Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 156.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘quvchilar nutqini boyitishda lingvistik va mantiqiy mashqlar ustida ishlash metodikasi

Купить
O’QUVCHILAR NUTQINI BOYITISHDA LINGVISTIK VA MANTIQIY MASHQLAR USTIDA ISHLASH METODIKASI MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………… I BOB. BOSHLANG ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA LUG ATʻ ʻ USTIDA ISHLASH VA NUTQ O STIRISH METODIKASINING NAZARIY ʻ ASOSLARI 1.1. Boshlang ich sinflarda ona tili o ʻ ʻ qi tishning maqsad va vazifalari...........7 1. 2 . Nutq - o quvchining faol va mustaqil fikrlashini shakllantiruvchi asosiy ʻ manba sifatida ……………………………………………………………………18 II BOB. O QUVCHILAR NUTQINI BOYITISHDA ʻ LINGVISTIK VA MANTIQIY MASHQLAR USTIDA ISHLASH METOD IKAS I 2.1. O quvchilarga mavzuga oid mashqlar bajartirishning ahamiyati………25 ʻ 2.2. So z ma’nosini tushuntirishda mantiqiy ʻ mashqlarning ahamiyati ……35 III BOB.TAJRIBA-SINOV ISHLARINING TAHLILI VA NATIJALARI 3.1. Tajriba-sinov ishlarini tashkillashtirish va o tkazish metodikasi………58 ʻ 3.2.Tajriba- sinov ishlari tahlili va yakuniy natijalari……………………….60 XULOSA va TAVSIYALAR ……………………………………………..62 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………..........66 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Ta lim sohasida olib borilayotgan keng ko lamliʻ ʻ islohotlar, ta lim mazmunini takomillashtirishga oid qabul qilingan hukumat ʻ qarorlari, ta limni hayot bilan bog lash, o qitish samaradorligini oshirish tez ʻ ʻ ʻ taraqqiy etib borayotgan jamiyat uchun barkamol avlodni tarbiyalab yetishtirishni talab qiladi. Jamiyatning yangilanishi va demokratlashuvi, O zbekistonda ta’lim va ʻ tarbiya jarayoni davlat siyosatining ustivor yo nalishi etib belgilanishi, ta’lim- ʻ tarbiya sifatini oshirishga nisbatan javobgarlik hissi yanada ortganligini ko rsatadi. ʻ Zero, Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev ta kidlaganlaridek, “Bugungi va ertangi ʻ hayotimiz haqida gap borganda, albatta, hammamiz kelajagimiz davomchilari bo lgan farzandlarimiz haqida, ularning bilimli, zamonaviy kasb-u hunarlar egasi ʻ bo lib, jismoniy va ma naviy sog lom, barkamol bo lib voyaga yetishi haqida ʻ ʻ ʻ ʻ o ylaymiz. ʻ Haqiqatan ham, har bir bola – bamisoli o sib, kuchga to lib kelayotgan, ʻ ʻ parvarishga muhtoj nozik bir nihol. Shunday ekan, uni hech qachon mehr va e tibordan chetda qoldirib bo lmaydi” (I.1.231-b.) ʻ ʻ Ana shundan kelib chiqqan holda, farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobiliyatiga ega bo lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish – ʻ ta’lim tarbiya sohasining maqsadi va vazifasi bo lishi lozim. ʻ Maktabda grammatik materialni o rganish amaliy yo nalishga ega bo lgani va ʻ ʻ ʻ birinchi navbatda, o quvchilarning nutqiy va aqliy rivojlanishiga xizmat qilgani ʻ uchun, bir til kategoriyasining boshqasiga tobeligini va bir-birini taqozo qilishini tushunish bilan birga, o quvchilarning bu haqdagi bilimlaridan amaliy vazifalarni ʻ hal qilishda, ya’ni so zlarni yozish, gap tuzish, so zni tahlil qilishda foydalanishga ʻ ʻ o rgatish ham muhimdir. ʻ 2 O qituvchi tilni o rgatish vazifalarini hisobga olib, doimo o quvchilarningʻ ʻ ʻ nutqiy tajrbasiga suyanadi va til kategoriyalarining bog liqligi haqidagi bilimlarni ʻ tajribaga tatbiq etish jarayoniga yo naltiradi. Bilim komponentlari o rtasidagi ʻ ʻ bog lanishni aniqlash bilimni tajribaga, o quvchilarning yozma va og zaki nutqiga ʻ ʻ ʻ tatbiq etish imkonini beradi. O quvchilarning fikr doirasi, ongi, dunyoqarashlarini o stirish, ularni mustaqil ʻ ʻ fiklaydigan, erkin ishtirokchiga aylantirish o qituvchining asosiy vazifasi ʻ hisoblanadi. Ana shu vazifani uddalashga innovatsiya faoliyat ustunligi ko p ʻ qirrali samara keltiradi. Boshlang ich sinflarda ko proq bolalarning yoshini, bilim ʻ ʻ saviyasini hisobga olish lozimligini unutmasligimiz kerak. Ularga oddiy, oson va vaqt kam sarflanadigan o yin mashqlaridan foydalanib, darslar o tish yaxshi ʻ ʻ samara beradi. Ko proq atrof-muhit bilan bog lab o tilgan mashg ulotlar bolalar ʻ ʻ ʻ ʻ ongini, dunyoqarashini, erkin fikrlash, bayon etish qobiliyatlarini, mustaqil ishlash ko nikmasini rivojlantiradi. Tajribalarning ko rsatishicha, ʻ ʻ bolalar o qituv ʻ chining oddiy tushuntirishi orqali egallab olgan ma’lumotlarga qaraganda turli xil ruhiy kechinmalar orqali o zlari mulohaza yuritib mustaqil bajargan ishlari vositasida ʻ o zlashtirilgan bilimlarini uzoq esda saqlab qoladilar. Chunki o quvchi mustaqil ʻ ʻ mashqlarni bajarishda faoliyat ko rsatib, ilgari olgan bilimlariga tayangan holda ʻ ko plab o quv materiallarini xayolidan o tkazadi. O xshash hodisalarni ʻ ʻ ʻ ʻ taqqoslaydi. O zicha mulohaza yuritib mustaqil hukm chiqaradi. ʻ Xalq ta limi tizimida ta limni rivojlantirishning strategik rejalarini tuzishda ʻ ʻ asosiy e tibor o qituvchining ijodiy faoliyat yuritishga keng yo l ochib berishga ʻ ʻ ʻ qaratilmoqda. Bu imkoniyatlar o qituvchilarning kasbiy kompetentlik darajasini ʻ oshrish, asosiy e tiborni ta lim sifati va samaradorligini yusaltirishga qulay ʻ ʻ imkoniyat yaratadi. Bu omil o qituvchining innovatsion faoliyatini shakllantirishda ʻ muhim rol o ynaydi. ʻ Ushbu dolzarb vazifalar asosida biz bitiruv malakaviy ishimizni “ O quvchilar ʻ nutqini boyitishda lingvistik va mantiqiy mashqlar ustida ishlash metodikasi ” mavzusida belgilab, “Ona tili” darsligida berilgan mashqlarni o rganib, tahlil qilib, ʻ o qitish usullarini bayon qildik. ʻ 3 Tadqiqot ishining ob y ekti . Ushbu bitiruv malakaviy ishining obyekti umumtata’lim maktablari boshlang ich sinflariʻ ning ona tili darslari hisoblana di. Bitiruv malakaviy ishning amaliy natijalari Samarqand shahridagi 4 2 -maktabda olib borildi. Tadqiqot predmeti. Umumta’lim maktablarining boshlang ich sinf o quv ʻ ʻ chi - lariga ona tili grammatikasini o rgatishda ʻ interfaol metodlardan foydalanib dars - lar ni tashkil qilish, uni mazmunli va sifatli o tkazish, o quvchilar nutqini boyi ʻ ʻ - tishda lingvistik va mantiqiy mashqlar ustida ishlash, o quvchilar nutqini o stirish. ʻ ʻ Tadqiqot ishining maqsadi. Umumta’lim maktablarining boshlang ich sinf ʻ o quvchilariga ona tili grammatikasini ʻ o rgatish ʻ orqali til materiallarini oson o zlashtirish, o quvchilarning nutq va lug at boyligini oshirish, imloviy ʻ ʻ ʻ savodxonligini tarkib toptirish, ya’ni to g ri yozish ko nikmalarini shakllantirish, ʻ ʻ ʻ morfemik tahlilni sodda, aniq yo llar bilan amalga oshirish, Shuningdek, ijodiy ʻ fikrlashga qaratiladi. Tadqiqot ishining vazifalari. Tadqiqot ishining vazifalari qo yidagilardan ʻ iborat: a) boshlang ich sinf o quvchilarida tovush va harf element ʻ ʻ lari, bo g in ʻ ʻ haqidagi ko nikmalarni shakllantirish; ʻ b) so ʻ zning lug aviy ma’nosi haqida tushuncha berish; ʻ s) so z yasovchi va so zlarni o zaro bog lovchi qo shimchalar ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ vazifasini tushuntirish, so z turkumlari ʻ ustida ishlash bilan birga o quvchilar nutqini ʻ boyitishda lingvistik va mantiqiy mashqlar ustida ishlash usullarini amaliyotga joriy etish. Ilmiy-tadqiqot ishining metodologik asosi. O zbekiston Respublikasining ʻ “Ta’lim to g risidagi qonuni”, O ʻ ʻ ʻ zbekiston Respublikasi xalq ta’limini 2030- yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi, 2022-2026-yillarda maktab ta’limini rivojlantirish bo yicha milliy dastur, boshlang ich sinf “Ona tili” darsliklari, ʻ ʻ “Boshlang ich ta’lim” jurnali va hokazo. ʻ Tadqiqot ishi natijalarining amaliy ahamiyati. Maktablarda boshlang ich ʻ sinf o quvchilarining ona tili grammatikasi bilan bog liq nazariy bilimlarini ʻ ʻ 4 oshirish, o quvchilarning nutqini boyitishdaʻ lingvistik va mantiqiy mashqlar ishlab chiqish hamda undan namunalar keltirish. Ishning tuzilish. Ish kirish, uch bob, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo‘lib, 67 sahifani tashkil etadi. ʻ Ishning muhokamasi. Ishning dastlabki muhokamasi Maktabgacha, boshlang ich ta’lim va texnologiya kafedrasida (14.05.2024)da bo lib o tgan. ʻ ʻ ʻ 5 I BOB. BOSHLANG ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA LUG ATʻ ʻ USTIDA ISHLASH VA NUTQ O STIRISH METODIKASINING NAZARIY ʻ ASOSLARI 1.1. Boshlang ich sinflarda ona tili o ʻ ʻ qi tishning maqsad va vazifalari Maktablarda ona tili o rgatishning mazmuni jamiyat rivojlanishining hozirgi ʻ bosqichida davlatimizning maktab oldiga qo ygan vazifasiga moslangan. Bu ʻ vazifalar qo p qirrali bo lib, ularni bajarish o quvchilar ongini o stirishga, ularga ʻ ʻ ʻ ʻ g oyaviy-siyosiy, axloqiy, estetik va mehnat tarbiyasini berishga yo naltirilgan. ʻ ʻ Ona tilini o rgatish natijasida o quvchilarda o z fikrini grammatik to g ri, uslubiy ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ aniq, mazmunli, ohangga rioya qilib ifodalay va imloviy to g ri yoza olish ʻ ʻ ko nikmalari shakllantiriladi. Bu vazifa o quv predmeti sifatida o zbek tilining ʻ ʻ ʻ o ziga xos xususiyati bo lib, o quvchini shaxs sifatida shakllantirishga ʻ ʻ ʻ yo naltirilgan umumta’lim vazifalari bilan bog liq holda amalga oshiriladi. ʻ ʻ Ona tili kursida beriladigan bilimlar mazmunini o zbek tilining tovush ʻ tuzilishi va yozma nutqda tovushlarni ifodalash usullari haqidagi (fonetik va grafik); so zlarning o zgarishi va gapda so zlarning bog lanishi haqidagi ʻ ʻ ʻ ʻ (grammatik, ya’ni morfologik va sintaktik); so zning morfemik tarkibi va so z ʻ ʻ yasalish usullari haqidagi (so z yasalishiga doir); so zlarning leksik-semantik ʻ ʻ guruhi haqidagi (leksikologik); o zbek tilining to g ri yozuv tamoyillari va tinish ʻ ʻ ʻ belgilarining ishlatilishi haqidagi (orfografik va punktuatsion) bilimlar tashkil etadi. Bu bilimlar, birinchidan, grammatik, fonetik, so z yasalishiga oid ʻ tushunchalarda, ikkinchidan, grafik, orfografik, punktuatsion qoidalarda namoyon bo ladi. Bundan tashqari, o zbek tili kursi fonetik, grafik, morfologik, sintaktik va ʻ ʻ boshqa ko nikma va malakalarni ham o z ichiga oladi. ʻ ʻ Tilni o rganish jarayonida o quvchilarda boshqa ko pgina o quv predmetlari ʻ ʻ ʻ ʻ uchun umumiy bo lgan ko nikmalar (predmetlararo ko nikmalar)ni hosil qilish ʻ ʻ ʻ ustida ham ish olib boriladi. Pedagogikada bunday predmetlararo ko nikmalarga ʻ analiz, sintez, mavhumlashtirish (til hodisalarini fikran tasavvur etish), umumlashtirish, guruhlash, taqqoslash kabilar kiradi. Ushbu ko nikmalarni ʻ o quvchilarda shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash ularning o quv ʻ ʻ 6 faoliyatini faollashtirishga, bilimlarini muvaffaqiyatli egallashlariga imkoniyat yaratadi. Ona tili kursidan hosil qilinadigan maxsus ko nikmalar bilanʻ predmetlararo ko nikmalar, bir-biridan ajratilmagan holda o quv-tarbiyaviy ʻ ʻ jarayonda shakllantiriladi. Boshlang ich sinflarda o rganish uchun tilni ongli egallashga va ʻ ʻ o quvchilarda grafik va imloviy malakalarni shakllantirishga zamin bo ladigan ʻ ʻ bilimlar tanlangan. Fonetika va grafika sohasida o quvchilar so zning tovush ʻ ʻ tarkibini, unli va undosh tovushlarning o ziga xos xususiyatlarini, so zda ʻ ʻ tovushning ma’noni farqlashdagi ahamiyatini to g ri tushunishga imkon beradigan ʻ ʻ bilimlarni o zlashtiradilar, shuningdek, ularga so zning tovush va gra ʻ ʻ fik shakli o rtasidagi nisbat (bog lanish)ni ongli aniqlash, so zni to g ri yozish imkoniyati ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yaratiladi. Morfologiya sohasidan ham so zni ongli o zlashtirish, uni to g ri ʻ ʻ ʻ ʻ ishlatish uchun katta amaliy ahamiyatga ega bo lgan bilimlar tanlangan. ʻ Boshlang ich sinf o quvchilari I sinfdan boshlab so z turkumlari (ot, sifat, son, ʻ ʻ ʻ olmosh, fe’l)ni har xil saviyada o rganadilar. ʻ Sintaksisdan dasturga nutq birligi sifatida gap haqidagi, gapda so zlarning ʻ bog lanishi, bosh va ikkinchi darajali bo laklar haqidagi bilimlar kiritilgan. ʻ ʻ So zning morfemik tarkibi yuzasidan har bir morfemaning muhim belgilarini, ʻ ularning ahamiyati va so zda bir-biriga ta’sirini boshlang ich sinf o quvchilari ʻ ʻ ʻ tushunadigan va so zlarni to g ri yozishda foydalanishlari uchun zarur bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ hajmda ma’lumot berilgan. Dasturda “Leksika” bo limi alohida berilmagan, ammo o quvchilar ʻ ʻ so zlarning leksik-semantik guruhlari (sinonimlar, antonimlar) haqida, ularning ʻ leksik ma’nolari haqida so z turkumlari va so z tarkibini o rganish jarayonida ʻ ʻ ʻ ma’lumot oladilar. Boshlang ich sinflar ona tili kursi 1-4-sinflarda tilning hamma tomonlari ʻ o zaro bog liq holda o rganilishi hisobga olinib tuzilgan, har bir sinfda fonetika, ʻ ʻ ʻ leksika, grammatika va so z yasalishi haqida ʻ elementar bilim beriladi. Kursning bunday qurilishi tilning barcha tomonlarini bir-biriga o zaro ta’sir etadigan bir ʻ butun hodisa sifatida o rganishni taqozo etadi. Tilni o rganishga bunday ʻ ʻ 7 yondashish ta’lim jaryonini o quvchilar nutqini o stirish vazifasini hal etishgaʻ ʻ yo naltirish imkonini beradi. ʻ Dasturning “Grammatika, imlo va nutq o stirish” bo limi har bir sinfda ʻ ʻ quyidagicha qismlarni o z ichiga oladi: “Tovushlar va harflar”, “So z”, “Gap”, ʻ ʻ “Bog lanishli nutq”. Asosiy mavzular bosqichli izchillik tamoyiliga asoslanib, har ʻ to rt sinfda o rganiladi. Har bir sinfda yetakchi mavzular ajratiladi. 1-sinfda ʻ ʻ fonetika va grafikaga oid mavzularni o rganishga katta o rin beriladi, chunki ʻ ʻ o quvchilar o qish va yozish jarayonini egallaydilar. 3-sinfda so zning morfemik ʻ ʻ ʻ tarkibi va gapni o rganish muhim hisoblanadi. So z yasalishiga doir bilimlar ʻ ʻ asosida o quvchilarda so zning leksik ma’nosiga, undan nutqda foydalanishga ʻ ʻ ongli munosabat o sadi. 4-sinfda so z turkumlarini o rganish birinchi o ringa ʻ ʻ ʻ ʻ qo yiladi (morfologik bilim chuqurlashtiriladi, otlarning egalik va kelishik ʻ qo shimchalarini, fe’llarning tuslovchi qo shimchalarini to g ri yozish malakalari ʻ ʻ ʻ ʻ shakllantiriladi). Bog lanishli nutq ustida to rt yil davomida grammatik va orfografik ʻ ʻ materiallarni o rganish bilan bog liq holda reja asosida ish olib boriladi. ʻ ʻ Ona tili darslarida til hodisalari ma’nosi (semantikasi), qurilishi, vazifasi jihatidan o rganiladi. ʻ O zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan kundan boshlab jamiyatni ʻ isloh qilish siyosatini kun tartibiga qo ydi. Barcha sohalardagi kabi ta’lim sohasini ʻ isloh qilish siyosati ham izchillik bilan amalga oshirila boshlandi. Boshlang ich ta’lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish salohiyati, ʻ aqliy rivojlanishi, dunyoqarashi, kommunikativ savodxonligi va o z-o zini anglash ʻ ʻ salohiyatini shakllantirishga, jismonan sog lom bo lishga, moddiy borliq ʻ ʻ go zalliklarini his eta olishga, go zallik va nafosatdan zavqlana olish, milliy urf- ʻ ʻ odatlarni o zida singdirish va ardoqlash, ularga rioya qilishga o rgatadi. ʻ ʻ Boshlang ich ta’lim oldiga qo yilgan bu kabi talablarni amalga oshirish ta’lim ʻ ʻ mazmunini aniq belgilab olishni, o qitishga yangicha yondashuvni taqozo etadi. ʻ Xulosa qilib aytish mumkinki, boshlang ich sinf ona tili mazmuni metodist ʻ olimlarning ko p yillik kuzatishlari, tajribalari, tajriba nati ʻ jalarining tahlili 8 asosida takomillashtirilib kelinmoqda. Ayniqsa, ona tili o qitishning amaliyʻ ahamiyatiga alohida e'tibor qaratilmoqda. Har qanday tilni o rganayotgan paytimizda, eng avvalo, bizni qurshab ʻ turgan narsa va hodisalarning amaliy hayotimiz bilan bog liq bo lgan turli xil ʻ ʻ harakati, holatlari, belgi va xususiyatlarining shu tilda qanday ifodalanishini, nomlanishini bilishdan boshlaymiz. Har qanday nutqiy bayon grammatik jihatdan o zaro bog langan, mazmunga ʻ ʻ mos so z va so z birikmalarining ma’lum izchillikda joylashtirilishidan tuziladi. ʻ ʻ Kishining lug ati qanchalik boy va rivojlangan bo lsa, uning nutqi ham shunchalik ʻ ʻ boy bo ladi; o z fikrini aniq va ifodali bayon etishiga keng imkoniyat yaratiladi. ʻ ʻ Shuning uchun lug atning boyligi, xilma-xilligi, harakatchanligi metodikada nutqni ʻ muvaffaqiyatli o stirishning muhim sharti hisoblanadi. ʻ O quvchi lug atining boyishiga, birinchi navbatda, uni o rab olgan muhit, ʻ ʻ ʻ tabiat, kishilarning hayoti, o qish faoliyati, kattalar va tengdoshlari bilan bo lgan ʻ ʻ muloqotlari asosiy manba vazifasini bajaradi. Bola tabiat va insonlar bilan munosabatda bo lishi natijasida so z, ibora ʻ ʻ tasviriy ifoda, maqol, hikmatli so zlarni o rganadi, ularni o z so zlariga aylantiradi. ʻ ʻ ʻ ʻ Badiiy asarlar o quvchilar lug atini va nutqini boyitishda eng ishonarli manba ʻ ʻ hisoblanadi. O qish darslarida badiiy asarlar bilan tanishish, tahlil qilish jarayonida ʻ o quvchilar lug ati ma’lum mav ʻ ʻ zular bo yicha ham boyib boradi. ʻ Masalan, yil fasllariga oid mavzular bilan tanishish jarayonida tabiatdagi o zgarishlar, qushlar, jonivorlar, hayvonot olami, dov-daraxtlar, maysa-giyohlar ʻ bilan bog liq tushunchalari shakllantirilsa, ma’naviyat, yaxshilik va yomonlik, ʻ do stlik mavzularidagi asarlarni o rganish orqali insoniy munosabatlar, axloq-odob ʻ ʻ yuzasidan muayyan xulosalarga keladi. Matnni o qish jarayonida so zning ma’nosi tushuntirilmaydi. Agar unga ʻ ʻ zarurat sezilsa, o quvchilar diqqati matn mazmunidan chalg itilmay, qisqa izoh ʻ ʻ berib o tib ketiladi. ʻ Ko chma ma’noda ishlatilgan so zlar matn o qilgandan keyin tushuntiriladi. ʻ ʻ ʻ Chunki ularning ma’nosi matn mazmunidan yaxshi tushuniladi. 9 Bundan ko rinib turibdiki, o quvchilarning o rganishi ko zda tutilganʻ ʻ ʻ ʻ bilimlarni egallashlarida, ularni amaliyotda qo llashlarida tilning lug at boyligini ʻ ʻ o zlashtirishlari va uni o z mulklariga aylantirishlari muhimdir. ʻ ʻ Boshlang ich ta’limda lug at ustida ishlashning umumiy yo l-yo riqlari, ʻ ʻ ʻ ʻ yo nalishlari, manbalari haqida metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan bo lsa-da, ʻ ʻ ularni hali qoniqarli ahvolda deb bo lmaydi. ʻ Lug at ustida ishlash uchun maxsus dars ajratilmaydi. U barcha predmetlarni ʻ o rganishda, asosan, ona tili va o qish darslarida darslik materiallarini o rgatish ʻ ʻ ʻ bilan bog liq holda olib boriladi. ʻ Ona tili darslarida lug at ustida ishlash o quvchilar nutqini o stirishga, ʻ ʻ ʻ savodxonligini shakllantirishga, so z boyligini boyitishga, nutq madaniyatini ʻ yuksaltirishga qaratilganligi sababli bu ish maktablarda 1-sinfdan boshlanadi va butun o quv jarayonida davom ettiriladi. ʻ Maktabda nutq o stirishning muhim vazifalaridan biri lug at ustida ishlashni ʻ ʻ yaxshilash, tartibga solish, uning asosiy yo nalishlarini ajratish va asoslash, ʻ o quvchilarning lug atini boyitish jarayonini boshqarish hisoblanadi. ʻ ʻ Maktabda lug at ustida ishlash metodikasi to rt asosiy yo nalishni ko zda ʻ ʻ ʻ ʻ tutadi: 1. O quvchilar lug atini boyitish, ya’ni yangi so zlarni, shuningdek, bolalar ʻ ʻ ʻ lug atida bo lgan ayrim so zlarning yangi ma’nolarini o zlashtirish. Ona tilining ʻ ʻ ʻ ʻ lug at boyligini bilib olish uchun o quvchi o z lug atiga har kuni 8-10 ta yangi ʻ ʻ ʻ ʻ so zni, shu jumladan, ona tili darslarida 4-6 so zni qo shishi, ya’ni shu so zlar ʻ ʻ ʻ ʻ ma’nosini o zlashtirishi lozim. ʻ 2. O quvchilar lug atiga aniqlik kiritish. Bu o z ichiga quyidagilarni oladi: ʻ ʻ ʻ a) o quvchi puxta o zlashtirmagan so zlarning ma’nosini to liq o zlashtirish, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ya’ni shu so zlarni matnga kiritish, ma’nosi yaqin so zlarga qiyoslash, antonim ʻ ʻ tanlash yo llari bilan ularning ma’nosiga aniqlik kiritish; ʻ b) so zning kinoyali ma’nosini, ko p ma’noli so zlarni o zlashtirish; ʻ ʻ ʻ ʻ s ) so zlarning sinonimlarini, sinonim so zlarning ma’no qirralarini ʻ ʻ o zlashtirish; ʻ 10 d ) ayrim frazeologik birliklarning ma’nosini o zlashtirish.ʻ 3. Lug atni faollashtirish, ya’ni o quvchilar ma’nosini tushunadigan, ammo ʻ ʻ o z nutq faoliyatida ishlatmaydigan nofaol lug atidagi so zlarni faol lug atiga ʻ ʻ ʻ ʻ o tkazish. Buning uchun shu so zlar ishtirokida so z birikmasi va gaplar tuziladi, ʻ ʻ ʻ ular o qiganlarni qayta hikoyalash, suhbat, bayon va inshoda ishlatiladi. ʻ 4. Adabiy tilda ishlatilmaydigan so zlarni o quvchilar faol lug atidan nofaol ʻ ʻ ʻ lug atiga o tkazish. Bunday so zlarga bolalarning nutq muhiti ta’sirida o zlashib ʻ ʻ ʻ ʻ qolgan adabiy til me'yoriga kirmaydigan, ayrim adabiy asar va so zlashuv tilida ʻ qo llanadigan sodda so z va iboralar, sheva va ijtimoiy guruhga oid so zlar kiradi. ʻ ʻ ʻ Adabiy til me'yori degan tushunchani o zlashtirgach, o quvchilar yuqorida ʻ ʻ izohlangan so zlar o rniga adabiy tildagi so zlardan foydalana boshlaydilar. ʻ ʻ ʻ Adabiy tilga oid malakalari mustahkamlangan sayin shevaga, jargonga oid so zlar, ʻ so zlashuv tilida ishlatiladigan sodda so z va iboralar o quvchilarning faol ʻ ʻ ʻ lug atidan chiqib keta boshlaydi (II.12.203). ʻ O quvchilar lug ati quyidagi manbalar asosida boyitiladi va tako- ʻ ʻ millashtiriladi: Atrof-muhitni, tabiatni, kishilarning hayoti va mehnat faoliyati, bolalarning o yini va o qish faoliyatini, kattalar bilan munosabatni kuzatish. Tabiat qo yniga, ʻ ʻ ʻ turli joylarga, muassasalarga ekskursiya vaqtida bolalar narsa va hodisalarni kuzatish bilan ko pgina yangi nom va iboralarni o rganadilar. Bu ekskursiyalar ʻ ʻ yuzasidan o tkazilgan suhbat vaqtida ularning bilimi chuqurlashtiriladi, ayrim ʻ so zlar ma’nosiga aniqlik kiritiladi. ʻ O quvchilar lug atini va nutqini boyitishda eng ishonarli manba badiiy asarlar ʻ ʻ hisoblanadi. O qish darslarida o quvchilar o zbek tilini yuksak badiiy obrazlar ʻ ʻ ʻ yordamida o zlashtiradilar. O qish darsida bolalar lug ati ma’lum mavzularga oid ʻ ʻ ʻ so zlar hisobiga ham boyiydi. Ular lug atiga axloqiy tushunchalarni ifodalovchi ʻ ʻ yoqimtoy, shirinso z, mehribon, botir, mard, jasur, mehnatsevar kabi ko pgina ʻ ʻ so zlar qo shiladi. Matn ustida ishlash jarayonida ko p ma’noli so zlar, sinonimlar, ʻ ʻ ʻ ʻ ko chma ma’noda ishlatiladigan so zlarni, ba’zi frazeologik birikmalarni bilib ʻ ʻ oladilar. 11 Bolalar mustaqil o qishga o rganganlaridan keyin ular lug atiga kitob, gazeta,ʻ ʻ ʻ jurnal materiallari katta ta’sir qiladi. Shuning uchun ham sinfdan tashqari mustaqil o qish va unga rahbarlik shakllari o quvchilar lug atini boyitishning, nutqini ʻ ʻ ʻ o stirishning eng muhim manbalaridan hisoblanadi. ʻ Maxsus mashqlar yordamida grammatika va imloni o rganish darslari ʻ ko pgina so z va atamalarni o zlashtirishga yordam beradi, o quvchilar predmet, ʻ ʻ ʻ ʻ belgi, harakat, sanoq, tartib ifodalaydigan so zlarni bilib oladilar. Bu darslarda ʻ o quvchilar lug ati tartibga solinadi, so z turkumlarini o rganish jarayonida ʻ ʻ ʻ ʻ guruhlanadi, so z tarkibi, so z yasalishi, so zlarning o zgarishini o rganish bilan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ esa lug atga aniqlik kiritiladi; ular o rgangan so zlaridan o z nutqlarida foydalana ʻ ʻ ʻ ʻ bosh-laydilar, natijada lug atlari faollashadi. O quvchilar lug ati maxsus lug aviy- ʻ ʻ ʻ ʻ mantiqiy mashqlar yordamida ham boyiydi, tartibga tushadi. Bulardan tashqari, kinofilm va teleko rsatuv matnlari, o qituvchi va boshqa ʻ ʻ maktab hamda maktabdan tashqari muassasalar xodimlarining nutqlari ham o quvchilar lug atini boyitish va takomillashtirish manbalari hisoblanadi. Lug atni ʻ ʻ ʻ boyitishda turli lug atlar juda foydali qo llanmadir. Boshlang ich sinf o quvchilari ʻ ʻ ʻ ʻ uchun „Imlo lug ati" mavjud. O qituvchi ma’lumot uchun ham, material tanlash ʻ ʻ uchun ham turli lug atlardan (o zbek tilining sinonimlar, antonimlar, frazeologik ʻ ʻ lug atlaridan, turli terminologik lug atlardan [II.1,2,3,4,5,6) muvaffaqiyatli ʻ ʻ foydalanadi. So z dunyodagi barcha narsalarning asosi hisoblanadi. Chunki insondagi ʻ ismsiz yuyg ular, nozik kechinmalar, ko z bilan ko rib, quloq bilan eshitib, qo l ʻ ʻ ʻ ʻ bilan ushlab, til bilan totinib, burun bilan hidlab bo lmaydigan ruhiy holatni faqat ʻ so z yordamida ifada etish mumkin. Shuning uchun so zlarning ma’nosini ʻ ʻ tushuntirish o quvchilar lug atini boyitadi, nutqini o stiradi. Boshlang ich sinflarda ʻ ʻ ʻ ʻ o qitiladigan fanlarning atamalari ham tushuntirilishi lozim bo lgan so zlar ʻ ʻ ʻ qatoriga kiritiladi. Atamalarning ma’nosini tushuntirish mazkur so z anglatgan ʻ tushunchani yaxshi fahmlab olishga yordam beradi. Masalan, predmet atamasining ma’nosini tushuntirish bilan o quvchilar predmet keng ma’noda qo llanishini, ʻ ʻ 12 tabiatdagi barcha narsa, hodisa, tushunchalar predmet deyilishini bilib oladilar. Bu ot, sifat, son, fe'l kabi atamalarni tez fahmlab olishda ularga yordam beradi. So zning ma’nosini tushuntirish juda kam vaqt olishi va darsning asosiyʻ mavzusidan o quvchilar diqqatini chalg itmasligi kerak. Buning uchun o qituvchi ʻ ʻ ʻ har bir darsga tayyorlanish jarayonida ma’nosi tushuntirilishi lozim bo lgan ʻ so zlarni, uni tushuntirishning eng qulay usullarini va darsning qaysi o rnida ʻ ʻ tushuntirishni belgilab oladi. O qish kitoblaridagi matnlarda birinchi marta uchragan, bolalar ma’nosini ʻ bilmaydigan ayrim so zlar matnni o qishdan oldin tushuntiriladi. ʻ ʻ Matnni o qish jarayonida so z ma’nosini tushuntirishga chek qo yish kerak. ʻ ʻ ʻ Agar biror so zni matnni o qish vaqtida tushuntirish zaruriyati tug ilsa, matn ʻ ʻ ʻ mazmunidan o quvchilar diqqatini chalg itmagan holda shu so z ma’nosi qisqacha ʻ ʻ ʻ tushuntiriladi. Ko chma ma’noda ishlatilgan obrazli so zlar va badiiy nutq birliklari matn ʻ ʻ o qilgandan keyin tushuntiriladi, chunki ularning ma’nosi matn mazmunidan, ʻ kontekstdan yaxshi tushuniladi. Ayniqsa, masallar o qilganda, undagi allegorik, ʻ ko chma ma’noda ishlatilgan so zlarni asarni o qishdan oldin yoki o qish ʻ ʻ ʻ ʻ jarayonida tushuntirib bo lmaydi. ʻ Metodikada so zlarni tushuntirishning quyidagi usullaridan foydalaniladi: ʻ 1. So zni kontekst asosida tushuntirish. Bunda o quvchilar tushunmaydigan ʻ ʻ so z ularga tushunarli so zlar qo llangan gap (yoki matn) yordamida tushuntiriladi. ʻ ʻ ʻ 2. So z ma’nosini lug atdan va o qish kitoblarida matn ostida berilgan ʻ ʻ ʻ izohdan foydalanib tushuntirish. Bunda o quvchilarni izohdan mustaqil foydalanib, ʻ so z ma’nosini mustaqil tnshnnib olishga o rgatish muhim ahamiyatga ega. ʻ ʻ 3. So z ma’nosini shu so zning ma’nodoshi yordamida tushuntirish. Masalan, ʻ ʻ sabo - shabada, mudofaa - himoya, sozanda - musiqochi, diyor - vatan, inshoot - bino, samo - osmon kabi. So zni sinonim tanlash bilan tushuntirganda, shu ʻ so zning stilistik (uslubiy) ahamiyatini ham ko rsatish zarur. ʻ ʻ 4. Tanish bo lmagan so z bilan ifodalangan tushunchani tanish bo lgan so z ʻ ʻ ʻ ʻ bilan ifodalangan tushunchaga (uning antonimiga) taqqoslash orqali tushuntirish. 13 Masalan, ishchan tushunchasini dangasa tushunchasiga, rostgo 'y so ziniʻ yolg onchi so ziga taqqoslab tushuntirish mumkin. ʻ ʻ Ko chma ma’noda ishlatilgan so z va so z birikmalari, tasviriy vositalar, ʻ ʻ ʻ maqollar ham taqqoslash usulidan foydalanib tushuntiriladi. 5. So zni o ziga yaqin tushuncha - boshqacha ifoda etish bilan tushuntirish. ʻ ʻ Bunda tushuntiriladigan so zning izohi qisqa va aniq bo lishi kerak. Masalan, ʻ ʻ o zboshimchalik - o z xohishicha ish tutish, ishni o zi xohlaganicha bajarish; ʻ ʻ ʻ mutaxassis - biror hunar egasi; shunqor~ uzoq uchadigan ko zi o tkir qush; mesh - ʻ ʻ mol terisidan tikilgan idish; guldon - gul solib qo yiladigan idish va boshqalar. ʻ Ba’zi so zlar ularning vazifasini izohlash orqali tushuntiriladi. Masalan, ʻ kombayn - bir vaqtning o zida donni o radigan, yanchadigan, tozalaydigan qishloq ʻ ʻ xo jalik mashinasi; ekskovator - bir vaqtning o zida yerni qazib tuproqni yuk ʻ ʻ mashinasiga ortadigan mashina; aerodrom - samolyotlar turadigan, uchib ketadigan yoki kelib qo nadigan joy va hokazo. ʻ 6. So 'zni predmetning asosiy belgisini izohlash orqali tushuntirish. Masalan, yantoq-suvsiz joyda o sadigan ninasimon tikanli o simlik; akula-okeanlarda ʻ ʻ yashaydigan juda katta yirtqich baliq. 7. Axloqiy, mavhum tushunchalarni ifoda etuvchi so zlarning ma’nosini ʻ misollar yordamida tushuntirish. Buning uchun o quvchilar o rgangan badiiy ʻ ʻ asardan axloqiy fazilatga ega bo lgan asar qahramonining qilgan ishlari tahlil ʻ qilinadi.[II.11.175] Xulosa qilib aytganda, so z ma’nosini tushuntirish ustida ishlash o quvchilar ʻ ʻ lug atini boyitadi, nutqini ravonlashtiradi. ʻ Lug at ustida ishlash ona tili darslarida ham, o qish darslarida ham reja ʻ ʻ asosida izchil olib borilishi lozim. Boshlang ich sinflar uchun izohli lug atning yaratilmaganligi lug at ustida ʻ ʻ ʻ olib boriladigan ishlarni to g ri uyushtirishda ba’zi qiyinchiliklarni keltirib ʻ ʻ chiqarmoqda. Agar lug at ishi qat'iy reja asosida izchil amalga oshirilsa, ʻ o quvchilardan ortiqcha mehnat talab qilmaydi. Bunga erishish uchun qunt, e'tibor, ʻ qat'iyatlik va sabot bilan ishlash zarur. 14 Ona tili darslarida asosiy diqqat bolaning nutq va lug at boyligini oshirish,ʻ imloviy savodxonligini tarkib toptirish, ya’ni to g ri o qish va yozish hamda ʻ ʻ ʻ husnixat ko nikmalarini shakllantirishga qaratiladi. Shunday ekan o quvchilar har ʻ ʻ bir darsda ma’lum tushuncha haqida ma’lumot olib, ularning nutqi boyib, fikrlash doirasi kengayib borishi muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang ich sinf ona tili darslarida tilning leksikologiya bo limiga oid ʻ ʻ muayyan bilimlar berish ko zda tutilgan. Biroq ona tili darslarida ko proq so zning ʻ ʻ ʻ leksik ma’nosi bilan bog liq (o z ma’no, ko chma ma’no, ma’nodosh so zlar, ʻ ʻ ʻ ʻ o zaro zid ma’noli so zlar kabi) hodisalarni o rgatishga e’tibor qaratiladi. Tilning ʻ ʻ ʻ lug at tarkibi, xususan, eskirgan so zlar, yangi paydo bo lgan so zlar, o zlashma ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ so zlar, shevaga xos so zlar, kasb hunarga oid so zlar kabi leksik qatlamlar haqida ʻ ʻ ʻ ko proq o qish darslarida o rgatib boriladi. Bunda o rganilayotgan asar matnini ʻ ʻ ʻ ʻ tahlil qilish asosida, ya’ni amaliy ishlar orqali nazariy bilimlar berib boriladi. O quvchilar nutqini quyidagi leksik vositalar orqali boyitish maqsadga ʻ muvofiq. Kasb-hunarga oid so zlar: darslik matnlarida kasb-hunar nomini bildiruvchi ʻ bastakor, bo zchi, hakim, kitobdor, farmonbardor, lashkarboshi, munshiy, salloh, ʻ hattot, sarkarda, oshpaz, sharobkash, bog bon, cho pon, kabobchi ʻ ʻ kabi bir qator so zlar ham qo llanilgan. ʻ ʻ Boshlang ich sinfning o qish darslari orqali kasb – hunarga oid so zlarni ʻ ʻ ʻ o rgatishda darslikda berilgan matnlar bilan chegaralanib qolmaslik kerak. ʻ O quvchilarga ”Men sevgan kasb” mavzusida insho yozdirish orqali ham ularning ʻ kasb – hunarga oid bilimlarini va leksikasini boyitish mumkin. Shuningdek, kasb – hunarga oid so zlar qo llanilgan matnlar o rganilganda ʻ ʻ ʻ didaktik o yinlardan ham foydalanish mumkin. Masalan, “Kim ko p so z topadi” ʻ ʻ ʻ sharti asosida har bir guruh o quvchilariga ma’lum kasb yo nalishlari belgilab ʻ ʻ beriladi. Ular shu kasbga oid so zlarni yozadilar: ʻ 1-guruh uchun – tikuvchilar, 2-guruh uchun – quruvchilik, 3-guruh uchun – sartaroshlik. 15 Demak, o qish darslarida kasb-hunarga oid so zlarni o rgatishda quyidagiʻ ʻ ʻ usullarni tavsiya etish mumkin: 1. O qish kitobidagi matnda qo llanilgan kasb-hunarga oid so zlar ustida ʻ ʻ ʻ ishlash. 2. O quvchilarga “Men sevgan kasb” mavzusida insho yozdirish. ʻ 3. Mavzuga doir o yin va topshiriqlarni bajartirish. ʻ O quvchilarga kasb-hunar so zlarini o rgatish quyidagi amaliy ahamiyatga ʻ ʻ ʻ ega. 1. Tilning leksik tarkibi haqida ma’lumot beriladi. 2. O quvchilarning so z boyligi oshiriladi. ʻ ʻ 3. O quvchilarning borliq haqidagi bilimlari kengaytiriladi. ʻ 4. Muayyan kasb egasi bo lishga yo naltiriladi. ʻ ʻ 5. O zbek milliy hunarmandchiligi haqida tasavvur hosil qilinadi. ʻ S h evaga xos so zlar orqali boyitish ʻ . 4-sinf o qish kitobida 30 ga yaqin ʻ shevaga xos so zlar qo llanilgan bo lib, ular qo llanilgan mavzular o rganilganida ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o tkaziladigan lug at ishlari o quvchilarga shevaga xos so zlar haqida nazariy ʻ ʻ ʻ ʻ tushuncha berish zarurligini ko rsatadi. ʻ Tilimizdagi ba’zi so zlar republikamizning turli hududlarida yashaydigan ʻ kishilar nutqida boshqacha shaklda qo llanadi. Masalan: do ppi – takya, yostiq – ʻ ʻ bolish. Ana shunday so zlar shevaga xos so zlar deyiladi. Hamma uchun umumiy ʻ ʻ bo lgan so zlar esa adabiy tilga xos so zlar deyiladi. ʻ ʻ ʻ Boshlang ich sinfda shevaga xos so zlarni o rgatish matnda qo llanilgan ʻ ʻ ʻ ʻ shunday so zlarni izohlashdan boshqacha usullarda ham olib borilishi mumkin. ʻ Bunda o qituvchi o zi yashab turgan hudud aholisining shevasida qo llanuvchi ʻ ʻ ʻ so zlarni adabiy tildagi shakli bilan qiyoslaydi. Ularga quyidagi misollarni keltirish ʻ mumkin. Boshlang ich sinf o quvchilariga shevaga xos so zlarni o rgatish ularning ʻ ʻ ʻ ʻ og zaki nutqini rivojlantirishda, so z boyligini oshirishda, adabiy til me’yorlaridan ʻ ʻ to g ri foydalanishda katta amaliy ahamiyatga ega. ʻ ʻ 16 Eskirgan so zlar va ular haqida ma’lumot berish.ʻ Til uzluksiz harakatda, rivojlanishda bo lib turadi, bu uning ijtimoiy mohiyatidan kelib chiqadi. Jamiyatda ʻ bo lib turadigan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, iqtisodiy ʻ va ma’rifiy sohalardagi islohotlar tilning lug at boyligida yangi-yangi so z va ʻ ʻ atamalarining yuzaga kelishini, ayni paytda ma’lum so zlarning eskirib ʻ iste’moldan chiqishini taqozo qiladi. Boshlang ich sinf o quvchilarida tilning lug at tarkibi yuzasidan beriladigan ʻ ʻ ʻ dastlabki bilimlarning asosiy qismini eskirgan so zlar tashkil etadi. Bunda ʻ o quvchilarga matnda uchragan ma’nosi tushunarsiz so zlarni izohlash jarayonida ʻ ʻ eskirgan so zlar haqidagi sodda nazariy tushuncha berib o tiladi. ʻ ʻ Boshlang ich sinf o qish kitoblarida berilgan tarixiy mavzuga oid matnlarda ʻ ʻ eskirgan qatlamga mansub so zlar mavjud bo lib, bu ularning janr xususiyatidan ʻ ʻ kelib chiqadi. Darslikda qo llanilgan eski qatlamga mansub so zlar muayyan matnni ʻ ʻ o rganish jarayonida o qituvchi tomonidan o tkazilgan lug at ishida izohlab ʻ ʻ ʻ ʻ berilganda hamda o quvchi so z zaxirasidan joy olgandagina o qish darslarining ʻ ʻ ʻ nutq o stirish maqsadi to la amalga oshadi. ʻ ʻ 1. 2 . Nutq - o quvchining faol va mustaqil fikrlashini shakllantiruvchi ʻ asosiy manba sifatida Nutq, nutq motivi, ichki belgi, tashqi belgi, ma’no, shakl, til vositalari, til, gap qurilishi, munosabat ifodasi, grammatik normalar, tafakkur, adabiy til, milliy madaniyat shakli, inson nutqi, fikrlash, nutqiy faoliyat, til va tafakkur munosabati. Tafakkur so zi aslida arab tilidan olingan bo lib, "fikrlar", "ong", ʻ ʻ "fikrlash", "fikr yuritish", "o ylash", "mulohaza" kabi ma’nolarni ʻ ahglatadi. Tafakkur falsafiy kategoriyalardan biri bo lib, tilshunoslikda u ʻ ijtimoiy hodisa sifatida o rganiladi. Tafakkur biz ko rib turgan zohiriy ʻ ʻ olamning inson miyasida umumlash aksidir. 17 Til esa insonning so zlash, gapirish qobiliyati, fikr ifodalash va ʻ o zaro ʻ aloqa qilish vositasi bo lib xizmat qiladigan tovushlar, so zlar va ʻ ʻ grammatik vositalar tizimidir. Demak, odam avval tashqi yoki ichki borliqni ongi bilan anglaydi. So ngra ʻ o sha anglagan narsasini til vositasi yordamida ifoda etadi. Agar ʻ tafakkur bo lmasa so zimizga ma’no kirmaydi, gapimiz bema’ni tus oladi. Agar til ʻ ʻ bo lmasa, fikrimiz, o y-xayolimizni sunvatdoshimishga yetkaza ʻ ʻ olmaymiz. Til va tafakkur bir-biriga bog liq hodisadir. Lekin, ular boshqa ʻ -boshqa faoliyat yuritadi, turli vazifalarni vajaradi. Til umumisoniy imkoniyat bo lsa-da, har bir tilning milliy shakli ʻ mavjud. Masalan, o zbek xalqining so zlashishi, firklash tarsi, fikr ʻ ʻ bildirishi, nutq odobi kabi madaniyati o zbek tilida namoyon bo ladi. ʻ ʻ Uning ma’naviy boyliklari va tafakkur mevalarini o zida aks ettiradi. ʻ Fikrimiz isboti uchun o zbekcha tafakkur tarzini boshqa millatlat ʻ fikrlashiga qiyoslaymiz: ozbekcha fikrlash jarayonida avval katta hajmli, katta yoshli, katta ahamiyatli narsalar oldin keladai. Shuning uchun sana aytilayotganda sentabrning 1- kuni deymiz, 2-sentabr deyish esa ko proq ingliz, ʻ rus tafakkur tarzi hisoblanadi. Har qanday kishi atrof borliqni ko radi, eshitadi, his etadi, ta’m biladi. ʻ Ana shu ma’lumotlar uning ongida aks eladi. O sha aks etgan ʻ narsani vayon qilish uchun til vositalari - tovush, morfema, bo g in, soz, ʻ ʻ gap kabilardan foydalanamiz. Tushuncha ongda tug iladi. U tafakkur ʻ mahsuli, ammo uni tashqi olamga chiqarmoqchi bo lsak, alvatta til ʻ vositalaridan foydalanamiz: aytamiz, so zlaymiz, gapiramiz - bunda ʻ tovush, fonema, so z va gaplardan ʻ foydalanamiz. Boshqa hollatlarda yozuvdan ham foydalfnishimiz mumkin. Bular til va tafakkurning o zaro ʻ munosavatlaridir. Til milliy madaniyatning shakli sifatida tafakkurdagi fikrlar va ma’naviy ne'matlarni zamon va makonda avadiylashtiradi. Ular doimo bir-birini taqazo etadi. Bir-birining yashashi va rivojlanishiga yordam beradi. Tafakkur faqat insonlarga xos xususiyatdir. U kishining mehnat va nutq faoliyati bilan bog liq ʻ 18 holda mavjud. Inson tafakkuri nutq bilan yuzaga chiqadi va uning natijalarini tilda qayd etiladi. Demak, tafakkur jarayonining natijasi hamisha biror-bir fikrdan iborat bo ladi. Bu fikr ʻ tushuncha, hukm, xulosa tarzida til vositasida namoyon bo ladi. Til fikrni reallashtiradi, kishilarning fikir almashishiga imkon ʻ tug diradi. «N ʻ utq» so zi arabchadan olingan bo lib, fikrni so z orqali ʻ ʻ ʻ ifodalash qobiliyati, mahoratidir. Til so zlashish vositasi, ya’ni nutq sifatida ʻ namoyon bo lgandagina ma’lum vazifani vajaradi. Nutq til unsurlari- ʻ tovush, harf, bo g in, so z, sintagma, gap, matn kabilardan nutqiy ʻ ʻ ʻ jarayonda foydalanish natijasida yuzaga chiqadi. Demak, til vositalari nutqni amalga oshirish uchun xizmat qiladi. Til bilan nutqni qiyoslash orqali ularning quyidagi farqlarini ajratish mumkin: 1. Til aloqa materiali bo lsa, nutq aloqa shaklidir. ʻ 2. Tilni xalq, millat yaratadi, nutqni esa har bir kishi yarata oladi. 3. Tilning hayoti xalq, millatning hayoti, taraqqiyoti bilan bog liq ʻ boladi. Nutqning, ayniqsa, og zaki nutqning davomiyligi qisqa ʻ bo ladi. ʻ Ya’ni gapirib bo lishimiz bilan nutq tugaydi. Ammo yozma ʻ nutqning umri nisvatan uzoqroq bo lishi mumkin. ʻ 4. Til anchayin turg un, varqaror bo ladi. Nutq esa doimo harakatda ʻ ʻ bo lib, o zgaruvchan hodisa sanaladi. ʻ ʻ 5. Tilning hajmi noaniq, uni taxmin q i l i s h mumkin xolos. Nutqning hajmi aniq u monolog, dialog, polilog yoki matn shaklida bo lishi ʻ mumkin. [II.1.28] Nutqni amalga oshirish uchun so zlovchi tildan foydalanadi. Nutq ʻ kishining kimligini, psixologiyasini, madaniyatini, kayfiyatini belgilaydi. Til esa bunday imkoniyatga ega emas. Shuning uchun chiroyli, odob bilan so zlash barcha ʻ zamonlarda qadrlangan. Nutq - kishi faoliyatining turi, til vositalari asosida tafakkurni ishga solishdir. Nutq o zaro aloqa va xabar funksiyasini, o z fikrini his-hayajon bilan ifodalash va ʻ ʻ boshqalarga ta’sir etish vazifasini bajaradi. 19 Yaxshi rivojlangan nutq jamiyatla kishining faol faoliyatining muhim vositalaridan biri sifatida xizmat qiladi. O quvchi uchun esa nutq maktabdaʻ muvaffaqiyatli ta’lim olish qurolidir. Nutq o stirish nima? Agar o quvchi va uing tildan bajargan ishlari ko zda ʻ ʻ ʻ tutilsa, nutq o stirish dеganda tilni har tomonlama (talaffuzi, lug ati, sintaktik ʻ ʻ qurilishini, bog lanshl nutqni) faol amaliy o zlashtirish tushuniladi. Agar ʻ ʻ o qituvchi ko zda tutilsa, nutq o stirish dеganda, o quvchilar tilning talafuzi, ʻ ʻ ʻ ʻ lug ati, sintaktik qurilishi va bog lanishli nutqni faol egallashlarigayordam ʻ ʻ bеradigan mеtod va usullarni qo llash tushuniladi. Shuning uchun ham grammatika ʻ va imlo dasturi to rt qismga bo lingan (tovushlar va harflar, so z, gap, bog lanishli ʻ ʻ ʻ ʻ nutq), shuning uchun ona tili dasturining bo limlari: «Xat-savod o rgatish va nutq ʻ ʻ o stirish», «O qish va nutq o stirish», «Grammatika, imlo va nutq o stirish» dеb ʻ ʻ ʻ ʻ nomlangan. Nutq faoliyati uchun, shuningdеk, o quvchilar nutqini o stirish uchun bir ʻ ʻ nеcha shartga rioya qilish zarur: 1. Kishi nutqining yuzaga chiqishi uchun talab bo lishi kеrak. O quvchilar ʻ ʻ nutqini o stirishning mеtodik talabi o quvchi o z fikrini, nimanidir og zaki yoki ʻ ʻ ʻ ʻ yozma bayon xohishini va zaruriyatini yuzaga kеltiradigan vaziyat yaratish hisoblanadi. 2. Har qanday nutqning mazmuni, matеriali bo lishi lozim. Bu matеrial ʻ qanchalik to liq, boy, qimmatli bo lsa, uning bayoni shunchaliku mazmunli ʻ ʻ bo ladi. Shunday ekan, o quvchilar nutqini o stirishning ikkinchi sharti nutqqaoid ʻ ʻ ʻ mashqlarning matеrial ihaqida, bola nutqi mazmunli bo lishi uchun g amxo rlik ʻ ʻ ʻ qilish hisoblanadi. 3. Fikr tinglovchi tushunadigan so z, so z birikmasi, gap, nutq oborotlari ʻ ʻ yordamida ifodalansagina tushunarli bo ladi. Shuning uchun nutqni muvaffaqiyatli ʻ o stirishning uchinchi sharti - nutqni til vositalari bilan qurollantirish hisoblanadi. ʻ Bolalarga til namunalarini bеrish, ular uchun yaxshi nutqiy sharoit yaratish zarur. Nutqni eshitish va undan o z tajribasida foydalanish natijasida bolalarda ta’lim ʻ mеtodikasi asoslanadigan ongli ravishda «tilni sеzish» shakllanadi. 20 Nutq o stirishning mеtodik sharti nutqiy faoliyatning kеng tizimini yaratish,ʻ ya’ni, birinchidan, yaxshi nutq namunasini idrok etish, ikkinchidan, o rgangan til ʻ vositalaridan foydalanib, o z fikrini bayon etish uchun sharoit yaratish hisoblanadi. ʻ Bola tilni nutqiy faoliyat jarayonida o zlashtiradi. Buning o zi yеtarli emas, ʻ ʻ chunki u nutqni yuzaki o zlashtiradi. Nutqni egallashning qator aspеktlari mavjud. ʻ Bular: 1. Adabiy til normalarini o zlashtirish. Maktab bolalarni adabiy tilni sodda ʻ so zlashuv tilidan, dialеkt va jargondan farqlashga o rgatadi, adabiy tilning badiiy, ʻ ʻ ilmiy, so zlashuv variantlari bilan tanishtiradi. ʻ 2. Jamiyatimizning har bir a’zosi uchun zarur bo lgan muhim nutq ʻ malakalarini, ya’ni o qish va yozish malakalarini o zlashtirish. Bu bilan bola ʻ ʻ yozma nutqning xususiyatlarini, unng og zaki-so zlashuv nutqidan farqini bilib ʻ ʻ oladi. 3. O quvchilar nutq madaniyatini takomillashtirish. Til kishilik jamiyatida ʻ muhim aloqa vositasidir. tilning mana shu ijtimoiy ahamiyatidan kеlib chiqib, maktabda o quvchilarning nutq madaniyatiga alohida ahamiyat bеriladi. Bu ʻ vazifalarni bajarish uchun o qituvchi o quvchilar bilan rеjali ish olib borishi lozim. ʻ ʻ Buning uchun esa o quvchilar nutqini o stirish ustida ishlash tushuncha-siga ʻ ʻ nimalar kirishini bilib olish muhimdir. Nutq o stirishda uch yo nalish aniq ajratiladi: 1) so z ustida ishlash; 2) so z ʻ ʻ ʻ ʻ birikmasi va gap ustida ishlash; 3) bog lanishli nutq ustida ishlash. [II.11.107] ʻ So z, so z birikmasi va gap ustida ishlash uchun lingvistik baza bo lib ʻ ʻ ʻ lеksikologiya (frazеologiya va stilistika bilan birgalikda), morfologiya, sintaksis xizmat qiladi; bog lanishli nutq esa logika, adabiyotshunoslik va murakkab ʻ sintaktik butunlik lingvistikasiga asoslanadi. Ko rsatilgan uch yo nalish parallеl olib boriladi: lug at ishi gap uchun ʻ ʻ ʻ matеrial bеradi; so z, so z birikmasi va gap ustida ishlash bog lanishli nutqqa ʻ ʻ ʻ tayyorlaydi. O z navbatida, bog lanishli hikoya va insho lug atni boyitish vostasi ʻ ʻ ʻ bo lib xizmat qiladi. ʻ 21 O quvchilar nutqini o stirish o z mеtodik vositalariga ega, o zining mashqʻ ʻ ʻ ʻ turlari bor. Bulardan eng muhimlari bog lanishli nutq mashqlari hisoblanadi. ʻ Nutq o stirishda izchillik, to rt shartni, ya’ni mashqlarning izchilligi, istiqboli, ʻ ʻ xilma-xilligi, xilma-xil mashq turlarini umumiy maqsadga bo ysundirish ʻ ko nikmasi amalga oshirish bilan ta’minlanadi. Har bir yangi mashq oldingisi bilan ʻ bog lanadi va kеyingisiga o quvchilarni tayyorlaydi, umumiy maqsadga ʻ ʻ bo ysungan holda, nimadir yangilik qo shadi. ʻ ʻ Maktabda o quvchilar nutqini o stirishga ona tili o qitishning asosiy vazifasi ʻ ʻ ʻ dеb qaraladi. Nutq o stirish faqat ona tili va o qish darslaridagina emas, balki ʻ ʻ o quv rеjadagi barcha prеdmеtlar (tabiatshunoslik, matеmatika, mеhnat, tasviriy ʻ san'at, ashula darslari)ning, shuningdеk, sinfdan tashqari o tkaziladigan ʻ tadbirlarning ham vazifasidir. Kishilar tildan fikr bayon qilish quroli sifatida foydalanadilar. Ular o z ʻ fikrlarini ovoz bilan - eshittirib bayon qilishdan oldin u haqda o ylab oladilar. Bu ʻ ichki nutq hisoblanadi. Ichki nutq eshittirilmagan va yozilmagan, «o ylangan» ʻ (fikrlangan) nutqdir, bu nutq fikrlovchi kishining o ziga qaratiladi. Tashqi nutq ʻ tovushlari yordamida eshittirilib yoki grafik bеlgilar bilan yozilib, boshqalarga qaratilgan nutqdir. Ichki va tashqi nutqning fiziologik tabiati bir xil; farqi - tashqi nutqda nutq organlariningharakati natijasida tovush chiqariladi yoki yozilib bayon etiladi; ichki nutqda nutq organlarining harakati tovushsiz yuzaga kеladi. Ichki nutq matеrialni tushunish va yodda saqlashga yordam bеradi, tashqi nutqni o stirishda birdan-bir zaruriy vosita hisoblanadi. O ylash, fikr yuritish ichki ʻ ʻ nutq asosida bo ladi. Ichki nutq o quvchini tashqi, nutqqa, javobgarlikni his qilib ʻ ʻ gapirishga o rgatadi. Ichki nutq jarayonida o ylash o quvchining nutqi va ʻ ʻ ʻ tafakkuriningo sishida muhim vositadir. ʻ Maktabda o quvchilarning tashqi nutqigina emas, balki ichki nutqi ham ʻ o stiriladi. ʻ Bolalar ichida o qishga o rganadilar va ichki nutqda mat ʻ ʻ е rialni o zlashtiradilar. Turli vazifalarni o zlari hal qiladilar, asosiysi - o zlarining og zaki ʻ ʻ ʻ ʻ va yozma fikrlarini tayyorlab oladilar. 22 Fikrni ifodalash usuliga ko ra nutq og zaki va yozma bo ladi. Og zaki nutqʻ ʻ ʻ ʻ yozma nutqdan quyidagicha farqlanadi: og zaki nutq tovush nutqi, yozma nutq esa ʻ grafik nutqdir. Og zaki nutqda eshitish s ʻ е zgisi, yozma nutqda esa ko rish va qo l ʻ ʻ harakati s е zgisi asosiy rol o ynaydi. Og zaki nutq ham, yozma nutq ham ʻ ʻ kishilarning o zaro aloqa quroli sifatida xizmat qiladi, ammo og zaki nutq aniq ʻ ʻ hayotiy sharoitda, b е vosita aloqa jarayonida yuzaga k е ladi; yozma nutqdan b е vosita, aniq sharoitdan ajratilgan holda ham, kishi ishtirokisiz ham foydalaniladi. Og zaki nutq ko pincha dialog tarzida, yozma nutq esa monolog tarzida ʻ ʻ bo ladi. Yozma nutq logik izchillikka rioya qilgan holda, ayrim til shakllarini ʻ tushirib qoldrmay, ortiqcha takrorga yo l qo ymay bayon qilishni talab etadi, ʻ ʻ shuning uchun yozma nutq ancha murakkab va mavhum hisoblanadi. 23 II BOB. O QUVCHILAR NUTQINI BOYITISHDAʻ LINGVISTIK VA MANTIQIY MASHQLAR USTIDA ISHLASH METODIKASI 2.1. O quvchilarga mavzuga oid mashqlar bajartirishning ahamiyati ʻ Boshlang ich sinf o quvchilariga ona tili darslarida mavzuga oid og zaki va ʻ ʻ ʻ yozma mashqlar bajartirib borish juda katta ahamiyatga ega, chunki bunday mashqlar bolalarning nutqini, imloviy savodxonligini oshirishga xizmat qiladi, mantiqiy fikrlashga o rgatadi. ʻ Mashq turlari. Grammatik mashqlar turli asosga ko ra tasnif qilinadi, ʻ Shuning uchun mashqning har xil turlari mavjud. Agar bilimni shakllantirish xarakt е ri asosga olinsa, grammatik mashqlar ikki katta guruhga bo linadi ʻ : 1. Morfologik mashqlar (bunga l е ksik-morfologik mashqlar ham kiradi); 2. Sintaktik mashqlar. Agar o quvchilar faoliyatining xarakt ʻ е rli, ya’ni mashq jarayonida o quvchilar bajaradigan aqliy omillar xarakt ʻ е ri asos qilib olinsa, mashqlar analitik, sint е tik, taqqoslashga, gruppalashga, umumlashtirishga oid mashqlarga bo linadi. ʻ Mashqning o ziga xos xususiyatlarini aniqroq bеlgilash ʻ uchun yuqoridagi ikki asos hisobga olinadi. Masalan, mashqning vazifasi aralash bеrilgan so zlardan gap tuzishni va gap bo laklarini ajratishni talab etsa, bu mashq ʻ ʻ bilimni shakllantirish turiga ko ra – sintaktik mashq, faoliyat xaraktеriga ko ra ʻ ʻ sintеtik-analitik mashq, hisoblanadi. Boshlang ich sinflarda sof morfologik yoki ʻ sof sintaktik mashq juda kam qo llanadi, Shuning uchun ham vazifaning yеtakchi ʻ tomoni hisobga olinadi. Masalan, mashqni mazmunga mos otni qo yish, qaysi ʻ kеlishik ekanini ko rsatish talab etilsa, bu lеksik-morfologik mashqdir. O quvchi ʻ ʻ otning qaysi kеlishikda ekanini aniqlash uchun u bog langan so z (fе'l yoki ot) ni ʻ ʻ aniqlashi ( so z birikmasini ajratishi) talab etiladi, Shunga ko ra bu mashq sin ʻ ʻ taktik mashq hisoblanadi. Grammatik tahlil analitik mashqqa kiradi. Grammatik tahlil so z turkumiga ʻ ko ra (morfologik) tahlilni, gap bo laklariga ko ra (sintaktik) tahlilni o z ichiga ʻ ʻ ʻ ʻ 24 oladi. Gap bo laklariga ko ra tahlil o quvchilar o zlashtirgan sintakʻ ʻ ʻ ʻ tik bilimlarning mе'yoriga qarab chuqurlashib boradi. Amaldagi dasturga ko ra, 1-sinf o quvchilari «ega» va «kеsim» tеrminlaridan ʻ ʻ foydalanmaydilar, ammo ular gapning bosh bo laklarini amaliy ravishda topish ʻ ko nikmasiga ega bo ladilar, ya’ni gap kim yoki nima haqida aytilganini bildirgan ʻ ʻ so z (ega)ni, u haqda nima dеyilganini anglatgan so z(kеsim)ni topadilar. ʻ ʻ Masalan, Bolalar olmalarni tеrdilar gapini tahlil qilishda o quvchilar shunday fikr ʻ yuritadilar: «Gap bolalar haqida aytilgan. Kimlar? – bolalar ( so zning tagiga bitta ʻ to g ri chizik; chizadilar). Bolalar – nima qildilar? – tеrdilar(so zniig tagiga ikki ʻ ʻ ʻ to g ri chiziq chizadilar). Bolalar - tеrdi ʻ ʻ lar – gapning asosiy qismi; nimalarni? (tеrdilar) – olmalarni». 2-sinfda 1-sinfdagidеk muhokama qilinadi, faqat mazmuni chuqurlashtiriladi. Misol uchun 2-sinf o quvchisi Oppoq paxtalar qiyg os ochildi gapini quyidagicha ʻ ʻ tahlil qiladi: Gap paxtalar haqida aytilgan. N i m a l a r? – paxtalar – ega (tagiga bir chiziq, chizadi). Paxtalar haqida nima d е yilgan? Ochildi – n i m a q i l d i? – k е sim (tagiga ikki to g ri chiziq chizadi). Q a n d a y? (ochildi) ʻ ʻ – qiyg os ʻ – ikkinchi darajali bo lak, k ʻ е simni izohlayapti (tagiga to lqinli chiziq chizadi). Qanday? ʻ (paxtalar) – oppoq (paxtalar) ikkinchi darajali bo lak, egani izohlayapti. Paxtalar ʻ ochildi – gapning asosi. Oppoq paxtalar va qiyg os ochildi ʻ – so z birikmasi. ʻ 3-4- sinfda sintaktik tahlil sifat jihatidan o zgarmaydi, ammo so z birikmasini ʻ ʻ ajratishga ahamiyat bеriladi. Morfologik tahlilning mohiyati so zning qaysi so z turkumi ekani, gapda ʻ ʻ qanday grammatik formada kеlganiga qarab belgilanadi. To liq morfologik tahlilda o quvchi so z turkumining o zi o rgangan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bеlgilarini aytadi. Masalan, 1-sinf o quvchisi shu so z qanday savolga javob ʻ ʻ bo lishini va nimani bildirishini aytadi shaxs, narsa bеlgisi, harakati). ʻ 3-sinfda so z turkumlari o tilgach, morfologik tahlil quyidagi tartibda ʻ ʻ o tkaziladi: ʻ – Ot: 1. So z turkumi. 2. So rog i. 3. Birlik yoki ko plikda. ʻ ʻ ʻ ʻ – Sifat: 1. So z turkumi. 2. So rog i. 3. Qaysi ot bilan bog langan. ʻ ʻ ʻ ʻ 25 – Fе'l. 1. So z turkumi. 2. So rog i. 3. Bo lishli? yoki bo lishsiz.ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Og zaki tahlil namunasi: Mеvali daraxtlar gulladi. Mеvali – sifat, qanday– ʻ mеvali; daraxtlar oti bilan bog langan: mevali daraxtlar; daraxtlar - ot, nimalar? ʻ – daraxtlar, ko plikda; gulladi – fе'l, n i m a q i l di?- gulladi, bo lishli. ʻ ʻ IV sinfda o rganilgan mavzularni hisobga olib, morfologik tahlil bir oz ʻ to ldiriladi va quyidagi tartibda o tkaziladi: ʻ ʻ – Ot: 1. So z turkumi. 2. Bosh kеlishik shakli. 3. Birlik yo ko plikda. 4. ʻ ʻ Egalik (qo shimchasi, shaxs-soni. 5. Kеlishik. ʻ – Sifat. 1. So z turkumi. 2. So rog i. 3. Qaysi ot bilan bogg langan. ʻ ʻ ʻ ʻ – Son: 1. So z turkumi. 2. So rog i. 3. Qaysi ot bilan bog langan. ʻ ʻ ʻ ʻ – Olmosh: Kshiilik olmoshi: 1. So z turkumi. 2. So rog i. 3. Shaxs- ʻ ʻ ʻ soni. 4. Kеlishik. – Fе'l. 1. So z turkumi. 2. So rog i. 3. Bo lishli yoki bo lishsiz. 4. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Shaxs-soni. 5. Zamoni. O quvchilar tahlil tartibini bilib olishlari uchun o qituvchi bu tartibga rioya ʻ ʻ qilib so zga xaraktеristika bеrishning qulayligini tushuntiradi. ʻ So z turkumiga ko ra tahlil og zaki va yozma tarzda o tkaziladi: uni mustaqil ʻ ʻ ʻ ʻ mashq sifatida topshirish ham mumkin. To liq bo lmagan morfologik tahlildan ʻ ʻ xilma-xil grammatik vazifalarni bajarish maqsadida yangi mavzu bilan tanishtirish bosqichida ham, uni mustahkamlash bosqichida ham foydalaniladi. Morfologik tahlilning vazifasi hozirgi o zbеk tilida so z qanday ma’noli ʻ ʻ qismlardan tuzilganini aniqlashdir. Morfologik tahlil 3-sinfdan boshlanadi. Bu sinfda o quvchilarga asosdosh so zlar, asos asosdosh so zlarning umumiy qismi ʻ ʻ ʻ ekani, so z yasovchi qo shimchalar va so z o zgartuvchi (forma yasovchi) ʻ ʻ ʻ ʻ qo shimchalar haqida elеmеntar ma’lumot bеriladi. ʻ So z tarkibiga ko ra tahlil quyidagicha o tkazilishi mumkin: ʻ ʻ ʻ - So zga so roq b ʻ ʻ е rish va u nimani anglatishini bilish. - Asosni aniqlash. Buning uchun so zga asosdosh so zlar tanlash. ʻ ʻ Asosdosh so zlarni taqqoslash va umumiy qismi (asos)ni aniqlash. ʻ 26 - So z yasovchi qo shimchani aniqlash. Bu yangi so z yasash uchun xizmatʻ ʻ ʻ qilishini aytish. - So z o zgartuvchi (forma yasovchi) qo shimchani aniqlash. Bu so zni ʻ ʻ ʻ ʻ boshqa so z bilan bog lash uchun xizmat qilishini aytish. ʻ ʻ 3-sinfda “So zning tarkibi» mavzusi to liq, o rganilgach, gulzor so zini ʻ ʻ ʻ ʻ so z tarkibiga ko ra og zaki tahlil qilish tartibi: ʻ ʻ ʻ - Qaysi so z turkumi ekanini bilaman ʻ . Gulzor so zi nima? so rog iga ʻ ʻ ʻ javob bo ladi, narsani bildiradi, bu – ot. ʻ - Asosni aniqlayman. Buning uchun asosdosh so zlar tanlayman: ʻ gulzor, gulli, gulsiz, gulla. Ularni solishtirib, umumiy qismini topaman – gul.' Bu – asos. (Ustiga bеlgisini qo yaman: gulzor.) ʻ – So z yasovchi qo shimchani aniqlayman, gulzor so zi gul so ziga -zor ʻ ʻ ʻ ʻ so z yasovchi qo shimchasini qo shish bilan yasalgan. (bеlgisini qo yaman: ʻ ʻ ʻ ʻ gulzor.) –Bu so zda so z o zgartuvchi qo shimcha yo q. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ So z tarkibiga ko ra tahlildan so ng shunday ko rinish hosil bo ladi: gulzor. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 3-sinfda paxtakorga so zini so z tarkibiga ko ra og zaki tahlil qilish ʻ ʻ ʻ ʻ tartibi: – Paxtakorga – ot.– Asosni aniqlayman. Buning uchun asosdosh so zlar ʻ tanlayman: paxtakor, paxtazor. Solishtiraman. Umumiy qism – paxta. Bu – asos. (Bеlgilayman: paxtakorga). – So z yasovchi qo shimchani aniqlayman: paxtakor so zi paxta so ziga - ʻ ʻ ʻ ʻ kor so z yasovchi qo shimchasini qo shish bilan yasalgan. ʻ ʻ ʻ (B е lgilayman: paxtakorga.) – So z o zgartuvchi (forma yasovchi) qo shimchalarni aniqlayman: -ga — ʻ ʻ ʻ so z o zgartuvchi qo shimcha, k ʻ ʻ ʻ е lishik qo shimchasi (b ʻ е lgilayman: paxtakorga.) 3-sinfda ishladim so zini so z tarkibiga ko ra og zaki tahlil tartibi: ʻ ʻ ʻ ʻ –Ishladim — fе'l. – Asosni aniqlayman. Asosdosh so zlar tanlayman: ishla, ishli, ishsiz, ʻ ishchan. Solishtiraman. Umumiy qism – ish. Ish – asos. 27 – So z yasovchi qo shimchani aniqlayman: ishla fе'li ish so ziga -laʻ ʻ ʻ qo shimchasini qo shish bilan yasalgan. -la – fе'l yasovchi qo shimcha. ʻ ʻ ʻ So z o zgartuvchi (forma yasovchi) qo shimchani aniqlayman: -di – ʻ ʻ ʻ o tgan zamon qo shimchasi, -m – shaxs-son qo shimchasi, I shaxs, birlik: ʻ ʻ ʻ ishladim. Buni 3-sinf darsligidagi mashqlar yordamida ko rib chiqamiz. ʻ Ma’no va shakl jihatidan umumiy qismga ega bo lgan so zlar asosdosh ʻ ʻ so zlardir: do st, do stlik, do stona; bog , bog bon, bog dorchilik. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Asosdosh so zlar uchun umumiy qism asos deb nomlanadi. Asosdosh ʻ so zlarni quyidagi bo sh kataklarni to ldirish orqali ham tushuntirish mumkin: ʻ ʻ ʻ S U V S U V CH I S E R S U V S U V L I Yoki buni quyidagi chizmada ko rsatib so zning o zagini topish vazifasi ʻ ʻ ʻ beriladi: 28chiziq Chizg’ich chizma chiz chiziqli chizmachi So z yasovchi qo shimchalar mavzusini o tayotganda [II.9.59] so zlarniʻ ʻ ʻ ʻ juftlab berib, ular o zaro nima bilan biri ikkinchisidan ma’no jihatdan farqlanishini ʻ tushuntirish mumkin: G alla-g allakor ʻ ʻ Baliq-baliqchi Nur-nurli Vatan-vatandosh 12-mashqning shartiga ko ra so z yasovchi qo shimchalar qo shish bilan ʻ ʻ ʻ ʻ asosdosh so zlar yasang va quyidagicha yozing. ʻ Ko z ……. ʻ Bosh,….. Muqova,… Chegara, …. Bo yoq, … ʻ Tish,……. Namuna : Ish, ishli, ishsiz, ishchan Yoki buni quyidagi chizmada ko rsatib, so z yasovchi qo shimchalarni ʻ ʻ ʻ qo shish topshirig i beriladi: ʻ ʻ ISH BOSH Qo shimchalardan mosini qo ying: ʻ ʻ -la, -chi, -li, -siz, - oq, -liq So zlarni o zaro bog lovchi qo shimchalar mavzusida 180- mashq (II. 5.69)ni ʻ ʻ ʻ ʻ so zlardan birikma hosil qilish bilan tushuntirish yaxshi samara beradi: ʻ Kitob -ning ko chirdi ʻ Eshik -ni nuri Quyosh -ga ketdi Maktab -da ishlaydi Kutubxona -dan taqillatdi 29 So z tarkibiga ko ra tahlildan mustaqil mashq sifatida foydalanish hamʻ ʻ mumkin. So zni morfologik tahlil qilish uning l ʻ е ksik ma’nosini tushunishda, morf е malarni to g ri yozishda o quvchilarga yordam b ʻ ʻ ʻ е radigan muhim vositadir. Boshlang ich sinflarda grammatik va morf ʻ е mik tahlil bilan birga, so zni ʻ tovush-harf tomonidan tahlil qilishdan ham foydalaniladi. Bu tahlilnnng vazifasi so zda tovushlarning tartibini, ularning xarakt ʻ е rli xususiyatlarini, tovushlar va harflar o rtasidagi munosabatni aniqlash hisoblanadi. ʻ Boshlang ich sinflarda tovush-harf tomonidan tahlil tartibi: ʻ – So zda n ʻ е chta bo g in bor, n ʻ ʻ е chanchi bo g in urg uli? ʻ ʻ ʻ – So zda n ʻ е chta tovush va n е chta harf bor? (Tovush soni harf sonidan kam yoki ko p bo lsa, sababini aytish.) ʻ ʻ – Unli tovush n е chta? Undosh tovush-chi? Har bir tovushni xarakt е rlash. Tovush so zda qaysi harf bilan ifodalangan? ʻ Yelkan so zini tahlil qilishga misol: ʻ – So zda ikki bo g in bor. Ikkinchi bo g in — urg uli: ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ е l-kan. – So zda oltita tovush, oltita harf bor. ʻ – So zda ikki unli tovush, to rt undosh tovush bor. ʻ ʻ y — undosh, jarangli е — unli tovush, е harfi bilan ifodalangan l — undosh tovush, jarangli, yozuvda el harfi bilan ifodalangan. k — undosh tovush, jarangsiz, ka harfi bilan ifodalangan. a — unli tovush, a harfi bilan ifodalangan. n— undosh tovush, jarangli, en harfi bilan ifodalangan. Tovush-harf tomonidan to liq bo lmagan tahlildan so zning yozilishini ʻ ʻ ʻ tushuntirishda ham, orfoepik to g ri talaffuzni o rgatish maqsadida ham ʻ ʻ ʻ foydalaniladi. Masalan, maktab so zi oxirida b undoshi p tarzida talaffuz qilinadi, ʻ jufti bor undosh, t е kshiramiz: maktabim – maktab, be harfi yoziladi. Nutqiy xatolar va ularni bartaraf qilish y o ʻ llari quyidagilarni o z ichiga oladi: ʻ Xato turlari. Nutqiy xatolarga noto g ri (noo rin) tanlangan so zlar, noto g ri ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tuzilgan gaplar, morfologik formalarni noto g ri ishlatish kiradi. ʻ ʻ 30 Boshlang ich sinflarda bunday xatolar ustida ishlash ancha qiyin, chunkiʻ ularni to g rilash va oldini olish uchun ona tili dasturida bеrilgan qisqa nazariy ʻ ʻ ma’lumot еtarli emas. Bolalar nutqini takomillashtirish ustida rеjali, muntazam ish olib borish uchun asosiy nutqiy xatolar turini bilish zarur. Bunday nutqiy xatolarni o rganish, Shuningdеk, ularning kеlib chiqish sabablarini tеkshirish xatolarni ʻ to g rilash va oldini olish uchun zamin bo lib xizmat qiladi. ʻ ʻ ʻ Nutqiy xatolar uchga bo linadi: lug aviy-uslubiy, morfologik-uslubiy, ʻ ʻ sintaktik-uslubiy. Boshlang ich sinflarda lug aviy-uslubiy xatolar ko proq uchraydi. Bunday ʻ ʻ ʻ xatolarga quyidagilar kiradi: - Bir so zni qayta-qayta ishlatish. Bunday xatoning kеlib ʻ chiqishiga sabab, birinchidan, o quvchi so zni ishlatishga kam e'tibor bеradi va ʻ ʻ faol lug atidagi so zdan takroriy foydalanadi; ikkinchidan, o quvchining so z ʻ ʻ ʻ ʻ boyligi kam, sinonimlarni bilmaydi, takrorlanadigan so zlar o rniga olmoshlardan ʻ ʻ foydalana olmaydi. - Agar o qituvchi bir so zni qayta-qayta ishlatmaslik uchun uning ʻ ʻ sinonimlaridan yoki shu so z o rniga olmoshlardan foydalanish kеrakligini yaxshi ʻ ʻ tushuntirsa, kichik yoshdagi o quvchi matnni e'tibor bilan o qib, takrorlarini ʻ ʻ nisbatan tеz tuzata oladi. - So zning ma’nosini yoki ma’no ottеnkasini tushunmaslik na-tijasida uni ʻ aniq ma’nosida ishlata olmaslik. Bunday xato bolaning nutqi yaxshi rivojlanmaganligi, so z boyligining kamligi sababli yuzaga kеladi. ʻ - Shеvaga xos so zlardan foydalanish. Bolalar bunday so zlarni ota- ʻ ʻ onalarining nutqi va nutqiy sharoit ta’sirida qo llaydilar. Bolalarda adabiy tilda ʻ qo llanadigan tushunchalarni shakllantirish asosida ular shеvaga xos so zlarni ʻ ʻ ishlatmaslikka o rgatiladi. ʻ Lеksik xatolar xilma-xil bo lgani uchun uni to g rilash va tu-shuntirish ʻ ʻ ʻ usullari ham turlicha, ammo bunday xatolarning oldini olishning umumiy yo li ʻ bor: bu yaxshi nutqiy sharoit yaratish, o qilgan va qayta hikoya qilingan matnni til ʻ tomondan tahlil qilish, matndagi so zlarning ma’no ottеnkasini tushuntirishdir. ʻ 31 Morfologik-uslubiy xatolarga so z shaklini, so z o zgartuvchi va so zʻ ʻ ʻ ʻ yasovchi qo shimchalarni noto g ri qo llashdan kеlib chiqadigan xatolar kiradi. ʻ ʻ ʻ ʻ Sintaktik-uslubiy xatolarga so z birikmasi va gap tuzishga oid xatolar kiradi. ʻ Bunday xatolar juda xilma-xildir. Kompozitsion, logik va dalillarni noto g ri bayon qilish nutqiy xato ʻ ʻ hisoblanmaydi. Tipik kompozitsion xatoga insho, hikoya, bayonning tuzilgan rеjaga mos kеlmasligi, ya’ni voqеa, kuzatishlarni bayon etishda izchillikning buzilishi kiradi. Inshoga tayyorgarlik vaqtida o quvchilar kuzatish, matеrial to plash, faktlarni ʻ ʻ tanlashda tartibsiz, rеjasiz ish tutsalar, hikoyani qanday boshlash, kеyin nimalar haqida yozish va uni qanday tugatishni xatoga yo l qo yadilar. Bunday xato hikoya ʻ ʻ mazmunini to liq qamrab ololmaslik, matеrialni o z o rniga joylashtira olmaslik ʻ ʻ ʻ natijasidir. Inshoni rеjali, izchil yozish ko nikmasi murakkab ko nikma bo lib, u ʻ ʻ ʻ o quvchilarda muntazam bajariladigan mashqlar yordamida asta shakllana boradi. ʻ Logik xatolar: - Tasvirlanayotgan voqеa-hodisa uchun zarur bo lgan so z, ba’zan zarur ʻ ʻ epizod, dalil tushirib qoldiriladi. Bunday xatoning sababini tushunish uchun o quvchining insho yozish vaqtidagi psixologik holatini kuzatish talab etiladi. U ʻ sеkin yozadi, ammo ishga bеrilib kеtib, tеz fikrlaydi, ya’ni u hikoya mazmunini biladi, ammo tеz fikrlash va sеkin yozish natijasida ayrim o rinlar yozuvda aks ʻ etmay qoladi. - Logik izchillik buziladi. Masalan, Zavodda paxtadan ip qilinadi. Tеrimchi paxtani paxta tеrish mashinasida tеradi. Bunday logik xatolarni o quvchilar matnni ʻ qayta o qish va tahlil qilish jarayonida oson to g rilaydilar. ʻ ʻ ʻ Xatolarni to g rilash va oldini olish o quvchilar yo l qo ygan xatolarni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ guruhlash turlarini aniqlash va har bir xatoning kеlib chiqish sabablarini o rganish ʻ asosida nutqqa oid xatolarni to g rilash va oldini olish tizimi ishlab chiqiladi: ʻ ʻ -nutqqa oid xatolarni o quvchilar daftarida to g rilash; ʻ ʻ ʻ -sinf o quvchilari uchun umumiy bo lgan nutqqa oid xatolar ustida sinfda ʻ ʻ ishlash; buning uchun darsning 15-20 minutlik qismi ajratiladi va tеkshirilgan 32 insho va bayon tahlil qilinadi, o quvchilarni yo l qo yilgan xatoni mustaqilʻ ʻ ʻ ravishda topishga va uni to g rilashga tayyorlanadi; ʻ ʻ -ayrim individual xatolar ustida darsdan tashqari vaqtda ishlash; xatoni topish, tushuntirish va to g rilash; ʻ ʻ - yo l qo yilishi mumkin bo lgan nutqiy xatolarning oldini olishga qaratilgan ʻ ʻ ʻ uslubiy mashqlar tizimi; o qish va grammatika darslarida matnni til tomonidan ʻ tahlil qilish o quvchilar yo l qo ygan xato ustida ishlash uchun asos bo lib xizmat ʻ ʻ ʻ ʻ qiladi; - o quvchilarni tuziladigan matn lеksikasidan, ayrim sintaktik qurilmalardan ʻ foydalanishga tayyorlash maqsadida har bir hikoya, insho, bayondan oldin uni til jihatidan mashq qilish; - imkoni bo lsa, grammatik mavzu o rganilayotganda, shu mavzu xatoning ʻ ʻ oldini olish uchun asos bo lib xizmat qilishini ko rsatish - tushuntirish; ʻ ʻ - o quvchilarni o zlari yozgan insho va bayonlarini o zlari tеkshirishga va ʻ ʻ ʻ mustaqil takomillashtirish («tahrir qilish»)ga maxsus o rgatish. ʻ Ko rsatilgan yo nalishlarning hammasi har uch sinf o quvchilari uchun, ʻ ʻ ʻ ayniqsa, 3- va 4- sinf o quvchilari uchun muvofiq kеladi. ʻ Nutqiy xatolarni to g rilash va oldini olish til ustida ishlash bilan bog lab, ʻ ʻ ʻ maqsadga muvofiq holda uyushtiriladi. Nutqiy xatolarni to g rilash. O quvchilar og zaki va yozma nutqida yo l ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qo ygan nutqiy xatolarni o z vaqtida to g rilab borish zarur; o quvchi yo l qo ygan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ xatosining to g ri variantini o zlashtirsin, imkoni bo lsa, xatoning kеlib chiqish ʻ ʻ ʻ ʻ sababini tushunsin. Xatoni to g rilashning eng foydali usuli yo l qo ygan xatosini ʻ ʻ ʻ ʻ o quvchining o zi to g rilashi hisoblanadi; o quvchi xatosini to g rilay olmasa, uni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o qituvchi to g rilaydi. Xato turiga qarab to g rilanadi: gap yoki so z birikmasi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qayta tuziladi, so z boshqasi bilan almashtiriladi, zarur so z qo shiladi, ortiqchasi ʻ ʻ ʻ ustidan chiziladi. Ayrim o quvchilar yo l qo ygan individual xatolar darsdan tashqari vaqtda, ʻ ʻ ʻ qo shimcha mashg ulot jarayonida to g rilanadi. O quvchi bilan individual ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ suhbatda ham, sinfda jamoa bo lib ishlash jarayonidagi kabi, bolalarning aqliy ʻ 33 faolligiga, ya’ni u xatosi nimadaligini tushunibgina qolmay, balki uni to g rilashiʻ ʻ va tushuntirishiga erishish muhimdir. Grammatik mavzuni o rganishda o quvchilar yo l qo yishi mumkin bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ xatoning oldini olish uchun mazkur mavzu ularga qanday imkoniyatlar yaratishi tushuntiriladi. Masalan, “Olmosh” mavzusini o rganganda, kishilik olmoshlarining ʻ takrorlangan so zlar o rnida qanday ishlatilishi o quvchilarga misollar bilan ʻ ʻ ʻ tushuntirilsa, ular ham insho yoki bayon yozishda Shunga rioya qiladilar. O quvchilarning og zaki va yozma nutqini o stirishdagi muvaffaqiyat uch ʻ ʻ ʻ asosiy omilga bog liq: ʻ - birinchidan, so zga e'tibor bilan munosabatda bo lish, bolalarning ko p ʻ ʻ ʻ mutolaa qilishi, atrofidagi kishilarning to g ri va ifodali nutqi, ya’ni nutqiy sharoit; ʻ ʻ - ikkinchidan, bolalarning nutqiy tajribasi qanday tashkil etilishi; - uchinchidan, nutq o stirishda o qituvchining til nazariyasiga, ʻ ʻ grammatikaga, lеksikologiya va uslubiyat elеmеntlariga asoslanish ko nikmаsiga ʻ bоg liq. ʻ 2.2.So z ma’nosini tushuntirishda mantiqiy ʻ mashqlarning ahamiyati Mantiqiy mashqlar bolalarning narsa va atrof-muhit haqidagi bilimlarini tartibga soladi va ularga to g ri fikrlash usullarini o rgatadi. O quvchi maktabga ʻ ʻ ʻ ʻ kelganda, keng lug at boyligiga ega bo lsa ham, odatda, tafakkurning taqqoslash, ʻ ʻ qarshi qo yish, umumlashtirish, guruhlash usullaridan foydalanishni bilmaydi ʻ (ayniqsa, bilish faoliyatining ob’ekti aniq predmet emas, uni ifodalovchi so zlar ʻ bo lsa). Mantiqiy mashqlarning vazifasi u yoki bu narsa va hodisalar bilan ʻ tanishish asosida bolalarni predmet va hodisalardan muhimini, umumiysini ajratishga, so z bilan aniq ifodalashga o rgatish, bolalarga mantiqiy usullar tizimini ʻ ʻ o rgatish bilan bilimini material tomondan boyitish va uni aqliy tomondan o stirish ʻ ʻ hisoblanadi. 34 Mantiqiy mashqlar bolalarning so z boyligi va tilining umumiy o sishida kattaʻ ʻ ahamiyatga ega bo lib, lug at ishi va tilga oid boshqa ishlar bilan bog lab olib ʻ ʻ ʻ boriladi. Logik mashqlar juda xilma-xil: 1. Narsalarning mavzuga tegishli guruhini tuzish: ust kiyimlar ( ko ylak, ʻ kostyum, ...) va oyoq kiyimlar (botinka, tufli, ...) ; uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar kabi. Bunda bolalar «Bu nima?» so rog iga javob berishga o rgatiladi: ʻ ʻ ʻ Bu n i m a? - Avtobus. Avtobus nima? - Mashina. Bunda “So zning o rnini top” o yinidan foydalanish mumkin. Atoqli otlarning ʻ ʻ ʻ bosh harf bilan yozilishi haqidagi o rganilgan qoidalarni mustahkamlash ʻ maqsadida ushbu o yin o tkaziladi. O yin orqali kishilarning ismi va familiyasi, ʻ ʻ ʻ o rin-joy nomlarining bosh harf bilan yozilishi mustahkamlanadi. O yinni ʻ ʻ o tkazish oldidan o quvchilarga kartochkalar beriladi. Kartochkalarda she`riy ʻ ʻ parcha yoki gap yozilishi mumkin. Mazkur matndagi bosh harflar bilan yoziladigan so zlar tushirib qoldiriladi. ʻ O quvchiga yana ikkinchi kartochka beriladi. Unda tushirib qoldirilgan ʻ so zlar yozilgan. O quvchi tushurib qoldirilgan so zlarni gapning mazmuniga ʻ ʻ ʻ qarab nuqtalar o rniga qo yishi va o qishi kerak.Tushirib qoldirilgan so zni tog ri ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qo yib o qigan bola o yin g olibi hisoblanadi. ʻ ʻ ʻ ʻ 1.-kartochka ... .... ... birinchi bo lib ona tilida ʻ ... (besh doston) yozdilar. U…. tug ilgan. ʻ Tushirib qoldirilgan so zlar: “Xamsa”, Hirotda, Alisher Navoiy ʻ 2.-kartochka. ... o n ikki yoshida otasining taxtiga o tirdi ... nomli asar yozdi. U ... vafot ʻ ʻ etdi. Tushirib qoldirilgan so zlar: “Boburnoma”, Bobur, Hindistonda. ʻ O quvchilar bir-ikki marta o yinga qatnashib, ma’lum darajada ko nikma ʻ ʻ ʻ hosil qilishgandan keyin har ikkala kartochkaga ham boshqa so zlarni aralashtirib ʻ kiritish mumkin. Ba’zan har ikkala kartochkada tushirilgan so zlarni bir xil ʻ kartochkaga yozsa ham bo ladi. Bu o quvchini kerakli atoqli otni tanlab olishga ʻ ʻ 35 o rgatadi. Qaysi o quvchi topshiriqni tez, to g ri bajarsa o yin g olibi bo ladi vaʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ rag batlantiriladi. ʻ Bunday o yinni umuman tushirib qoldirilgan so zlarni o z o rniga qo yib ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o qish tarzida uyushtirish mumkin. ʻ O yinni bajarish davomida bolalar so zning ʻ ʻ ma’nosiga e`tibor berishadi. Quyida ikki banddan iborat she`rlar berilgan, uning ikkala bandi ikki o quvchiga beriladi. Tushirib qoldirilgan so zlar har ikkala ʻ ʻ kartochkada ham to liq beriladi. O quvchi kerakli so zni tanlab oladi. ʻ ʻ ʻ 1-kartochka 2-kartochka Boychechak (Muhammadjon Qo shoqov she`ri) ʻ U ochildi … chog ida ʻ Qarab tursam, u gunafsha, Erka chechak, oy chechak. . . . ham suluvroq. . . . deb ataladi, . . . keldi deb chorlovchi, Gullar ichra kelinchak. Go yoki . . . qo ng iroq ʻ ʻ ʻ . Tushirib qoldirilgan so zlar: ʻ Loladan Boychechak, jajji, tong bahor. Mehmon Ollobergan Po lat she`ri ʻ 1-kartochka Bog da... dugona ʻ Hulkar bilan... . Ikkalasi o tirib, ʻ . . .mehmon-mehmon. 2-kartochka. Patnis bezadi.... , Olma, ...., konfet qo yib. ʻ O yin bahonasida ʻ Zeboxon.... to yib. ʻ Tushirib qoldirilgan so zlar: ʻ inoq, o ynadi, oldi, nok, Zeboxon, Hulkar. ʻ 2. Bir turdagi narsalarni sanab ko rsatish va umumlashtiruvchi bir so z bilan ʻ ʻ nomlash. Masalan, stol, stul, shkaf larni bir so z bilan qanday nomlash mumkin? ʻ (Mebel) «So z top». ʻ Ushbu o yinni 2-3- sinflarda darsning kirish qismida o tgan ʻ ʻ mavzuni mustahkamlash yoki lug at ustida ishlash maqsadida o tkazish mumkin. ʻ ʻ O qituvchi bir so z aytadi, o quvchilar esa davom ettirishadi. O yin qoidasiga ʻ ʻ ʻ ʻ ko ra, birinchi aytilgan so z qaysi harf bilan tugasa, keyingi o quvchi shu harfdan ʻ ʻ ʻ 36 boshlangan so zni aytishi kerak. ʻ Masalan, kitob - bardoshli- gul -lobar- aziza-aziz - maktab –barno-bola — aqlli - ... kabi davom ettiriladi. Jarayonda sinfdagi barcha o quvchilarning faol ishtiroki ta’minlanadi. ʻ So zlarni takror qo llamaslik sharti o quvchilarni bir-birini diqqat bilan kuzatishga, ʻ ʻ ʻ qaysi so zlar aytilganini xotirasida saqlab turishga, muhimi, hozirjavoblikka ʻ o rgatadi. ʻ Shuningdek, bu o yin turini biror mavzuga oid so zlar bo yicha ham o tkazish ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin.O quvchilarga muayyan soha yoki mavzuga taalluqli so z topishlari ʻ ʻ aytiladi. Masalan, zid ma’noli xususiyat bildirgan so zlarni aytish topshirig i ʻ ʻ berilganda, 1- o quvchi: ʻ xontaxta; 2- o quvchi: ʻ ko rpacha; ʻ 3- o quvchi: ʻ gilam; 4- o quvchi: ʻ guldon va hokazo tarzida o yinni davom ettiradi. Bunda aytilgan ʻ so zning qaysi harf bilan tugashi emas, aynan shu mavzuga aloqador bo lishi bosh ʻ ʻ mezon qilib belgilanadi. «So z top» o yinining barcha turida ham tezkorlik bilan ʻ ʻ javob bermagan o quvchi o yinni tark etadi, o yinda oxirigacha ishtirok etganlar ʻ ʻ ʻ g olib bo ladi. ʻ ʻ 3. Berilgan narsalardan bir guruhga kirmaydiganlarini ajratish. Masalan, qalam, pero, chizg ich, o chirg ich, stul ʻ ʻ ʻ ko rsatiladi, o quvchilar o quv qurollarini ʻ ʻ ʻ ajratadilar, stul o quv quroliga kirmasligini, mebel ekanini aytadilar. ʻ Bunday mashq o yin tariqasida o tkazilishi ham mumkin: ma’lum so zlar ʻ ʻ ʻ berilib, ortiqchasini topish va nima uchun ortiqcha ekanini tushuntirish talab etiladi: qaldirg och, chumchuq, mushuk, musicha. ʻ Bunday guruhlashda “Begona so zni top” ʻ o yinidan foydalanish maqsadga ʻ muvofiqdir. Ushbu o yin so zning lug aviy ma’nosiga e`tibor berishga undaydi. ʻ ʻ ʻ O quvchining xotirasini mustahkamlaydi. Tez o ylab, tez javob berishga ʻ ʻ odatlantiradi. Uni har xil mavzularda o tkazish mumkin. Bunday o yinni ʻ ʻ o tkazganda bir xil umumiylikka ega bo lgan so zlar tanlanadi. ʻ ʻ ʻ 1. Toshkent, Andijon, Qarshi, Termiz, Boku. (Begona so z Boku. Hamma ʻ shaharlar O zbekistonda, Boku esa mamlakatimizdan tashqarida joylashgan). ʻ 37 2. Oybek, Hamid Olimjon, Bobur, Gafur G ulom, Komil Yashin. (Begonaʻ so z-Bobur. Hammalari XX asrda yashab ijod etgan, Bobur esa mumtoz adabiyot ʻ vakili). 3. Avtobus, mashina, traktor, samolyot, mototsikl (Samolyot-begona so z. Boshqalari yerda yuradi. Samolyot esa ko kka parvoz qiladi). ʻ ʻ 4. Ot, sifat, son, olmosh, kesim, fe`l. (kesim so zi begona. ʻ Hamma so zlar ʻ so z turkumlarini bildiradi. Kesim so zi gap bo lagidir). ʻ ʻ ʻ 4. Predmet nomlari va belgi bildirgan so zlarni guruhlarga ajratish. Bunda ʻ so zlar ʻ choynak, tesha, bolta, piyola, arra, tarelka kabi aralash beriladi . O quvchilar guruhlab, ʻ idishlar nomi: choynak, piyola, ... ; ish qurollari nomi: tesha, bolta, ... kabi yozadilar. Narsa belgisini bildirgan so zlar ham aralash ʻ beriladi, bolalar to rt guruhga (rang, maza, shakl, xususiyat) ajratadilar. ʻ So zlar zanjiri o yini. Ushbu o yinni boshlang ich sinflarning hammasida ʻ ʻ ʻ ʻ o tkazish mumkin. ʻ U O quvchilarning har bir so zga, uning tuzilish tomoniga ʻ ʻ e`tibor berilishini taqozo etadi. O yinni o tkazish uchun istalgan bir so z ʻ ʻ ʻ olinadi.Tanlangan so z qaysi tovush bilan tugasa, keyingi so z o sha tovush bilan ʻ ʻ ʻ boshlanishi zarur. O quvchilar kerakli so zni tez topishadi va o z ijodining ʻ ʻ ʻ natijasini birdan ko ra oladi. Bu ularga ma’lum darajada zavq beradi. O yin ʻ ʻ qiziqarli bo lishi uchun bir qator o quvchilar o rtasida yoki alohida guruhlar ʻ ʻ ʻ orasida o tkazilsa yanada yaxshi bo ladi. ʻ ʻ Bahor, Rohila, arra, anjir, randa, Aziz, zamon, nom, musicha, Akram, meva, archa, asal, lola, Andijon, Namangan? Navoiy, yo q, qop, paxta. ʻ So zlar zanjiri ʻ o yinini aniq mavzularda ham o tkazish mumkin. Fikrlash faoliyati rivojlangan va ʻ ʻ so z zahirasi boy bo lgan o quvchilar orasida bunday o yinlarni o tkazsa bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Ayrim sinflarda to rt-besh faol o quvchi bo lsa ham ushbu o yin turini o tkazish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ imkoniyati bo ladi. Dastlabki o yinlarda bir guruh o quvchilar qatnashishsa-da, ʻ ʻ ʻ keyingi mashg ulotlarda ularning safi kengayib boradi.Boshqa o quvchilar ham ʻ ʻ ko plab so zlarni o zlashtirib oladi. O yinning sermahsul bo lishini ta’minlash ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ maqsadida ayrim so z turkumlariga bog lab o tkazish yaxshi natija beradi. ʻ ʻ ʻ 38 O quvchilar bu o yinni bajarish bilan ma’lum bir so z turkumi yuzasidan bilimlariʻ ʻ ʻ ham mustahkamlanib boradi. I. Ot so z turkimiga kiruvchi so zlar ustida o yin quyidagicha uyushtiriladi. ʻ ʻ ʻ Olam, matematika, alifbe, yelkan, non, Noila, anor, Ra’no, osmon, Nortoy, yo ng ich, Amir, Ro ziboy, Yo ldosh. ʻ ʻ ʻ ʻ II. Sifat so z turkumiga kiradigan so zlar ishtirokida o yinni uyushtirish. ʻ ʻ ʻ Oq, qora, a’lochi, issiq, qizil, laziz, zolim, muhin, mehribon, nordon, nozik, ko k, ko kish, shirin. ʻ ʻ Bu turdagi o yinlarni hayvonlar, ismlar, harakat bildirgan so zlar, poliz ʻ ʻ ekinlari singari mavzularda ham o tkazish mumkin. So zlar zanjiri o yini har bir ʻ ʻ ʻ so zga diqqat bilan qarashni, uning ma’nosi va tashqi ko rinishiga alohida e`tibor ʻ ʻ berishni talab qiladi. Bu o yin o quvchilarni kelajakda adabiyot fanidan baytbarak ʻ ʻ aytishga tayyorlaydi. 5. Qarama-qarshi qo yish bilan umumlashtirish: ʻ qaldirg och, chumchuq, ʻ bulbul − qushlar, tovuq, xo roz, kurkalar-chi? (Parrandalar.) ʻ (II.12.317) O zidan so z tuz (so zdan so z tuz) o yini. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Bu o yin ham palindrom kabi ʻ so zni ikki tomondan o qib so z hosil qilinadi. ʻ ʻ ʻ Ammo bu o yinda o ngdan va ʻ ʻ chapdan o qiganda so zning bir xil ma’no anglatishi shart emas. Aksincha so zni ʻ ʻ ʻ chapdan o ngga o qiganda bir ma’no, o ngdan chapga o qiganda boshqa lug aviy ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ma’no anglatuvchi so z hosil bo ladi. Ushbu o yin bolalarning kuzatuvchanligini ʻ ʻ ʻ oshiradi. So zning luga’viy ma’nosini anglab olishga ijobiy ta’sir etadi. O quvchini ʻ ʻ sergak bo lishga odatlantiradi. Bunday so zlar o zbek tilida anchagina mavjud. Shu ʻ ʻ ʻ tufayli bunday o yinni ikki o quvchi bilan, guruh-guruh bo lib ham, kichik ʻ ʻ ʻ guruhlarga topshiriq berib o tkazish ham mumkin. Bunda ham so zlardagi harflar ʻ ʻ soni hisobga olinadi. Qaysi guruh o zi ishlatgan so zda ko p harf qatnashgan bo lsa ʻ ʻ ʻ ʻ o sha g olib bo ladi. ʻ ʻ ʻ I guruh II guruh III guruh 1. sut-tus-3 2. qo y-yo q-3 ʻ ʻ mol-lom-3 Kon-nok -3 g oz-zog -3 ʻ ʻ ota-ato-3 39 3. amin-nima-4 4. kalit-tilak -5 5. damas-Samad-5 6. orzu –uzro- 4 qori-iroq -4 Bobur-rubob-5 Qora-aroq-4 Sanam-manas-5 lekin-nikel-5 alak-kala-4 zamon-nomaz5 Akram-marka-5 24 24 25 O yinning natijasidan ko rinib turibdiki, 1-2 guruh mag lubiyatga uchradi.ʻ ʻ ʻ 3-guruh esa 25 ball to plab, g olib bo ldi. Amin – nima, anas – sana, baqo-oqab ʻ ʻ ʻ (suv) bois- siob, omma-ammo, azon-noza. O qituvchilar uchun so zlar: ʻ ʻ toza-azot, qil-liq (to la) iris-sari, qo l-lo q, qiz- ʻ ʻ ʻ ziq, choq-qoch, mosh-shom, son-nos, lak-kal, kaz-pak, bobur-rubob, shod-dosh, tib-bit, qora-aroq, kit-tik, tom-mot, fol-lof, fak-naf, qori-iroq, qorshi-shiroq, atir- rita, but-tub, zeb-bez, mol-lom, sho x-xo sh. Karim- mirak, Turob-borut, sanam- ʻ ʻ manas, alak-kala, orzu-uzro, zamon-nomaz. Mantiqiy mashqlar sermazmun bo lishi, o quvchilarning tajribasi bilan ʻ ʻ bog lanishi, ularni to g ri fikrlashga o rgatishi, bilimlariga aniqlik kiritishi va ʻ ʻ ʻ ʻ tartibga solishga xizmat qilishi lozim. Bunday mashqlardan o rni bilan boshqa ʻ darslarda ham, o qish va grammatika darslarida ham foydalaniladi. ʻ Boshlang ich sinf o quvchilari 1-sinfdan boshlab so zlarning lug aviy ʻ ʻ ʻ ʻ ma’no lari bilan amaliy tanishib boradilar. Ularning ana shu bilimlarini shakllan - tirish maqsadida xilma-xil mustaqil ishlar olib boriladi. O quvchilarning sinonim, ʻ antonim va omonim so zlar yuzasidan olgan bilimlarini mustahkamlash, ularning ʻ qiziqishlarini orttirish maqsadida bolalarni o ylantirishga, mulohaza yuritishga, ʻ so zlarni taqqoslashga da’vat etuvchi bir qator grammatik o yinlarni qo llash ʻ ʻ ʻ mumkin. So zni boshqacha ayt o yini. O quvchilar boshlang ich sinflarda sinonim ʻ ʻ ʻ ʻ so zlar bilan ona tili va uni o qitish hamda boshqa darslarda tanishgan. Ularning ʻ ʻ ana shu so zlarga diqqati tortiladi. Natijada yuqori sinflarda ushbu mavzuni ʻ samarali o rganishga tayyorlaydi. O qituvchi sinf o quvchilarini bir necha guruhga ʻ ʻ ʻ ajratadi. Har bir guruh o qituvchi aytgan so zning sinonimini aytadi. O qituvchi ʻ ʻ ʻ botir so zini o qiydi, o quvchilar o z bilganlari bo yicha sinonim so z aytadi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 40 Botir, qo rqmas, dovyurak. Har doim ham o qituvchining o zi sinonimlarningʻ ʻ ʻ birini aytishi shart emas. Bu o yinni o quvchilarning o zlari davom ettirishi ham ʻ ʻ ʻ mumkin. Buning uchun birinchi guruh o quvchilari 4 so z aytishadi. Ikkinchi ʻ ʻ guruh o quvchilari tegishli sinonim so zlarni aytadi. Shundan keyin ikkinchi guruh ʻ ʻ o quvchilari 4 so z aytadi, birinchi guruh o quvchilari shu so zlarning sinonimini ʻ ʻ ʻ ʻ topib aytadi. O quvchilar aytadigan so zlar boshlang ich sinflarda o tilgan va ʻ ʻ ʻ ʻ o rganilgan bo lishi lozim. Agar o rganilayotgan so zning birdan oshiq, ʻ ʻ ʻ ʻ sinonimlari bo lsa o quvchi ularni ham aytishi mumkin. ʻ ʻ botir- qo rqmas, dovyurak kichik-mitti-jajji ʻ katta-ulkan-ulug -bahaybat bahaybat –haybatli ʻ vatan-diyor maqsad-niyat mazali-lazzatli bahor-ko klam ʻ gapirdi-aytdi askar-jangchi yuz-bet-bashara shirin- mazali Aksini ayti sh o yini. Bu o yin orqali o quvchilarning qarama-qarshi ma’ ʻ ʻ ʻ - noli (antonim) so zlar yuzasidan olgan amaliy bilimlari mustahkamlanadi. Bu ʻ o yinni 3-sinfda 266-mashqda (II.4.96) qo llash mumkin. Aksini ayt o yinini ham ʻ ʻ ʻ sinonim so zlar yuzasidan o tkaziladigan o yin tartibida uyushtirish mumkin. ʻ ʻ ʻ qattiq-yumshoq kecha-kunduz katta-kichik uzun- qisqa achchiq-chuchuk tez-sekin baland-past oq-qora shirin-achchiq tuzli-tuzsiz keng-tor yaxshi- yomon qalin-yupqa yangi-eski O yinda qaysi guruh o quvchilari javob topolmay qolishsa, yengilgan ʻ ʻ hisoblanadi. Har bir o quvchining qiziqish va faol harakatini ta’minlash maqsadida ʻ harakatli o yinlardan ham foydalanishi mumin.Buning uchun o qituvchi bir so zni ʻ ʻ ʻ aytib, uning qarama-qarshi ma’nosini ifodalovchi so zni ayttirishi uchun ʻ o quvchiga koptokni irg itadi, o quvchi javobni aytish bilan koptokni yana ʻ ʻ ʻ 41 o qituvchiga qaytaradi. O yin shu xilda davom ettiriladi. Sinf o quvchilariningʻ ʻ ʻ barchasi berilgan savolga javob topishga tayyor turadi. “Muomalani biling”o yini. ʻ “ O zbek tili ʻ ” darsliklarida beriladigan muomala odobiga oid ma’lumotlarni mustahkamlash jarayonida ushbu ta’limiy o yindan ʻ foydalanish tavsiya etiladi. O yinda o quvchilar bir-biriga muomala odobiga oid ʻ ʻ so z yoki gaplarni takror qo llamasdan aytishlari kerak bo ladi. ʻ ʻ ʻ Masalan: 1- o quvchi: ʻ Xush kelibsiz! 2- o quvchi: ʻ Yaxshi keldingizmi? 3- o quvchi: ʻ Rahmat! 4- o quvchi: ʻ Minnatdorman. 5- o quvchi: ʻ Yaxshi boring. 6- o quvchi: ʻ omad sizga yor bo isin! ʻ 7- o quvchi: ʻ Ushbu o yinni boshqacharoq tashkil etish ham mumkin. Bunda o quvchilar ʻ ʻ ikki guruhga bo lingani holda, 1- guruh ishtirokchilari ʻ ma’nodosh so z va ʻ birikmalarni , 2- guruh vakillari esa shu so z va so z birikmalariga ʻ ʻ qarama-qarshi ma’noli so zlarni aytib berishlari kerak bo ladi. Guruh ishtirokchilari navbatma- ʻ ʻ navbat bir-birlariga murojaat qiladilar. Masalan: 1-guruh 2-guruh odobli bola odobsiz bola ko ngli qoldi (xafa bo ldi) xursand bo ldi…. ʻ ʻ ʻ kabi davom ettirib, o quvchilarga hafaqat so zlar bir-biriga ma’nodosh yoki zid ʻ ʻ munosabatda bo ladi, balki bitta so zga butun boshli bir gap ma’nodosh yoki zid ʻ ʻ ma’noli bo lishi mumkinligi haqida tushuncha beradilar. ʻ Palindrom – chapdan o ngga va o ngdan chapga ham bir xil o qiladigan so z ʻ ʻ ʻ ʻ - lar topish o yini hisoblanadi. Bu o yin qadimgi yunonistonda vujudga kelgan.U ʻ ʻ “Palindromos” so zidan olingan. Bizning tilimizga tarjima qilganda “teskari yuruv ʻ - chi” degan mazmunni anglatadi. Bu o yinni hamma yoshdagi kishilar ham zavq ʻ bilan o ynashadi. Uzoq kuzatishlar natijasida ushbu o yinning eng qiziqarli shakli ʻ ʻ ikki guruh bo lib o tkazish hisoblanadi. Boshlang ich sinf o quvchilari bilan ʻ ʻ ʻ ʻ 42 o tkazilganda bir bo g inli so zlardan ko proq foydalanishadi. Tilimizda bir, Ikkiʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bo g inli so zlar ko p uchraydi. Uch bo g inli so zlar ham bor. O yinni ikki guruh ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o rtasida musobaqa tarzida o tkazish quyidagicha amalga oshiriladi. Har bir guruh ʻ ʻ ishtirokchilari xattaxtaga chiqib oldidan va orqasidan bir xil o qiladigan so z ʻ ʻ yozishi va so zdagi harflar sonini ko rsatishi talab qilinadi. O yinning shartida ʻ ʻ ʻ guruhlarga beshta, o nta, o n beshtadan so zni navbatma-navbat yozish talab ʻ ʻ ʻ qilinadi. O quvchilarning tayyorgarligiga qarab istalgancha so zlar sonini ʻ ʻ belgilash mumkin. Ko rinib ʻ turibdiki, o yin ʻ davomida ikkala guruh ham sakkiztadan so z yozdi. Birinchi guruhdagi bolalar ʻ yozgan so zlardagi harflar soni 32 ta, ikkinchi guruh o quvchilari yozgan oltita ʻ ʻ so zda 33 ta harf ishlatildi. Demak ikkinchi guruh o quvchilari g oliblikni qo lga ʻ ʻ ʻ ʻ kiritdi. O quvchilar uchun. Non, aka, ko k, kek, bob, sas, lol, shosh, qoq, acha, mum, ʻ ʻ tut, amma, alla, arra, ushshu, obbo, qiziq, kiyik, kuchuk, qisiq, qochoq, qozoq, qiriq, qiyiq, Aziza, kichik, katak, quduq, quruq, karrak, kallak, tabobat Aqiqa, tarat, tal`at, Tashat (Toshmamat). Bo g inlarni almashtirish o yini. ʻ ʻ ʻ Bu o yin o quvchining so z va uning ʻ ʻ ʻ lug aviy ma’nosi yuzasidan olgan bilimlarini mustahkamlash maqsadida o tka ʻ ʻ - ziladi. Uni bajarish davomida bolalar so zning tarkibi asos va qo shimchalardan ʻ ʻ 43I guruh 1. non -3 2. ko k -3 ʻ 3. qoq -3 4. alla- 4 5. amma -4 6. Aziza-5 7. qovoq-5 8. qoloq -5 II guruh 1. tut -3 2. bob -3 3. aka -3 4. arra-4 5. katak -5 6. qiyiq-5 7. quyuq-5 8. qiliq-5 32 33 tuzilishini qo shimchalarning turlari haqida olgan bilimlarini xotirasida tiklaydi.ʻ So zning har bir bo g ini ifodalagan ma’nosini anglab olish imkonini beradi. ʻ ʻ ʻ Bu holat ko pincha kishi nomini bildiruvchi qo shma so z orqali ifodalangan ʻ ʻ ʻ ismlarda ko proq ko rinadi. Xoldona – Guldona –Donaxol, Tojinor – Nortoji ʻ ʻ Tojixol – Xoltoji, Havo – voha, Alisher – Sherali, Mehrnoz – Nozmehr, Gulbahor –Bahorgul, Bahoroy – Oybahor, Mamatqul – Qulmamat, Oyshahar – Shaharoy, To raboy – Boyto ra, Bibinor – Norbibi, Gulnor – Norgul. ʻ ʻ Takror bo g inlar o yini. ʻ ʻ ʻ Bunday so zlar tilimizda uncha ko p ishlatilmaydi. ʻ ʻ Lekin ular oz bo lsada tilimida tez-tez uchrab turadi. Bu o yinni uyushtirishda ʻ ʻ ushbu so zlarga o quvchilarning fikrini qaratish uchun ular bir qator so zlar ʻ ʻ ʻ orasida beriladi. O quvchi so zlar orasidan ularni topib olishi lozim. ʻ ʻ 1-kartochka : Opa, bola, chilchil, maktab, momo, kitob, dada, ikki. 2-kartochka: Qo y, sigir, ammo, bobo, manman, bola, boshla, marmar, ʻ singil, tog a . ʻ O qituvchi uchun so zlar: ʻ ʻ manman, duldul, marmar, bobo, momo, dada, bulbul, vasvas, Zamzam, qirqir (qush) lolo (mul`tfilm qahramoni) simsim, sizsiz, chilchil (sinamoq) qatqat (somsa), jag jag (o simlik), chakchak(ovqat), laklak. ʻ ʻ ʻ Xotira o yini. ʻ O yinni uyushtirish uchun avvaldan ko rgazma tayyorlanadi. ʻ ʻ Ko rgazmali vosita xattaxtaga ilinib qo yiladi. O qituvchi o quvchilar diqqatini ʻ ʻ ʻ ʻ ko rgazmaga jalb qiladi. Hozir xotira o yini o tkazilishini aytib, o yinning shartini ʻ ʻ ʻ ʻ tushuntiradi. O qituvchi ko rgazmadagi so zlarni ikki marta o qib beradi. ʻ ʻ ʻ ʻ O quvchilar uni eslab qolishga intiladi. Keyin ko rgazma yopib qo yiladi va ʻ ʻ ʻ o quvchilardan galma-galiga so zlar so raladi. Ko p so zni eslab qolgan o quvchi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ g olib topiladi va rag batlantiriladi. ʻ ʻ I. Javon, kitob, parta, qo ng iroq, bo r, baho, qor, qo zichoq. ʻ ʻ ʻ ʻ II. Daftar, paxta, qish, bahor, kuz, kitob, soat, o quvchi, ustoz. ʻ Bunday o yin orqali o quvchilarning xotirasi charxlanadi.Ularning darsga ʻ ʻ qiziqishlari oshadi. Bola faolligi ta’minlanadi. Sinfda qaynoq muhit hosil bo ladi. ʻ Bu o yindan yozuv darslarida ko rsatuv diktanti sifatida ham foydalanish mumkin. ʻ ʻ O yinni ikki o quvchi o rtasida galma-galiga o tkazish ham yaxshi natija beradi. ʻ ʻ ʻ ʻ 44 O z so zingni top o yini. ʻ ʻ ʻ Sinf o quvchilari ikki guruhga bo linadi. Har bir ʻ ʻ guruhdagi bolalar berilgan matndan o qituvchi bergan topshiriqqa oid so zlarni ʻ ʻ tanlab oladi. Birinchi guruhdagi o quvchilar matndagi ot so z turkumiga oid ʻ ʻ so zlarni, ikkinchi guruhdagilar sifat so z turkumiga oid so zlarni tanlab yozadi. ʻ ʻ ʻ Buning uchun o qituvchi so zlar yozilgan ko chma doska yoki kartonni bolalarga ʻ ʻ ʻ ko rsatadi. Har ikkala guruh ham ishga tushib ketadi, Qaysi guruh talabasi tez va ʻ to g ri bajarsa o sha guruh g olib hisoblanadi va rag batlantiriladi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ So zlar: ʻ Kartoshka, shirin, parta, baland, olma, katta, qora, kichik, tuzli, o rik, ko rkam, nordon, kitob, yoqutday, daftar, ko k, bodring, achchiq, paxta, ʻ ʻ ʻ pilla, taxir, qalam, ruchka,do ppi, bo r, totli. ʻ ʻ 1-guruh ot so z turkumiga oid so zlar ʻ ʻ 2-guruh sifat so z turkumiga oid so zlar ʻ ʻ 1. kartoshka 1. shirin 2. parta 2. baland 3.olma 3. katta 4. o rik ʻ 4. qora 5. kitob 5. kichik 6. daftar 6. tuzish 7. bodring 7. ko rkam ʻ 8. paxta 8. nordon 9. pilla 9. yoqutday 10. qalam 10. ko k ʻ 11.ruchka 11. achchiq 12.do ppi ʻ 12. taxir 13.bo r ʻ 13. totli Agar o ʻ quvchilar o ʻ yinni to ʻ g ʻ ri bajarishsa har bir guruh o ʻ n uchtadan so ʻ z topishadi . Ona tili o qitish metodikasida o quvchilarning savodini chiqarish, grammatik ʻ ʻ tushunchalarini shakllantirish, ularning nutqiy va imloviy savodxonligini oshirishda qo llanadigan usullar, mashqlar variantlari ko p. Fonetik, grammatik, ʻ ʻ 45 orfografik tushunchalarni mustahkamlash, nutqiy malakani mukammal shakllantirishda metodika fanidan belgilangan mashqlar qatorida ta’limiy o yinlarʻ ham muhim o rin tutadi. Ta’limiy o yinlarni boshqa mashq turlaridan farqi shuki, ʻ ʻ bunda bir tamondan, o quvchilarning zerikishi, charchog iga barham berilsa, ʻ ʻ ikkinchidan tamondan, bolalarning fikrlash jarayoni tezlashadi, muayyan belgilangan malakalarning mufassal shakllanishi osonlashadi. Ma’lumki, o quvchi qancha yosh bo lsa, darslarda qo llanadigan qiziqarli ʻ ʻ ʻ o yin elementlari shunchalik ko p bo lishi lozim. Chunki darsda qo llanadigan ʻ ʻ ʻ ʻ didaktik o yin, bir tamondan, ayrim bolalar tabiatiga xos bo lgan qiziquvchanlik, ʻ ʻ sho xlik kabi xususiyatlariga muvofiq kelsa, ikkinchi tamondan, ba’zi bolalardagi ʻ odamovilik, indamaslik, uyatchanlik kabi jihatlarini bartaraf etib boradi. Demak, o yin jarayoni o quvchi psixologiyasida keskin o zgarishlar yasaydi. O yin ʻ ʻ ʻ ʻ davomida o quvchi mavhum grammatik-orfograk tushunchalar mohiyatini anglay ʻ boshlaydi, uning xotirasida ko pgina so zlar uchun umumiy bo lgan belgilar o rin ʻ ʻ ʻ ʻ ola boshlaydi, og zaki va yozma nutqidagi orfoepik-orfografik tushunchalar ʻ mohiyatini anglay boshlaydi, yozma nutqidagi orfoepik - orfografik nuqsonlar kamayadi. Ta’limiy o yinlar sinf jamoasining erkin tutishlarini ta’minlaydi, ʻ darsning samaradorligi ortadi. O yinda ko pchilik o quvchilarning faol ishtiroki ʻ ʻ ʻ ta’minlanib, reyting ballarini qo yib borish imkoniyati tug iladi. ʻ ʻ O yinlarning yana bir diqqatga sazovor joyi shundaki, sinfda inoqlik, shiddat ʻ hukm suradi. O quvchilar bir-birlariga yordam bergilari kelib, sinf jamoasining ʻ jipsligi yanada ortadi. Ona tili mazmuniga ko ra ta’limiy o yinlar quyidagicha tasnif qilinadi: ʻ ʻ 1. fonetik – grafik o yinlar ʻ 2. so z yasalishi bo yicha o yinlar ʻ ʻ ʻ 3. grammatik o yinlar ʻ 4. orfografik o yinlar ʻ 5. nutq o stirish tusidagi o yinlar. ʻ ʻ Ta’limiy o yinlar o tkazilish xarakteriga ko ra quyidagi turlarga ajraladi: ʻ ʻ ʻ 1. og zaki o yinlar ʻ ʻ 46 2. indamas o yinlarʻ 3. yozma o yinlar ʻ Ta’limiy o yinlar tashkil qilinishi bo yicha quyidagi turlarga ajraladi: ʻ ʻ 1. guru h lararo musobaqa tarzidagi o yinlar ʻ 2. tarqatma materiallar yordamida o tkaziladigan o yinlar ʻ ʻ 3. qo l barmoqlari yordamida o tkaziladigan o yinlar ʻ ʻ ʻ O qishdan ta’limiy o yinlar, shuningdek, she’r, ertak, hikoya, topishmoq, tez ʻ ʻ aytishlardan, turli rebus va boshqotirma jadvallaridan ham unumli foydalanish mumkin. O yinni tashkil qilishda o qituvchi quyidagi tamoyillarga amal qilishi lozim: ʻ ʻ - o yin qiziqarli, sodda, tushunarli, aniq bo lsin; ʻ ʻ - o yin mavzuga mos, chuqur mazmunli bo lsin; ʻ ʻ - o yinda iloji boricha ko proq o quvchi ishtirok etsin; ʻ ʻ ʻ - o yinda qiziqarli narsalar ko p bo lsin; ʻ ʻ ʻ - o yinni o tkazilish muddati, tartibi aniq bo lsin; ʻ ʻ ʻ - o yin o quvchilarni muayyan ko nikmalari va malakalarini ʻ ʻ ʻ shakllantirsin; - o yin g oliblari rag batlantirib borilsin. ʻ ʻ ʻ O qituvchi o yin turlarini mustahkamlanayotgan mavzuga muvofiq tanlab, ʻ ʻ belgilangan o yin turiga mos shaklni tuzib, o yin tartibini aniq belgilab olishi ʻ ʻ lozim. O yin uchun kerakli material esa imlo lug ati, o qish kitobi, bolalar jurnali, ʻ ʻ ʻ turli badiiy asarlar to plamlaridan olinadi. ʻ Materialni o yin shakliga solishda quyidagi shartlarga rioya qilish lozim: ʻ - o yin materialida mavzuga oid misol iloji ʻ boricha ko p bo lsin; ʻ ʻ - material va o yin shakli o quvchi yoshiga mos, tushunarli, sodda va qiziqarli ʻ ʻ bo lsin; ʻ - o yin shakli va material hajmi dars strukturasiga muvofiq bo lsin; ʻ ʻ - material va o yin shakli o quvchi nutqini o stirish, imloviy savodxonligini ʻ ʻ ʻ oshirish imkongiyatini bersin; - material va o yin shakli o quvchi aqliy faolligini yaxshilasin; ʻ ʻ 47 - material va o yin shakli o quvchi dunyoqarashini o stirsin, tarbiyaviyʻ ʻ ʻ elementlarga boy bo lsin. ʻ Boshlang ich sinf ona tili dasturidagi har bir mavzu bo yicha muayyan ʻ ʻ shakldagi ta’limiy o yinni tashkil qilish mumkin. O qituvchi, avvalo, ta’limiy ʻ ʻ o yinning ta’lim-tarbiyaviy maqsadini belgilab, o yinga kerakli materialni ʻ ʻ tayyorlab o quvchilarga ta’limiy o yinni o tkazish tartibini aniq tushuntirib berishi, ʻ ʻ ʻ o yinni o zi boshqarib borishi, o quvchilarniing xatolarini yo l-yo lakay tuzatib ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ borishi zarur. O yin oxirida tegishli xulosalar chiqarilib, ballar e’lon qilinadi. ʻ O quvchilarning ishi yig ib olib baholanadi. Bu texnologiya bir vaqtning ʻ ʻ o zida barcha o quvchilarni baholash imkoniyatlarini berish bilan, ularning ʻ ʻ fikrlash, xulosa chiqarish qobiliyatlarini ham shakllantiradi, qiziqishlarini orttiradi. “Kim ko p so z biladi?”. ʻ ʻ Bu o yin o quvchilarning lug at boyligini o stirishga ʻ ʻ ʻ ʻ yordam beradi. Buning uchun sinf ikki guruhga bo linadi va 1-guruh ʻ o quvchilariga boshlanishi va tugallanishi unlidan tashkil topgan, ikkinchi guruhga ʻ esa xuddi shunday: undosh bilan boshlanib, undosh bilan tugallangan sifat so z ʻ turkumiga oid so zlarni doskaga yozish topshiriladi. ʻ Masalan, 1- guruh “ ilmli”, “ aqlli”, 2- guruh esa “qiziq”, “notekis” kabi so zlarni yozishi mumkin. Keying shart guruhlarni topgan so zlariga qarama- ʻ ʻ qarshi tomon ma’nodosh va zid ma’noli sozlarni toppish topshirig i beriladi. O yin ʻ ʻ shartiga ko ra, guruhlardagi o quvchilar navbat bilan vazifani bajaradilar. So z ʻ ʻ ʻ topolmay yozishdan to xtagan guruh yutqazgan hisoblanadi. ʻ “ Jumlani davom ettir” O yin qoidasiga ko ra, birinchi o quvchi birorta qisqa ʻ ʻ ʻ gap aytadi, boshqa o quvchi aynan shu gapga so z qo shib boraveradi. ʻ ʻ ʻ Masalan: 1- o quvchi: ʻ Men hikoya o qidim. ʻ 2- o quvchi: ʻ Men qiziqarli hikoya o qidim. ʻ 3- o quvchi: ʻ Men kecha qiziqarli hikoya o qidim va h.k. ʻ So z qo sha olmagan yoki xatoga yo l qo ygan o quvchi o yinni tark etadi. 6- ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 7 daqiqa mobaynida o yin davomiyligini ta’minlab turgan o quvchilar g olib ʻ ʻ ʻ bo ladi va baholanadi. ʻ 48 “Kim tezroq?” o yini yozma shaklda bajariladi va bunda har bir o quvchigaʻ ʻ ko p manoli so zlr yozilgan kartochkalar tarqatiladi. Masalan, ʻ ʻ Bahor. Daraxtlar gullaydi. Gullar ochiladi. Qushlar sayray boshlaydi. Navro zi olam kirib keladi. ʻ Doshqozonlar qaynaydi. Sumalaklar pishadi... kabi. O quvchilar esa mazkur ʻ gaplarni yoyiq gaplarga aylantirib, sifat so z turkumiga oid boshga so zlar bilan ʻ ʻ daftarlariga yozishlari, ma’nodosh va zid ma’noli so zlarni topishlari lozim. ʻ Topshiriqni birinchi bajargan o quvchi tuzgan gapini o qib beradi.Vazifani bexato ʻ ʻ bajargan o quvchi a’lo baho bilan rag batlantiriladi. ʻ ʻ “Kuch birlikda” o yinini o tkazish uchun xattaxta ikkiga bo linib, har bir ʻ ʻ ʻ guruh uchun alohida mavzu yozib qo yiladi. (Masalan, ʻ «Gulzorda» yoki «Maktabimiz bog i» ʻ kabi). Bunda har bir guruh a’zosi gap tuzib, mavzu bo yicha ʻ matn hosil qilishga o z hissasini qo shishi lozim. O n daqiqa davomida qaysi guruh ʻ ʻ ʻ tez, chiroyli va mazmunli matn tuza olsa va tuzgan matnlarida foydalangan sifatlar soni ko p bo lsa va ular o z ma’nodoshlari bilan birga yozilgan bo lsa, shu guruhga ʻ ʻ ʻ ʻ rag bat kartochkasi beriladi, so ngra tuzilgan matn doskaga yozdiriladi hamda zid ʻ ʻ va ma’nodish so zlar lug at daftarga yoziladi. ʻ ʻ “Oltin toj” o yinini oyda bir marta o tkazib turish o tilgan mavzularni ʻ ʻ ʻ mustahkamlashga, o quvchilar bilimining darajasini aniqlashga, bilim olish ʻ ishtiyoqini, intilishini kuchaytirishga yordam beradi. Bir oy davomida oltin toj sovrindori bo lib yurish kichik yoshdagi maktab o quvchilariga ko tarinki ruh ʻ ʻ ʻ beradi, ularning darsga, til o rganishga bo lgan qiziqishlarini oshiradi. ʻ ʻ Bu o yin uchun: ʻ - kim ko p ma’nodosh so zlarni biladi; ʻ ʻ - kim ko p qarama-qarshili ma’noli so zlarni biladi; ʻ ʻ - paronim va ko p ma’noli so zlarni biladi; ʻ ʻ - kim ko p badiiy asar o qiydi; ʻ ʻ kabi nominatsiyalarda o rinlar joriy etish mumkin. Bu ishlarni doimiy ʻ o tkazish, o quvchilar orasidan g oliblarni aniqlash, taqdirlash boshlang ich sinf ʻ ʻ ʻ ʻ o quvchilari orasida raqobatni o stiradi. “Oltin toj” egalariga havas qilish va ular ʻ ʻ ham shu tojga erishish uchun harakat qilishlariga turtki bo ladi. ʻ 49 Turli xil ta’lim texnologiyalaridan ham foydalanish, tarqatma materiallar, ko rgazmali qurollar, savol-javob, ertak qahramonlari xususiyatlarini tahlil qilishʻ orqali ham o quvchilar lug atini boyitishda zid va ma’nodosh so zlar ustida ishlash ʻ ʻ ʻ mumkin. Ona tili darslarida ta’lim samaradorligini oshirish, o quvchilar olgan ʻ bilimlarini mustahkamlash, lug at boyligini o stirishga to g ri taskil etilgan dars va ʻ ʻ ʻ ʻ to gri tanlangan ta’limiy o yinlarning ahamiyati juda katta o rin tutadi. ʻ ʻ ʻ Interfaol metod – ta’lim jarayonida o qituvchi va o quvchilar o rtasidagi ʻ ʻ ʻ faollikni oshirish orqali ularning o zaro harakati ta’sir ostida bilimlarni ʻ o zlashtirishni kafolatlash, shaxsiy sifatlarni rivojlanishiga xizmat qiladi.Ushbu ʻ usullarni qo llash dars sifati va samaradorligini oshirishga yordam beradi. Uning ʻ asosiy mezonlari– norasmiy bahs– munozaralar o tkazish, o quv materialini erkin ʻ ʻ bayon etish, mustaqil o qish, o rganish, seminarlar o tkazish, o quvchilarni ʻ ʻ ʻ ʻ tashabbus ko rsatishlariga imkoniyatlar yaratilishi, kichik guruh, katta guruh, sinf ʻ jamoasi bo lib ishlash uchun topshiriq, vazifalar berish, yozma ishlar bajarish va ʻ boshqalarda iborat. Interfaollik, bu – o zaro ikki kishi faolligi, ya’ni, bundan o quv-biluv jarayoni ʻ ʻ o zaro suhbat tariqasida dialog shaklida (kompyuter aloqasi) yoki o qituvchi – ʻ ʻ o quvchilarning o `zaro muloqotlari asosida kechadi. Interfaollik – o zaro faollik, ʻ ʻ harakat, ta’sirchanlik, o quvchi – o qituvchi, o quvchi – o quvchi (sub’yekti – ʻ ʻ ʻ ʻ sub’yekti) suhbatlarida sodir bo ladi. Interfaol metodlarning bosh maqsadi - o quv ʻ ʻ jarayoni uchun eng qulay muhit va vaziyat yaratish orqali o quvchining faol, ʻ erkin, ijodiy fikr yuritish, uni ehtiyoj, qiziqishlari, ichki imkoniyatlarni ishga solishga muhit yaratish. Bunday darslar shunday kechadiki, bu jarayonda bironta ham o quvchi chetda qolmay, eshitgan, o qigan, ko rgan bilgan fikr mulohazalarini ʻ ʻ ʻ ochiq oydin bildirish imkoniyatlariga ega bo ladilar . O zaro fikr almashish ʻ ʻ jarayoni hosil bo ladi . Bolalarda bilim olishga havas, qiziqish ortadi, o zaro ʻ ʻ do stona munosabatlar shakllanadi . ʻ Boshlang ich ta’limda o quvchilarning yosh xususiyatlari, savodxonlik ʻ ʻ darajalari, shaxsiy tabiatlariga ko ra didaktik o yinlar orqali evristik suhbatlar ʻ ʻ 50 loyihalashtirish asosidagi metodlar keng qo llanilmoqda. Agar o qitish jarayonidaʻ ʻ har bir o quvchi o zining o zlashtirish imkoniyati darajasida topshiriqlar olib ʻ ʻ ʻ ishlaganida u yuqori sifat va samaradorlikni ta’minlagan bo lar edi. Bunday ʻ holatni faqat tabaqalashtirgan ta’lim orqaligina amalga oshirish mumkin. Endi ta’lim jarayonlarini didaktik o yinlar orqali amalga oshirish haqida fikr yuritamiz: ʻ Interfaol o yinli metodlar o quvchi faoliyatini faollashtirish va ʻ ʻ jadallashtirishga asoslangan. Ular o quvchi shaxsidagi ijodiy imkoniyatlarini ʻ ro yobga chiqarish va rivojlantirishning amaliy yechimlarini aniqlash va amalga ʻ oshirishda katta ahamiyatga ega. Interfaol o yinlarning asosiy turlari: intellektual (aqlli) va harakatli hamda ʻ aralash o yinlardan iborat. Bular o quvchilarda aqliy, jismoniy, axloqiy, ma’naviy, ʻ ʻ ma’rifiy, psixologik, estetik, badiiy, tadbirkorlik, bunyodkorlik, mehnat, kasbiy ko nikmalarni rivojlanishiga yordam beradi . ʻ Bu metod o quvchini ichki imkoniyatlarini ishga tushishiga, o ylashga, erkin ʻ ʻ fikr yuritishga, muloqotga, ijodkorlikga yetaklaydi. Ayniqsa, unda atrof –muhit, hayotni bilishga qiziqish ortadi, uchragan qiyinchilik, to siqlarni qanday yengish ʻ va tanqidiy fikrlash ko nikmalarini shakllantiradi . ʻ Ta’lim – tarbiya jarayonida asosan o quvchilarda ta’lim olish motivlarini, ʻ ularni turi yo lanishlardagi qobiliyat va qiziqishlarini oshiradigan, biror kasbga ʻ moyilliklarini ko rsatadigan, didaktik o yinlardan foydalanish maqsadga ʻ ʻ muvofiqdir. Interfaol o yinlar nazariy, amaliy, jismoniy, rolli, ishchanlik va boshqa ʻ yo nalishdagi turlarga ajratiladi. Ular o quvchilarda talil qilish, hisoblash, o lchash, ʻ ʻ ʻ yasash, sinash, kuzatish, solishtirish, xulosa chiqarish, mutaqil qaror qaabul qilish, guruh yoki mustaqil jamoa tarkibida ishlash, nutq o stirish, til o rgatish yangi ʻ ʻ bilimlar olish faoliyatlarini rivojlantiradi. Umumiy o yinlar nazariyasiga ko ra, mavjud barcha o yin turlarini ʻ ʻ ʻ tasniflashga ularni funksional, mavzuli, konstruktiv, didaktik , sport va harbiy o yinlarga ajratiladi. ʻ 51 Interfaol o yin turlarini tanlashda quyidagi mezonlarga rioya qilish yaxshiʻ natijalar beradi. -ishtirokchilarni tarkibi bo yicha, ya’ni o g il bolalar, qiz bolalar yoki aralash ʻ ʻ ʻ guruhlar uchun o yinlar : ʻ -ishtirokchilarning soni bo yicha – yakka, juftlikda, kichik guruh, katta guruh, ʻ sinf jamoasi, sinflararo va ommaviy tarzdagi o yinlar : ʻ - o yin jarayoni bo yicha fikrlash, o ylash, topag onlik, harakatlarga ʻ ʻ ʻ ʻ asoslangan, musobaqa va boshqalarga yo naltirilgan; ʻ -vaqt me’yori bo yicha –dars, mashg ulot vaqtining reja bo yicha ajratilgan ʻ ʻ ʻ qismi, o yin maqsadiga erishguncha, g oliblar aniqlanguncha davom etadigan ʻ ʻ o yinlar. ʻ Ayrim didaktik o yinli dars shakllari: ʻ - ishchanlik o yini darsi –mavzu bo yicha masalalarni hal qilish jarayonida ʻ ʻ o quvchilarning faol ishtirok etishini ta’minlash orqali yangi bilimlarni ʻ o zlashtirish mashqi; ʻ - rolli o yin darsi –mavzu bo yicha masalarni o rganishda o quvchilarga ʻ ʻ ʻ ʻ oldindan ma’lum rollarni taqsimlash va dars jarayonida shu rollarni bajarishlarini tashkil etish asosida bilimlarini mustahkamlash; - teatrlashtirilgan dars – mavzu bilan bog liq sahna ko rinishlarini tashkil ʻ ʻ etish orqali dars mavzusi bo yicha chuqur, aniq ma’lumotlar berish; ʻ -“Kim oshdi savdosi” darsi – o quv fani, ayrim bo limi bo yicha bilimlarini ʻ ʻ ʻ har bir o quvchi qanchalik ko proq bilishini namoyish etish ; ʻ ʻ -yarmarka darsi – mavzuni bo laklarga bo lish oldindan o zlashtirgan ʻ ʻ ʻ o quvchilarning o zaro muloqotlari asosida qiziqarli tushuntirish orqali o tiladigan ʻ ʻ ʻ darslar ; -o yin darsi – mavzuni sahnalashtirilgan holdagi konsert shaklida ifodalash ʻ mashqlari bo lib, o quvchilarni faollashtirish va bilimlarini mustahkamlash ʻ ʻ imkoniyatini beradi. 52 -integral dars - boshqa darslarga doir va integratsiyalash uchun qulay bo lganʻ mavzular bo yicha tashkil qilingan dars bo lib, o quvchilarning turli fanlarga ʻ ʻ ʻ qiziqishlarini orttirib, ta’lim jarayonidagi faolligini taminlash. Bularning bari o quvchilarga fanlararo bog liqlikni o rgatish orqali ularda ʻ ʻ ʻ olam tuzilishini ilmiy asoslarini to liq idrok etish va ilmiy dunyoqarashlarini ʻ shakllantirish, ijodiy tafakkurlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Int е rf ао l usull а rning а s о siy m а qs а d v а v а zif а l а ri quyid а gil а rd а n ib о r а t: 1. O quvchil ʻ а rni must а qil, ij о diy, t а nqidiy, m а ntiqiy fikrl а shg а o rg ʻ а tish; 2. Mu а mm о li v а ziyatni а m а liy v а h а yotiy t о pshiriql а r а s о sid а y е chish; 3. O z-o zini fikrl ʻ ʻ а shg а m а jbur etish; 4. F ао ll а shtirish; 5. O quvchil ʻ а rni t а shkil о tchilik v а yo n ʻ а ltiruvch а nlikk а und а sh: 6. Do st ʻ о n а mun о s а b а tl а rni sh а kll а ntirish; Int е rf ао l m е t о dl а rd а o qitishning m ʻ о hiyati quyid а gich а : - o rg ʻ а tuvchi h а m o rg ʻ а nuvchi h а m m а ’lum о tl а r bil а n f ао l ishl а shi; - o quvchil ʻ а rni must а qil fikrl а shg а und а shi v а o rg ʻ а tishi; - o qituvchig ʻ а «o quvchil ʻ а rni fikrl а shg а o rg ʻ а tish uchun» х izm а t qils а , o quvchil ʻ а rg а es а , «fikrl а shni o rg ʻ а nishl а ri uchun» х izm а t qilishi; Int е rf ао l usull а rd а n f о yd а l а nish: 1. Individu а ll а shtirish. 2. Kichik guruhl а rg а а jr а tish. 3. T а b а q а l а shtirish. 4. O rg ʻ а tish v а o rg ʻ а nish j а r а yonid а d е m о kr а tik, do st ʻ о n а muhitni yar а tish. 5. O z ʻ а r о mul о q о t, h а mk о rliklikni t а shkil etish. Int е rf ао l m е t о dl а rni qo ll ʻ а shd а f о yd а l а nil а dig а n v о sit а l а r: 1. D а rslikl а r, qo shimch ʻ а o quv ʻ а d а biyotl а r. 2. T ех nik а v о sit а l а ri. 3. Tapqatma m а t е ri а ll а r. 4. Multim е diyal а r. 5. Slaydlar. 6. Ko rgazmali qurollar. 7. ʻ Didaktik o yinlar. ʻ O quvchi shaxsiga qaratilgan ta’lim, o quvchining faolligini oshirish, ʻ ʻ mustaqil, ijodiy fikrlashga o rgatish, mustaqilligini, erkinligini ta’min etish, ʻ qiziqishlari (motivatsiya) asosida ish yuritish, ichki imkoniyatlarni ishga solish, o z ʻ 53 Tabiat hodisasi Bulut Bo‘ron Tuman qiziqishlari orqali qo shimcha ta’lim olishga yo llash, o z-o zini rivojlantirishniʻ ʻ ʻ ʻ o z ichiga oladi. ʻ O quvchilarni erkin fikrlashga o rgatishda “Davom ettir”, “Zanjir” ʻ ʻ interfaol o yinidan foydalanish. ʻ Quyida o z tajribamdan ʻ “Davom ettir”, “Zanjir” interfaol o yinlari ʻ keltirilmoqda. “Davom ettir” interfaol o yini. ʻ O qituvchi birorta so zni aytadi, ʻ ʻ o quvchilar uni davom ettiradilar. So zlar mazmunan bir oilaga mansub bo lishi ʻ ʻ ʻ shart. Masalan: 1. Ohak, ko mir, bo r, tuproq, marmar, neft (foydali ʻ ʻ qazilmalar) . 2. Yomg ir, do l, qor, shamol, bo ron, tuman (tabiat hodisalari) ʻ ʻ ʻ “Zanjir” interfaol o yini. ʻ Tartiboti: 1. O quvchilar ikki guruhga bo linadi. ʻ ʻ 54 Qor Yomg‘ir 2. O qituvchi (yoki o quvchi) shaxs yoki narsaning xususiyatlarini aytadiʻ ʻ guruh a’zolari nomini topishi kerak. 3. Agar nom topa olmasa zanjir uzilgan hisoblanadi va shu guruh o yindan ʻ chiqariladi. Masalan: “So zning o rnini topish” ʻ ʻ . O yinni o tkazishdan oldin o qituvchi yozuv ʻ ʻ ʻ taxtada yoki kartochkada she’riy parchalarni yozib tarqatadi. Kartochkadagi ayrim so zlar tushirib qoldiriladi. O qituvchi o quvchilardan so zlarning o rnini topib ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yozishni talab etadi. Bunday o yinlarni o tkazish o quvchilarni mantiqiy fikrlashga va lug at ʻ ʻ ʻ ʻ boyligini oshirishga yordam beradi. Namuna: 55 oy kun soat vaqt asr yil Bog yashnaydi, Uy yashnaydi,ʻ ........... bilan. ......... bilan. Dala yashnar Tog yashnaydi ʻ ........... bilan. ......... bilan. O quvchilar ochiq qolgan so zlar o rniga mos keladigan to g ri javobni topib ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yozishlari kerak ( bog bon, dehqon, bola, lola ʻ ). Tilimizga jon bergan aziz_____________bobo, Vatan deya kurashgan sohibqiron_______bobo. Yulduzlar sirini ochgan_________dek bobojon, Tibbiyotga yo l ochgan_____________bobojon. ʻ Hadislarni to plagan va bizgacha yetkazgan ʻ ___ _____________bobom sen. Barchasiga jon bergan sen aziz, _______jonim sen. „Kim savodxon“ o yini. ʻ O quvchilarga imlosi qiyin so zlarni to g ri yozib ʻ ʻ ʻ ʻ berish topshiriladi. Masalan: dar__, ros__, Samarqan__, pas__, go sh__, es__lik, ʻ darax__, mar__. So zlar guruhlarga kartonga tayyorlab topshiriladi. Har bir guruhga berilgan ʻ so z bir xil bo lishi kerak. Qaysi guruh a’zolari berilgan so zni to g ri yozib ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ko rsatsa, shu guruh a’zolari g olib hisoblanadi. ʻ ʻ Ularning olgan ballari doskaga yozib boriladi va o yin shu tarzda davom ʻ ettiriladi. O yin oxirida qaysi guruh ko p ball to plagan bo lsa, shu guruh a’zolari ʻ ʻ ʻ ʻ «Kim savodxon» o yinini g olibi bo ladi. ʻ ʻ ʻ 56 III BOB.TAJRIBA-SINOV ISHLARINING TAHLILI VA NATIJALARI 3.1.Tajriba-sinov ishlarini tashkillashtirish va o tkazish metodikasiʻ Bitiruv malakaviy ishi bo yicha nazariy izlanishlar yak nlangandan so ng ʻ ʻ ս boshlang ich sinf o q vchilarining nutqini o stirish texnologiyasini amalga ʻ ʻ ʻ ս oshirish ch n pedagogik tajriba-sinov ishlari o tkazildi. B nda Samarqand ս ս ս ʻ shahar MMTB tasarr fidagi 42- m miy o rta ta’lim maktabining boshlang ish ս ս ս ʻ ʻ sinflari tanlandi. O q vchilarning nutqini o stirish texnologiyasini amalga ʻ ʻ ս oshirishda qisqaroq vaqt ichida natijaga erishish ch n y qoriroq boshlang ish ս ս ս ʻ sinflar, ya’ni 3-sinflarni jalb qilishni ma’q l ko rdik. B nda 3-“V” sinf tajriba ս ս ʻ sinfi, 3-“G” sinf nazorat sinfi sifatida tanlab olindi. B sinflarda o q vchilar soni ս ս ʻ q yidagicha: ս 3 -“V” sinf – 36 nafar, 3 -“G” sinf – 38 nafar. Jami respondentlar 74 nafar, sh ndan tajriba sinfida 36 nafar, nazorat sinfida ս 38 nafar o q vchi tanlandi. ʻ ս Boshlang ich sinf o quvchilarining nutqini o stirish uchun biz ona tili fani ʻ ʻ ʻ misolida tajriba-sinov o tkazishga qaror qildik. ʻ 3-sinf ona tili darsligi o q vchilar o rganishi kerak bo lgan q yidagi ʻ ʻ ʻ ս ս ma’l motlardan iborat: ս So z turkumlari; ʻ Ot so z turkumi; ʻ Bosh kelishik; Otlarning ma’no turlari; Narsa,o simlik,tabiat hodisalari,o quv qurollari nomlari; ʻ ʻ Kim?Nima? so zlariga javob bo ladigan so zlar; ʻ ʻ ʻ Hayvon va parranda nomlari; Otlarda birlik va ko plik; ʻ Birlik va ko plikdagi otlarni farqlash; ʻ Birlikdagi otlardan ko likdagi otlarni hosil qilish; ʻ 57 Ot yasovchi qo shimchalar; yasama otlarning imlosi; Sifat so z turkimi;ʻ ʻ Sifatning otga bog lanishi; Sifatning ma’no turlari; Sifat yasovchi ʻ qoshimchalar; Qarama qarshi ma’noli sifatlar; Sifatlarning yozilishi; Son haqida ma’lumot; Son; Sonlarning turlari; Sonlarning imlosi; Fe’l haqida ma’lumot; Fe’llarning so roqlari; Yaqin ma’noli fe’llar; Fe’l ma’nolari ustida ishlash; ʻ Fe’llarning tallafuzi va imlosi; Bo lishli va bo lishsiz fe’llar; Fe’l yasovchi ʻ ʻ qo shimchalar; Matn ustida ishlash; O quv yili oxirida takrorlash; Matnlarda ʻ ʻ qo llangan so zlar lug ati bilan yakunlanadi. ʻ ʻ ʻ 2023-2024- o q v yilining 2-semestrida tajriba-sinov sinfi sifatida tanlab ʻ ս olingan 3-“V” sinfida darslar bitiruv malakaviy ishimiz asosida tashkil etildi. Darslar boshlang ich sinf o qit vchisi (3-“V” sinf rahbari M.Nazimova) bilan ʻ ʻ ս hamkorlikda olib borildi. B nda o q vchilar individ al, g r h va j ft-j ft bo lib ս ս ս ս ս ս ս ʻ ʻ ishlashdi, o qit vchi tomonidan belgilangan chegaralar doirasida materialni ʻ ս o rganish hajmi va tezligini m staqil ravishda nazorat qilishga o rgatildi. B nda ʻ ʻ ս ս darslik bilan m staqil ishlash, o q vchilarning m staqil k zatishlari, og zaki ս ս ս ս ʻ ʻ mashqlar, yozma, grafik, amaliy ishlar kabi amalga oshirish s llaridan ս ս foydalanib, o quvchilarning nutqi ustida ishlandi. ʻ Maqsadlarni shakllantirish bosqichida o qit vchi o quvchilar bilan m staqil ʻ ʻ ս ս ravishda nutqlarini o stirish texnologiyasi olib bordi. ʻ Axborot to plash bosqichi zar r nutqiy faoliyat darajasining haqiqiy holatini ʻ ս va belgilangan maqsad bilan bog liq holda fanlarni t sh nishga imkon berdi. B ʻ ս ս ս bosqichda o q vchining zar r s byektiv tajribasi akt allashtirildi, sh bosqichda ʻ ս ս ս ս ս m ammo ham qo yildi. Prognozlash va qaror qab l qilish bosqichlarining tartibi ս ս ʻ nutqiy faoliyat darajasi o q v vaziyatiga, darsning maqsadiga, o q v jarayoniga ʻ ʻ ս ս qarab ham o zgartirib t rildi. ʻ ս O qit vchi tomonidan qaror qab l qilish o quvchilarning nutqini samarali ʻ ʻ ս ս shakllantirish va o q v materialini samarali o zlashtirish ch n ta’lim holatini ʻ ʻ ս ս ս rivojlantirishning maqb l variantini tanlashdan iborat bo ldi. Boshqar v qarori ս ս ʻ darsning t rli bosqichlarida rejalashtirilgan nutq o stirishni amalga oshirish ch n ս ս ս ʻ optimal o qitish s llarini aniqlashni o z ichiga oldi. Yechim sh nchaki nutq ʻ ʻ ս ս ս 58 o stirish rejasi emas, balki vaziyatni o zgartirishga va maktab o q vchilariningʻ ʻ ʻ ս nutqiy faoliyatini shakllantirishga olib keldi. 3.2.Tajriba- sinov ishlari tahlili va yakuniy natijalari Tajriba-sinov bo yicha olib borilgan izlanishlarda boshlang ich sinf ʻ ʻ o q vchilarining nutqiy faoliyatini shakllantirish bo yicha ishchi faraz aniqlab ʻ ʻ ս olindi. Tajriba-sinovning dastlabki bosqichlarida boshlang ich sinf o q vchilarining ʻ ʻ ս nutqini o stirishning metodik jihatlari o rganildi. ʻ ʻ Boshlang ich sinf o q vchilarining nutqini o stirish ch n dars ʻ ʻ ʻ ս ս ս mashg lotlarining o qitish shakli va mazm ni ishlab chiqildi hamda sh asosida ʻ ʻս ս ս mashg lotlar olib borildi. ʻս Tajriba-sinov sinflarida boshlang ich sinf o q vchilarining nutqini o stirish ʻ ʻ ʻ ս bo yicha o tkazilgan mashg lotlardan so ng topshirilgan nazorat natijalari nazorat ʻ ʻ ʻ ʻ ս g r hlarida an’anaviy sl bda o tilgan mashg lotlar natijalariga nisbatan qancha ս ս ս ս ս ʻ ʻ farq qilganligini ko rsatamiz. ʻ 3-“V” tajriba sinfida ona tili fanini o qitishda boshlang ich sinf ʻ ʻ o q vchilarining nutqini o stirish texnologiyasi asosida o tkazilgan darslardan ʻ ʻ ʻ ս so ng nazorat g r higa nisbatan q yidagi natijani berdi. ʻ ս ս ս 3.1-jadval Boshlang ich sinf o q vchilarining nutqini o stirish texnologiyasi asosida 3- ʻ ʻ ʻ ս sinflarda ona tili fanidan o tkazilgan darslardan so ng tajriba-sinov natijalari: ʻ ʻ Fan nomi Jam i o‘qսvchilar Tajriba-sinov sinfi 3-“V” sinf Jam i o‘qսvchilar Nazorat sinfi 3-“G” sinf 2 ball 3 ball 4 ball 5 ball 2 ball 3 ball 4 ball 5 ball Ona tili va 36 2 7 18 9 38 3 15 16 4 59 o‘qish savodxonligi Foizlarda 100% 7,4 % 18,5 % 52 % 22,2 % 100% 12 % 32 % 40 % 16 % O‘rtacha o‘zlashtirish ko‘rsatgichi 3,88 3,6 O rtacha o zlashtirish ko rsatkichi – sinfdagi hamma o q vchilarning olganʻ ʻ ʻ ʻ ս ballari qo shilib, o q vchilar soniga bo lingan. ʻ ʻ ʻ ս B ndan kelib chiqib, o q vchilarning fan bo yicha o rtacha o zlashtirish ս ս ʻ ʻ ʻ ʻ ko rsatkichini q yidagicha hisobladik. ʻ ս B yerda, M – o q vchilar soni, Ti – i-chi o q vchining fan bo yicha ս ս ս ʻ ʻ ʻ o zlashtirish ko rsatkichi, . ʻ ʻ 3-“V” sinfi o q vchilarning ona tili fani o zlashtirish ko rsatgichi 3- “G” sinf ʻ ʻ ʻ ս o q vchilarning ona tili fani o zlashtirish ko rsatgichidan ≈ 6% ga y qori. ʻ ʻ ʻ ս ս X U L O S A Ona tili d arslar i da fonetika, leksikologiya, so‘z tarkibi, so‘z turkumlari, gap bo‘laklari ustida ishlash orqali o quvchilarning ona tili grammatikasi bo yicha ʻ ʻ bilim va ko nikmalarini o stirish boshlang ich sinf o qituvchilaridan o qitish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ jarayoniga katta mas'uliyat bilan yondashishni talab qiladi. Chunki endigina o z ʻ ona tilining grammatik qonun-qoidalarini o rganayotgan, harflarni bir-biriga ʻ qo shib so z, so zlarni esa bir-biriga qo shib gap hosil qilishga kirishayotgan, ʻ ʻ ʻ ʻ matnni ifodali o qish qoidalari bilan tanishayotgan boshlang ich sinf o quvchisiga ʻ ʻ ʻ 60 bir vaqtning o zida ta’lim va tarbiya bʻ е rish, ularga sharqona odob-axloq, iymon- e’tiqod, mehnatsevarlik, tinchliksevarlik kabi insoniy fazilatlar haqidagi tushunchalarni singdirish bilan birga ularning ona tilining murakkab grammatikasi, morfemikasi yuzasidan tushunchalarini o stirish bir muncha murakkablikni o z ʻ ʻ ichiga oladi. Shu nuqtayi nazardan boshlang ich sinf o quvchilarining yoshi, ʻ ʻ saviyasi va bilimni o zlashtirishini hisobga olgan holda dars mashg ulotlarini ʻ ʻ tashkil qilish, o qitish tamoyillari va m ʻ е todlariga qat'iy amal qilish maqsadga muvofiq sanaladi. 3- 4- sinf ona tili darslarida so z tarkibi va yasalish ʻ , so ‘z turkumlarini o rganishda quyidagi jihatlarga e`tibor qaratish lozim deb o ylaym ʻ ʻ iz : -o qituvchi bayonining o quvchilar ongiga to la yetib borishi; ʻ ʻ ʻ -barcha o quvchilarning darsga faol va ongli munosabatda bo lishi; ʻ ʻ -dars jarayonida ta’limning eng so nggi va interfaol usullaridan hamda ʻ pedagogik texnologiyalardan foydalanish; -har bir savol va tushunchaning o qituvchi tomonidan qisqa va tushunarli ʻ ifoda etilishi; -o quvchilar ishtirokida xilma-xil mazmundagi o quvchilar nutqini o stirishga ʻ ʻ ʻ qaratilgan qiziqarli savol va topshiriqlar va mustaqil ishlarni tashkil etish. Biz tajriba-sinov mashg ulotlarini 42-maktabda olib borish jarayonida shunga ʻ amin bo ldikki, darslarda noan'anaviy m ʻ е todlarni qo llash, yangi p ʻ е dagogik t е xnologiyalardan unumli foydalanish, dars qismlarida, dam olish daqiqalarida sport o yinlaridan, turli xil musobaqalardan yoki qiziqarli o yinlardan foydalanish ʻ ʻ o quvchilarda, nafaqat, chuqur bilim va ko nikmalarini hosil qilishda, balki insoniy ʻ ʻ fazilatlarini kamol toptirib borishda, nutqini erkin ifodalay olishda samarali natijalar b е radi. Qo llagan usullarimiz orqali o quvchilarning ona tili grammatikasiga oid ʻ ʻ tushunchalarini o stirishga harakat qildik. Natija esa yomon bo lmadi. ʻ ʻ Ona tili darslarida noan'anaviy usullardan, qiziqarli o yinlardan foydalan ʻ - ganimizda o quvchilarning, avvalo, darsiga bo lgan qiziqishlari ijobiy tomongan ʻ ʻ 61 o zgardi. Hatto o qish darsiga qiziqmagan o quvchilarni darsga qiziqtirib, she’r,ʻ ʻ ʻ ertak, hikoyani ayta olish ko nikmasini shakllantirdik. ʻ Bundan tashqari, ona tili darslarida mantiqiy mashqlar, qiziqarli o yinlar ʻ o tkazish, sinf o quvchilarini kichik guruhlarga bo lib ishlash kabi usullardan ʻ ʻ ʻ foydalanganimizda o quvchilarning mashg ulot davomida erkin harakat qila ʻ ʻ olishga, o zlarida his etayotgan tortinchoqlik, uyatchanlik, biladigan narsasini ʻ aytib bеrishga jur'at eta olmaslik kabi salbiy xaraktеrlaridan qutulishga, erkin fikrlash, mustaqil ravishda xulosa chiqarish, fikr-mulohazalarini bayon eta olish, kamtarlik, rostgo ylik, hushmuomalalik, mehnatsevarlik kabi qobiliyatlarini ʻ shakllantirishga va uni rivojlantirishga erishdik. Ona tili darslarida olib borgan tajriba-sinov ishlarimiz orqali biz quyidagi natijalarga erishdik: a) o quvchilarning ʻ og zaki nutqlari rivojlan ʻ ishiga ; b) lug at boyliklarini oshirishga; ʻ s) so zlarni to g ri talaffuz qilish qobiliyatlari rivojlanishiga; ʻ ʻ ʻ v) ona tili fanidan qo shimcha mashqlar bajarish ko nikmalari shakllantirildi. ʻ ʻ d) fikrlash, tafakkur qilish qobiliyatlari rivojlanishiga; e) dunyoqarashlari kеngayishiga; f) o z ona tiliga bo lgan mеhr-muhabbat tuyg ulari oshishiga; ʻ ʻ ʻ g) bilim va ko nikmalarni egallashga bo lgan qiziqishlari oshishiga; ʻ ʻ h) mashg ulotlar davomida faol ishtirok etish xususiyatlari rivojlanishiga; ʻ i) o ʻ zlashtirish ko rsatkichlarining oshirilishiga erishildi ʻ . Boshlang ich sinflarning, nafaqat ona tili darslarida balki boshqa har qanday ʻ dars turlari davomida yangi pеdagogik tеxnologiyalarni qo llash, noan’anaviy dars ʻ usullaridan foydalanish, ta’lim-tarbiya jarayoniga yangicha yondashish juda ham katta samarali natijalar bеrishiga ishonch hosil qildik. TAVSIYALAR Yangiliklarni ta’lim jarayoniga olib kirish va joriy etish bugungi boshlang ich sinf o qituvchisining asosiy vazifasi. Demak, har bir o qituvchi ʻ ʻ ʻ izlanishi, bugungi kun talablari asosida o zini o zi tarbiyalashi, o z ustida tinmay ʻ ʻ ʻ 62 ishlashi, zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini o zlashtirishi va ta’lim jarayonida qo llay olishi kerak. Bu esa darsningʻ ʻ samaradorligini oshiradi, bolalarning darsga, o zining ona tiliga bo lgan ʻ ʻ qiziqishlarini yanada orttiradi. Boshlang ich sinf ona tili darslarida ona tili grammatikasi ustida ishlash orqali ʻ o quvchilarning bilim va ko nikmalarini, nutqini oshirish bo yicha quyidagi ʻ ʻ ʻ tavsiyalarni bеrish mumkin: 1. Har bir boshlang ich sinf o qituvchisi o z fanini chuqur bilishi, savodxon ʻ ʻ ʻ bo lishi kеrak; ʻ 2.So zni asos va qo shimchaga ajratish ancha murakkab jarayon bo lib, ʻ ʻ ʻ o qituvchidan har bir so z turkumining o ziga xos grammatik kategoriyalarini ʻ ʻ ʻ yaxshi bilishi va uni dars jarayonida o quvchiga yetkaza bera olishi talab etiladi; ʻ 3.Har bir o quvchining ruhiyati, xarakter-xususiyatlari bilan yaqindan ʻ tanishgan bo lishi lozim; ʻ 4. Ona tili darslarida so z turkumlari ustida ishlashda yangi pеdagogik ʻ tеxnologiyadan unumli foydalanishi lozim; 5. Vaqtni yo qotmaslik uchun darsni loyihalab olishi zarur; ʻ 6. Mavzu yuzasidan har xil ko rgazmali qurollar, tarqatmali matеriallar, ʻ krassvordlar, rеbuslar, skanvordlar, tеst savollari tayyorlay bilishlari lozim; 7. Dars jarayonida o qituvchi asosiy figurani emas, balki o quvchi asosiy ʻ ʻ figurani tashkil etishi kеrak; 8. O quvchilarni ko proq guruhlarda ishlashga yo naltirish, ularni mazkur ʻ ʻ ʻ mavzular bo yicha o z fikrini qo rqmay, tortinmay, erkin va mustaqil bayon ʻ ʻ ʻ etishga, mushohada yuritishga shu bilan birga ularni to gri va chiroyli yozish ʻ ko nikmalarini shakllantirishga yo naltirish lozim; ʻ ʻ 9. Mavzuga oid qo shimcha mashqlar bajarish jarayonida boshqa fanlarni shu ʻ mavzu bilan intеgratsiyalab, ya’ni bog lab olib borish lozim; ʻ 10. Qiziqarli savol va topshiriqlar orqali mavzuning yashirin qirralarini ochishga harakat qilish lozim;. 63 12. Savol va topshiriqlarning berilishi unga o quvchini javob berishga da’vatʻ qilinishi o quvchilarning so z boyligi, nutqini o stirishda, rivojlantirishga muhim ʻ ʻ ʻ ahamiyatga ega bo ladi. ʻ Agar o qituvchilar yuqorida ta’kidlab o tganlarimiz asosida darslarni tashkil ʻ ʻ etib borsalar, o quvchilarning so zning asos va qo shimchalari bo yicha bilim ʻ ʻ ʻ ʻ darajalarining kеngayishiga, ularni har bir mavzuga bеfarq bo lmasligiga, ʻ o zlarining mavzu bo yicha erkin va mustaqil mushohada yurita olishlariga ʻ ʻ erishish mumkin bo ladi. ʻ FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ I. Ijtimoiy- siyosiy adabiyotlar 1. Sh.M.Mirziyoyev . Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. –T.: “O zbekiston”, 2017. ʻ 2. O ʻ zbekiston Respublikasi xalq ta’limini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. https://lex.uz/docs/-6008663 3. 2022-2026-yillarda maktab ta’limini rivojlantirish bo yicha milliy dastur” ʻ . PF-134-сон 11.05.2022. https://lex.uz/docs/-6008663 64 II. Darslik, o quv qo llanmalar:ʻ ʻ 1. Asqarova M. Kichik yoshdagi bolalar nutqini o stirish./O’quv qo’llanma/ - ʻ Тoshkent, O‘qituvchi, 2001. 2. Boynazarova D.D. Ona tili 4-sinf uchun darslik, - T.: “Novda Edutainment”, 2023. – 96 b. 3. Babayeva. D.R. Nutq o stirish nazariyasi va metodikasi. (Darslik). - ʻ Т .: «Barkamol fayz media», 2018, - 432 b. 4. Matchonov S., G ulomova X., Suyunov M., Boqiyeva H. Boshlang ich ʻ ʻ sinflarda o qish darslarini pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish ʻ . /O’quv qo’llanma//– T.: Yangiyul poligraph service, 2008. – 224 b. 5. Matchonov S., G ulomova X. Nutq madaniyati. // Boshlang ich ta’lim ʻ ʻ jurnali. 2000. -№1. -8-10-b. 6. Nasriddinova D., Mirzayev R. “Kitobim - oftobim” ( 1-, 2-, 3-, 4- sinflar uchun sinfdan tashqari o qish kitobi ), - T.: “Qaldirg och” nashriyoti, 2020. ʻ ʻ 7. Musayev J. O quvchilarning mustaqil fikrlash salohiyatini rivojlantirish. ʻ Monografiya. . –T.: Sharq, 2010. –252 b. 8. Ona tili. 4 qism [Mаtn]: 2-sinf uchun dаrslik / Kuranov S. – Toshkent: “Novda Edutainment”, 2023. -88 b. 9. Ona tili. 4 qism [Mаtn]: 3-sinf uchun dаrslik / Toirova M., Baynazarova D – Toshkent: “Novda Edutainment”, 2023. -88 b. 10. Ona tili 4 qism [Mаtn]: 4-sinf uchun dаrslik / Toirova M.,Baynazarova D., Toirova M. – Toshkent: “Novda Edutainment”, 2023. -88 b. 11. Qosimova K., Matchonov S., G ulomova X., Yo ldosheva Sh., Sariyev ʻ ʻ Sh., Ona tili o qitish metodikasi. /Darslik/.Toshkent.: Bayoz, 2022, 304 b. ʻ 12. Qodirova K. Nutq o stirishni baholash uslubi. Sog lom avlod uchun ʻ ʻ jurnali. – Toshkent, 1998. -№ 4-5. -6-7-b. III.Lug atlar ʻ 65 1. O zbek tilining izohli lug ati. 5 jildli. A.Madvaliyev tahriri ostida. –ʻ ʻ Toshkent: “O zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2006- ʻ 2008. 2. O zbek tili sinonimlarining katta izohli lug ati. 2 jildli. N.Mahmudov ʻ ʻ tahriri ostida. – T.: G afur G ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022. ʻ ʻ 3. O zbek tilining frazeologik lug ati [Matn]: lug at / Sh.Rahmatullayev, ʻ ʻ ʻ N.Mahmudov, Z.Хоlmanova, I.O razova, K.Rixsiyeva. – T. : G afur G ulom ʻ ʻ ʻ nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi, 2022. – 636 bet. 4. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug ati. Toshkent: ʻ “O zbekiston Milliy Ensiklopediyasi”, 2002. ʻ 5. Madvaliyev A., Begmatov E. O zbek tilining imlo lug ati. – Toshkent, ʻ ʻ Akademnashr, 2013. 6. Shukurov O., Boymatova B. O zbek tilining ʻ ma’nodosh so zlar o quv ʻ ʻ lug ati.- Toshkent, ʻ «Yangi asr avlodi», 2007 IY. Elektron ta’lim resurslari 1. http://www.google.com.uz/ 2. http: // www. Ziyonet. uz/ 3. http: //www. Pedagog. uz / 66

O‘quvchilar nutqini boyitishda lingvistik va mantiqiy mashqlar ustida ishlash metodikasi

Купить