O‘quvchilar nutqida uchraydigan dialektal xatolarni bartaraf etish usullari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	972.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘quvchilar nutqida uchraydigan dialektal xatolarni bartaraf etish usullari

Купить

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASIO`ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGIOLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI ALISHER NAVOIY NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETISAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
FILOLOGIYA FAKULTETIFILOLOGIYA FAKULTETI
ZarinaZarina
Yazdonovaning Yazdonovaning

““
O’quvchilar nutqida O’quvchilar nutqida
uchraydigan dialektal uchraydigan dialektal
xatolarni bartaraf etish xatolarni bartaraf etish
usullari”usullari”
mavzusida mavzusida
MAVZUSIDA TAQDIMOTI

Vatanimiz kelajagi , xalqimizning
ertangi kuni , mamlakatimizning
Jahon ham jamiyatidagi obro` - e`tibori
avvalam bor farzandlarimizning unib
–o`sib ulg`ayib qanday inson bo`lib
hayotga kirib borishiga bog`liqdir . Biz
bunday o`tkir haqiqatni hech qachon
Unitmasligimiz lozim .
I . A . KARIMOV

Mustaqil O`zbekistan siyosatining ustuvor vazifalaridan biri Mustaqil O`zbekistan siyosatining ustuvor vazifalaridan biri
mamlakat kelajagi bo`lgan yoshlarni har tomonlama yetuk, bilimdon, mamlakat kelajagi bo`lgan yoshlarni har tomonlama yetuk, bilimdon,
jismonan baquvvat, ma’naviy jihatdan barkamol qilib tarbiyalashga jismonan baquvvat, ma’naviy jihatdan barkamol qilib tarbiyalashga
qaratilgan. Ta’lim tizimida olib borilayotgan va hozir izchil davom qaratilgan. Ta’lim tizimida olib borilayotgan va hozir izchil davom
ettiralayotgan islohotlar zamirida bu buyuk maqsad mujassamdir.ettiralayotgan islohotlar zamirida bu buyuk maqsad mujassamdir.
Ma’lumki, tez o`zgarayotgan axborotlashgan jamiyatda ta’lim Ma’lumki, tez o`zgarayotgan axborotlashgan jamiyatda ta’lim
muassasalarida reproduktiv ta’limdan shaxsni har tomonlama muassasalarida reproduktiv ta’limdan shaxsni har tomonlama
rivojlantiradigan ta’limga e’tiborni kuchaytirish talab qilinmokda.rivojlantiradigan ta’limga e’tiborni kuchaytirish talab qilinmokda.
Zamonaviy ta’lim muassasasidagi o`quv jarayonining asosiy vazifasiZamonaviy ta’lim muassasasidagi o`quv jarayonining asosiy vazifasi
bu o`qitish sifatini yangi pog`onaga ko`tarishdir.bu o`qitish sifatini yangi pog`onaga ko`tarishdir.
Shunga ko`ra, o`quvchiga munosabat, ularga yondashish tamoyillari Shunga ko`ra, o`quvchiga munosabat, ularga yondashish tamoyillari
o`zgardi. Zamonaviy dars jarayonida har bir o`quvchiga uning o`ziga o`zgardi. Zamonaviy dars jarayonida har bir o`quvchiga uning o`ziga
xos xususiyatlari va shaxsiy tajribasini hisobga olgan holda o`quv xos xususiyatlari va shaxsiy tajribasini hisobga olgan holda o`quv
jarayonida ishtirok etishi uchun sharoit va imkoniyat yaratildi.jarayonida ishtirok etishi uchun sharoit va imkoniyat yaratildi.
MAVZUNING DOLZARBLIGI.

Bitiruv ishining asosiy Umumta`lim maktablarda ona tilini o`qitish jarayonida Bitiruv ishining asosiy Umumta`lim maktablarda ona tilini o`qitish jarayonida
dialektal xatoliklarni bartaraf etish amaliyotini amalda ko`rib chiqish, umum dialektal xatoliklarni bartaraf etish amaliyotini amalda ko`rib chiqish, umum
ta`lim maktablarida ona tili o`qitish uchun dastur va darsliklarni tahlil qilish;ta`lim maktablarida ona tili o`qitish uchun dastur va darsliklarni tahlil qilish;
-o`q`uvchilarga o`zbek tili o`qitishning pedagogik-psixologik tamoyillarini -o`q`uvchilarga o`zbek tili o`qitishning pedagogik-psixologik tamoyillarini
belgilash;belgilash;
adabiy til va shevalarning umumiy va farqli jihatlarini aniqlash; o`zbek tilidagi adabiy til va shevalarning umumiy va farqli jihatlarini aniqlash; o`zbek tilidagi
unlilar artikulyatsiyasini e`tiborga olgan holda o`zbek tili unli fonemalarini to`g`ri unlilar artikulyatsiyasini e`tiborga olgan holda o`zbek tili unli fonemalarini to`g`ri
talaffuz qilishga o`rgatish yo`llarini ishlab chiqish.talaffuz qilishga o`rgatish yo`llarini ishlab chiqish.
Bumaqsadniamalgaoshirmoquchunbitiruv- Bumaqsadniamalgaoshirmoquchunbitiruv-
malakaviyishio`zoldigaquyidagivazifalarniqo`yadi:malakaviyishio`zoldigaquyidagivazifalarniqo`yadi:
- umumta`lim maktablarida ona tilini o`qitish uchun chop etilayotgan darslik va - umumta`lim maktablarida ona tilini o`qitish uchun chop etilayotgan darslik va
dasturlarning hozirgi ahvolini tahlil qilish:dasturlarning hozirgi ahvolini tahlil qilish:
-o`q`uvchilarga o`zbek tili o`qitishning pedagogik-psixologik tamoyillarini -o`q`uvchilarga o`zbek tili o`qitishning pedagogik-psixologik tamoyillarini
belgilash;maqsadi tekslikdagi egri chiziqlarning oddiy va maxsus belgilash;maqsadi tekslikdagi egri chiziqlarning oddiy va maxsus
nuqtalarini o`rganish , maxsus nuqtalarni klassifikatsiyasi va ularni nuqtalarini o`rganish , maxsus nuqtalarni klassifikatsiyasi va ularni
toppish usullarini o`rganishdan iborat . Ishda bir qator egri chiziqlarning toppish usullarini o`rganishdan iborat . Ishda bir qator egri chiziqlarning
maxsus nuqtalari ularning xususiyatlari va grafiglarini chizish mas`alalari maxsus nuqtalari ularning xususiyatlari va grafiglarini chizish mas`alalari
MAPLE dasturi yordamida bajarilgan .MAPLE dasturi yordamida bajarilgan .

Biz maskur malakaviy bitiruv ishida Biz maskur malakaviy bitiruv ishida
chiziqlarning geometrik o`rni bo`lgan oddiy va maxsus nuqtalar chiziqlarning geometrik o`rni bo`lgan oddiy va maxsus nuqtalar
tushunchalarini va bundan tashqari ularning tenglamalarini o`rganamiz . tushunchalarini va bundan tashqari ularning tenglamalarini o`rganamiz . Malakaviy bitiruv ishining maqsad va vazifalari. :

Malakaviy bitiruv ishining metodologik asoslari va Malakaviy bitiruv ishining metodologik asoslari va
tadqiqot usullari. O`zbekiston respublikasining tadqiqot usullari. O`zbekiston respublikasining
“Davlattilihaqidagiqonunlari”, “Umumiy o`rta “Davlattilihaqidagiqonunlari”, “Umumiy o`rta
ta`lim konsepsiyasi”, “Ona tili ta`limi ta`lim konsepsiyasi”, “Ona tili ta`limi
kontsepsiyasi”, umumta`lim maktablari darsliklari kontsepsiyasi”, umumta`lim maktablari darsliklari
malakaviy bitiruv ishining metodologik asosini malakaviy bitiruv ishining metodologik asosini
tashkil etadi. Tadqiqotda suhbat, chog`ishtiruv, tashkil etadi. Tadqiqotda suhbat, chog`ishtiruv,
kuzatish, statik usullardan foydalaniladi.kuzatish, statik usullardan foydalaniladi.
Ishning ilmiy yangiligi.Tadqiqotda adabiy til va Ishning ilmiy yangiligi.Tadqiqotda adabiy til va
sheva materiallari o`zaro qiyosiy o`rganildi; ta`lim sheva materiallari o`zaro qiyosiy o`rganildi; ta`lim
o`zbek tilida olib boriladigan maktablar uchun chop o`zbek tilida olib boriladigan maktablar uchun chop
etilgan Ona tili darslik va dasturlari tahlil qilindi; etilgan Ona tili darslik va dasturlari tahlil qilindi;
adabiy til qonun- qoidalarining tasnifi berildi. adabiy til qonun- qoidalarining tasnifi berildi.
Tadqiqot xulosalaridan kelib chiqib ,umumta`lim Tadqiqot xulosalaridan kelib chiqib ,umumta`lim
maktablarida ona tilini o`qitishda dialektal maktablarida ona tilini o`qitishda dialektal
xatoliklarni bartaraf etish bo`yicha tavsiyalar ishlab xatoliklarni bartaraf etish bo`yicha tavsiyalar ishlab
chiqildi.o`rganishda qo`llash mumkin .chiqildi.o`rganishda qo`llash mumkin .

Bitiruv malakaviy ishida dialektal xatoliklarni bartaraf etish Bitiruv malakaviy ishida dialektal xatoliklarni bartaraf etish
bo`yicha tavsiyalar ishlab chiqildi; jumladan, adabiy til va bo`yicha tavsiyalar ishlab chiqildi; jumladan, adabiy til va
sheva leksikasi, fonetikasi hamda grammatikasining sheva leksikasi, fonetikasi hamda grammatikasining
o`xshash va noo`xshash tomonlarini, ona tilini o`qitilishda o`xshash va noo`xshash tomonlarini, ona tilini o`qitilishda
e`tibor beriladigan tomonlar hamda o`quvchilar nutqidagi e`tibor beriladigan tomonlar hamda o`quvchilar nutqidagi
dialektal xatoliklarni yo`qotish ko`nikmalarini dialektal xatoliklarni yo`qotish ko`nikmalarini
shakjllantirish bo`yicha tavsiyalar berildi.shakjllantirish bo`yicha tavsiyalar berildi.
Malakaviy bitiruv ishi materiallaridan adabiy til va Malakaviy bitiruv ishi materiallaridan adabiy til va
sheva materiallarining qiyosiy fonetikasi,leksikologiyasi sheva materiallarining qiyosiy fonetikasi,leksikologiyasi
hamda grammatikasi kursining qiyosiy dasturini ishlab hamda grammatikasi kursining qiyosiy dasturini ishlab
chiqish, shuningdek, oily o`quv yurtlaridagi o`zbek chiqish, shuningdek, oily o`quv yurtlaridagi o`zbek
filologiyasi yo`nanalishlari guruhlarida “Ona tili o`qitish filologiyasi yo`nanalishlari guruhlarida “Ona tili o`qitish
metodikasi’ fani hamda maxsus kurslarni o`qitilishda metodikasi’ fani hamda maxsus kurslarni o`qitilishda
foydalanish mumkin.foydalanish mumkin.
Umumta`lim maktablari Ona tili darsliklari yaratish Umumta`lim maktablari Ona tili darsliklari yaratish
uchun metodik tavsiyanomalar ishlab chiqishda ham uchun metodik tavsiyanomalar ishlab chiqishda ham
foydalansa bo`ladi.foydalansa bo`ladi. ISHNING NAZARIY VA
AMALIY AHAMIYATI .

TA DQI QOT MA NBA I.TA DQI QOT MA NBA I.

• O`zbekiston Respublikalari umuta`lim maktablarida O`zbekiston Respublikalari umuta`lim maktablarida
qo`llanilayotgan ona tili darsliklari, oliy maktablarda qo`llanilayotgan ona tili darsliklari, oliy maktablarda
oqitiladigan “Ona tili o`qitish metodikasi” bo`yicha tuzilgan oqitiladigan “Ona tili o`qitish metodikasi” bo`yicha tuzilgan
darslik, o`quv qo`llanma, uslubiy qo`llanma va tavsiyalarlar, darslik, o`quv qo`llanma, uslubiy qo`llanma va tavsiyalarlar,
ilmiy-uslubiy maqolalar materiallari tadqiqot manbaidir.ilmiy-uslubiy maqolalar materiallari tadqiqot manbaidir.
•
Ishning si nalishi v a xulosalari ning omml ashishi. Ishning si nalishi v a xulosalari ning omml ashishi.
Malakaviy bitiruv ishi materiallari bitiruvchi faoliyat Malakaviy bitiruv ishi materiallari bitiruvchi faoliyat
ko`rsatayotgan Urgut tumanidagi - son umumta`lim ko`rsatayotgan Urgut tumanidagi - son umumta`lim
maktabida sinovdan o`tkazildi.maktabida sinovdan o`tkazildi.
•
Mazkur ish Kirish,uch bob,Xulosa va Foydalanilgan Mazkur ish Kirish,uch bob,Xulosa va Foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxatidan iborat.adabiyotlar ro`yxatidan iborat.

O`zbek adabiy tilini puxta egallagan, madaniyatli O`zbek adabiy tilini puxta egallagan, madaniyatli
kishilarni tayyorlash kishilarni tayyorlash
--
umumiy ta’lim maktablarining umumiy ta’lim maktablarining
asosiy vazifalaridan biridir. Uni muvaffaqiyatli hal asosiy vazifalaridan biridir. Uni muvaffaqiyatli hal
etishda o`zbek tili o`qitishni hozirgi kun talablari etishda o`zbek tili o`qitishni hozirgi kun talablari
darajasiga ko`tarish muhim ahamiyatga egadir.darajasiga ko`tarish muhim ahamiyatga egadir.
Har bir ona tili o`qituvchisi o`quvchilarga Har bir ona tili o`qituvchisi o`quvchilarga
grammatika bo`yicha puxta bilim berishi bilan birga, grammatika bo`yicha puxta bilim berishi bilan birga,
ularda to`g`ri og`zaki va yozma nutq ularda to`g`ri og`zaki va yozma nutq
malakalarini.hosil qilishi, olingan bilim hamda malakalarini.hosil qilishi, olingan bilim hamda
ko`nikmalarni turmushga- tadbiq etishga o`rgatishi ko`nikmalarni turmushga- tadbiq etishga o`rgatishi
ham lozim. Bu o`qituvchidan faqat o`qitishning ham lozim. Bu o`qituvchidan faqat o`qitishning
mazmuninigina emas, uning mazmuninigina emas, uning
metodlarini,o`quvchilarning mustaqilligi va metodlarini,o`quvchilarning mustaqilligi va
tashabbuskorligini oshirishni talab qiladi.tashabbuskorligini oshirishni talab qiladi. ADABIY TIL VA SHEVALARNI
O`RGANISH DAVR TALABI

• «Umumiy ta’lim va hunar maktabini isloh qilishning «Umumiy ta’lim va hunar maktabini isloh qilishning
asosiy yo`nalishlarida» ta’kidlanganidek, ta’lim shakllari, asosiy yo`nalishlarida» ta’kidlanganidek, ta’lim shakllari,
metodlari va vositalarini takomillashtirmasdan turib, metodlari va vositalarini takomillashtirmasdan turib,
ko`zlangan maqsadni amalga oshirib bo`lmaydi. Faqat ko`zlangan maqsadni amalga oshirib bo`lmaydi. Faqat
ona tilini o`rgatish orqaligina yoshlarni puxta savodxon ona tilini o`rgatish orqaligina yoshlarni puxta savodxon
qilish, ularga fan asoslarini singdirish, ularning madaniy qilish, ularga fan asoslarini singdirish, ularning madaniy
jihatdan rivojlanishini ta’minlash mumkin. “ Ma`lumki, jihatdan rivojlanishini ta’minlash mumkin. “ Ma`lumki,
o`zlikni anglash, milliy ong va taffakurning ifodasi, o`zlikni anglash, milliy ong va taffakurning ifodasi,
avlodlar orasidagi ruhiy- ma`naviy bog`liqlik til orqali avlodlar orasidagi ruhiy- ma`naviy bog`liqlik til orqali
namoyon bo`ladi.Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, namoyon bo`ladi.Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga,
avvalo, ona allasi, onatilining betakror jozibasi bilan avvalo, ona allasi, onatilining betakror jozibasi bilan
singadi. Osingadi. O
na tili – millatning ruhidirna tili – millatning ruhidir
”1”1
, - deb , - deb
Prezidentimiz ona tilini ulug`lagan edi.Prezidentimiz ona tilini ulug`lagan edi.
Haqiqatan, har Haqiqatan, har
qanday taraqqiyotning asosi, butun bilimlarning qanday taraqqiyotning asosi, butun bilimlarning
xazinasixazinasi
ning kaliti ona tilining kaliti ona tili
dir. Har qanday tushunish dir. Har qanday tushunish
undan boshlanadi, u orqali o`tadi va unga qaytadi».undan boshlanadi, u orqali o`tadi va unga qaytadi».

HOZIRGI ZAMON O` ZBEK ADABIY TILI VA HOZIRGI ZAMON O` ZBEK ADABIY TILI VA
SHEVA X USUSI YATLARISHEVA X USUSI YATLARI
• Hozirgi zamon o`zbek adabiy tili ikki asosiy manbaga tayangan holda Hozirgi zamon o`zbek adabiy tili ikki asosiy manbaga tayangan holda
rivojlanmoqda: 1. Ichki manba (tayanch va yetakchi xalq shevalari asosida).rivojlanmoqda: 1. Ichki manba (tayanch va yetakchi xalq shevalari asosida).
• 2. Tashqi manba (boshqa tillarning ta’siri asosida).2. Tashqi manba (boshqa tillarning ta’siri asosida).
• Har bir adabiy tilning vujudga kelishi va rivojlanishida ichki manba Har bir adabiy tilning vujudga kelishi va rivojlanishida ichki manba
yetakchilik rolini o’ynaydi. Tashqi manba esa uning takomillashishi va yetakchilik rolini o’ynaydi. Tashqi manba esa uning takomillashishi va
boyishida bevosita yoki bilvosita ta’sir ko`rsatadi.boyishida bevosita yoki bilvosita ta’sir ko`rsatadi.
• Adabiy. til o`zining yozuvga asoslanishi va millat uchun umumiyligi hamda Adabiy. til o`zining yozuvga asoslanishi va millat uchun umumiyligi hamda
me’yoriylikligi bilan jonli so`zlashuv tilidan sheva va dialektlardan farq me’yoriylikligi bilan jonli so`zlashuv tilidan sheva va dialektlardan farq
qiladi. qiladi.
• O`zbek adabiy tili o`z ichiga, adabiy tilda tashqari, bir qancha shevalar va O`zbek adabiy tili o`z ichiga, adabiy tilda tashqari, bir qancha shevalar va
dialektlarni ham oladi. Toshkent va Farg`ona shevalari asosida shakllangan dialektlarni ham oladi. Toshkent va Farg`ona shevalari asosida shakllangan
o`zbek adabiy tili vujudga kelgan kundan buyon har tomonlama o`sdi. o`zbek adabiy tili vujudga kelgan kundan buyon har tomonlama o`sdi.
Uning fonetik sestemasiga ma’lum darajada o`zgarishlar kiritildi - unlilar Uning fonetik sestemasiga ma’lum darajada o`zgarishlar kiritildi - unlilar
tarkibi ixchamlandi, undoshlar tarkibiga ba’zi bir yangi fonemalar kelib tarkibi ixchamlandi, undoshlar tarkibiga ba’zi bir yangi fonemalar kelib
qo`shildi, yangi-tushunchalar paydo bo`lishi bilan tilning-lug`at tarkibi yangi qo`shildi, yangi-tushunchalar paydo bo`lishi bilan tilning-lug`at tarkibi yangi
so`z va iboralar hisobiga boyidi. Adabiy tildagi bu o`zgarishlarning barchasi, so`z va iboralar hisobiga boyidi. Adabiy tildagi bu o`zgarishlarning barchasi,
tabiiy ravishda, jamiyat kishilarining jamoa ravishda qilgan ijod va tabiiy ravishda, jamiyat kishilarining jamoa ravishda qilgan ijod va
mehnatlarining natijasidir.mehnatlarining natijasidir.

DIALEKTAL X ATOLAR TASN IFIDIALEKTAL X ATOLAR TASN IFI

•
O`quvchilar nutqidagi dialektal xatolar (og`zaki va yozma nutqda) juda O`quvchilar nutqidagi dialektal xatolar (og`zaki va yozma nutqda) juda
xilma-xil va barqaror bo`lib, ta’lim-tarbiya jarayonida ular bilan xilma-xil va barqaror bo`lib, ta’lim-tarbiya jarayonida ular bilan
• maxsus ishlash talab qilinadi.maxsus ishlash talab qilinadi.
•
O`quvchilar nutqidagi dialektal xatolar ko`plab imlo xatolarining kelib O`quvchilar nutqidagi dialektal xatolar ko`plab imlo xatolarining kelib
chiqishiga va adabiy til me’yorlarini erkin o`zlashtirishga xalaqit chiqishiga va adabiy til me’yorlarini erkin o`zlashtirishga xalaqit
bermoqda.bermoqda.
•
Dialektal sharoitda o`quvchilardagi imloviy xatolarni, dastlab ikki guruhga Dialektal sharoitda o`quvchilardagi imloviy xatolarni, dastlab ikki guruhga
bo`lish mumkin:bo`lish mumkin:
•
1.1.
N odial ek t al xat olarN odial ek t al xat olar
(ya’ni umum o`zbek dialektlari uchun bir xil (ya’ni umum o`zbek dialektlari uchun bir xil
bo`lgan xatolar).bo`lgan xatolar).
•
2.2.
Dialek t al xat olarDialek t al xat olar
(ayrim bir sheva uchun xos bo`lgan xatolar)1. (ayrim bir sheva uchun xos bo`lgan xatolar)1.
• Maktab o`quvchilarining kundalik turmushda o`zaro fikr olishuvida Maktab o`quvchilarining kundalik turmushda o`zaro fikr olishuvida
shevalardan biri xizmat qiladi.O`quvchi tili shevalardan biri xizmat qiladi.O`quvchi tili
--
shevasi bilan orfografiya shevasi bilan orfografiya
o`o`
rtasidagi murakkab tafovutlar turli xatolarning kelib chiqishiga sabab rtasidagi murakkab tafovutlar turli xatolarning kelib chiqishiga sabab
bo`lmobo`lmo
qq
daki, bu xatolar aslida lingvistik xato bo`lib, biz ularni dialektal daki, bu xatolar aslida lingvistik xato bo`lib, biz ularni dialektal
imloviy xa tolar deb atadik. Qolgan xatolarni esa undan farimloviy xa tolar deb atadik. Qolgan xatolarni esa undan far
qq
lash uchun lash uchun
nodialektal (umum dialektal) xatolar deb yuritdik.nodialektal (umum dialektal) xatolar deb yuritdik.

• Quyidagi sabablar tufayli sodir bo`lgan xatolar ni nodialektal imloviy xatolar deyish Quyidagi sabablar tufayli sodir bo`lgan xatolar ni nodialektal imloviy xatolar deyish
mumkin:mumkin:
• a)so`zlarning morfologik tarkibiga zid ravishda ajratib yoki qo`shib yozish tufayli a)so`zlarning morfologik tarkibiga zid ravishda ajratib yoki qo`shib yozish tufayli
kelib chiqkan xato
larkelib chiqkan xato lar
yer yongok; yer yongok;
(yer yongok), (yer yongok),
qizil ishton qizil ishton
(qizilishton) kabi; (qizilishton) kabi;
• b)so`zlarni bo`g`inga ajratishda uchraydigan xato
lar:b)so`zlarni bo`g`inga ajratishda uchraydigan xato lar:
kit-ob, ma-ktab, pa-xta kit-ob, ma-ktab, pa-xta
kabi; kabi;
• v)shakldosh so`zlarda atoqli va turdosh otlarni farqlamasdan, bosh va kichik v)shakldosh so`zlarda atoqli va turdosh otlarni farqlamasdan, bosh va kichik
harflarni qo`llash natijasida kelib chiqqan xatolar. Masalan,harflarni qo`llash natijasida kelib chiqqan xatolar. Masalan,
Tesha Tesha
- kishi oti, - kishi oti,
tesha tesha
- -
qurol, asbob;qurol, asbob;
Qilich Qilich
- kishi oti, - kishi oti,
qilich - qilich -
predmet;predmet;
Toshloq Toshloq
- joy nomi, - joy nomi,
toshloq toshloq
- toshi ko`p - toshi ko`p
yer kabi;yer kabi;
• g)adabiy tilda va shevalararo bir xil talaffuz qilinadigan, lekin so`zning morfologik g)adabiy tilda va shevalararo bir xil talaffuz qilinadigan, lekin so`zning morfologik
tarkibini hisobga olmay yozilgan so`z va qo`shimchalarda uchraydigan xatolar. Bu tip tarkibini hisobga olmay yozilgan so`z va qo`shimchalarda uchraydigan xatolar. Bu tip
xatolarga tovushlarning jarangsiz aytilishiga ko`ra yozilgan so`zlar kiradi. Masalan,xatolarga tovushlarning jarangsiz aytilishiga ko`ra yozilgan so`zlar kiradi. Masalan,

kitob, ozodkitob, ozod
so`zlari adabiy tilda va shevalarda so`zlari adabiy tilda va shevalarda
kitop, ozot kitop, ozot
tarzida talaffuz qilinadi; tarzida talaffuz qilinadi;
• d)d)
yakka holdayakka holda
talaffuz talaffuz
qilish qilish
bilan bog`liq bo`lgan xato
lar, ya’ni logopedik xatolar. bilan bog`liq bo`lgan xato lar, ya’ni logopedik xatolar.
Masalan, r tovushini ayta olmaslik tufayli:Masalan, r tovushini ayta olmaslik tufayli:
palavoz palavoz
(parovoz), (parovoz),
qolbobo qolbobo
( (
qq
or bobo) kabi.or bobo) kabi.
[1]
•
[1]
1Аҳмедов Н.Диалектал шароитда орфографияни ўргатиш.- 1Аҳмедов Н.Диалектал шароитда орфографияни ўргатиш.-
Тошкент:Ўқитувчи,1989, 10- bet.Тошкент:Ўқитувчи,1989, 10- bet.

Hududiy joylanishi va lingvistik xususiyatlariga ko`ra turlicha bo`lgan Hududiy joylanishi va lingvistik xususiyatlariga ko`ra turlicha bo`lgan
xalq shevalarining o`quvchilar nutqiga bo`lgan ta’siri son va sifat xalq shevalarining o`quvchilar nutqiga bo`lgan ta’siri son va sifat
jihatdan hamma joyda bir xil bo`lmasdan, balki shaharga nisbatan jihatdan hamma joyda bir xil bo`lmasdan, balki shaharga nisbatan
qishloqda ko`proq uchraydi. qishloqda ko`proq uchraydi.
Son va salmoSon va salmo
g`g`
i jihatdan dialektizmlar i jihatdan dialektizmlar
shaharlararo ham bir xil xarakterga ega emas.shaharlararo ham bir xil xarakterga ega emas.
O`quvchilar nutqidagi sheva xususiyatlari nutqning O`quvchilar nutqidagi sheva xususiyatlari nutqning
hh
ap ikki (og`zaki va ap ikki (og`zaki va
yozma) ko`rinishi uchun ham xos bo`lib, qo`llanish doirasining kengligi yozma) ko`rinishi uchun ham xos bo`lib, qo`llanish doirasining kengligi
bilan, ya’ni jonli so`zlashuv nutqida ko`pligi, yozma nutqda ozligi bi lan bilan, ya’ni jonli so`zlashuv nutqida ko`pligi, yozma nutqda ozligi bi lan
o`zaro farqlanadilar.o`zaro farqlanadilar.
So`ngi ikki yil ichida Samarqand shahri va Urgut tumanidagi o`nga So`ngi ikki yil ichida Samarqand shahri va Urgut tumanidagi o`nga
yaqin maktabda 4-9- sinf o`quvchilarining yuzdan ortiq daftarlariyaqin maktabda 4-9- sinf o`quvchilarining yuzdan ortiq daftarlari
nn
i i
tekshirish va maxsus turli tipdagi yozma ishlar o`tkazib, xatolar soni tekshirish va maxsus turli tipdagi yozma ishlar o`tkazib, xatolar soni
aniqlandi.aniqlandi.
DI A LEKTA L IMLOV I Y DI A LEKTA L IMLOV I Y
X ATOLA RN IN G MI QDORI Y X ATOLA RN IN G MI QDORI Y
X A RA KTERISTI KA SIX A RA KTERISTI KA SI

• O`quvchilarning darslarini kuzatish, ular bilan turli sharoitda (dars O`quvchilarning darslarini kuzatish, ular bilan turli sharoitda (dars
jarayonida, tanaffus vaqtlarida va uyda) o`zaro suhbatlar o`tkazish jarayonida, tanaffus vaqtlarida va uyda) o`zaro suhbatlar o`tkazish
tufayli shu narsa aniqlandiki, sheva xususiyatlari faqat hududiy tufayli shu narsa aniqlandiki, sheva xususiyatlari faqat hududiy
jihatdangina turlicha bo`lib qolmasdan, balki bir xil dialektal jihatdangina turlicha bo`lib qolmasdan, balki bir xil dialektal
sharoitdagi ayrim bir maktabning o`zida sinflararo ham turli sharoitdagi ayrim bir maktabning o`zida sinflararo ham turli
ko`rinishga egadir. Dialektizmlar yuqori sinflarga nisbatan quyi ko`rinishga egadir. Dialektizmlar yuqori sinflarga nisbatan quyi
sinflarda va ijodiy xarakterdagi (bayon, insho) yozma ishlarda, ayniqsa, sinflarda va ijodiy xarakterdagi (bayon, insho) yozma ishlarda, ayniqsa,
ko`p uchraydi. Diktant yozishda o`quvchi diktovka qilingan narsanigina ko`p uchraydi. Diktant yozishda o`quvchi diktovka qilingan narsanigina
eshitib yozadi. Bunda u o`zining so`zlarini va turli so`z birikmalarini eshitib yozadi. Bunda u o`zining so`zlarini va turli so`z birikmalarini
qo`shib yozishdan mahrumdir. Ijodiy xarakterdagi yozma ishlarda esa qo`shib yozishdan mahrumdir. Ijodiy xarakterdagi yozma ishlarda esa
o`quvchi o`z so`zlaridan xohlagancha ixtiyoriy ravishda foydalanadi. o`quvchi o`z so`zlaridan xohlagancha ixtiyoriy ravishda foydalanadi.
Ijodiy ishni bajarayotgan o`quvchi maktabda o`rgangan adabiy til Ijodiy ishni bajarayotgan o`quvchi maktabda o`rgangan adabiy til
me’yorlaridan beixtiyor chetga chiqib ketib, yoshlikdan odatlangan -me’yorlaridan beixtiyor chetga chiqib ketib, yoshlikdan odatlangan -
mahalliy sheva ta’sirida ko`proq dialektal imloviy xatoga yo`l qo`yadi. mahalliy sheva ta’sirida ko`proq dialektal imloviy xatoga yo`l qo`yadi.

• Imlo xatolari miqdorini aniqlashda shuni ham e’tiborga olish Imlo xatolari miqdorini aniqlashda shuni ham e’tiborga olish
lozimki, o`quvchi nutqidagi bir yoki bir nechalozimki, o`quvchi nutqidagi bir yoki bir necha
(shali, shati, chay, (shali, shati, chay,
shipirgi)shipirgi)
so`zning to`g`ri yozilishini ta’minlashga erishish shu so`zning to`g`ri yozilishini ta’minlashga erishish shu
tipdagi xatolarni bartaraf qilindi, deyishga olib kelmasligi kerak. tipdagi xatolarni bartaraf qilindi, deyishga olib kelmasligi kerak.
Chunki o`quvchi hali bir necha so`zni to`g`ri yozishni o`zlashtirishi Chunki o`quvchi hali bir necha so`zni to`g`ri yozishni o`zlashtirishi
bilan sheva talaffuzi ta’sirida kelib chiqadigan a-lash yoki s o`rniga bilan sheva talaffuzi ta’sirida kelib chiqadigan a-lash yoki s o`rniga
ch ishlatish hodisasidan qutilmagan bo`lishi mumkin. Shuning ch ishlatish hodisasidan qutilmagan bo`lishi mumkin. Shuning
uchun ham u yuqoridagi bir necha so`zni to`g`ri yozish bilan uchun ham u yuqoridagi bir necha so`zni to`g`ri yozish bilan
boshqa (masalan,boshqa (masalan,
kasa, nak, chachaq) kasa, nak, chachaq)
so`zlarda sheva uchun so`zlarda sheva uchun
xarakterli bo`lgan a-lash yoki ch-lashni takrorlay beradi. Demak, xarakterli bo`lgan a-lash yoki ch-lashni takrorlay beradi. Demak,
dialektal xatolar ustida ishlaganda, ayrim bir so`zning noto`g`ri dialektal xatolar ustida ishlaganda, ayrim bir so`zning noto`g`ri
yozilishi bilan sheva ta’sirida kelib chiqadigan umu miy bir tip yozilishi bilan sheva ta’sirida kelib chiqadigan umu miy bir tip
xatolarni farqlay olish zarur. Bu narsa shuni izohlaydiki, birgina xatolarni farqlay olish zarur. Bu narsa shuni izohlaydiki, birgina
so`zdagi xatoni yo`qotishga nisbatan umumiy bo`lgan bir tur so`zdagi xatoni yo`qotishga nisbatan umumiy bo`lgan bir tur
xatoni bartaraf qilish ancha murakkabdir. Ba’zan shunday holat xatoni bartaraf qilish ancha murakkabdir. Ba’zan shunday holat
ham bo`ladiki, dialektal xatolarning u yoki bu turi bir sinfda ham bo`ladiki, dialektal xatolarning u yoki bu turi bir sinfda
bartaraf qilingan bo`lishi mumkin. Lekin boshqa bir sinfda esa shu bartaraf qilingan bo`lishi mumkin. Lekin boshqa bir sinfda esa shu
holat uzoq vaqt sholat uzoq vaqt s
ee
stemali ishlashni talab etadi.stemali ishlashni talab etadi.

•
Ayrim bir maktab yoki sinfdagi dialektal xatolar ning umumiy soniga Ayrim bir maktab yoki sinfdagi dialektal xatolar ning umumiy soniga
qarab, ularni o`sha sinfdagi hamma o`quvchilar uchun bir xil qarab, ularni o`sha sinfdagi hamma o`quvchilar uchun bir xil
xarakterga ega, deyish ham mumkin emas. Xatolar tahlili bir sinfdagi xarakterga ega, deyish ham mumkin emas. Xatolar tahlili bir sinfdagi
turli bolada son jihatdan har xil, ya’ni birida ozroq, ikkinchisida esa turli bolada son jihatdan har xil, ya’ni birida ozroq, ikkinchisida esa
ko`proqligini ko`rsatdi.ko`proqligini ko`rsatdi.
• Imloviy xato
lar sonini aniqlash uchun shahardagi tur li maktablarning Imloviy xato lar sonini aniqlash uchun shahardagi tur li maktablarning
ayrim sinflarida maxsus o`tkazilgan yozma ishlarni tahlil qilish ayrim sinflarida maxsus o`tkazilgan yozma ishlarni tahlil qilish
natijasida hisobga olingan tubandagi jadval, ayniqsa, xarakterlidir.natijasida hisobga olingan tubandagi jadval, ayniqsa, xarakterlidir.
• Yozma ishlarni tekshirishda (diktantlarda) shunday holatlarga ham Yozma ishlarni tekshirishda (diktantlarda) shunday holatlarga ham
duchkelindiki, ayrim o`quvchilar birorta ham nodialektal xatoga yo`l duchkelindiki, ayrim o`quvchilar birorta ham nodialektal xatoga yo`l
qo`ymaganlari holda ko`plab dialektal xato qilganlar. O`quvchilar qo`ymaganlari holda ko`plab dialektal xato qilganlar. O`quvchilar
nutqidagi bu holat sheva xarakterining dialektal bo`lmagan xatolarga nutqidagi bu holat sheva xarakterining dialektal bo`lmagan xatolarga
nisbatan bir qadar barqarorligi bilan izohlanadi, xolos.nisbatan bir qadar barqarorligi bilan izohlanadi, xolos.

QUYONLARQUYONLAR
O`rmon quyonlari kechasi daraxtlarning po`stlog`i bilan O`rmon quyonlari kechasi daraxtlarning po`stlog`i bilan
ovqatlanadi; dala quyonlari bo`lsa o`tlarni va xirmonlarda ovqatlanadi; dala quyonlari bo`lsa o`tlarni va xirmonlarda
bug`doylarn yeb yuradi. Quyonlar kechasi yurib, chuqur-bug`doylarn yeb yuradi. Quyonlar kechasi yurib, chuqur-
chuqur iz qoldiradi. Bo`ri, tulki, it va burgutlar — chuqur iz qoldiradi. Bo`ri, tulki, it va burgutlar —
hammasi quyonlarni ovlaydi. Agar quyonlar to`g`ri yursa hammasi quyonlarni ovlaydi. Agar quyonlar to`g`ri yursa
edi, ovchilar erta bilan ularni izlaridan topi olgan bular edi, ovchilar erta bilan ularni izlaridan topi olgan bular
edilar. Lekin quyonlar juda qo`rqoq bo`ladi, bu edilar. Lekin quyonlar juda qo`rqoq bo`ladi, bu
qo`rqoqliklari ularni ovchilardan saqlaydi. Quyon qo`rqoqliklari ularni ovchilardan saqlaydi. Quyon
dalalarda, o`rmonlarda kechasi xavfsiz yurib, iz qoldiradi. dalalarda, o`rmonlarda kechasi xavfsiz yurib, iz qoldiradi.
Lekin tong yorishishi bilan uning dushmanlari o`yg`onadi. Lekin tong yorishishi bilan uning dushmanlari o`yg`onadi.
Quyon ba’zan itlarning vovullagan tovushlarini, ba’zan Quyon ba’zan itlarning vovullagan tovushlarini, ba’zan
chanalarning g`ijirlashini, odam tovushini va ba’zan chanalarning g`ijirlashini, odam tovushini va ba’zan
o`rmondagi bo`rilarning ovozlarini eshitib, qo`rqanidan o`rmondagi bo`rilarning ovozlarini eshitib, qo`rqanidan
har yoqqa sakraydi. Olg`a yuguradi, bir narsadan har yoqqa sakraydi. Olg`a yuguradi, bir narsadan
qo`rqanda, tag`in orqasiga, ya’ni o`zining avvalgi iziga qo`rqanda, tag`in orqasiga, ya’ni o`zining avvalgi iziga
qaytadi; yana bir narsaning ovozini eshitadi-da, bor ko`chi qaytadi; yana bir narsaning ovozini eshitadi-da, bor ko`chi
bilan yoniga sakraydi va avvalgi izidan chopib qaytadi. bilan yoniga sakraydi va avvalgi izidan chopib qaytadi.
Tong otganda, u yotadi.Tong otganda, u yotadi.

Ushbu matn asosida o`tkazilgan nazorat diktantd 32 Ushbu matn asosida o`tkazilgan nazorat diktantd 32
o`quvchidan faqat to`rt nafari har ikki kelishik o`quvchidan faqat to`rt nafari har ikki kelishik
affikslarini yozishda quyidagi so`z birikmalarida affikslarini yozishda quyidagi so`z birikmalarida
dialektal xatoga yo`l qo`ygan: «bug`doylardi yeb dialektal xatoga yo`l qo`ygan: «bug`doylardi yeb
yuradilar (bug`doylarni yeb yuradilar), «uni yuradilar (bug`doylarni yeb yuradilar), «uni
dushmanlari» (uniyam dushmanlari), «bo`rilardi dushmanlari» (uniyam dushmanlari), «bo`rilardi
ovozlarini eshitib» (bo`rilarning ovozlarini eshitib), ovozlarini eshitib» (bo`rilarning ovozlarini eshitib),
«o`zini avvalgi izi» (o`zining avvalgi izi).«o`zini avvalgi izi» (o`zining avvalgi izi).
Nazorat diktant tahlil qilingach, uning natijasz e’lon Nazorat diktant tahlil qilingach, uning natijasz e’lon
qilinmasdan, mazkur matn bo`yicha shu sinfda bayon qilinmasdan, mazkur matn bo`yicha shu sinfda bayon
o`tkazganimizda, ishni bajarishda qatnashgan 32 o`tkazganimizda, ishni bajarishda qatnashgan 32
o`quvchidan o`n bir nafar bola kuzatilgan kelishik o`quvchidan o`n bir nafar bola kuzatilgan kelishik
qo`shimchalarini yozishda sheva talaffuzi ta’sirida qo`shimchalarini yozishda sheva talaffuzi ta’sirida
ko`plab dialektal xato qilgan. Fikrning isboti uchun ko`plab dialektal xato qilgan. Fikrning isboti uchun
o`zlashtirish darajasi o`rtacha bo`lgan V sinf o`quvchisi o`zlashtirish darajasi o`rtacha bo`lgan V sinf o`quvchisi
D. ning yozgan bayon matnini keltiramiz:D. ning yozgan bayon matnini keltiramiz:

Har bir mahalliy sharoitni hisobga olib, dialektal Har bir mahalliy sharoitni hisobga olib, dialektal
xatolarni bartaraf qilishda, ayrim metodik usullardan xatolarni bartaraf qilishda, ayrim metodik usullardan
foydalanish lozim.foydalanish lozim.
SamarqandSamarqand
shevasi sharoitida o`quvchilarning yozma shevasi sharoitida o`quvchilarning yozma
ishlarida unli tovushlarni yozishda uchraydigan, ishlarida unli tovushlarni yozishda uchraydigan,
dialektal imlo xatolari mahalliy talaffuz bilan bog`liq dialektal imlo xatolari mahalliy talaffuz bilan bog`liq
bo`lib, orfoepik me’yoriyarni o`zlashtirgan o`quvchilar bo`lib, orfoepik me’yoriyarni o`zlashtirgan o`quvchilar
da, adabiy talaffuz bilan imlo o`rtasidagi o`zaro moslik da, adabiy talaffuz bilan imlo o`rtasidagi o`zaro moslik
tufayli (ayrim tasodifiy holatlarni hisobga olmaganda) tufayli (ayrim tasodifiy holatlarni hisobga olmaganda)
hyech qanday xato sodir bo`lmaydi.hyech qanday xato sodir bo`lmaydi.
Mazkur shevaning a-lovchilik xususiyati ta’sirida adabiy-Mazkur shevaning a-lovchilik xususiyati ta’sirida adabiy-
imloviyimloviy
shona, shoti, sholi, doka, koqil, joy, oyos, choynak shona, shoti, sholi, doka, koqil, joy, oyos, choynak

kabi bir qator so`zlarning adabiy til talaffuz kabi bir qator so`zlarning adabiy til talaffuz
me’yorlariga zid ravishdame’yorlariga zid ravishda
shana, shati, shali, daka, kaqil, shana, shati, shali, daka, kaqil,
jay, ayajay, aya
qq
, chaynak, chaynak
shaklida talaffuz qilgan holda yozib shaklida talaffuz qilgan holda yozib
quyishdan kelib chiqqan xatodagiquyishdan kelib chiqqan xatodagi
o o
--
a holatini biror a holatini biror
imlo qoidasi bilan izohlab, bartaraf qilib bo`lmaydi.imlo qoidasi bilan izohlab, bartaraf qilib bo`lmaydi. TOVUSHLARDAGI DIALEKTAL
XATOLAR USTIDA ISHLASH

UNDOSHLARDAGI DIALEKTAL
XATOLAR USTIDA ISHLASH
Undosh tovushlar imlosida uchraydigan dialektal xatolar son va Undosh tovushlar imlosida uchraydigan dialektal xatolar son va
sifat jihatdan xilma-xil bo`lib, ular ning deyarli barchasi mahalliy sifat jihatdan xilma-xil bo`lib, ular ning deyarli barchasi mahalliy
talaffuz bilan bog`liqdir.talaffuz bilan bog`liqdir.
Garchi xatolar turli xil ko`rinishga ega bo`lsa ham, ularni bartaraf Garchi xatolar turli xil ko`rinishga ega bo`lsa ham, ularni bartaraf
qilishdagi usullar umumiy xarakterga ega. Chunki ular ko`pincha qilishdagi usullar umumiy xarakterga ega. Chunki ular ko`pincha
so`zning asosnegizidagina uchraydilar. Shuning uchun ham biz so`zning asosnegizidagina uchraydilar. Shuning uchun ham biz
xatolarni yo`qotishning ayrim metodlaridan namunalar berish bilan xatolarni yo`qotishning ayrim metodlaridan namunalar berish bilan
cheklanamiz.Xatolarning dolgan turlari ustida ish olib borganda cheklanamiz.Xatolarning dolgan turlari ustida ish olib borganda
o`qituvchi o`z shaxsiy tajribasiga tayanib, ushbu namunalarga o`qituvchi o`z shaxsiy tajribasiga tayanib, ushbu namunalarga
ijodiy yondashib yangi mashqlardan foydalanishi mumkin.ijodiy yondashib yangi mashqlardan foydalanishi mumkin.
Samarqand atrofi shevalari Samarqand atrofi shevalari
talaffuzida undoshlar orfografiyasida talaffuzida undoshlar orfografiyasida
uchraydigan xatolarning eng mustahkam va baruchraydigan xatolarning eng mustahkam va bar
qq
apop apop
ko`rinishlaridan biriko`rinishlaridan biri
b b
--
p p
va va
b b
--
v v
hodisasidir. hodisasidir.
Adabiy-imloviyAdabiy-imloviy
b b
undoshi o`rniga undoshi o`rniga
p p
yoki yoki
v v
tovushini qo`llash, tovushini qo`llash,
yondosh tovushlar xarakteri bilan bog`liq bo`lmagan holda, turli yondosh tovushlar xarakteri bilan bog`liq bo`lmagan holda, turli
ko`rinishda ko`zga tashlanadi. Shuning uchun ham xatoning bu ko`rinishda ko`zga tashlanadi. Shuning uchun ham xatoning bu
turini bartaraf qilish o`qituvchidan alohida mehnat va maxorat turini bartaraf qilish o`qituvchidan alohida mehnat va maxorat
talab qiladi.talab qiladi.

• O`zbek orfografiyasida morfologik tamoyilning yetakchi va ustun tamoyilligi O`zbek orfografiyasida morfologik tamoyilning yetakchi va ustun tamoyilligi
tufayli ko`pincha morfemalarning yozuvda bir xil shaklda ifodalanishi tufayli ko`pincha morfemalarning yozuvda bir xil shaklda ifodalanishi
o`quvchilar uchun so`zlarning ma’no anglatadigan qismlarini tez va aniq o`quvchilar uchun so`zlarning ma’no anglatadigan qismlarini tez va aniq
ajratib olishga hamda ularning alohida holdagi kiymatini belgilashga, nixoyat, ajratib olishga hamda ularning alohida holdagi kiymatini belgilashga, nixoyat,
so`zning butunicha bayon etadigan ma’nosini o`qib olishga imkon beradi.so`zning butunicha bayon etadigan ma’nosini o`qib olishga imkon beradi.
• Ma’lumki, mahalliy dialektlar o`zining gramma tik ko`rilishi bilan ayrim Ma’lumki, mahalliy dialektlar o`zining gramma tik ko`rilishi bilan ayrim
hollarda adabiy tilga mos kelsalarda, ba’zi xususiyatlari bilan undan farqla-hollarda adabiy tilga mos kelsalarda, ba’zi xususiyatlari bilan undan farqla-
nadilar. Sheva bilan adabiy til grammatik ko`rilishi o`rtasidagi o`zaro tafovut nadilar. Sheva bilan adabiy til grammatik ko`rilishi o`rtasidagi o`zaro tafovut
ko`pchilik hollarda o`quvchilarning yozma ishlariga salbiy ta’sir qilib, imlo ko`pchilik hollarda o`quvchilarning yozma ishlariga salbiy ta’sir qilib, imlo
xatolarning kelib chiqishiga sabab bo`lmoqda.xatolarning kelib chiqishiga sabab bo`lmoqda.
• O`quvchilar nutqida so`zning asos-negizida uchraydi
gan xatolarni bartaraf O`quvchilar nutqida so`zning asos-negizida uchraydi gan xatolarni bartaraf
qilishda, asosdosh so`zlar us
tida ko`proq mashq o`tkazish, badiiy asarlardan qilishda, asosdosh so`zlar us tida ko`proq mashq o`tkazish, badiiy asarlardan
bir xil asosli so`zlarni topishni buyurish va zarur hollarda so`zning ma’nosini bir xil asosli so`zlarni topishni buyurish va zarur hollarda so`zning ma’nosini
ochishga yordam beruvchi etimologik ma’lumotlar berish muhim ahamiyatga ochishga yordam beruvchi etimologik ma’lumotlar berish muhim ahamiyatga
ega.ega.DIALEKTAL MORFOLOGIK
XATOLAR USTIDA ISHLASh

DI A LEKTIZMLA RN I BA RTA RA F QILISHDA DI A LEKTIZMLA RN I BA RTA RA F QILISHDA
IMLOV I Y MA SHQLA RDA N FOY DA LAN I SHIMLOV I Y MA SHQLA RDA N FOY DA LAN I SH
• Imloviy xatolarni tasnif qilish, uning lingvistik xususiyatini ham hisobga Imloviy xatolarni tasnif qilish, uning lingvistik xususiyatini ham hisobga
olish u yoki bu mashq turidan qaysi mavzu va qoidani o`zlashtirishda olish u yoki bu mashq turidan qaysi mavzu va qoidani o`zlashtirishda
kelib chiqqan xatoni bartaraf qilishda foydalanishni aniqlashtiradi. Shu kelib chiqqan xatoni bartaraf qilishda foydalanishni aniqlashtiradi. Shu
bilan birga, biror mashq turini ortibilan birga, biror mashq turini orti
qq
cha baholab, ikkinchisini esa cha baholab, ikkinchisini esa
kamsitishga bar kamsitishga bar
hh
am beradi.am beradi.
• HH
ozirgi vaqtda metodik adabiyotlarda tavsiya qilib kelinayotgan mashq ozirgi vaqtda metodik adabiyotlarda tavsiya qilib kelinayotgan mashq
turlari turlari
--
ko`chirib yozuv, yoddan yozuv, diktant turlari, har xil imloviy ko`chirib yozuv, yoddan yozuv, diktant turlari, har xil imloviy
toshiriqlar va imloviy tahlil, shuningdek, boshqa qator mashqlar
dan toshiriqlar va imloviy tahlil, shuningdek, boshqa qator mashqlar dan
foydalanish dialektizmlarni bartaraf qilishda muhim ahamiyatga egadir. foydalanish dialektizmlarni bartaraf qilishda muhim ahamiyatga egadir.
Lekin ulardan har bir maktabda o`quvchilarning sheva xususiyatlariga Lekin ulardan har bir maktabda o`quvchilarning sheva xususiyatlariga
qarab, turli usullarda foydalanish kerak.qarab, turli usullarda foydalanish kerak.
• Imloviy mashqlardan samarali foydalanishda quyidagi jihatlar e’tiborga Imloviy mashqlardan samarali foydalanishda quyidagi jihatlar e’tiborga
olinishi lozim:olinishi lozim:
• a)orfogrammalarning oson va qiyinligi;a)orfogrammalarning oson va qiyinligi;

O`QUVCHILAR NUTQIDAGI DIALEKTAL XATOLARNI
BARTARAF QILISHDA SINFDAN TASHQARI QILINADIGAN ISHLAR
Nutqdagi dialektal xatolar ustida ishlash juda murakkab va Nutqdagi dialektal xatolar ustida ishlash juda murakkab va
mas’uliyatli ish bo`lib, bunda ona tili o`qituvchisi tashabbuskor mas’uliyatli ish bo`lib, bunda ona tili o`qituvchisi tashabbuskor
bo`lishi va pedagoglar jamoaini, o`quvchilarni, ota-onalarni bo`lishi va pedagoglar jamoaini, o`quvchilarni, ota-onalarni
bunga jalb qilishi lozim.Chunki, “ Ona tilidan sinfdan tashqari bunga jalb qilishi lozim.Chunki, “ Ona tilidan sinfdan tashqari
olib boriladigan ishlar ham ta`limiy/ ham tarbiyaviy maqsadni olib boriladigan ishlar ham ta`limiy/ ham tarbiyaviy maqsadni
ko`zlaydi”1.ko`zlaydi”1.
Ma’lumki, tilMa’lumki, til
vava
nutq madaniyatini egallash qunt va chidam bilan nutq madaniyatini egallash qunt va chidam bilan
uzoq vaqt amaliy mashqni talab qiladi. Shuning uchun dialektal uzoq vaqt amaliy mashqni talab qiladi. Shuning uchun dialektal
xatolar ustida ishlashda dars jarayonida olib borilgan mashqlar xatolar ustida ishlashda dars jarayonida olib borilgan mashqlar
bilangina cheklanmasdan, maxsus tayyorgarlik ko`rilgan holda bilangina cheklanmasdan, maxsus tayyorgarlik ko`rilgan holda
sinfdan tashqari turli mashg`ulotlar olib borish ham talab sinfdan tashqari turli mashg`ulotlar olib borish ham talab
qilinadi. Buning uchun, avvalo, o`qituvchi va o`quvchilar qilinadi. Buning uchun, avvalo, o`qituvchi va o`quvchilar
orfoepiyaga qat’iy rioya qilishlari lozim.Biroq ba’zi maktablarda orfoepiyaga qat’iy rioya qilishlari lozim.Biroq ba’zi maktablarda
bu masalaga e’tibor berilmayapti.O`quvchilar darsdan tashqari bu masalaga e’tibor berilmayapti.O`quvchilar darsdan tashqari
vaqtlarda, tanaffuslarda birbirlari bilan o`z shevalarida vaqtlarda, tanaffuslarda birbirlari bilan o`z shevalarida
gaplashadilar. Ba’zi gaplashadilar. Ba’zi
o`o`
qituvchilarning o`zlari esa o`zaro qituvchilarning o`zlari esa o`zaro
suhbatda nutqlariga befarq qarab, shevachilikka yo`l qo`yadilar. suhbatda nutqlariga befarq qarab, shevachilikka yo`l qo`yadilar.
Aksincha, bunday holatlarda o`qituvchi o`z nutqi bilan Aksincha, bunday holatlarda o`qituvchi o`z nutqi bilan
hammaga namuna bo`lishi kerak.hammaga namuna bo`lishi kerak.

DIALEKTAL X ATOLARN I DIALEKTAL X ATOLARN I
BARTARAF ETISHDA ORFOEPIK BARTARAF ETISHDA ORFOEPIK
RE J IMN IN G ROLIRE J IMN IN G ROLI
• Dialektal xatolarni bartaraf etishda, orfoepik rejimga to`la amal Dialektal xatolarni bartaraf etishda, orfoepik rejimga to`la amal
qilgan holda, oni tilidan sinfdan tashqari olib boriladigan ishlar qilgan holda, oni tilidan sinfdan tashqari olib boriladigan ishlar
ham samarali natija beradi. Sinfdan tashqari olib boriladigan ham samarali natija beradi. Sinfdan tashqari olib boriladigan
ishlar xilma-xil bo`lib, bular: ona tili tishlar xilma-xil bo`lib, bular: ona tili t
o`go`g
araklarida maxsus araklarida maxsus
mashg`ulotlar o`tkazish, eng yaxshi talaffuz namunalarini mashg`ulotlar o`tkazish, eng yaxshi talaffuz namunalarini
namoyish qilishga banamoyish qilishga ba
g`g`
ishlab konkishlab konk
uu
rslar tashkil qilish, adabiy rslar tashkil qilish, adabiy
asarlarni ifodali o`qishga baasarlarni ifodali o`qishga ba
g`g`
ishlangan mashg`ulotlar ishlangan mashg`ulotlar
uyushtirish, o`zbek tilining boyligi, kuyushtirish, o`zbek tilining boyligi, k
uu
chi va ahamiyati haqida chi va ahamiyati haqida
savol-javob kechalari, olimpiadalar, viktorinalar va boshqa turli- savol-javob kechalari, olimpiadalar, viktorinalar va boshqa turli-
tuman qiziqarli grammatik tuman qiziqarli grammatik
o`o`
yinlar o`tkazishdir.yinlar o`tkazishdir.
• Sinfdan tashqari olib boriladigan ishlar o`quvchilarda ona tilidan Sinfdan tashqari olib boriladigan ishlar o`quvchilarda ona tilidan
o`tkaziladigan mashg`ulotlarga qiziqish, unga muo`tkaziladigan mashg`ulotlarga qiziqish, unga mu
hh
abbat bilan abbat bilan
qarash tuyqarash tuy
g`g`
usini usini
o`o`
stirishi kerak.stirishi kerak.

Hozirgi vaqtda ota-onalarning ko`pchilik qismi ma’lumotli kishilar Hozirgi vaqtda ota-onalarning ko`pchilik qismi ma’lumotli kishilar
bo`lib nutq masalasida o`qituvchiga ma’lum darajada yordam bo`lib nutq masalasida o`qituvchiga ma’lum darajada yordam
berish malakasiga egadirlar. Shuning uchun ham o`qituvchilar ota-berish malakasiga egadirlar. Shuning uchun ham o`qituvchilar ota-
onalar bilan bo`l gan individual suhbatlarda va yig`ilishlarda faqat onalar bilan bo`l gan individual suhbatlarda va yig`ilishlarda faqat
o`quvchilarning o`zlashtirishi va axloki haqidagina so`z yuritib o`quvchilarning o`zlashtirishi va axloki haqidagina so`z yuritib
qolmasdan, ularning nutqi to`g`risida ham muhokama yuritishlari qolmasdan, ularning nutqi to`g`risida ham muhokama yuritishlari
zarur.zarur.
Ota-onalar olib boriladigan ishlarning eng oddiy ko`rinishlari uyda Ota-onalar olib boriladigan ishlarning eng oddiy ko`rinishlari uyda
yoki maktabda individual o`tkaziladigan suhbatdir. Bunda yoki maktabda individual o`tkaziladigan suhbatdir. Bunda
o`qituvchilar qanday qilib to`g`ri gapirish kerakligi, badiiy asarlarni o`qituvchilar qanday qilib to`g`ri gapirish kerakligi, badiiy asarlarni
o`qish, teatr va kinofilmlar ko`rish, sistemali radio va te
levideniye o`qish, teatr va kinofilmlar ko`rish, sistemali radio va te levideniye
tinglash to`g`ri talaffuz me’yorlarini egallashga yordam berishini tinglash to`g`ri talaffuz me’yorlarini egallashga yordam berishini
ota-onalarga tushuntirishi lo
zim.ota-onalarga tushuntirishi lo zim.
Quyida ota-onalar bilan o`tkaziladigan «Adabiy tilni egallashida Quyida ota-onalar bilan o`tkaziladigan «Adabiy tilni egallashida
farzandimga qanday yordam berishim kerak» degan mavzudagi farzandimga qanday yordam berishim kerak» degan mavzudagi
suhbatning taxminiy rejaini keltiramiz:suhbatning taxminiy rejaini keltiramiz: DIALEKTIK XATOLARNI BARTARAF
ETISHDA JAOMATCHILIKNING ROLI

• X U L O S AX U L O S A
•
O`quvchilar nutqidagi dialektizmlarni sinchiklab O`quvchilar nutqidagi dialektizmlarni sinchiklab
kuzatish va ularni har tomonlama o`rganib tahlil qilish, kuzatish va ularni har tomonlama o`rganib tahlil qilish,
tasniflash hamda savodxonlikni yuqori ko`tarishda tasniflash hamda savodxonlikni yuqori ko`tarishda
ularga karshi ko`rashishning ayrim usullarini tavsiya ularga karshi ko`rashishning ayrim usullarini tavsiya
qilish quyidagi xulosalarni chiqarishga olib keldi:qilish quyidagi xulosalarni chiqarishga olib keldi:
•
1.O`quvchilarning dialektal nutqi savodxonlikni 1.O`quvchilarning dialektal nutqi savodxonlikni
ko`tarishga salbiy ta’sir qilayotgan asosiy sabablardan ko`tarishga salbiy ta’sir qilayotgan asosiy sabablardan
biri bo`lib, bu narsa shu kunga qadar metodik biri bo`lib, bu narsa shu kunga qadar metodik
adabiyotlarda va maktab amaliyasida yetarli e’tiborga adabiyotlarda va maktab amaliyasida yetarli e’tiborga
olinmay keldi.olinmay keldi.
• 2.Umumiy imloviy xatolar ichida dialektal xatolar 2.Umumiy imloviy xatolar ichida dialektal xatolar
anchagina hajmga ega bo`lib, ular alohida guruhni anchagina hajmga ega bo`lib, ular alohida guruhni
tashkil qiladi.tashkil qiladi.
• 3.Dialektal imloviy xatolarning aksariy qismi 3.Dialektal imloviy xatolarning aksariy qismi
o`quvchining talaffuzi bilan bog`liq bo`lib, uni bartaraf o`quvchining talaffuzi bilan bog`liq bo`lib, uni bartaraf
qilishni orfoepik me’yoriyarni singdirishdan boshlash qilishni orfoepik me’yoriyarni singdirishdan boshlash
kerak. Chunki talaffuzdagi nuksonlarni bar taraf qilish kerak. Chunki talaffuzdagi nuksonlarni bar taraf qilish
ko`pgina imlo xatolarining yo`qotilishi-ni ta’minlaydi.ko`pgina imlo xatolarining yo`qotilishi-ni ta’minlaydi.

• 4.Sinf va o`quvchilar tarkibiga qarab, mahalliy 4.Sinf va o`quvchilar tarkibiga qarab, mahalliy
xususiyatlarni hisobga olib, har bir dialektal xatoga xususiyatlarni hisobga olib, har bir dialektal xatoga
maxsus munosabatda bo`lish lozim.maxsus munosabatda bo`lish lozim.
• 5.Dialektizmlar adabiy til bilan bo`lgan munosabatlariga 5.Dialektizmlar adabiy til bilan bo`lgan munosabatlariga
qarab, ularning ayrimlari juda mustahkam va barqaror qarab, ularning ayrimlari juda mustahkam va barqaror
bo`lib, ular bilan uzoq vaqt sistemali ishlash talab bo`lib, ular bilan uzoq vaqt sistemali ishlash talab
qilinadi.qilinadi.
• 6.Dialektal xatolar ustida ishlaganda, so`zlarning 6.Dialektal xatolar ustida ishlaganda, so`zlarning
yozilishidagi fonetik tamoyilni hisobga olgan holda sheva yozilishidagi fonetik tamoyilni hisobga olgan holda sheva
talaffuzi bilan adabiy talaffuz va imloviy yozuv o`rtasidagi talaffuzi bilan adabiy talaffuz va imloviy yozuv o`rtasidagi
o`xshash va noo`xshash tomonlarga alohida e’tibor o`xshash va noo`xshash tomonlarga alohida e’tibor
berish lozim. Bunda ko`proq o`quvchilarning eshitish berish lozim. Bunda ko`proq o`quvchilarning eshitish
qobiliyatlarini va eshitgan narsalarini yoddan yoza olish qobiliyatlarini va eshitgan narsalarini yoddan yoza olish
ko`nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan turli tipdagi ko`nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan turli tipdagi
mashqlardan foydalanish zarur.mashqlardan foydalanish zarur.
• 7.Sheva xususiyatlarini bartaraf qilishda adabiy til 7.Sheva xususiyatlarini bartaraf qilishda adabiy til
me’yorlariga qanchalik rioya qilinnayotganligi, ayniqsa, me’yorlariga qanchalik rioya qilinnayotganligi, ayniqsa,
o`qituvchilarning nutqi, maktabdagi orfoepik va imloviy o`qituvchilarning nutqi, maktabdagi orfoepik va imloviy
rejimga qanchalik e’tibor berilayotganligi muhim rejimga qanchalik e’tibor berilayotganligi muhim
ahamiyatga egadir.ahamiyatga egadir.

• 8.Morfologik xarakterdagi dialektizmlarni grammatikaga 8.Morfologik xarakterdagi dialektizmlarni grammatikaga
tayanmasdan turib, bartaraf qilish mumkin emas.tayanmasdan turib, bartaraf qilish mumkin emas.
• 9.Mavjud darslik va qo`llanmalarda o`quvchilar nutqining 9.Mavjud darslik va qo`llanmalarda o`quvchilar nutqining
dialektal xarakteri hisobga olinmagan. Shu ning uchun dialektal xarakteri hisobga olinmagan. Shu ning uchun
ulardagi ayrim qoida va mashqlar hamma vaqt ham ulardagi ayrim qoida va mashqlar hamma vaqt ham
samarali natija beravermaydi. O`qituvchilar zarur samarali natija beravermaydi. O`qituvchilar zarur
hollarda mahalliy sharoitni hisobga olib, undagi mashq hollarda mahalliy sharoitni hisobga olib, undagi mashq
matnlarini o`zgartirishi, ba’zi ta’riflarni boshqacharoq matnlarini o`zgartirishi, ba’zi ta’riflarni boshqacharoq
qo`llashi mumkin. Agar imkoniyat bo`lsa, mavzular qo`llashi mumkin. Agar imkoniyat bo`lsa, mavzular
bo`yicha sheva sharoitiga moslangan mashqlardan bo`yicha sheva sharoitiga moslangan mashqlardan
foydalanilsa, ishlash yana ham osonlashadi.foydalanilsa, ishlash yana ham osonlashadi.
• 10.Turli dialektal sharoitda ona tili o`qitishda kelib 10.Turli dialektal sharoitda ona tili o`qitishda kelib
chiqadigan qiyinchiliklarni bartaraf qilish uchun chiqadigan qiyinchiliklarni bartaraf qilish uchun
quyidagilarga rioya qilish zarur:quyidagilarga rioya qilish zarur:
• a)o`qituvchi o`quvchilarning nutqini adabiy tilga bo`lgan a)o`qituvchi o`quvchilarning nutqini adabiy tilga bo`lgan
munosabatlariga ko`ra, har tomonlama — leksik, fonetik, munosabatlariga ko`ra, har tomonlama — leksik, fonetik,
grammatik jihatdan sinchiklab o`rganishi lozim;grammatik jihatdan sinchiklab o`rganishi lozim;
• b)b)
o`o`
qituvchining o`zi adabiy til me’yorlarini, ayniqsa, qituvchining o`zi adabiy til me’yorlarini, ayniqsa,
talaffuz me’yorlarini yaxshi egallagan, dialektologiya talaffuz me’yorlarini yaxshi egallagan, dialektologiya
fanining asoslarini yaxshi bilgan bo`lishi kerak;fanining asoslarini yaxshi bilgan bo`lishi kerak;

• v)dialektal xatolarni o`rganish va ularni barta raf v)dialektal xatolarni o`rganish va ularni barta raf
qilishda lingvistik nuqtai nazardan yondashish lozim;qilishda lingvistik nuqtai nazardan yondashish lozim;
• g)dialektizmlar ustida ishlaganda orfografiya g)dialektizmlar ustida ishlaganda orfografiya
o`qitishda amalda qo`llanib kelinayotgan metod va o`qitishda amalda qo`llanib kelinayotgan metod va
usullardan hamda mashq turlaridan (diktantlar, usullardan hamda mashq turlaridan (diktantlar,
ko`chirib yozish mashqlari, ijodiy ishlar) sheva ko`chirib yozish mashqlari, ijodiy ishlar) sheva
xususiyatlarini hisobga olgan holda, unumli xususiyatlarini hisobga olgan holda, unumli
foydalanish kerak.foydalanish kerak.
• Dialektal sharoitda savodxonlikni yuqori ko`tarish Dialektal sharoitda savodxonlikni yuqori ko`tarish
uchun umummetodik usullardan foydalanish bilan uchun umummetodik usullardan foydalanish bilan
birga, yana quyidagilarga alohida dibirga, yana quyidagilarga alohida di
qqqq
at qilish kerak:at qilish kerak:
• a)fonetik tahlildan foydalanishda tovushlar tahliliga a)fonetik tahlildan foydalanishda tovushlar tahliliga
ko`proq e’tibor berish muhim ahamiyatga egadir. ko`proq e’tibor berish muhim ahamiyatga egadir.
Darsdan kuzatilgan maqsadga qarab fonetik Darsdan kuzatilgan maqsadga qarab fonetik
tahlilning turi va undan foydalanish har xil tahlilning turi va undan foydalanish har xil
ko`rinishga ega bo`lishi mumkin;ko`rinishga ega bo`lishi mumkin;

• E`TIBORINGIZE`TIBORINGIZ
•
UCHUN UCHUN
• RAXMATRAXMAT

O‘quvchilar nutqida uchraydigan dialektal xatolarni bartaraf etish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish