonan ustun bo'lishlari bilan, ular atrofdagi dunyoni yanada chuqurroq o'rganish imkoniyatiga ega. Tik turish, tarash va yurish - chaqaloqlar atrofidagi dunyoni yanada chuqurroq tushunishga imkon beradigan jismoniy jihatlarning bir nechtasi. Bir yoshga yaqinlashganda, chaqaloqlarning ko'pchiligi:  Ob'ektning uzluksizligi kontseptsiyasini tushunish, ob'ektni ko'rish mumkin bo'lmasa ham mavjud bo'lishini davom ettirish fikri  Imo-ishora va ayrim asosiy harakatlarga taqlid qiling  Imo-ishoralar va tovushlarga javob bering  Rasmiy kitoblarni tomosha qilish kabi  Ob'ektlarni aylantirib, bir ob'ektni boshqasiga joylashtirishga harakat qilish va hokazo. 9 1 yildan 2 yilgacha Bir yoshga to'lganidan so'ng, bolalarning jismoniy, ijtimoiy va kognitiv rivojlanishi sekin o'sib boradi. Bu yoshdagi bolalar kattalar harakatlarini kuzatib turadigan katta vaqtni sarflaydi, shuning uchun ota-onalar va g'amxo'rlar uchun xatti-harakatlar uchun yaxshi misollarni qo'yish muhimdir. Bir yoshli bolalarning aksariyati:  So'zlarni tushunish va javob berish  Xuddi shu kabi narsalarni aniqlang  "Men" va "Sen" orasidagi farqni ayting  Katta yoshdagilarning xatti-harakatlari va tillariga taqlid qiling  Rasmiy kitobdagi taniqli narsalarni va odamlarni ko'rsatishi mumkin  Tadqiqot orqali o'rganing 2 yildan 3 yilgacha Ikki yoshga to'lganida, bolalar tobora mustaqil bo'lishmoqda. Endi ular dunyoni yaxshiroq kashf qilish imkoniyatiga ega bo'lganlari uchun, ushbu bosqichda ko'plab o'rganish o'z tajribasining natijasidir. Ikki yoshli bolalarning ko'pchiligi:  Ob'ektlarni toifalarga ko'ra saralash (ya'ni, hayvonlar, gullar, daraxtlar va boshqalar)  Eng katta va eng kichik o'lchamdagi pegga o'ralib yig'ing  Katta kattalardagi harakatlarga taqlid qiling (uyda o'ynash, kiyimni kiyib yurish va boshqalar)  Oyna bo'yicha o'z fikrlarini aniqlang  Ota-onalar va qaramog'idagilarning oddiy ko'rsatmalariga javob bering  Rasm kitobidagi narsalarni nomlash  Maqsadlar ulardan foydalanish bilan mos 3 yildan 4 yilgacha Bolalar atrofida dunyoni yanada murakkab usullar bilan tahlil qilish qobiliyatiga ega. Ular narsalarni kuzatayotganda, ular turli tartiblarga ajralib, tasniflashni boshlaydilar, ko'pincha sxema deb atashadi. Bolalarning ta'lim 10 jarayonida faollashib borayotganligi sababli, ular atrofdagi dunyo haqida ham savollar berishmoqda. Nima uchun? bu yoshda juda keng tarqalgan savolga aylanadi. Uch yoshga kirganda, ko'pchilik bolalar:  O'tmish va hozirgi xabardorlikni namoyish etish  Savollarga faol javob ber  Ko'rsatuvlarni kuzatish va tinglash orqali o'rganing  Miqyosi va shakli bo'yicha moslamalarni tashkil qilish  Ob'ektni rangga qarab guruhlash va moslashtirishni tushuning  5 daqiqadan 15 daqiqagacha ko'proq e'tibor qarating  "Nima uchun" savollarni olish uchun so'raydi 4 yildan 5 yilgacha Maktab yoshiga yaqinlashganda, bolalar so'zlarni ishlatish, kattalar harakatlarini taqlid qilish, hisoblash va maktabga tayyorgarlik ko'rish uchun muhim bo'lgan boshqa tadbirlarni yaxshiroq qilishadi. To'rt yoshli bolalarning aksariyati:  Rishma  Ko'p rangni belgilang va belgilang  Bir kishining shakli torting  Beshga teng  Qaerda yashashlarini ayting  Ular tez-tez ismlari va tavsiflarini suratga olish Bolalarga kognitiv yuldoshlarga erishishga yordam bering Ko'pgina ota-onalar uchun bolalarning intellektual rivojlanishini rag'batlantirish katta ahamiyatga ega. Yaxshiyamki, bolalar boshidanoq o'rganishni xohlashadi. Ta'lim ko'payib borayotgan bola hayotining katta qismiga aylanishi bilanoq, o'sha dastlabki yillar asosan yaqin oilaviy munosabatlar, xususan, ota- onalar va boshqa g'amxo'rlik qiluvchi kishilardan iborat. Bu shuni anglatadiki, ota- onalar farzandlari qanday o'rganishi, o'ylashi va rivojlanishi uchun yordam berishlari mumkin. 11 Uyda ota-onalar farzandlarining intellektual qobiliyatlarini bolalar atrofidagi dunyoni his qilishlariga yordam berish orqali qo'llab-quvvatlashlari mumkin. Agar chaqaloq ob'ektga qiziqish ko'rsatsa, ota-onalar bolaga tegib, ob'ektni tekshirib, ob'ektni tekshirishga yordam berishi mumkin. Masalan, chaqaloq o'yinchoqni chaqirganda, ota-ona buyumni olib, chaqaloqning qo'lida «Gracie rattleni istaysa kerakmi?» Deb qo'yish mumkin. va keyin nima qilishini namoyish qilish uchun chayqalishni siqib. Bolalarning o'sishi bilan ota-onalar farzandlarini dunyoni faol ravishda o'rganishga undashlari kerak. Har bir narsaning va atrofdagi hamma narsa haqida cheksiz savollar berib turgan yosh bolalar bilan sabr-toqat qilishga harakat qiling. Ota-onalar ham bolalarning ijodiy muammolarni hal qilishiga yordam berish uchun o'z savollariga javob berishlari mumkin. Agar ikkilanishga duch kelsangiz, "Agar biz ... deb o'ylaysiz, nima bo'lar edi?" Kabi savollar. yoki "Agar biz ... ... nima bo'lishi mumkin?" Bolalarga muammolarni hal qilishda yordam berish orqali ota-onalar intellektual rivojlanish va o'ziga ishonchni mustahkamlashga yordam berishi mumkin. 1.2. Kichik guruhlarda ishlashning nazariy asoslari Kichik guruhlarda ishlash tushunchasi Har bir inson, yoshi va kasbidan qat'i nazar, bir nechta kichik guruhlarda - bu oila, maktab sinfi, sport jamoasi. Shaxsning jamoaning boshqa a'zolari bilan munosabati uning shaxsiyatini shakllantirishda asosiy rol o'ynaydi. Uyushmalar turlarining xilma-xilligi kichik guruhlarning tasnifi bilan namoyon bo'ladi. Psixologiya kichik jamoalarning xususiyatlarini va ularning jamiyatdagi rolini o'rganishga alohida ahamiyat beradi. Kichik ijtimoiy guruh nima Kichik jamoalar asosida shaxsning atrof-muhit bilan aloqasini, jamiyatning uning a'zolariga ta'sirini batafsil o'rganish mumkin. Shuning uchun ham sotsiologik tadqiqotlarda “guruh”, “kichik guruh”, “guruhlar tasnifi” tushunchalari muhim o‘rin tutadi. Gap shundaki, inson hayotining katta qismini uning qadriyatlarini shakllantirishga kuchli ta'sir ko'rsatadigan kichik guruhlarda o'tkazadi. 12 Ijtimoiy guruh - bu odamlar birlashmasiqo'shma faoliyat va shaxslararo munosabatlar tizimi bilan bog'liq. Bunday guruhlar hajmi, ya'ni ishtirokchilar soni bo'yicha tasniflanadi. Kichik guruh - qo'shma faoliyat bilan bog'langan va bir-biri bilan bevosita muloqotda bo'lgan odamlarning kichik birlashmasi. Bunday jamoaning o'ziga xos jihati shundaki, uning a'zolari soni yigirma nafardan oshmaydi va shuning uchun ular bir-birlari bilan erkin aloqada bo'lishlari va hissiy aloqa o'rnatishlari mumkin. Belgilar Bir qator qoidalar mavjud bo lib, ularning mavjudligi uyushma kichik ijtimoiyʻ guruh ekanligini ko rsatishi mumkin: ʻ  odamlarning bir hududda ma'lum bir vaqtda birga bo'lishi;  jamoa a'zolari o'rtasidagi hissiy aloqa, barqaror munosabatlar;  umumiy maqsadga erishishga qaratilgan birgalikdagi faoliyat;  guruh rollari a'zolarini ajratish;  tashkiliy va boshqaruv tuzilmasining mavjudligi;  o'z me'yor va qadriyatlaringizni shakllantirish. Kichik guruhlar tushunchasi va tasnifi ana shu xususiyatlar va ularning namoyon bo’lish xususiyatiga asoslanadi. Ayrim a'zolar o'rtasida hissiy munosabatlar o'rnatish subbloklarga va ichki tuzilishga olib kelishi mumkin. Kichik guruhlar tasnifi shakllantiriladigan bir qancha jihatlar mavjud. Quyidagi jadvalda kichik ijtimoiy birlashmalarning turlari ko'rsatilgan. Imzolash Turlar Rise Rasmiy (ongli ravishda tashkil etilgan) va norasmiy. O zaro ta sir qilish ʻ ʼ usuli Birlamchi (yuqori darajadagi uyg'unlik) va ikkilamchi (kuchli munosabatlarning yo'qligi, birgalikda ishlash). Omon qolish Vaqtinchalik (bitta maqsadga erishish uchun 13 mo ljallangan) va barqaror (uzoq vaqt ishlash uchunʻ mo ljallangan). ʻ Faoliyat tabiati Mehnat, tadqiqot, ko ngilochar, g oyaviy, estetik, ʻ ʻ kommunikativ, siyosiy. Shaxsiy ahamiyat Elit va ma'lumotnoma. Ichki aloqalar tabiati Aniqlash - bu kichik ijtimoiy guruhlarni paydo bo'lish yo'li bilan bog'liq holda tasniflash. Rasmiy birlashmalar boshqaruv tomonidan tuziladi va yuridik maqomga ega. Ularning faoliyati muayyan hujjatlar bilan tartibga solinadi. Bunday guruhni boshqarish yuqoridan pastga qarab amalga oshiriladi va uning a'zolarining shaxslararo munosabatlari tashkilot tomonidan belgilanadi. Norasmiy guruhlar ishtirokchilarning hissiy aloqalari asosida o z-o zidan paydo ʻ ʻ bo ladi. Bunday jamiyatlar rasmiy maqomga ega emas va uning faoliyati "pastdan ʻ yuqoriga" yo'n altiriladi. Shunga qaramay, ular guruhning barcha a'zolari tomonidan baham ko'rilgan va ularning xatti-harakatlarini oldindan belgilab beradigan ba'zi normalar va qadriyatlarni shakllantiradilar. Agar rasmiy bo'lsaTashkilotlarda rahbar rasmiy vakolatga ega bo'lsa, aloqa tashkilotlarida u boshqa ishtirokchilarni tan olish orqali harakat qiladi. Ma'lumot jamoasi Ijtimoiy guruhlarning boshqa tasnifi birlashmaning shaxs uchun ahamiyati omiliga asoslanadi. Shaxs uchun normalari muhim rol o'ynaydigan kichik guruh ma'lumotnoma (ma'lumotnoma) deb ataladi. Jamoa a'zosi o'zining qiymat tizimini saralaydi, tegishli standartlarni shakllantiradi. Bunday guruh ikkita kichik turga bo'linadi:  Ajoyib. Shaxs uyushmaga tegishli emas, lekin o'z xatti-harakatida uning me'yorlariga amal qiladi.  Mazkur guruh. Shaxs shu jamoa a zosi va qadriyatlarga ega. ʼ 14 Kichik jamoalar inson shaxsini shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Bola oilada va do'stlar orasida qabul qilingan me'yorlarni ko'radi. Shu bilan birga, kichik ijtimoiy guruhlar ham shaxsga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin - uning shaxsiy fazilatlarini bostirish (inhibe qilish), noto'g'ri ideallarni o'rnatish. Jamoa sardori Kichik guruhlarni tashkil etishning o'ziga xos xususiyati bu rahbarni tanlashdir. Bu uyushma a'zosi bo'lib, uning faoliyatiga kuchli ta'sir ko'rsatadi. U o'zining shaxsiyati tufayli boshqa a'zolar orasida hurmatga sazovor va guruhni boshqarishda muhim rol o'ynaydi. Rahbarning faoliyati ichki va tashqi aloqalarni qamrab oladi. U jamoa a'zolarini birgalikdagi faoliyatga jalb qilishni ta'minlaydi, qarorlar qabul qilinishi ustidan nazoratni amalga oshiradi. Rahbarning uyushma faoliyatiga aralashish darajasi va har birining ishtirok etish darajasiga qarab kichik guruhlar tasnifi mavjud.jamiyatni boshqarish jarayonining a'zosi. Eng muvaffaqiyatli tashkilotlar (ham aloqa, ham rasmiy) ikkita ekstremal muvozanatni saqlaydi. Boshqaruv uslublari Birlashma a'zolarining uni boshqarish jarayonida ishtirok etishiga asoslangan kichik guruhlarning shartli tasnifi quyidagi jadvalda keltirilgan uchta pozitsiyani o'z ichiga oladi. Ism Munosabatlar tabiati Boshqarish jarayoni Avtoritar Yuqordan pastga Qarorlar rahbar tomonidan qabul qilinadi, nazorat kuchaytiriladi. Demokratik Gorizonallik, tenglik Har kim o z fikrini bildirishiʻ mumkin bo lgan guruh ʻ muhokamasi. Liberal Pastdan yuqoriga Tashabbus hukmronlar qo lida. ʻ 15 X va Y nazariyasi ham bor. Birinchi holda, inson dastlab ishdan qochadi va boshqarilishni afzal ko'radi. Y nazariyasi shuni ko'rsatadiki, shaxs o'zini o'zi boshqarishning yuqori darajasiga ega va mas'uliyatga intiladi. Shunga ko'ra, bu erda boshqaruvning ikki xil usuli qo'llaniladi. Kollektiv bosim Birlashmada qabul qilingan me'yorlar uning alohida a'zosining turmush tarziga ta'sir qiladi. Har bir inson bir guruh bolalar bilan o'tkazilgan tajribani biladi, unda oldindan tuzilgan ishtirokchilar berilgan savolga noto'g'ri javob berishgan va oxirgi mavzu tengdoshlarining so'zlarini takrorlagan. Bundayhodisa konformizm deb ataladi. Kichik guruh a'zolarining ko'pchiligining fikri shaxsga psixologik bosim o'tkazadi. Bu hodisaning qarama-qarshi tomoni mustaqillik, ya'ni inson munosabatlarining atrof-muhit fikridan mustaqilligi bo'lishi mumkin. Shu bilan birga, kichik guruhlarni uning shaxs uchun qanday rol o'ynashiga qarab tasniflash muhimdir. Uyushma ma'lumotnomasi qanchalik baland bo'lsa, konformizm shunchalik kuchli bo'ladi. Kichik ijtimoiy guruhning shakllanishi Har bir jamoa rivojlanishning bir necha bosqichlaridan o'tadi. Psixologlar G. Stenford va A. Roark ijtimoiy guruh shakllanishining 7 bosqichini o'z ichiga olgan nazariyani ishlab chiqdilar. Tadqiqot biznes va hissiy faollik o‘rtasida qarama- qarshiliklar mavjud bo‘lgan jamoa rivojlanishining ikki omilli modeliga asoslanadi. 1. Kirish, shaxslararo muloqotga birinchi urinishlar. 2. Guruh normalarini yarating. 3. Mojaro bosqichi. 4. Muvozanat holati, birlik tuyg'usining paydo bo'lishi. 5. Birdamlikning shakllanishi - ishbilarmonlik faolligi ortadi, umumiy maqsadlar belgilandi. 6. Ishchilarning emas, balki uyushmaning alohida a'zolarining shaxslararo munosabatlarining hukmronligi. 7. Aktualizatsiya, biznes va hissiy faoliyat muvozanati. Kichik guruhdagi ijtimoiy rollar Assotsiatsiya a'zolariga muammolarni hal qilish yoki boshqa a'zolar bilan muloqot qilish bilan bog'liq muayyan xatti-harakatlar tayinlanishi mumkin. Rollar 16 ham biznes, ham hissiy faoliyatda namoyon bo'ladi.guruhlar. Masalan, masalani yechish jarayonida “tashabbuschi” yangi g’oyalarni taklif qiladi, “tanqidchi” esa butun guruh ishiga baho beradi va uning zaif tomonlarini topadi. Rollar jamoaning shaxslararo munosabatlari sohasida ham namoyon bo'ladi. Shunday qilib, ilhom beruvchi boshqa a'zolarning g'oyalarini faol qo'llab-quvvatlaydi va vositachi o'z fikridan voz kechadi va ziddiyatli vaziyatlarni hal qiladi. 17 II BOB. KICHIK GURUHLARDA ISHLASH METODIKASINI AMALIY QO'LLASH 2.1. Kichik guruhlarda ishlashni tashkil etishning metodikasi Ta’lim oluvchilarni faollashtirish maqsadida ularni kichik guruhlarga ajratgan holda o‘quv materialini o‘rganish yoki berilgan topshiriqni bajarishga qaratilgan darsdagi ijodiy ish. Ushbu metod qo‘llanilganda ta’lim oluvchi kichik guruhlarda ishlab, darsda faol ishtirok etish huquqiga, boshlovchi rolida bo‘lishga, bir-biridan o‘rganishga va turli nuqtai-nazarlarni qadrlash imkoniga ega bo‘ladi. “Kichik guruhlarda ishlash” metodi qo‘llanilganda ta’lim beruvchi boshqa interfaol metodlarga qaraganda vaqtni tejash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Chunki ta’lim beruvchi bir vaqtning o‘zida barcha ta’lim oluvchilarni mavzuga jalb eta oladi va baholay oladi. Quyida “Kichik guruhlarda ishlash” metodining tuzilmasi keltirilgan. Kichik guruhlarda ishlash metodining tuzilmasi Kichik guruhlarda ishlash metodining bosqichlari quyidagilardan iborat: 18Kichik guru hlar shakllantiriladiMavzu yoritiladi 1-guruhga topshiriq 2- -guruhga topshiriq 3- -guruhga topshiriq 4-guruhga topshiriq Кўрсатма бериш ва йўналтириш Mu hokama va tahlil qilish1- -guruhga topshiriq 2- -guruhga topshiriq 3--guruhga topshiriq 4- -guruhga topshiriq Ba holash 1. Faoliyat yo‘nalishi aniqlanadi. Mavzu bo‘yicha bir-biriga bog‘liq bo‘lgan masalalar belgilanadi. 2. Kichik guruhlar belgilanadi. Ta’lim oluvchilar guruhlarga 3-6 kishidan bo‘linishlari mumkin. 3. Kichik guruhlar topshiriqni bajarishga kirishadilar. 4. Ta’lim beruvchi tomonidan aniq ko‘rsatmalar beriladi va yo‘naltirib turiladi. 5. Kichik guruhlar taqdimot qiladilar. 6. Bajarilgan topshiriqlar muhokama va tahlil qilinadi. 7. Kichik guruhlar baholanadi. “Kichik guruhlarda ishlash” metodining afzalligi:  o‘qitish mazmunining yaxshi o‘zlashtirishga olib keladi;  muloqotga kirishish ko‘nikmasining takomillashishiga olib keladi;  vaqtni tejash imkoniyati mavjud;  barcha ta’lim oluvchilar jalb etiladi;  o‘z-o‘zini va guruhlararo baholash imkoniyati mavjud bo‘ladi. “Kichik guruhlarda ishlash” metodining kamchiliklari:  ba’zi kichik guruhlarda kuchsiz ta’lim oluvchilar bo‘lganligi sababli kuchli ta’lim oluvchilarning ham past baho olish ehtimoli bor;  barcha ta’lim oluvchilarni nazorat qilish imkoniyati past bo‘ladi;  guruhlararo o‘zaro salbiy raqobatlar paydo bo‘lib qolishi mumkin;  guruh ichida o‘zaro nizo paydo bo‘lishi mumkin. “Davra suhbati” metodi Aylana stol atrofida berilgan muammo yoki savollar yuzasidan ta’lim oluvchilar tomonidan o‘z fikr-mulohazalarini bildirish orqali olib boriladigan o‘qitish metodidir. 19 “Davra suhbati” metodi qo‘llanilganda stol-stullarni doira shaklida joylashtirish kerak. Bu har bir ta’lim oluvchining bir-biri bilan “ko‘z aloqasi”ni o‘rnatib turishiga yordam beradi. Davra suhbatining og‘zaki va yozma shakllari mavjuddir. Og‘zaki davra suhbatida ta’lim beruvchi mavzuni boshlab beradi va ta’lim oluvchilardan ushbu savol bo‘yicha o‘z fikr-mulohazalarini bildirishlarini so‘raydi va aylana bo‘ylab har bir ta’lim oluvchi o‘z fikr-mulohazalarini og‘zaki bayon etadilar. So‘zlayotgan ta’lim oluvchini barcha diqqat bilan tinglaydi, agar muhokama qilish lozim bo‘lsa, barcha fikr-mulohazalar tinglanib bo‘lingandan so‘ng muhokama qilinadi. Bu esa ta’lim oluvchilarning mustaqil fikrlashiga va nutq madaniyatining rivojlanishiga yordam beradi. Quyida “Davra suhbati” metodining tuzilmasi keltirilgan Davra stolining tuzilmasi Yozma davra suhbatida ham stol-stullar aylana shaklida joylashtirilib, har bir ta’lim oluvchiga konvert qog‘ozi beriladi. Har bir ta’lim oluvchi konvert ustiga ma’lum bir mavzu bo‘yicha o‘z savolini beradi va “Javob varaqasi”ning biriga o‘z javobini yozib, konvert ichiga solib qo‘yadi. Shundan so‘ng konvertni soat yo‘nalishi bo‘yicha yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. Konvertni olgan ta’lim oluvchi o‘z javobini “Javoblar varaqasi”ning biriga yozib, konvert ichiga solib qo‘yadi va yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. Barcha konvertlar aylana bo‘ylab harakatlanadi. Yakuniy qismda barcha konvertlar yig‘ib olinib, tahlil qilinadi. “Davra suhbati” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat: 1. Mashg‘ulot mavzusi e’lon qilinadi. 20 1 2 Белгилар: 1-таълим олувчилар 2-айлана стол 2. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarni mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi bilan tanishtiradi. 3. Har bir ta’lim oluvchiga bittadan konvert va javoblar yozish uchun guruhda necha ta’lim oluvchi bo‘lsa, shunchadan “Javoblar varaqalari”ni tarqatilib, har bir javobni yozish uchun ajratilgan vaqt belgilab qo‘yiladi. Ta’lim oluvchi konvertga va “Javoblar varaqalari”ga o‘z ismi-sharifini yozadi. 4. Ta’lim oluvchi konvert ustiga mavzu bo‘yicha o‘z savolini yozadi va “Javoblar varaqasi”ga o‘z javobini yozib, konvert ichiga solib qo‘yadi. 5. Konvertga savol yozgan ta’lim oluvchi konvertni soat yo‘nalishi bo‘yicha yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. 6. Konvertni olgan ta’lim oluvchi konvert ustidagi savolga “Javoblar varaqalari”dan biriga javob yozadi va konvert ichiga solib qo‘yadi hamda yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. 7. Konvert davra stoli bo‘ylab aylanib, yana savol yozgan ta’lim oluvchining o‘ziga qaytib keladi. Savol yozgan ta’lim oluvchi konvertdagi “Javoblar varaqalari”ni baholaydi. 8. Barcha konvertlar yig‘ib olinadi va tahlil qilinadi. Ushbu metod orqali ta’lim oluvchilar berilgan mavzu bo‘yicha o‘zlarining bilimlarini qisqa va aniq ifoda eta oladilar. Bundan tashqari ushbu metod orqali ta’lim oluvchilarni muayyan mavzu bo‘yicha baholash imkoniyati yaratiladi. Bunda ta’lim oluvchilar o‘zlari bergan savollariga guruhdagi boshqa ta’lim oluvchilar bergan javoblarini baholashlari va ta’lim beruvchi ham ta’lim oluvchilarni ob’ektiv baholashi mumkin. “Bahs-munozara” metodi. Biror mavzu bo‘yicha ta’lim oluvchilar bilan o‘zaro bahs, fikr almashinuv tarzida o‘tkaziladigan o‘qitish metodidir. Har qanday mavzu va muammolar mavjud bilimlar va tajribalar asosida muhokama qilinishi nazarda tutilgan holda ushbu metod qo‘llaniladi. Bahs- munozarani boshqarib borish vazifasini ta’lim oluvchilarning biriga topshirishi yoki ta’lim beruvchining o‘zi olib borishi mumkin. Bahs-munozarani erkin holatda olib borish va har bir ta’lim oluvchini munozaraga jalb etishga harakat qilish lozim. Ushbu metod olib borilayotganda ta’lim oluvchilar orasida paydo bo‘ladigan nizolarni darhol bartaraf etishga harakat qilish kerak. “Bahs-munozara” metodini o‘tkazishda quyidagi qoidalarga amal qilish kerak:  barcha ta’lim oluvchilar ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish;  “o‘ng qo‘l” qoidasi (qo‘lini ko‘tarib, ruxsat olgandan so‘ng so‘zlash)ga rioya qilish; 21  fikr-g‘oyalarni tinglash madaniyati;  bildirilgan fikr-g‘oyalarning takrorlanmasligi;  bir-birlariga o‘zaro hurmat. Quyida “Bahs-munozara” metodini o‘tkazish tuzilmasi berilgan. “Bahs-munozara ” metodining tuzilmasi “ Bahs-munozara” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat: 1. Ta’lim beruvchi munozara mavzusini tanlaydi va shunga doir savollar ishlab chiqadi. 2. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarga muammo bo‘yicha savol beradi va ularni munozaraga taklif etadi. 3. Ta’lim beruvchi berilgan savolga bildirilgan javoblarni, ya’ni turli g‘oya va fikrlarni yozib boradi yoki bu vazifani bajarish uchun ta’lim oluvchilardan birini kotib etib tayinlaydi. Bu bosqichda ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarga o‘z fikrlarini erkin bildirishlariga sharoit yaratib beradi. 4. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilar bilan birgalikda bildirilgan fikr va g‘oyalarni guruhlarga ajratadi, umumlashtiradi va tahlil qiladi. 5. Tahlil natijasida qo‘yilgan muammoning eng maqbul еchimi tanlanadi. “Muammoli vaziyat” metodi. Ta’lim oluvchilarda muammoli vaziyatlarning sabab va oqibatlarini tahlil qilish hamda ularning еchimini topish bo‘yicha ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan metoddir. “Muammoli vaziyat” metodi uchun tanlangan muammoning murakkabligi ta’lim oluvchilarning bilim darajalariga mos kelishi kerak. Ular qo‘yilgan muammoning еchimini topishga qodir bo‘lishlari kerak, aks holda еchimni topa 22Muammoli savol tashlanadi Turli fikrlar tinglanadi Fikr- g‘oyalar to‘planadi Ta hlil qilinadi Ani q va maqbul yechimni topish olmagach, ta’lim oluvchilarning qiziqishlari so‘nishiga, o‘zlariga bo‘lgan ishonchlarining yo‘qolishiga olib keladi. «Muammoli vaziyat» metodi qo‘llanilganda ta’lim oluvchilar mustaqil fikr yuritishni, muammoning sabab va oqibatlarini tahlil qilishni, uning еchimini topishni o‘rganadilar. Quyida “Muammoli vaziyat” metodining tuzilmasi keltirilgan. “Muammoli vaziyat” metodining tuzilmasi “Muammoli vaziyat” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat: 1. Ta’lim beruvchi mavzu bo‘yicha muammoli vaziyatni tanlaydi, maqsad va vazifalarni aniqlaydi. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarga muammoni bayon qiladi. 2. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarni topshiriqning maqsad, vazifalari va shartlari bilan tanishtiradi. 3. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarni kichik guruhlarga ajratadi. 4. Kichik guruhlar berilgan muammoli vaziyatni o‘rganadilar. Muammoning kelib chiqish sabablarini aniqlaydilar va har bir guruh taqdimot qiladi. Barcha taqdimotdan so‘ng bir xil fikrlar jamlanadi. 23Guruhlarning m uammo li vaziyat ni ng yechimini ishlab chiqish iMuammoli vaziyat tavsifini keltirish Guruhlarga bo‘lish Guru hlar ning muammoli vaziyatning kelib chiqish sabablarini aniqlash i Guruhlarning muammoli vaziyatni ng oqibatlari to‘g‘risida fikr yuritishi To‘g‘ri yechimlar ni tanlash 5. Bu bosqichda berilgan vaqt mobaynida muammoning oqibatlari to‘g‘risida fikr-mulohazalarini taqdimot qiladilar. Taqdimotdan so‘ng bir xil fikrlar jamlanadi. 6. Muammoni еchishning turli imkoniyatlarini muhokama qiladilar, ularni tahlil qiladilar. Muammoli vaziyatni еchish yo‘llarini ishlab chiqadilar. 7. Kichik guruhlar muammoli vaziyatning еchimi bo‘yicha taqdimot qiladilar va o‘z variantlarini taklif etadilar. 8. Barcha taqdimotdan so‘ng bir xil еchimlar jamlanadi. Guruh ta’lim beruvchi bilan birgalikda muammoli vaziyatni еchish yo‘llarining eng maqbul variantlarini tanlab oladi. “Konseptual jadval” metodi Konseptual jadval metodi - turli g‘oyalarni, qarashlarni o‘zaro taqqoslash va ularni turli toifalar bo‘yicha taqqoslagan holda baho berishga qaratilgan organayzer hisoblanadi. Metod o‘quvchilarni o‘rganilayotgan mavzu (masala yoki muammo)ni ikki yoki undan ortiq jihatlari bo‘yicha taqqoslashga o‘rgatadi. Undan foydalanishda o‘quvchilarning mavzu yuzasidan mantiqiy fikrlash, ma’lumotlarni tizimli bayon qilish qobiliyatlari rivojlantiriladi. Mashg‘ulotlar chog‘ida metoddan foydalanish quyidagi tartibda kechadi: Tinglovchilar e’tiboriga quyidagi namunani tavsiya etish mumkin: O‘rganilayotgan mavzu mohiyatini yorituvchi jihatlar Muhim belgilar, tavsiflar 1-belgi (tavsif) 2-belgi (tavsif) 3- belgi (tavsif) 1-jihat 24O‘qituvchi yechimi topilishi lozim bo‘lgan mavzu (masala)ni aniqlaydi O‘quvchilar mavzu va metoddan foydalanish qoidasi bilan tanishtiriladi O‘quvchi (ta’lim oluvchi)lar kichik guruhlarga biriktiriladi Guruhlar o‘zlariga berilgan topshiriqni bajaradi Guruhlar yechimni sinf (guruh) jamoasi hukmiga havola etadi Guruhlarning yechimlari sinf (guruh) jamoasida muhokama qilinadi 2-jihat ... “T – sxema” metodi Pedagog: - yangi mavzuni bayon qiladi va o‘quvchilarga ikki qarama-qarshi jihat haqida boshlang‘ich ma’lumotlarni beradi; - topshiriqni yakka tartibda bajarishlarini so‘raydi va 10 daqiqa vaqt ajratadi; - vaqt tugagach o‘quvchilardan izohlarsiz o‘z fikr – mulohazalarini o‘qib eshittirishlarini aytadi; - barcha xulosalar tinglangach, umumlashtiriladi va yakuniy xulosa shakllantiriladi. Tinglovchi: - mavzuni diqqat bilan tinglaydi; - o‘zi uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni daftariga qayd qilib boradi; - berilgan sxema asosida tushunchaga nisbatan o‘zining mustaqil fikrini bildiradi; - yakuniy xulosasi bilan o‘tirganlarni tanishtiradi; - reglamentga rioya qiladi. Kutiladigan natija: u quvchilar mavzu yuzasidan zaruriy bilimlarni o‘zlashtiradi, kursning mohiyati haqida tasavvurga ega bo‘ladi. “T” sxema asosida mustaqil faoliyatni tashkil etish. + (ha, ijobiy) - (yo‘q, salbiy) 25 2.2. Kichik guruhlarda ishlashga oid amaliy mashg'ulotlar “Tushunchalar tahlili” metodi Metodning mohiyati. Ushbu uslub o‘quv predmeti mavzularini yodga olish, biron - bir mavzu bo‘yicha pedagog, tomonidan berilgan tushunchalarga mustaqil ravishda o‘z izohlarini berish, shu orqali o‘z bilimlarini tekshirib baholashga imkoniyat yaratishga yo‘naltirilgan. Metodning maqsadi. Mashg‘ulotda o‘tilgan mavzuni egallaganlik va mavzu bo‘yicha tayanch tushunchalarni o‘zlashtirib olinganlik darajalarini aniqlash, o‘z bilimlarini mustaqil ravishda erkin bayon eta olish, o‘zlarining bilim darajalarini baholay olish, yakka va guruhlarda ishlay olish, safdoshlarining fikriga hurmat bilan karash, shuningdek o‘z bilimlarini bir tizimga keltira olishga o‘rgatish. Metodning qo‘llanishi: o‘quv mashg‘ulotlarining barcha turlarida (dars boshlanishi yoki dars oxirida, yoki o‘quv predmetining biron bir bo‘limi tugallanganda) o‘tilgan mavzuni o‘zlashtirilganlik darajasini baholash, takrorlash, mustahkamlash yoki oraliq va yakuniy nazorat o‘tkazish uchun, shuningdek, yangi mavzuni boshlashdan oldin ta’lim oluvchilarning-bilimlarini tekshirib olish uchun mo‘ljallangan. Ushbu uslubni mashg‘ulot jarayonida yoki mashg‘ulotning bir qismida yakka, kichik guruh hamda jamoya shaklida tashkil etish mumkin. Ushbu uslubdan uyga vazifa berishda ham foydalansa bo‘ladi. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi: • tinglovchilarni guruhlarga (sharoitga karab) ajratadi; • tinglovchilar mashg‘ulotni o‘tkazishga qo‘yilgan talab qoidalar bilan tanishtiriladi; • tarqatma materiallar guruh a’zolariga tarqatiladi. • tinglovchilar yakka tartibda o‘tilgan mavzu yoki yangi mavzu bo‘yicha tarqatma materialda berilgan tushunchalar bilan tanishadilar; • tinglovchilar tarqatma materialda mavzu bo‘yicha berilgan tushunchalar yoniga egallagan (yoki o‘zlarining) bilimlari asosida (berilgan tushunchalarni qanday tushungan bo‘lsalar shunday) izoh yozadilar (yakka tartibda); • pedagog tarqatma materialda mavzu bo‘yicha berilgan tushunchalarni o‘qiydi va jamoa bilan birgalikda har bir tushunchaga to‘g‘ri izoxni belgilaydi yoki ekranda har bir tushunchaning izohi berilgan slayd orqali (imkoni bo‘lsa) tanishtiriladi; • har bir tinglovchi to‘g‘ri javob bilan belgilangan javoblarning farqlarini aniqlaydilar, kerakli tushunchaga ega bo‘ladilar, o‘z-o‘zlarini tekshiradilar, baholaydilar, shuningdek bilimlarini yana bir bor mustahkamlaydilar. 26 “Tushunchalar tahlili” metodidan bir darsning o‘zida dars boshlanishida o‘tgan mavzuni takrorlash, mustahkamlash yoki yangi mavzu bo‘yicha o‘quvchilarning dastlabki bilimlari, qanday tushunchalarni egallaganliklari va shu darsning oxirida bugungi mavzudan nimalarni bilib olganliklarini aniqlash uchun ham foydalanish mumkin . Tushunchalar mazmuni boshqaruv o‘zlashtirish menejment omil tamoil muloqat “SWOT-tahlil” metodi Metodning maqsadi: mavjud nazariy bilimlar va amaliy tajribalarni tahlil qilish, taqqoslash orqali muammoni hal etish yo‘llarini topish, bilimlarni mustahkamlash, takrorlash, baholash, mustaqil, tanqidiy fikrlashni, nostandart tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu metod 1963 yilda Garvard universitetining professori Andryus tomonidan biznes siyosati muammolariga bag‘ishlangan xalqaro konferensiyada birinchi marta taklif etilgan. Dastlab bu metod mavjud vaziyat haqidagi bilimlarni tizimlashtirish maqsadida qo‘llangan. U o‘rganilayotgan ob’ekt, vaziyat yoki jarayonning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, shuningdek, ob’ektni o‘rab turgan tashqi muhit bilan bog‘liq xavf xatarlarni aniqlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Bu metodni ta’lim jarayonida qo‘llash o‘quvchilarda tahlil qilish va 27кучли томонлари S – (strength) заиф, кучсиз томонлари W – (weakness) имкониятлариO – (opportunit y ) тўсиқлар T – (t h reat) xulosa chiqarish ko‘nikma va malakalarini shakllantirish va kengaytirishga xizmat qiladi. Metodni qo‘llashga qo‘yiladigan talablar - S WOT –universal tahlil metodini umumta’lim maktablarida qo‘llash uchun pedagoglar ham, o‘quvchilar ham ma’lum bir tayyorgarlikdan o‘tgan bo‘lishi, ya’ni bu metodning maqsadi, qo‘llanilish holatlari haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lishi lozim. Bunda o‘rganilayotgan ob’ekt yoki masalaga taalluqli bo‘lgan ichki va tashqi faktorlarni ajratish, ijobiy va salbiy omillarni ajrata olish malakalari shakllangan bo‘lishi talab etiladi. Shuningdek, tahlilini o‘tkazish jarayonida ijtimoiy, siyosiy, madaniy muhitdagi o‘zgarishlarni hisobga olish talab etiladi. “Xulosalash” (Rezyume, Veer) metodi Metodning maqsadi : Bu metod murakkab, ko‘p tarmoqli, mumkin qadar, muammoli xarakteridagi mavzularni o‘rganishga qaratilgan. Metodning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli tarmoqlari bo‘yicha bir xil axborot beriladi va ayni paytda, ularning har biri alohida aspektlarda muhokama etiladi. Masalan, muammo ijobiy va salbiy tomonlari, afzallik, fazilat va kamchiliklari, foyda va zararlari bo‘yicha o‘rganiladi. Bu interfaol metod tanqidiy, tahliliy, aniq mantiqiy fikrlashni muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda tinglovchilarning mustaqil g‘oyalari, fikrlarini yozma va og‘zaki shaklda tizimli bayon etish, himoya qilishga imkoniyat yaratadi. “Xulosalash” metodidan ma’ruza mashg‘ulotlarida individual va juftliklardagi ish shaklida, amaliy va seminar mashg‘ulotlarida kichik guruhlardagi ish shaklida mavzu yuzasidan bilimlarni mustahkamlash, tahlil qilish va taqqoslash maqsadida foydalanish mumkin. Metodni amalga oshirish tartibi:  pedagog ishtirokchilarni 5-6 kishidan iborat kichik guruhlarga ajratadi;  dars maqsadi, shartlari va tartibi bilan ishtirokchilarni tanishtirgach, har bir guruhga umumiy muammoni tahlil qilinishi zarur bo‘lgan qismlari tushirilgan tarqatma materiallarni tarqatadi;  har bir guruh o‘ziga berilgan muammoni atroflicha tahlil qilib, o‘z mulohazalarini tavsiya etilayotgan sxema bo‘yicha tarqatmaga yozma bayon qiladi;  navbatdagi bosqichda barcha guruhlar o‘z taqdimotlarini o‘tkazadilar. Shundan so‘ng, pedagog tomonidan tahlillar umumlashtiriladi, zaruriy axborotlar bilan to‘ldiriladi va mavzu yakunlanadi. «FSMU» metodi Metodning maqsadi : Mazkur metod ishtirokchilardagi umumiy fikrlardan xususiy xulosalar chiqarish, taqqoslash, qiyoslash orqali axborotni o‘zlashtirish, xulosalash, shuningdek, mustaqil ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishga 28 xizmat qiladi. Mazkur metoddan ma’ruza mashg‘ulotlarida, mustahkamlashda, o‘tilgan mavzuni so‘rashda, uyga vazifa berishda hamda amaliy mashg‘ulot natijalarini tahlil etishda foydalanish tavsiya etiladi. Metodni amalga oshirish tartibi: qatnashchilarga mavzuga oid bo‘lgan yakuniy xulosa yoki g‘oya taklif etiladi; har bir ishtirokchiga FSMU metodining bosqichlari yozilgan qog‘ozlarni tarqatiladi: ishtirokchilarning munosabatlari individual yoki guruhiy tartibda taqdimot qilinadi. FSMU tahlili qatnashchilarda kasbiy-nazariy bilimlarni amaliy mashqlar va mavjud tajribalar asosida tezroq va muvaffaqiyatli o‘zlashtirilishiga asos bo‘ladi. VENN DIAGRAMMASI Venn diagrammasi- 2 va 3 jihatlarni hamda umumiy tomonlarini solishtirish yoki taqqoslash yoki qarama-qarshi qo‘yish uchun qo‘llaniladi. Tizimli fikrlash, solishtirish, taqqoslash, tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Tinglovchilar: 1) kichik gurhlarda Venn diagrammasini tuzadilar va kesishmaydigan joylarida rivojlangan davlatlar ta’lim tizimiga oid fikrlarini oydinlashtirib olib, to‘ldiradilar; 2) juftliklarga birlashadilar, o‘zlarining diagrammalarini taqqoslaydilar va to‘ldiradilar; 3) doiralarning kesishuvchi joyida ikki doira uchun umumiy bo‘lgan fikrlar ro‘yxatini tuzadi; 4) ish natijalarining taqdimoti. 29 Xulosa O'quvchilar kognitiv jarayonlarini rivojlantirishda kichik guruhlarda ishlashning afzalliklari ko'p qirrali va keng qamrovli bo'lib, ular ta'lim jarayonining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Quyidagi asosiy afzalliklarni qayd etish mumkin: Ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish: Kichik guruhlarda ishlash o'quvchilarga turli nuqtai nazarlarni tinglash va muhokama qilish imkoniyatini beradi. Bu, o'z navbatida, tanqidiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi, chunki o'quvchilar yangi g'oyalar bilan tanishib, ularni baholaydilar va muammolarni hal qilishda qo'llaydilar. Hamkorlik va kommunikatsiya ko'nikmalarini oshirish: Guruhda ishlash jarayonida o'quvchilar o'zaro muloqot qilish, fikr almashish va hamkorlikda ishlashni o'rganadilar. Bu esa ularning kommunikatsiya va ijtimoiy ko'nikmalarini sezilarli darajada rivojlantiradi. Ma'suliyat va yetakchilik ko'nikmalarini shakllantirish: Kichik guruhlarda har bir a'zo o'ziga yuklatilgan vazifalarni bajarish uchun mas'uliyatni his qiladi. Bu jarayonda yetakchilik qobiliyatlari ham rivojlanadi, chunki o'quvchilar guruhdagi faoliyatni muvofiqlashtirish va boshqarishda ishtirok etadilar. Kognitiv rivojlanishning jadallashishi: O'quvchilar guruhda ishlash orqali turli fikrlarni o'rganadilar, mantiqiy asoslash va dalillash qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Bu jarayon ularning xotira, e'tibor, fikrlash va o'rganish kabi kognitiv jarayonlarini jadallashtiradi. Motivatsiya va o'qishga qiziqishni oshirish: Guruhda ishlash o'quvchilar uchun qiziqarli va rag'batlantiruvchi bo'lib, o'zaro rag'batlantirish va qo'llab- quvvatlash tufayli o'qishga qiziqishlarini oshiradi. Bu, o'z navbatida, o'quv jarayoniga faol qatnashishga undaydi. Muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish ko'nikmalarini rivojlantirish: Kichik guruhlarda ishlash o'quvchilarga muammolarni birgalikda hal qilish va turli qarorlarni qabul qilishni o'rgatadi. Bu jarayonda o'quvchilar o'z bilim va tajribalarini baham ko'rib, eng yaxshi yechimlarni topishga intiladilar. Umuman olganda, kichik guruhlarda ishlash o'quvchilarning kognitiv jarayonlarini samarali rivojlantirishda kuchli vosita hisoblanadi. Bu usul nafaqat o'quvchilarni bilim va ko'nikmalar bilan boyitadi, balki ularning ijtimoiy va shaxsiy rivojlanishiga ham katta hissa qo'shadi. Shu sababli, ta'lim jarayonida kichik guruhlarda ishlashni keng qo'llash tavsiya etiladi. 30 GLOSSARIY Boshqarish usuli — boshqaruv sub’ektining (bizning holatimizda bu — maktabgacha ta’limboshqaruvi idoralari, muassasa rahbariyati va h.k.) muayyan maqsadlarga erishishni nazarda tutgan holda boshqaruv ob’ektiga (bizning holatimizda bu — maktabgacha ta’lim muassasasi, tarbiyalanuvchilar va h.k.) ta’sir etish usul hamda vositalarining majmui. Boshqarishning psixologik uslublari — bu shaxsning mustahkam psixologik xislatlari — diqqat, idrok, tafakkur, sezgi, ong orqali boshqarish uslublari majmui. O‘z-o‘zini tahlil (nazorat ) qilish - o‘z shaxsi, mavjud fazilatlari, xatti-harakati, xulq-atvorini tahlil qilish, mavjud sifatlarni boyitish yoki salbiy odatlarni bartaraf etishga qaratilgan faoliyat usuli. O‘rgatish - tarbiyalanuvchilar ijtimoiy xulq-atvor ko‘nikmalari, odatlarini shakllantirish maqsadida rejali va izchil tashkil qilinadigan turli harakatlar, amaliy ishlar. O‘qituvchi (pedagog) – pedagogik, psixologik va mutaxassislik yo‘nalishlari bo‘yicha maxsus ma’lumot, kasbiy tayyorgarlik va ma’naviy-axloqiy sifatlarga ega hamda ta’lim muassasalarida faoliyat ko‘rsatuvchi shaxs. O‘qish – ma’lum usullar yordamida tashkil etilgan bilimlarni o‘rganish jarayoni; bolalar tomonidan o‘quv faoliyati usullarini egallab olishga yo‘naltirilgan faoliyat. Bolalar jamoasi – ijtimoiy-foydali ahamiyat kasb etuvchi umumiy maqsad va birgalikdagi faoliyatga asosan jipslashgan bolalar birlashmasi, guruhi. Tamoyil — biror bir sohada, jumladan, ta’lim sohasida ilmiy-amaliy jihatdan asoslangan xulosalar, erishilgan natijalar. Ta’lim jarayoni – o‘qituvchi va bolalar o‘rtasida tashkil etiluvchi hamda ilmiy bilimlarni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan pedagogik jarayon. Ta’lim metodlari – ta’lim jarayonida qo‘llanilib, uning samarasini ta’minlovchi usullar majmui. 31 Ta’lim mazmuni – davlat ta’lim standartlari asosida belgilab berilgan hamda ma’lum sharoitda muayyan fanlar bo‘yicha o‘zlashtirilishi nazarda tutilgan ilmiy bilimlar mohiyati. Ta’lim maqsadi (o‘qish, bilim olish maqsadi) – ta’limning aniq yo‘nalishini belgilab beruvchi yetakchi g‘oya. Ta’lim natijasi (ta’lim mahsuli) – ta’lim yakunining mohiyatini qayd etuvchi tushuncha; o‘quv jarayonining oqibati; belgilangan maqsadni amalga oshirish darajasi. Ta’lim shakli – ta’lim jarayonining tashkiliy tuzilmasi. Topshiriq - bolalarda mehnat, ijtimoiy xulq va hayotiy tajriba ko‘nikmalarini shakllantirish maqsadida qo‘llaniladigan usul. Tushuntirish - o‘quv materiali mazmunini isbot, tahlil, umumlashma, taqqoslash asosida bayon qilish. 32 Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. 2. Karimov I.A. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasida so‘zlagan nutqi, 1997- yil 29-avgust // –T., 1997. 3. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni // Barkamol avlod – O‘zbekiston kelajagining poydevori. –T., 1997. 4. Sog‘lom avlod davlat dasturi to‘g‘risida»: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori, 2000-yil 15-fevral / Xalq so‘zi. 2000, 16-fevral. 5. А.Адлер. «Практика и теория индивидуальнA психологии». 6. G‘oziyevE.G‘. “Ontogenezpsixologiyasi”Toshkent. NIFMSH. 2020. 34-b. 7. Трунов Д.Г. //Виды и механизмы функциональнA алекситимии/ . Вестник Пермского университета. Философия. Психология. Социология. -2010. -No2. 8. https://studme.org/79760/psihologiya/ teorii_podrostkovogo_yunosheskogo_vozrasta#738 9. https://elib.buxdu.uz/index.php/pages/item/13798-o-smirlik-davrining- psixologik-xususiyatlari 10. Qurbonov Sh., Sayitxalilov E. Ta’lim sifatini boshqarish. –T.: Turon-Iqbol, 2006. 11. Djurayev R.X., Turg‘unov S.T. Ta’lim menejmenti. –T.: Voris-nashriyot¸ 2006. -259 b. 12. Djurayev R.X., Turg‘unov S.T. Umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarini boshqarishda menejmentning asosiy tushunchalari. –T.: Fan¸ 2006. 13. Samarov R. Ta’lim tizimida din psixologiyasi (tizimli-funksional yondashuv) // Zamonaviy ta’lim jurnali. 2013, 8-son. 14. “Ilk qadam” davlat dasturi. –T.., 2018 y. 15. O‘zbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat talablari. T., 2018 y. 16. Жигунов В.Г., Кишкел Е.Н. Основы управленческA деятельности: Учебник. - М., 1994. 33

O’quvchilar kognitiv jarayonlarini rivojlantirishda kichik guruhlarda ishlash afzalliklari

Купить