O‘quvchilar tafakkurini o‘stirishda og‘zaki yozma nutqning ahamiyati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	75.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘quvchilar tafakkurini o‘stirishda og‘zaki yozma nutqning ahamiyati

Купить

O'quvchilar tafakkurini o'stirishda
og'zaki yozma nutqning
ahamiyati

O’qish darslarida o`quvchilarning
og`zaki nutq ini o’stirish

Reja:

Nutq va uning turlari.

O’qish darslarida nutq o’stirishga yaratilgan
imkoniyatlar.

O’qish darslarida og’zaki nutqni o’stirish yo’li va
vositalari.

O’qish darslarida yozma nutqni o’stirish yo’llari.

Nutq o’stirishning ta’lim-tarbiyada tutgan o’rni.

Nutq o’stirishga qo’yilgan DTS talablari.

Nutq o’stirishda lug’at ustida ishlashning
ahamiyati.

Nutq va uning turlari.

Ma’lumki, nutq tafakkur bilan bog’liq, shuning uchun u tafakkur bilan uzviy
bog’liq holda o’stiriladi. Darsda o’qilgan asarni o’quvchilar ongli tushunishi,
asosiy mazmunini, g’oyasini anglab etishi uchun analiz, sintez, taqqoslash,
umumlashtirish kabi logik priyomlar qo’llanadi. O’qilgan asarni analiz
qilishda har xil ish usullaridan foydalaniladi. Bolalar hikoyadagi asosiy
qatnashuvchi shaxslarni aytadilar, o’qituvchi rahbarligida asarning sxematik
rejasini tuzadilar (tugun, kulminasiya, echim). Masalan, bolalar
O’.Usmonovning “CHumchuq bola” hikoyasida qatnashuvchi shaxslar
sifatida Boboxonni, chumchuq bolani, Tal’atni aytadilar; “Laqma it”
ertagida qatnashuvchilarni: laqma it, echki, mushuk, xo’roz, olaqashqani
aytadi. Qatnashuvchi shaxslarni o’quvchilar har xil tartibda aytishlari
mumkin. Ammo, o’qituvchi ularni asarda qatnashgan tartibda aytishni
so’raydi. Natijada o’qituvchi rahbarligida hikoyaning jadvali tuziladi.
O’qituvchi bergan savoli yordamida bolalar Boboxon chumchuq bolani
bug’doyzordan tutib olgani, uni qiynagani, ko’chada o’rtog’i Tal’atni ko’rib
qolgani, Boboxonning ishidan Tal’atning xafa bo’lgani, chumchuq bolani
qizil qalam va o’chirg’ichga almashib olgani va uchirib yuborgani
(qutqargani), Boboxon esa uyalganidan dovdirab qolganini aytib beradilar.
Hikoyaning mazmuni shunday aniqlanadi. SHunday qilib, hikoya mazmuni
bilan birinchi tanishish o’quvchilardan ongli ishlashni, ya’ni voqealarni,
qatnashuvchilar sostavini analiz qilishni talab qiladi. O’qish bilan bog’liq
holda bajariladigan bunday logik ishlar asta-sekin murakkablasha boradi.

O’qish darslarida nutq o’stirishga
yaratilgan imkoniyatlar

Ko’pincha boshang’ich sinf o’quvchilari
qatnashuvchi shaxslar xatti-harakatini yaxshi
tushunmasliklari, ba’zan noto’g’ri yoki yuzasi
tushunishlari natijasida asar mazmunini anglab
etmaydilar. SHuning uchun ham o’qituvchi savolni
juda o’ylab tuzishi, u bolani fikrlashga, o’ylashga
majbur etadigan, qatnashuvchi shaxslarning xatti-
harakati, voqealarning bog’lanishi yuzasidan
muhokama yuritadigan, ularni o’zaro qiyoslashga,
ijobiy va salbiy tomonlarini aniqlashga yordam
beradigan bo’lishi lozim. O’quvchi asarda
qatnashuvchilarning xatti-harakatini qanchalik
aniq ko’z oldigan keltira olsa, u hikoyaning asosiy
mazmunini shunchalik chuqur tushunadi,
shunchalik mustaqil qayta hikoya qilib beradi.

O’qish darslarida nutq o’stirishga
yaratilgan imkoniyatlar

O’qilgan asar mazmunini izchil ravishda qayta
hikoyalash uning rejasini tuzishga yordam beradi.
Reja tuzishda o’quvchi hikoyani tarkibiy qismlarga
bo’ladi va har qaysi qismdagi asosiy fikrni aniqlaydi.
Bularning hammasi analitik ish hisoblanadi. Keyin
sintetik ishga o’tiladi, ya’ni bolalar hikoya qismlariga
sarlavha topadilar. O’quvchilar o’qituvchi
rahbarligida reja tuzish jarayonida o’qilgan
hikoyaning har bir qismida bosh va ikkinchi darajali
masala nimalardan iboratligi haqida, qanday qilib
fikrni qisqa va aniq ifodalash haqida o’ylaydilar.
Sarlavha topish ustida ishlash, o’quvchilar topgan
sarlavhani jamoa bo’lib muhokama qilish, reja tuzish
jarayonining o’zi bolaning fikrlash qobiliyatini
faollashtirishi, unda o’z mulohazasini isbotlash,
asoslash odatlarini tarbiyalashi lozim.

O’qish darslarida nutq o’stirishga
yaratilgan imkoniyatlar

. Asarni o’qish va tahlil qilish jarayonida tuzilgan
reja doskaga yozilsa, hikoya mazmunini izchil
qayta hikoya qilishga yordam beradi. Reja asosida
hikoya qilishning vazifasi mazmunni berilgan
izchillikda o’zlashtirishdir. Reja asosida qayta
hikoyalash o’qituvchi savoligi javob berishga
nisbatan asar mazmunini aytib berishning hiyla
mustaqil formasidir. O’qilgan asar mazmunini
o’zlashtirish ustida ishlashdagi keyingi bosqich,
qisqartirib hikoyalash hisoblanadi. Qisqartirib
hikoyalash uchun 2-3 qismga bo’linadigan, bu
bo’limlar yaqqol ajralib turadigan, mazmuni sodda
asarlar tanlanadi.

Qisqartirib hikoyalashga o’rgatish
quyidagicha uyushtiriladi:
1
o’qituvchi
hikoyaning
oldindan
belgilab
qo’yilgan
birinchi qismini
o’qiydi 2

O ’quvchilar
bilan
birgalikda
eng muhim,
asosiy fikr
aniqlanadi.

O’qish darslarida nutq o’stirishga
yaratilgan imkoniyatlar

Bunda o’quvchilar ba’zan asardagi so’zlardan
foydalanadilar. Bu o’quvchilarga qiyinlik qilsa,
bo’limdagi asosiy fikrni o’z so’zlari bilan aytib
berishlari mumkin. Keyin o’quvchilar o’qituvchi
bilan bu qismni qisqartirib hikoyalashda nimalar
haqida gapirmaslik kerakligini, qaysilar ikkinchi
darajali yoki kam ahamiyatli fikr ekanini
aniqlaydilar. Asarning boshqa qismlari yuzasidan
ham shunday ish olib boriladi va o’quvchilar
asarni qisqartirib qayta hikoya qiladilar. O’qilgan
asarni qisqartirib hikoya qilishga 3-sinfdan
boshlab o’rgatiladi. Tanlab hikoyalash ham
bolalarning tafakkuri va nutqini o’stirish
vositalaridan biridir.

Tanlab hikoyalashda o’quvchi:
o’qigan matndan
bir qismini,
uning chegarasini
ongli ravishda
ajratib
so’zlab beradi hikoyadan
faqat bir
voqeani
aytib beradi hikoya
mazmunini faqat
bir syujet
yo’nalishida
so’zlab beradi

Bolalar tanlab qayta hikoyalash malakasini
hosil qilishga boshlang’ich sinf izohli
o’qish darsida keng qo’llanadigan
metodik usullar yordam beradi:
hikoya qismiga
chizilgan
rasm asosida
hikoyalash hikoyadagi
bir voqeani
tasvirlovchi rasm
asosida hikoyalash tanlab qayta
hikoyalashni talab
etadigan savollarga
javob berish.

O’qish darslarida nutq o’stirishga
yaratilgan imkoniyatlar

O’quvchi tanlab hikoya
qilishga
tayyorlanganda
o’qilgan matnni tahlil
qiladi. Bunday tahlil
bolalar tafakkurini, ular
nutqidagi mustaqillikni
o’stiradi va o’qilgan
matn mazmunini
o’zlashtirishga yordam
beradi.

Hikoyani o’qish bilan bog’liq holda o’tkaziladigan
ijodiy ishlar ham o’quvchilar nutqini,
tafakkurini o’stiradi. Bular:
ijodiy qayta
hikoyalash inssenirovka
qilish o’qilgan asarga
rasm chizish;
hikoyani
davom ettirish

O’qish darslarida og’zaki nutqni o’stirish
yo’li va vositalari

1.Ijodiy qayta hikoyalashda o’qilgan hikoyaning sharoitini, yo
formasini o’zgartirib hikoya qilinadi, yoki hikoyani yangi
epizodlar bilan to’ldirib hikoya qilinadi.

2.Inssenirovka yoki sahnalashtirishda o’quvchilar o’qilgan
hikoyani sahnabop qilib o’zgartiradilar. Buning uchun ular
hikoyaga ssenariy haqida, kostyum, qatnashuvchilarning imo-
ishorasi haqida o’ylaydilar, monologik nutqni dialogik nutqqa
aylantiradilar (bu tilni o’rgatish nuqtai nazaridan eng muhim
ish hisoblanadi).

3.O’qilgan hikoyaga rasm chizishda o’quvchi rassomlar
tomonidan chizilgan rasmlardan o’qilgan asarning mazmuniga
mos rasm tanlaydi yoki o’zi rasm chizadi. Agar o’quvchi
rasmni yaxshi chiza olmasa, o’zi chizmoqchi bo’lgan rasmni
og’zaki tasvirlab beradi, ya’ni so’z bilan rasm chizadi.

4.O’qilgan hikoyani davom ettirish usuli maktab tajribasida
keng qo’llanadi. Bu usul hikoyaning mazmuni uni davom
ettirishga imkon beradigan asarlarda qo’llanadi.

Adabiyotlar r o` yхati:

Yu.K.Babanskiy “Hozirgi zamon
umumta’lim maktablarida o`qitish
metodlari” Toshkent-“O`qituvchi”
1990y.

Maxmudov M. “Maktabda
muammoli ta’limni tashkil qilish”
Toshkent-“O`qituvchi” 1981y.

O‘quvchilar tafakkurini o‘stirishda og‘zaki yozma nutqning ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish