Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 618.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 11 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

203 Продаж

Oʻquvchilarga detallarning ish chizmalarini bajarishni oʻrgatish

Купить
O QUVCHILARGA DETALLARNING ISH CHIZMALARINIʻ BAJARISHNI O RGATISH ʻ MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB MASHINA DETALLARINING SHAKLI VA ELEMENTLARI NI CHIZISHNI O’QITISH 1.1 Materiallar va ularning chizmada belgilanishi…………………………………4 1.2 Detallarni va ularning chizmalarda belgilanishini o’rgatish ……………..….15 II.BOB O’QUVCHILARGA DETALLARNING ISH CHIZMALARINI O‘LCHAM VA BAZALARI TO’G’RISIDA TUSHUNCHA BERISHNI O‘RGATISH 2.1 Detallarning ish chizmalari va o’lchamlarini qo’yish metodikasi……………21 2.2 Yozuvlar va texnikaviy talablarni qo’yishni o’rgatish……………………….33 XULOSA…………………………………………………………………………35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………………………….37 2 Kirish “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo’lib, dunyo miqyosida o’z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo’sh kelmaydigan insonlar bo’lib kamol topishi, baxtli bo’lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz” Sh.M.Mirziyoyev. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Kurs ishining dolzarbligi: Har qanday tехnik yo’nalishdagi sоha mutaхassisidan dеtal chizmalari, ularning birikmalari va yig’ish chizmalarini o’qish hamda bajarishni yaхshi bilish talab qilinadi. Lеkin, ushbu yo’nalishdagi bilimlarni qanday hajmda va batafsil tushuntirish, o’rgatish zarurligini o’qituvchi o’quvchilarning kеyingi hayotdagi, turmush va ish faоliyatidagi shu bilimlarga bo’ladigan zaruriyati hamda qiziqishlarini hisоbga оlib mustaqil bеlgilashi mumkin. Bunda o’quv dasturida yig’ish chizmalarini o’rganishga qisqa vaqt ajratilgani ham o’z ta’sirini o’tkazadi. Yuqоrida aytilgan ta’sirlarga qaramasdan bu mavzularni o’rganish va o’zlashtirish sifatiga dastlabki tanishtirish – tahlil darslarining ahamiyati ko’p bоg’liq. Mazmun nuqtai nazaridan bu darslarda o’quvchilarni zamоnaviy ishlab chiqarish va sanоatda kеng tarqalgan dеtallar, ularning turlari va nоmlanishi, shuningdеk, ajraladigan va ajralmaydigan birikmalari b ilan tanishtirish kеrak (105- shakl). Avval o’quvchilarga mashinasоzlikda kеng tarqalgan tipaviy dеtallar va uzatmalar haqida umumiy ma’lumоtlarni aytib o’tish o’quvchilarni mashinasоzlik chizmachiligi atamalaridan оngli ravishda fоydalanishlariga оlib kеladi. Bunda 106-shakldagi kabi plakatni o’quvchilar bilan birgalikda o’rganib chiqib, kеyinchalik uni shu bo’limni o’rganish mоbaynida sinfdagi ko’rinarli jоyga ilib qo’yish ham fоydali bo’ladi.Bunda оldin shakldagiga o’хshash plakat yordamida birik-malarning mashinasоzlikdagi ahamiyati va qo’llanilishi tushuntirilib, kеyin o’quvchilarda shu birikmalar turlari haqidagi bilimlarni mustahkamlash kеrak bo’ladi. 3 Ularga rеzbali, shpоnkali, payvand, parchin, shuningdеk tikish, yеlimlash va dеfоrmatsiyalash usullari bilan hоsil qilinadigan birikmalar kiradi. Lеkin bu bоsqichda kеltiriladigan misоllar «pеdagоgik – rеklama» хaraktеrida bo’ladigandеk, har bir birikmalarning mazmunini chuqur tushuntirish shart emas. Kur s ishi mavzusining dolzarbligi: Yuqоrida aytilgan ta’sirlarga qaramasdan bu mavzularni o’rganish va o’zlashtirish sifatiga dastlabki tanishtirish – tahlil darslarining ahamiyati ko’p bоg’liq. Mazmun nuqtai nazaridan bu darslarda o’quvchilarni zamоnaviy ishlab chiqarish va sanоatda kеng tarqalgan dеtallar, ularning turlari va nоmlanishi, shuningdеk, ajraladigan va ajralmaydigan birikmalari b ilan tanishtirish kеrak . Kurs ishining maqsadi: Talabalarga detallarni tushuntirish, ular yordamida chizmalarni chizishni va uni o‘qiy olishni o‘rgatish va uning metodikasini ishlab chiqish orqali talabalarni muhandislik grafikasi fanlariga qiziqishlarini yanada oshirish. Kurs ishi ning vazifasi: Materiallar va ularning chizmada belgilanishi Detallarni va ularning chizmalarda belgilanishini o’rgatish Detallarning ish chizmalari va o’lchamlarini qo’yish metodikasi Yozuvlar va texnikaviy Kur ishining ob’yekti: Oliy ta’lim tizimida “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” bakalavriyat ta’lim yo‘nalishi talabalariga grafikaviy ta’lim berish jarayoni. Kur ishining predmeti: Bo‘lajak chizmachilik o‘qituvchilarini tayyorlash bo‘yicha tahsil olayotgan talabalarning muhandislik grafikasi ilmini egallash jarayonidagi ta’lim mazmuni va texnologiyasi. Kur ishining tuzilishi va tarkibi: Kurs ishi kirish, ikki bob, besh paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib jami 30 sahifani tashkil etadi. 4 I.BOB MASHINA DETALLARINING SHAKLI VA ELEMENTLARI NI CHIZISHNI O‘QITISH 1.1 Materiallar va ularning chizmada belgilanishi Mashina detallarini loyixalash ko’pgina texnikaviy masalalar bilan birga yechiladigan murakkab ijodiy jarayondir. Bunday masalalarga, detalning mustaxkamligini va chidamliligini, texnologikligini  soddagina tayyorlash  , yig’ish va ajratishning qulayligini, eng yengil massali va boshqa ko’pgina qulayliklarni ta’minlash kiradi. Detal qanchalik murakkab shaklga ega bo’lmasin, konstruktor bu detalni oddiy geometrik jismlarning yoki ular qismlarining mujassamlashgan yig’indisi sifatida loyixalaydi. Detalning eskizini yoki ish chizmasini tuzishdan oldin detalning shaklini fikran alohida-alohida geometrik jismlarga ajratgan holda sinchiklab o’rganib chikish lozim. Faqat shu shartlar bajarilgandagina mukammal eskiz va ish chizmasini olish mumkin. Proushina (1 -shakl, a ) q uyidagi jismlardan iborat rezbali teshigi bo’lgan kesik konus 1 dan, to’g’ri doiraviy silindr 2 dan, to’g’ri burchakli parallelepiped 3 dan, silindrik o’yiqlari bor ikkita to’g’ri burchaklik parallelepiped 4 dan va ichi ikkita yarim silindrlardan tuzilgan. 1-shakl 2-shaklda eng ko’p uchraydigan mashina detallari elementlarining tasviri va nomlari keltirilgan 5 2-shakl Har xil tozalik klasslari uchun Ra va Rz parametrlar qiymati (GOST 2789-59 b ґ yicha) 10-jadval Yuzalarning tozalik klasslari Ra Rz Baza uzunligi, l mm da mkm da ko’pi bilan 1 2 3 4 1 2 3 80 40 20 320 160 80 8 4 5 10 5 40 20 2,5 6 7 8 2,5 1,25 0,63 10 6,3 3,2 0,8 9 0,32 1,6 0,25 6 10 11 12 0,16 0,08 0,04 0,8 0,4 0,2 13 14 0,02 0,01 0,1 0,05 0,08 Yuzalarining g’adir-budurligi va ularni chizmalarda belgilash (GOST 2789-73 va GOST 2.309-73) Ish sharoitiga yoki birikish xarakteriga qarab detallarning yuzalari ma’lum bir talabga javob berishi lozim. Yuzalar sifatini, ularning g’adir-budurli (tozali) gi xarakterlaydi. Detallar mexanik ishlov berib yoki boshqa usullar bilan tayyorlanganida, ular yuzasida mikronotekisliklar detallar yuzasining g’adir-budurligi hisoblanadi. GOST 2789- 73 ga muvofiq yuzalarning g’adir-budurligi ikki parametrdan birining yordamida aniqlanishi mumkin. 1. Profilning o’rtacha arifmetik chetga chiqishi Ra 2. G’adir-budurliklar balandligi Rz Yuzalarning tozalik darajasi undagi g’adir-budurlik parametrlarining (Ra, Rz) katta-kichikligi bilan ifodalanadi. GOST 2789-73 da 14 ta tozalik klassi qabul qilingan (10-jadval). Tozalik klasslari yuza g’adir-budurligining son kiymati bilan belgilanadi. GOST 2.309-73 da yuzalar g’adir-budurliklarini belgilash qoidalari keltirilgan. Yuzalarning g’adir- budurligini belgilashda 3-shaklda tasvirlangan belgilarning biridan foydalaniladi. Agar sirtlarga ishlov berish usuli konstruktor tomonidan belgilanmagan bo’lsa, 3- shakl, a da ko’rsatilgandek belgi qo’llanadi. 3-shakl 7 Yo’nish, frezalash, parmalash, protyajkalash, jilvirlash toshi bilan pardozlash natijasida hosil bo’lgan sirtlarning tozaligi 3-shakl, b da tasvirlangan belgi bilan ko’rsatiladi. Qo’yish, bolg’alash, shtamplash, prokatlash va shu kabi usullar bilan yuzalarga ishlov berilganida sirtlar tozaligi, 3-shakl, v da ko’rsatilgan belgi bilan ko’rsatiladi. Aynan shu belgi bilan mazkur chizma bo’yicha ishlov berilmaydigan sirtlar ham belgilanadi. Belgilarning balandligi h aynan shu chizma uchun qabul qilingan o’lcham sonlarining balandligiga teng. Balandlik H q (1,5-3) h olinadi (3-shakl). O’quv chizmalarida tochkali belgilardan foydalanish tavsiya etilmaydi. Tozalik belgilarini kontur, chiqarish chiziqlari yoki chiqarish chiziqlarining tochkalariga qo’yish mumkin (4-shakl). Sirtlar g’adir-budurligini GOST 2789-73 ga ko’ra belgilashda tegishli parametr qiymatlari chizmada quyidagicha ko’rsatiladi, masalan: Ra parametri uchun faqat sonli qiymatlari Rz parametri uchun harfli belgisi va sonli qiymatlar Rz (4-shakl). Parametrlar qiymati 10-jadvaldan olinadi. 4- shakl O’quv chizmalarida sirtlar g’adir-budurligi (44-shakl) quyidagicha aniqlanishi mumkin: 1. Detallar sirti bir-biriga tegib o’zaro siljisa, bunday sirtlarning g’adir- budurligi taxminan 6  9 klassga, agar siljimasa, taxminan 3  6 klassga mos keladi. 2. Estetik jihatdan ko’rkam bo’lishi uchun sirtlar 5  7 klassga mos bo’lishi kerak. 3. Rezbalar sirti 4  7 klassga mos keladi. 8 5-shakl Hozirgi zamon mashinasozligida har xil metallar va qotishmalar, shuningdek, metallmas materiallar – plastmassalar ishlatiladi. Materiallarning xususiyatlari «Materialshunoslik» kursida o’rgatiladi. Detallar chizmasida materiallar belgisi asosiy yozuvda ko’rsatiladi va bu belgi material nomi, uning markasi va shu markani belgilovchi standartlar nomeridan tashkil topgan, masalan: Po’lat St. 5 GOST 380-81; Cho’yan SCh 15- 32 GOST 1412-85. O’lchash asboblari va o’lchash usullari Chiziqli o’lchamlarni taxminiy o’lchash uchun metall lineyka, kronsirkul va nutromerlar qo’llaniladi. Metall lineyka bilan detallarning chiziqli o’lchamlarini 1 mm gacha aniqlikda o’lchanadi. Kronsirkul bilan detallarning tashqi sirtlarining o’lchamlari, nutromer bilan esa ichki sirtlarining o’lchamlari o’lchanadi. 6- shakl 9 Amalda ishlab chiqarishda chiziqli o ’ lchamlar 0,1 mm dan 0,02 mm gacha aniqlikda shtangensirkul bilan o ’ lchanadi (7- shakl ). 7-shakl Detallarni 0,01 mm gacha aniqlik bilan mikrometrda o’lchanadi (8-shakl). 8-shakl Mashinalarning ko’pgina detallari egri chiziqli qiyofaga ega bo’ladi. Egri chiziqli kontur nuqtalarining koordinatalarini reysmas, yanada ham aniqroq o’lchash uchun shtangenreysmasdan (9-shakl) foydalaniladi. 9-shakl 10 Detallarning burchaklari burchak o’lchagich bilan o’lchanadi (10-shakl). Burchak o’lchagichning noniusi 3 burchaklarni 2 0 gacha aniqlik bilan o’lchaydi. 10-shakl Yumaloqlash radiuslari va galtellar radiusli shablonlar to’plami yordamida o’lchanadi (11-shakl). 11-shakl Eskiz tuzish tartibi. O’quv jarayonida o’quvchini loyihalash mahorati, chamalash va mushohada qilish qobiliyatlarini rivojlantirishda eskizning ahamiyati katta. Shuning uchun har bir muhandis mutaxassisligidan qat’iy nazar, eskiz tuzishni mukammal bilishi kerak. Detallarning asliga qarab taqribiy masshtab ostida, chizmachilik asboblarini ishlatmasdan ko’zda chamalab qo’lda bajarilgan chizmaga eskiz deb aytiladi. Eskiz detaldagi geometrik qismlarning o’zaro nisbiy bog’liqliklarini saqlagan holda, standart talablariga rioya qilingan tartibda bajariladi. Chizmachilikda eskiz birinchi chizma deb yuritilsa-da, unda detallarni tayyorlash uchun yetarli barcha ma’lumotlar bo’ladi. Shuning uchun ham eskiz asosida detalning ish chizmasi bajariladi. Mashina va mexanizmlarni loyihalashda, ishlab turgan mashinalarni yoki qismlarni yangilashda, shuningdek, ularni sozlash kabi jarayonlarda eskizdan foydalaniladi. 11 Detallarni eskizini tuzishda M, 2M, TM markali qalamlardan foydalaniladi. Eskiz sifatli va tezkorlik bilan bajarilishi uchun chiziqli (katak) qog’ozlardan foydalaniladi. Eskiz tuzishni quyidagi uch qismga bo’lib bajarish maqsadga muvofiqdir: I – tayyorgarlik qismi; II – ish qismi, ya’ni detalning chizmasini tasvirlash; III – o’lchamlar qo’yish. Asosiy yozuvini (burchak shtampini) to’lg’azish qismi. Birinchi qismda detallarning geometrik tuzilishlari bilan tanishib chiqiladi, ya’ni detalning qanday sirtlardan tashkil topganligi uning simmetrik holatlari, vazifasi, nomi, materiali aniqlanadi. Shuningdek, fikran ish holati, bosh ko’rinishi (olddan ko’rinishi) va yetarli bo’lgan ko’rinishlar soni, qanday qirqim yoki kesimlar berish, taqribiy masshtab saylash va chizma formatlari belgilanadi. So’ngra formatning chetki chiziqlari va burchak shtamplari chiziladi va nazorat ko’rinishlarini qog’ozga joylashtirish loyihalashtiriladi. Bunda iloji boricha ko’rinishlar orasidagi format chiziqlardan ko’rinishlargacha bo’lgan masofalar bir xil bo’lsin (1-shakl A va B masofalar). Ikkinchi qismda detalning ish chizmasi chiziladi. Bunda quyidagilar bajariladi: 1. Proyeksion bog’lanishlarni hisobga olgan holda, ko’rinishlar orasida 20-30 mm masofalar qoldirib (o’lcham qo’yish uchun) detalning gabarit o’lchamlari ingichka chiziq bilan to’g’ri to’rt burchak shaklida chiziladi (1-shakl). 2. Simmetriya o’qlari, markaziy o’qlar chiziladi. 3. Detalning tashqi va ichki qiyofasini aniqlovchi kontur chiziqlar o’tkaziladi (2- shakl, a ). 4. Kerakli qirqim va kesimlar, avvalo ingichka chiziqlar bilan bajarilib, keyin kesim 45 o da shtrixlanadi. Shtrix chiziqlar orasidagi masofani 2  3 mm qilib olish tavsiya etiladi. 5. Rezbalar va detallarning konstruktiv tuzilishi, ya’ni o’yiqlar faskalar, shuningdek, silliq egriliklar tasvirlanadi. 6. Chizmaning to’g’riligini tekshirib chiqiladi, so’ng keraksiz chiziqlar o’chiriladi (2-shakl, b ). Kerakli bo’lgan chiqarish va o’lcham chiziqlari chiziladi. Bunda parallel o’lcham chiziqlar va kontur chiziqdan o’lcham (parallel) chiziqlargacha bo’lgan masofalar 10 mm dan kam bo’lmasligi lozim. Standartga muvofiq yo’g’onligi 0,8  1 mm qilib, kontur chiziqlar ustidan qo’lda yurgizib chiqiladi va R,  ,  kabi belgilar qo’yiladi (2- shakl, v ). 12 Uchinchi qismda o’lchamlar qo’yib chiqiladi. Bunda: 1. O’lchash asboblari yordamida detalning barcha chiziqli o’lchamlari o’lchanadi, shuningdek, rezbalar to’g’risidagi ma’lumotlar aniqlanadi. O’lchamlar raqam ko’rinishda 3,5 yoki 5 shrift bilan o’lcham chiziqlar tepasiga yoziladi (2-shakl, g ). 2. Asosiy (burchak shtampi) yozuvi to’lg’aziladi. Detalning o’lchamlarini o’lchash uchun masshtab chiziqlari, kronsirkul, ichki o’lchagich (nutromer), shtangensirkul va chuqurlikni o’lchagich (glubinomer) kabi asboblardan foydalaniladi. 3-shaklda deta devorlarining qalinligini chizg’ich va kronsirkul va ichki o’lchagich (nutromer) ( a ) asboblari bilan o’lchanishi ko’rsatilgan. “S” o’lcham kronsirkul bilan o’lchagich b o’lchamdan, chizg’ich yordamida o’lchangan b 1 o’lchamning ayirmasiga tengdir, ya’ni b-b 1 = C ; o’lcham esa chizg’ich bilan o’lchangan h va h 1 o’lchamlarni ayirmasiga teng bo’ladi ( h - h 1 =l ). Aylana diametrlari ichki o’lchagich asbob bilan o’lchanadi. 2. Detallarning ish chizmalarini chizish. Detallarning ish chizmalari GOST 2.109-73 da ko’rsatilgan qoidalar asosida chiziladi. Detallarning ish chizmalari deb, shunday hujjatga aytiladiki, ularning tasvirlarida detallarni tayyorlash va nazorat qilish uchun zarur bo’lgan barcha ma’lumotlar mujassamlashgan bo’lishi kerak. Detallarning ish chizmalari umumiy yig’ma chizmalar yoki detallarning eskizlari bo’yicha chiziladi. O’quv jarayonlarida detalning ish chizmasi ko’pincha uning eskiz yoki yig’ma chizma birligi bo’yicha tuziladi. Bu jarayon quyidagi tartibda bajarilishi lozim: 1. Eskizga asosan chizmaning formati tanlanadi. Bunda detal chizmasining masshtabi, uning o’lchamlari va geometrik tuzilishlarini hisobga olish lozim. 2. Chizma qog’oziga format ramkasi chiziladi va asosiy yozuv uchun joy qoldiriladi. 3. Detal ko’rinishlarining tasvirini joylashtirish uchun chizma qog’ozi maydonidan to’g’ri to’rtburchak shaklida joy belgilanadi. 4. Tasvirning simmetriya o’qlari va detal qismlarining o’q va markaz chiziqlari o’tkaziladi. 5. Detallarning barcha ko’rinishlari ingichka chiziq bilan chizib chiqiladi. 13 6. Ichki kontur chiziqlar chiziladi. 7. Detal qismlarining qiyofasi chizib chiqiladi. 8. Kerakli bo’lgan kesim va qirqimlar bajariladi. 9. Chiqarish va o’lcham chiziqlari chiziladi. 10. Detalning o’lchamlari va shartli belgilari qo’yiladi. 11. Bajarilgan chizma tekshirib chiqiladi va ortiqcha chiziqlar o’chiriladi, so’ngra GOST 2.303-68 normalariga asosan chizma chiziqlarining ustidan yurgizib chiqiladi. 12. Asosiy yozuvi GOST 2.104-68 va GOST 2.109-73 ga asosan to’lg’aziladi. 4-shaklda korpusning ish chizmasi uch ko’rinishda bajarilgan. 3. detal yuzalarining qadir-budirligi va chizmada ularning belgilanishi. Ishlatish o’rinlariga qarab detal yuzalariga ma’lum darajada ishlov beriladi. Agar mikroskop yordamida detal yuzalariga qaralsa yuzalarning notekisligi, ya’ni g’adir-budirligini ko’rish qiyin emas. Detallar bir-birlari bilan urinib harakat qilishi jarayonida yemiriladi, bu esa uning mustahkamligiga putur yetkazadi. Yemirilish jarayonini kamaytirish maqsadida detal yuzalaridagi notekisliklarning shakliy tuzilishlarini maxsus (profilomer, profilograf) asboblarda o’lchab g’adir-budirlik darajasi o’rganiladi. O’quv jarayonlarida esa detal yuzalaridagi g’adir-budirliklar maxsus ishlangan va tavsiya etilgan etalonlarga solishtirib aniqlanadi. 5-shaklda sirt normal tekislik bilan kesilganda hosil bo’lgan profil kesim yuzasining bir qismidagi qadir-budirlik, chiqiqlar va botiqlar diagramma ko’rinishida tasvirlangan. Amalda chiqiqlar balandligi va botiqlarning mikrotekisligi 0,08 dan 500 mkm oralig’ida bo’ladi (mkm – mikrometr 0,001 mm ga tengdir). GOST – 2789 – 73 ga muvofiq yuza notekisligi L o’zak uzunligi bo’yicha mikrogeometrik tuzilishlari bilan bog’liq bo’lgan R a va R z parametrlar bilan aniqlanadi. Bu yerda: R a – profilning o’rta arifmetik chekli chetga chiqishi, ya’ni profil nuqtalaridan uning o’rta chizig’igacha bo’lgan masofalarning o’rtacha qiymati.Ra= Y1+Y2+Y3⋯ Yn n 14 R z – profilning notekislik balandligi. Bu balandlik beshta eng katta chiqiqlar cho’qqisi va eng kichik beshta botiqlar oralig’idagi masofalarning o’rtacha qiymatlari bo’yicha aniqlanadi:Rz= (H 1+H 2+⋯ H5)+(h1+h2⋯ h5) 5 R a va R z parametrlarning qiymatlarini aniqlash uchun 5-shakldagi diagrammaning o’rtacha chizig’i m o’tkaziladi. O’rta chiziqdan yuqori va pastki qismlar bir xil yuza maydoniga tengdir. GOST 2789-73 ga muvofiq buyum yuzalarining g’adir-budirligi 14 ta klasslarga bo’linadi. G’adir-budirlik klassi oshib borgan sari yuza notekisligi kamayib sir tekis bo’ladi. Masalan, 14-klassdagi yuzalar g’adir-budirligi eng yaxshi sifatli silliq sirt hisoblanadi. 1-klassdagi g’adir-budirlik esa ishlov berilmagan dag’al yuzadir. Detalning chizmalarida g’adir-budirlik GOST 2.309-73 ga asosan 6-shaklda ko’rsatilgan belgilar bilan ifodalanadi. Agar yuzaga berilgan ishlov hisobga olinmasa 6-shakl, a dagi belgi qo’yiladi, yuzagi ishlov berib yo’nilgan bo’lsa 6-shakl, b dagi belgi, sirt yuzalari yo’nilmay quyma holatda bo’lsa 6-shakl, v dagi belgi bilan ifodalanadi. Belgilardagi h qabul qilingan raqamlar balandligi H =(1,5  3) h ga teng bo’ladi. Belgi cho’qqisidagi burchak 60 o qilib chiziladi. Belgi chizig’ining qalinligi S/2 bo’ladi. 6  12 klass g’adir-budirliklari uchun R a ni qiymatlari 2,5; 1,25; 0,63; 0,32; 0,16; 0,08; 0,04 va 1  5 va 13  14 klasslar uchun R z ni qiymatlari 320; 160; 80; 40; 20 va 0,1; 0,05 ga tengdir. Agar detaldagi yuzalar bir xil g’adir-budirlikka ega bo’lsa tasvirga belgi qo’yilmaydi, balki chizma maydonining yuqori o’ng tomonidagi burchagiga umumiy V belgi qo’yiladi (7-shakl, a ). Buyum yuzalari bir xil g’adir- budirliklardan iborat bo’lmasa, chizmaning yuqorisidagi o’ng maydonidagi burchakka, nisbatan ko’proq bo’lgan belgi qavs ichiga olib ko’rsatiladi, qolgan g’adir-budirliklar belgisi qavs oldiga qo’yiladi (7-shakl, b ). 15 1.2 O’tkazishlar va ularning chizmalarda belgilanishini o’rgatish Hozirgi zamon yirik seriyali detallarini qo’shimcha ishlov bermasdan yig’iladi. Bunday detallar o’zaro almashtirilsa bo’ladigan bo’lishi kerak. Turli vaqtda tayyorlanishi va buyumda bir-birini almashtirishi kerak bo’lgan bir xil detallar o’zaro almashtirsa bo’ladigan detallar deb ataladi va ularni o’lchamlarini aniq qilib tayyorlash lozim. Demak, tayyor detalning o’lchamlari (haqiqiy o’lchamlari) chizmada berilgan o’lchamlaridan (nominal o’lchamlaridan) farq qiladi. Haqiqiy va nominal o’lchamlar orasida farq bo’lishinga qaramay, o’zaro almashtira olishlikni amalga oshirish uchun detallarga oldindan eng katta va eng kichik chekli o’lchamlar belgilanadi. Detalning vazifasiga qarab konstruktor tomonidan Aniqlangan asosiy o’lcham nominal o’lcham deb (13-shakl) ataladi. Masalan, val va vtulka tegishi uchun umumiy bo’lgan  50 o’lcham val bilan vtulka birikmasining nominal o’lchami himoblanadi (14-shakl). 13- shakl 14- shakl Eng katta chekli o’lcham bilan nominal o’lcham orasidagi algebraik ayirma yuqorigi chekli chetga chiqish deyiladi. Eng kichik chekli o’lcham bilan nominal o’lcham orasidagi algebraik ayirma pastki chekli chetga chiqish deyiladi. Yuqorigi va pastki chekli chetga chiqshlar musbat (Q belgi bilan), manfiy (- belgi bilan) yoki nolga teng bo’lishi mumkin. Chekli o’lchamlar orasidagi intervali qiymati dopusk maydoni deyiladi (13- shaklga qarang). 16 Eng kata v eng kichik chekli o’lchamlar orasidagi ayirma o’lcham dopusk deb ataladi. Detallar birikmasida hosil bo’ladigan zazor yoki taranglik qiymati bilan o’lchanadigan birikish harakteri o’tkazish deb ataladi. Agar teshik o’lchami val o’lchamidan katta bo’lsa, birikmada zazor hosil bo’ladi (15-shakl, a va b lar); agar yig’ishda qadar val o’lchamidan katta bo’lsa, birikmada taranglik hosil bo’ladi (15-shakl, v va g lar). 15-shakl Zazor va taranglik qiymati, demak, o’tkazish harakteri ham, detallar o’lchamlarining chekli chetga chiqishlari qiymati bilan aniqlanadi. GOST 7713-62 ga muvofiq o’tkazishlar uch gruppaga bo’linadi: a) taranglik bilan o’tkazish; b) o’tadigan qilib o’tkazish; v) zazor bilan o’tkazish. GOST 7713-82 da dopusk va o’tkazishning ikki sistemasi belgilanadi: teshik sistemasi va val sistemasi. Detallarning o’zaro almashuvchanligini ta’minlash uchun ularni chizmalarda ko’rsatilgan nominal o’lchamlariga muvofiq ishlab chiqarish zarur. Loyiha natijasida aniqlanib va GOST 6636-96 ga muvofiq o’ziga yaqin bo’lgan katta qiymatga yaxlitlanib olingan asosiy o’lcham nominal o’lcham deyiladi. (6.1-shakl). Biroq ishlov berishda detalning birorta ham o’lchami nominal o’lchamga teng bo’lolmaydi. Bunga stanok, kesuvchi asbob va o’lchov asboblarining 17 noaniqligi, keskich uchining eyilishi, keskich bilan detalning kesuvchi kuch ta’sirida deformatsiyalanishi va boshqa bir qancha sabablar bo’ladi. Shuning uchun, detallarning o’zaro almashinuvchanligini ta’minlash maqsadida, nominal o’lchamlaridan farqli ravishda ularning eng katta va eng kichik chekli chetga chiqish o’lchamlari belgilanadi (6.1-shakl, b). Nominal o’lcham yo’l qo’yilgan chegarada chetga chiqishini hisoblashning boshlanishi bo’lib xizmat qiladi (6.1-shakl,a). Yo’l qo’yilgan chegarada chetga chiqish yo’l qo’yilgan chegara bilan nominal o’lcham orasidagi algebraik farq bo’lib hisoblanadi. Detalni bevosita o’lchash yo’li bilan aniqlangan o’lchami haqiqiy o’lcham deb aytiladi (6.1-shakl,b). Orasida detalning haqiqiy o’lchami joylashgan ikkita ruxsat etilgan oxirgi o’lchamlar yo’l qo’yilgan chegaradagi o’lchamlar deyiladi. Detalning yo’l qo’yilgan chegaradagi o’lchamlari, uning tayyorlash sifatini ta’minlaydi. Detalning tayyorlash usulidan qat’iy nazar, uzel yoki mashinadagi o’rniga qo’shimcha ishlov bermasdan qo’yib hamda ish paytida o’z funksiyasini barcha texnikaviy talablarga javob bergan holda bajarishga to’liq o’zaro almashinish deyiladi. O’zaro almashinishning asosiy sharti, talab qilingan o’tkazishni ta’minlashdan iborat. Detallarning birikish xarakteriga , ya’ni zazorli ( ma’lum oraliq bilan ) yoki zazorsiz (bir-biriga nisbatan qisilib-tarang) birikishiga o’tkazish deyiladi. Birikuvchi ikki detalning ichki o’rab oluvchi elementi teshik va tashqi o’raluvchi elementi val deyiladi. Bu terminlar ,albatta shartli bo’lib, ular detalning xoxlagan shakldagi elementi bo’lishi mumkin (6.2-shakl). Birikuvchi detallar bir-biriga nisbatan qo’zg’aladigan (erkin) yoki qo’zg’almaydigan holda joylashgan bo’ladi. Ularni bir-biriga nisbatan erkin joylashishi birikmada oralik (zazor) bo’lganligidan (teshik o’lchami val o’lchamidan katta) (6.3-shakl,a), qo’zg’almaydigan holda joylashishi birikmada zazor bo’lmaganligidan, ya’ni bir-biriga nisbatan qisilib 18 (tarang) joylashishidan hosil bo’ladi. Qo’zg’almaydigan holda joylashganda detallar yig’ilguncha val diametri teshik diametridan katta bo’ladi (6.3-shakl,b). O’lcham dopuski Detalning yo’l qo’yilgan chegarada eng katta va eng kichik o’lchamlar orasidagi farqga dopusk(cheklanish) deyiladi (6.4-shakl). Yo’l qo’yilgan chegarada eng katta o’lcham bilan nominal o’lcham orasidagi farqga yuqori chetga chiqish , eng kichik o’lcham bilan nominal o’lcham orasidagi farqga pastki chetga chiqish deyiladi. Asosiy chetga chiqish yo’l qo’yilgan chegaradagi yuqorigi yoki pastki chetga chiqishlardan biri bo’lib dopusk maydoniga nisbatan “nol” chizig’ini aniqlashda foydalaniladi. Nol’ chiziq bu birikmaning nominal o’lchamiga mos kelib, unda dopusk va o’tkazishlarni grafik tasvirlashda chetga chiqish o’lchami qo’yiladi. Yuqori va pastki chetga chiqishlar bilan chegaralangan maydon dopusk maydoni deyiladi hamda u dopusk qiymati va nominal o’lchamga nisbatan holati bilan aniqlanadi. Masalan, valning nominal diametri 40 mm ga teng, yo’l qo’yilgan chegarada chetga chiqish yuqorisi +0,008 mm , pasti - 0,008 mm . Diametrga dopusk va yo’l qo’yilgan chegarada diametr qiymati aniqlansin. Diametrga dopusk : 0,008 –(-0,008)=0,016 mm . Yo’l qo’yilgan chegarada eng kichik diametr : 40-008= 39,992 mm , yo’l qo’yilgan chegarada eng katta diametr : 40+0,008 =40,008 mm . Chiziqli o’lchamning yo’l qo’yilgan chegarada yuqori va pastki chetga chiqish, nominal o’lchamga nisbatan kichik shrift bilan uning qatorida yoziladi (6.5-shakl,a). Bunda plyus belgisi, chekli o’lchamning nominal o’lchamdan kattaligini ko’rsatadi, minus belgisi esa chekli o’lchamning nominal o’lchamdan kichikligini kursatadi. Yo’l qo’yilgan chegarada chetga chiqish nolga teng bo’lsa, u yozilmaydi.(6.5- shakl,b). Yo’l qo’yilgan chegarada yuqori va pastki chetga chiqishlarning son 19 qiymati teng bo’lsa, u nominal o’lcham bilan bir xil shriftda bir marta yoziladi (6.6-shakl, a). Yo’l qo’yilgan chegarada chetga chiqishini chizmada qo’yishga misol 6.6-shakl, bda ko’rsatilgan. Yuqori va pastki chetga chiqishlarni ko’rsatuvchi sonning o’lchamlarinominal o’lchamni ko’rsatuvchi sonning o’lchamiga nisbati va ularning yozilish tartibi 6.7-shaklda berilgan. O’tqazishlar, kvalitetlar Yuqorida aytganimizdek, detallarning zazorli yoki zazorsiz birikishiga o’tkazish deyiladi. O’tkazishlar uch guruhga bo’linadi: Zazor bilan o’tkazish . Bunda: sirpanadigan qilib, xarakatlanadigan qilib, qo’zg’aladigan qilib, oson harakatlanadigan qilib o’tkzish , bemalol harakatlanadigan qilib, o’tkazish va harakatlanadigan qilib issiqlayin o’tkazish mumkin; Taranglik bilan o’tkazish . Bunda: qizdirib, presslab, engil presslab o’tkazish mumkin; O’tadigan o’tkazishlar . Bunda qimirlamaydigan qilib, tig’iz, tarang, jips o’tkazish mumkin. Detal elementlarining o’lchami 100 000 mm .gacha bo’lgan birikmalarda dopusk va o’tkazishlar quyidagi GOSTlarda berilgan: GOST 25346-96. GOST 25347-96. GOST 25348-96. GOST 25349-96 . Bu nominal o’lchamlar quyidagi intervallarga bo’lingan: 1 gacha, 1 dan 500 gacha, 500 dan 10000 gacha. Val yoki teshik sistemasining bir bosqichdan ikkinchi bosqichga o’tishdagi izchillik darajasida dopuskning qiymatiga kvalitet deb ataladi. GOSTda dopuskning ortib borishi bilan kattalashib boruvchi tartib rakamlar bilan belgilangan 19 ta kvalitet nazarda tutilgan : 01,0,1,2,3,…,17 . 01,0,1,2 lar-eng yuqori aniklikdagi kvalitetlar hisoblanadi. 20 Yo’l qo’yilgan chegarada asosiy teshikning o’lchami o’zgarmasdan, valning o’lchami o’zgarishi xisobida- teshik sistemasida, yoki asosiy valning o’lchami uzgarmasdan,teshikning o’lchami uzgarishi xisobida- val sistemasida (6.8-shakl) berilgan kvalitet va nominal o’lchamlar intervali uchun xar xil turdagi o’tkazishlar hosil bo’ladi (6.1-jadval). Yo’l qo’yilgan chegarada yuqorigi chetga chiqishi nolga teng bo’lgan Valga asosiy val deyiladi va h xarfi bilan shartli belgilanadi, pastki chetga chiqishi nolga teng bo’lgan teshikka asosiy teshik deyiladi deyiladi va H xarfi bilan shartli belgilanadi. Teshik sistemasida (6.8-shakl,) o’tkazishlar asosiy teshik o’lchami uzgarmagan holda, yo’l qo’yilgan chegarada val o’lchamining uzgarishi xisobida hosil kilinadi. Bunda valni talab qilingan o’lchamda tayyorlash oson hamda ishlov berishga kam xarakajat ketadi. SHuning uchun teshik sistemasi afzal hisoblanadi. Val sistemasida (6.8-shakl,b) o’tkazishlar asosiy val o’lchamlari uzgarmagan holda, yo’l qo’yilgan chegarada teshik o’lchamining uzgarishi xisobida hosil kilinadi. Val sistemasi ayrim xollarda , masalan, xar xil o’tkazishlarga ega bo’lgan ko’p sondagi detallarni uzun valga bir vaktning uzida o’tkazishda kullaniladi. Dopusk maydoniga kiradigan asosiy chetga chiqishlarni shartli belgilari lotin xarflari bilan belgilanadi. Bunda teshik bosh xarf bilan, val kichik xarf bilan belgilash qabul qilingan (6.10-shakl). Asosiy chetga chiqishlarning a--h oralig’i teshik sistemasida vallarning dopusk maydonida zazor bilan: Js-n oralig’i o’tadigan, p-zc oralig’i taranglik bilan o’tkazishga mo’ljallangan. Xuddi shunga o’xshash val sistemasida teshiklarni dopusk maydonida asosiy chetga chiqishlarning A-H oralig’i zazor bilan Js –N oralig’i o’tadigan, P- ZC oralig’i taranglik bilan o’tkazishga mo’ljallangan. Dopusklar kiskacha JT xarflar bilan belgilanib, u «xalkaro dopusk» ma’nosini bildiradi. Xarflardan keyin kvalitet tartib raqami ko’rsatiladi, masalan JT8 . Dopusk maydonining shartli belgisi bitta harf va sondan , ya’ni asosiy chetga chiqishining belgisi hamda kvalitet nomeridan tuzilgan bo’ladi. 21 II.BOB O’QUVCHILARGA DETALLARNING ISH CHIZMALARINI O’LCHAM VA BAZALARI TO’G’RISIDA TUSHUNCHA BERISHNI O’RGATISH 2.1 Detallarning ish chizmalari va o’lchamlarini qo’yish metodikasi Chizmalarda o’lchamlar detallar tayyorlash texnologiyasini val o’lchamlarini nazorat qilishning qulayligining nazarga olgan holda qo’yiladi. O’lchamlar detalning baza deb ataluvchi ma’lum biror sirtlaridan, chiziqlaridan yoki nuqtalaridan boshlab qo’yiladi. Mashinasozlik bazalar konstruktiv va texnologik bazalarga bo’linadi. Yig’ma birlikdagi yoki buyumda detalning vaziyatini aniqlovchi yuzalar, chiziqlar yoki nuqtalar birikmasi konstruktiv baza deb ataladi. Detal bir necha konstruktiv bazaga ega bo’lishi mumkin. Har bir o’lcham buyumda qaysi konstruktiv baza bilan bog’liq bo’lsa, o’sha bazadan berilishi lozim. Tutashgan yuzalarning o’uzaro joylashishini Aniqlovchi o’lchamlar odatda konstruktiv bazalardan boshlab ko’rsatiladi. Tekisliklar, chiziqlar va nuqtalar birikmasiga texnologik baza deyiladi. Detallarga ishlov berishda tekisliklar, chiziqlar nuqtalarga nisbatan o’lchamlar saqlanadi. Bog’liq bo’lmagan erkin o’lchamlar texnologik bazadan qo’yiladi. Ishlov berish boshlanadigan yuzalar (o’rnatish, tayanch, yo’naltiruvchi tekisliklari yoki torsi tekisliklari) baza sirtlari bo’lishi mumkin (17-shakl). 17- shakl Simmetriya o ’ qi , teshik o ’ qi ( yashirin baza ) yoki qandaydir o ’ zaro perpendikulyar ikki chiziq , detallarning qirralari baza chizig ’ i bo ’ lishi mumkin . 22 Eskizlarni va ish chizmalarni bajarishdan oldin takrorlanishi zarur bo ’ lgan o ’ lcham qo ’ yish qoidalaridan tashqari , o ’ lcham qo ’ yishning ayrim o ’ ziga xos xususiyatlari va shartliliklari ham bor . Konstruktor detalga o ’ lcham qo ’ yishda faqat detalning buyumda ishlanishi emas , balki bu detalning tayyorlashning texnologik protsessini ham nazarda tutishi lozim . Mashinasozlik chizmalarida o ’ lcham qo ’ yishning uchta usuli – koordinata usuli , zanjir usuli va aralash usullari qo ’ llaniladi . Koordinata usulida o ’ lcham qo ’ yish 18- shakl , a da qo ’ llanilgan , bu yerda o ’ lchamlar detal elementlarini tanlab olingan bazaga nisbatan vaziyatini aniqlovchi koordinatalar bo ’ lib hisoblanadi . Zanjir usulida o ’ lcham qo ’ yish detalning gabarit o ’ lchamlari katta bo ’ lganda , ya ’ ni katta uzunliklarni o ’ lchash qiyin bo ’ lgan hollarda , shuningdek , val pog ’ onalari o ’ lchamlarini aniq ishlash talab qilingan hollarda qo ’ llaniladi . Ushbu holda o ’ lchamlar yopiq zanjir zvenolari singari ketma - ket qo ’ yiladi (19- shakl , a ). Aralash o ’ lcham qo ’ yish usulida koordinata usuli zanjir usuli bilan birga qo ’ shiladi , ya ’ ni detalning chizmasida ikala usuldan foydalanib o ’ lcham qo ’ yiladi (19- shakl , b ). Texnologik bazadan berilgan o ’ lchamlar bo ’ yicha zagotovka qo ’ yiladi , konstruktiv bazadan berilgan o ’ lchamlar bo ’ yicha esa bu qo ’ yilga detalga stanoqlarda ishlov beriladi . 18- shakl 23 19-shakl 1. O ’ lchamlar va chekli chetga chiqishlar GOST 2.307-68 talab va qoidalarda o ’ lcham chiziqlari va o ’ lcham sonlari yordamida ko ’ rsatiladi . O ’ lcham sonlarini chizmada 3,5; 5 shrift bilan yozish tavsiya etiladi . 2. Mashinasozlik chizmalarida chiziqli o ’ lchamlar hamma vaqt millimetr hisobida qo ’ yiladi , biroq chizmada ko ’ rsatilmaydi . 3. Chizmaning masshtabidan qat ’ i nazar , hamma vaqt chizmada detalning haqiqiy o ’ lchami yozilishi kerak . 4. Chizmadagi har bir o’lcham faqat bir marta ko’rsatiladi. O’lchamlar mumkin qadar kam bo’lishi va buyumni tayyorlash hamda nazorat qilish uchun yetarli bo’lishi zarur. 5. O’lcham sonlari o’lcham chizigi ustiga 75 0 qiyalatib yoziladi. O’lcham chizig’i strelkalar bilan tugallanadi. O’lcham chizig’ining strelkalari o’zining o’tkir uchi bilan kontur, chiqarish va uq chiziqlariga tegib turishi lozim. Strelkalar o’lchami asosiy tutash chiziqlar yo’g’onligiga nisbatan lq(6 - 10)s; h  2s olinadi (1 - shakl). 6. Kesmalarga o’lcham qo’yishda o’lcham chiziqlari bu kesmaga parallel ravishda, chiqarish chiziqlari esa o’lcham chiziqlariga perpendikulyar holda o’tkaziladi (2 - shakl). 7. Burchaklar o’lchami shu burchak uchidan chiqarilgan radial chiqarish chiziqlariga o’tkazilgan yoyda ko’rsatiladi (3 - shakl). 8. Yoy o’lchami, aylana yoyiga parallel o’tkazilgan vlcham chizig’ida ko’rsatiladi va o’lcham soni ustiga yoy belgisi “  “ quyiladi (4 - shakl). 24 1 - shakl. 2 - shakl. 3 - shakl. 4 - shakl. 9. Chiqarish chiqarish o’lcham chiziqlarining strelkalari uchidan 1  5 mm chiqib turishi kerak. O’lcham chiziqlari tasvir konturining tashqarisiga chiqarib qo’yilgani, ma’qul. 10. Parallel o’lcham chiziqlari oralig’i 7 mm dan kam bo’lmasligi, shuningdek, o’lcham chigidan kontur chiziqlargacha bo’lgan masofa esa 10 mm dan kam bo’lmasligi kerak (2 - shakl). 11. O’lcham chizig’ida ketma-ket joylashgan strelkalar uchun joy yetarli bo’lmasa, strelkalar nuqta yoki 45  ostida o’tkaziladigan shtrix chiziqlari bilan almashtirilishi mumkin (5-shakl, a,v). 12. Diametr belgisi “  “ barcha hollarda ham diametr o’lchami soni oldiga qo’yiladi. Belgisi aylanasining diametri o’lcham sonlari balandligining taxminan 5G’7 h qismiga teng. Aylana o’rtasidan o’tuvchi chizikq o’lcham chizig’iga nisbatan 75  qiyalatib o’tkaziladi (6-shakl). 25 5-shakl. 6-shakl. 7-shakl. 13. Radius o’lchami oldiga R bosh harfi qo’yiladi (5; 8-shakllar). 14. Aynan 15-shaklda ko’rsatilgan hollardagidek kesma bilan chiqarish chiziqlari parallelogramm hosil qilsin. 15. Chiziqli o’lchamlarning o’lcham chiziqlari har xil qiyalikda chizilgan bo’lsa, o’lcham sonlari 10-shaklda ko’rsatilganidek, burchaklar esa 11-shaklda ko’rsatilganidek yozilishi zarur. 8-shakl. 9- shakl. 26 10- shakl. 11- shakl. 16. Agar o’lcham sonini yozish uchun o’lcham strelkalari orasida joy yetarli bo’lmasa, u holda Raqamlarini 12-shaklda ko’rsatilganidek joylashtirish kerak. 12 - shakl. 17. O’lcham sonlarini chizma chiziqlari bilan kesish yoki bo’lib qo’yishga yo’l qo’yilmaydi. O’lcham chiziqlari kesishgan joyda o’lcham sonlarini yozish mumkin emas. O’lcham sonlari yozilgan joyda o’q va shtrixlarini uzish lozim (13- shakl). 18. Chiqarish va o’lcham chiziqlarining o’zaro kesishuviga yo’l qo’yilmaydi. Bir qancha parallel o’lcham chiziqlari o’tkazilganda ular orasidagi o’lcham sonlari shaxmat tartibida yozilishi lozim. 19. Aylana yoyi markazini ko’rsatish zarur bo’lmasa, radius chizig’i uzib ko’rsatilishi mumkin (14-shakl, a). Aylana radiusi katta bo’lgan hollarda uning markazi yoyiga yakinroq olinadi. 27 Bunday hollarda radius chizig’i, 90  burchak ostida sinib o’tuvchi parallel to’g’ri chiziq kesmasi shaklida ko’rsatiladi (14-shakl, b). 13-shakl. 14- shakl . 20. Yumaloklash radiuslari chizmaning barcha joyida bir xil bo’lsa, yoki biror radius bir necha marta takrorlansa, bu o’lchamlarini chizmaning ochiq joyida (asosiy yozuv yuqorisida) quyidagicha ko’rsatish tavsiya etiladi: “Yumaloqlash radiuslari 4 mm”, “Ko’rsatilmagan radiuslar 3  5” va h.k. 21. Chizmada sferani boshqa sirtlardan ajratish qiyin bo’lsa, o’lcham sonlari oldiga: Sfera so’zi yoki sfera belgisi “O” qo’shib yoziladi, masalan: “Sfera  25”, “OR 10” Sfera belgisining “O” diametri chizmadagi o’lcham sonlarining balandligiga teng olinadi (15-shakl). 15-shakl. 22. Kvadrat o’lchamlari 22-shaklda ko’rsatilganidek, kvadrat “  “ belgi bilan ifodalanadi va u o’lcham sonidan oldin qo’yiladi, to’g’ri burchaklik shakllar va teshiklarning o’lchamlarini bitta strelkali o’lcham chizig’ining tokchasiga ikki tomonning ko’paytmasi tarzida yozish mumkin. O’lcham chizig’i, to’g’ri 28 burchakning qaysi tomoniga qadalib turgan bo’lsa, o’sha tomonning o’lchami birinchi bo’lib yoziladi (16-shakl, b). 16-shakl. 23. Murakkab shakldagi silindrik buyumlarning diametr o’lchamlarini 23- shaklda, a da ko’rsatilganidek qo’yish mumkin (17-shakl). Aylananing to’la yoki qisman chizilishidan qat’i nazar, diametrining o’lcham chizig’i aylana markazidan bir oz o’tkazib ko’rsatishga ruxsat etiladi (18-shakl, a,v). 17-shakl. 18-shakl. 24. Chizmada detalning bir qismi uzib tasvirlanganda, uning o’lcham chiziqlari uzilmasdan to’liq o’tkaziladi (19-shakl). 25. Simmetrik predmetning qo’rinishi uzib ko’rsatilsa yoki simmetriya o’qigacha chizilsa, o’lcham chiziqlarini simmetriya o’qidan yoki chizig’idan bir oz o’tkazib uzib qo’yiladi (20-shakl). 19-shakl. 20-shakl. 29 26. Faqat bir elementga (ariqcha, qovurga, teshiklar va shunga o’xshash joylarga) tegishli o’lchamlar, qaysi tasvirda aniqroq ko’rinadigan bo’lsa, o’sha joyning o’zida ko’rsatish tavsiya etiladi (21-shakl). 27. Strelkalar uchun kontur chiziqlari oralig’i torlik qilsa, kontur chizig’ini uzib ko’rsatish mumkin (22-shakl). 21-shakl. 22-shakl. 28. Konuslik o’lchami soni oldiga, konus uchi tomon yo’nalgan shartli “  “ belgi qo’yiladi (23-shakl). 23-shakl. 29. Qiyalik o’lchami soni oldiga, uchi tomon yo’nalgan “  “ belgi qo’yish kerak (24-shakl). 30. Qiyalik va konusliklar: oddiy nisbatlar; o’nlik nisbatda; gradusda va foizda ifodalanishi mumkin. Masalan, qiyalik, 1  10=2  51  45  =10%; konuslik 1:3=18  55  29  =33,5%. 24-shakl. 30 25-shakl. 26-shakl. GOST 8593-81 ga ko’ra mashinasozlikda foydalaniladigan qiyalik va konusliklar 9-jadvalda ko’rsatilgan. 31. Qiyaligi 45  li faska o’lchamlari 31-shaklda ko’rsatilganidek qo’yiladi, 1 mm dan kichik faska o’lchamlari chiqarish chizig’i tokchasida ko’rsatiladi. Bundan o’zgacha burchakli faskalarning o’lchamlari qoidaga binoan ikkita chiziqli o’lcham yordamida ko’rsatiladi (26-shakl). 32. Chizmada detalning bir necha xil elementlari (teshik, o’yik, paz, faska va h.k.) mavjud bo’lsa, har qaysi element o’lchamini shunday elementlar soni bilan birga berish lozim (27-shakl, a,b,v). 27-shakl. 33. O’lchamlar ko’yishning umumiy qoidalariga asosan quyida val va tekis shakllarga o’lchamlar qo’yish ko’rsatilgan. 28-shakl. 31 29-shakl. Asosiy yozuv va uning formatlarda joylashuvi. Ishlab chiqarish chizmalarining hamda boshqa texnikaviy hujjatlarining asosiy yozuvlari, shuningdek,ularni to’ldirish tartibi GOST 2.104-68 da belgilangan. Asosiy o’lchamlarning mazmuni, joylashuvi va grafalarning o’lchamlari, shuningdek, sxema va chizmalarning ramka o’lchamlari 1-namunaga muvofiq, yozma ravishdagi konstruktorlik hujjatlarning asosiy yozuvlari 2- namunaga muvofiq, keyingi listlari esa 2 a namunaga muvofiq to’ldiriladi (30, 31, 32-shakllar). Asosiy yozuv hamda ramka chiziqlari asosiy tutash va ingichka tutash chiziqlarda bajariladi. Chizma listni formatlarga bo’lish va asosiy yozuvlarni joylashtirish ko’rsatilgan.GOST 2.104-68 ga muvofiq A4 formatli chizma listidagi asosiy yozuv listning faqat qisqa tomoni bo’yicha joylashtiriladi, katta listlarning asosiy yozuvlari, chizma listining uzun tomoni bo’ylab, ham qisqa tomoni bo’ylab joylashtirilishi mumkin. 32 30-shakl. 31-shakl. 32-shakl. Asosiy yozuv grafalarining to’ldirilishi (grafa nomerlari chizmada kavsda ko’rsatilgan). 1-grafa - GOST 2.107-68 talablariga muvofiq buyumning, shuningdek, shifrlangan, texnikaviy hujjatlarning nomi: 2-grafa - GOST 2.201-80 ga ko’ra texnikaviy hujjatning belgisi. 3-grafa - detal materialining shartli nomi (faqat detal chizmalari uchun to’ldiriladi). 33-shakl. Chizma maydonini chegaralab turgan ramka chizig’i qog’oz chetlaridan 5 mm ichkarida asosiy tutash chiziqlarda o’tkaziladi. 33 2.2 Yozuvlar va texnikaviy talablarni qo’yishni o’rgatish Chizmalarda yozuvlari va texnikaviy talablarni qo ’ yish qoidalari GOST 2.316-68 da bayon qilingan . Texnikaviy talablar chizmaning asosiy yozuvni yuqorisiga joylashtiriladi. Bu texnikaviy talablarda detalda yoki tayyor buyumda grafikaviy tasvirlab ko’rsatilmagan hamma zarur bo’lgan talablar ko’rsatiladi. Texnikaviy talablarni iloji boricha quyidagi tartibda bayon qilish lozim: a) materialga, termik ishlashga va shunga uxshashlarga quyiladigan talablar; b) o’lchamlar, o’lchamlarning chekli chetga chiqishlari, sirtlarning shakllari va ularning o’zaro joylanishi, massasi va shunga o’xshashlar; v) sirtlarning sifatiga quyiladigan talablar, sirtlarga ishlov berish, qoplamlari to’g’risidagi ko’rsatmalar. Sanoatda bir marta foydalanish uchun mo’ljallangan konstruktorlik hujjatlari eskiz deb ataladi. Eskizlarda chizma asboblaridan foydalanmasdan («kulda») ko’z bilan chamalangan masshtabda chiziladi. Eskizdan detalning ish chizmasini chizish uchun foydalanish mumkin, shunga ko’ra eskizda detalning shakli, uning o’lchamlari ruxsat etiladigan chetga chiqishlari, materiali, sirtning sifati to’g’risidagi ma’lumotlar beriladi. Detalning asliga qarab eskizini chizishda detalning alohida elementlarining shakliga jiddiy e’tibor berish kerak. Masalan, detalni qo’yishdagi nuqsonlar eskizda aks ettirilmasligi lozim. Bosh ko’rinish detalning shakli va o’lchamlari to’g’risida to’laroq tasavvur beradigan qilib tanlab olish lozim. 10-shakl, a da frontal proyeksiyalar tekisligiga proyeksiyalash yo’nalishi strelka bilan ko’rsatilgan, shunday proyeksiyalangan tasvir (bosh ko’rinish yoki frontal qirqim) detal to’g’risida anig’ tasavvur beradi. Aylanma jismdan iborat bo’lgan vallar, o’qlar, chervyaklar, tishli g’ildiraklar, prujinalar va shunga o’xshash detallarning aylanish o’qlarini eskiz yoki chizmaning asosiy yozuviga parallel qilib joylashtirish lozim. Eskizlarni tuzish tartibi. 34 Avvalo eskiz formatini ramka bilan chegaralash va pastki o’ng burchagida asosiy yozuv va texnikaviy talablar yozuvlari uchun joy qoldirish lozim. Detal eskizini tuzishning keyingi bosqichi-ko’rinishlar, qirqimlar va kesimlar sonini belgilash.. 10- shakl Tasvirlar proyeksion bog ’ lanishi saqlangan holda va ko ’ rinishlar orasida o ’ lchamlar , yuza g ’ adir - budurligi belgilar , yozuv va boshqalarni qo ’ yish uchun yetarlicha joy qoldirish lozim . Detallarning kontur qiyofalari yumshok qalam bilan yurgizib chiqiladi , qirqimlar bajariladi , yuzalar g ’ adir - budurliklarining shartli belgilari qo ’ yiladi (11- shakl , v ). Olingan tasvirlarda chiqarish va o’lcham chiziqlari. O’lcham chiziqlarini detalning ichki va tashqi sirtlari uchun aloxida gruppalanib qo’yiladi. O’lcham chiziqlari iloji boricha detal tasviri konturidan tashqariga chiqarib o’tkazilishi kerak. Avval gabarit o’lchamlarining, o’qlar orasidagi masofalarning, teshiklar diametrlarining o’lcham chiziqlari, so’ngra qo’yiladi. O’lcham chiziqlari qo’yiladigandan keyin detal kronsirkul, nutromer, lineyka, shtangersirkul, rezba o’lchash va boshqa asboblardan foydalanib o’lchanadi. Shu bilan bir vaqtda o’lcham sonlari quyib chiqiladi (11-shakl, g). 35 Xulosa Xulosa qilib aytish mumkinki o quvchilarga detallarning ish chizmalariniʻ bajarishni o rgatishdda ʻ ish chizmalari buyumning asliga qarab olingan eskiz bo ’ yicha yoki buyumning konstruktor tuzgan ish chizmasi bo ’ yicha ishlanadi . Odatda, ish chizmalari buyum tarkibiga kiruvchi har bir detal uchun tuziladi. Detalning ish chizmasi eskizdan farh hilib, chizma asboblari bilan aniq masshtabda chiziladi. Asl imzolar bilan rasmiylashtirilgan bunday chizmalar asl nusxalar deb ataladi. Asl nusxalardan turli usullarda nusxalar ko’chiriladi, bunday nusxalar dublikatlar deb ataladi. Dublikatlar yorug’lik vositasida nusxalar ko’chirib ko’paytiriladi, bu nusxalardan foydalanib, detallar ko’plab tayyorlanadi. Detal chizmasidagi tasvirlar soni, ya’ni ko’rinishlar, qirqimlar, kesimlar va chiqarish elementlari soni eng kam, lekin detal shaklini to’g’ri tasvirlash uchun yetarli bo’lishi lozim. Detalning ish chizmasida o’lchamlar, sirtlarning g’adir- budurligi, sirtlar shakli chetga chiqishlari, materialga qo’yiladigan talablar, sirtlarning qoplanishi to’g’risidagi ko’rsatmalar va boshqalar ko’rsatiladi. Hozirgi zamon mashinasozligida ko’p miqdorda ishlab chiqariladigan bir xil funksiyani bajaruvchi detallarning istalgani biror uzel, mexanizm va mashinalarga o’rnatilganda, ular o’rnatiladigan o’ringa, qo’shimcha ishlov bermay va moslamay yig’iladi. Detallarning o’zaro almashuvchanligini ta’minlash uchun ularni chizmalarda ko’rsatilgan nominal o’lchamlariga muvofiq ishlab chiqarish zarur. Loyiha natijasida aniqlanib va GOST 6636-96 ga muvofiq o’ziga yaqin bo’lgan katta qiymatga yaxlitlanib olingan asosiy o’lcham nominal o’lcham deyiladi. (6.1- shakl). Biroq ishlov berishda detalning birorta ham o’lchami nominal o’lchamga teng bo’lolmaydi. Bunga stanok, kesuvchi asbob va o’lchov asboblarining noaniqligi, keskich uchining eyilishi, keskich bilan detalning kesuvchi kuch ta’sirida deformatsiyalanishi va boshqa bir qancha sabablar bo’ladi. 36 Shuning uchun, detallarning o’zaro almashinuvchanligini ta’minlash maqsadida, nominal o’lchamlaridan farqli ravishda ularning eng katta va eng kichik chekli chetga chiqish o’lchamlari belgilanadi (6.1-shakl, b). Nominal o’lcham yo’l qo’yilgan chegarada chetga chiqishini hisoblashning boshlanishi bo’lib xizmat qiladi (6.1-shakl,a). Yo’l qo’yilgan chegarada chetga chiqish yo’l qo’yilgan chegara bilan nominal o’lcham orasidagi algebraik farq bo’lib hisoblanadi. Detalni bevosita o’lchash yo’li bilan aniqlangan o’lchami haqiqiy o’lcham deb aytiladi. Orasida detalning haqiqiy o’lchami joylashgan ikkita ruxsat etilgan oxirgi o’lchamlar yo’l qo’yilgan chegaradagi o’lchamlar deyiladi. Detalning yo’l qo’yilgan chegaradagi o’lchamlari, uning tayyorlash sifatini ta’minlaydi. Detalning tayyorlash usulidan qat’iy nazar, uzel yoki mashinadagi o’rniga qo’shimcha ishlov bermasdan qo’yib hamda ish paytida o’z funksiyasini barcha texnikaviy talablarga javob bergan holda bajarishga to’liq o’zaro almashinish deyiladi.O’zaro almashinishning asosiy sharti, talab qilingan o’tkazishni ta’minlashdan iborat. Detallarning birikish xarakteriga , ya’ni zazorli ( ma’lum oraliq bilan ) yoki zazorsiz (bir-biriga nisbatan qisilib-tarang) birikishiga o’tkazish deyiladi. Birikuvchi ikki detalning ichki o’rab oluvchi elementi teshik va tashqi o’raluvchi elementi val deyiladi. Bu terminlar ,albatta shartli bo’lib, ular detalning xoxlagan shakldagi elementi bo’lishi mumkin (6.2-shakl). Birikuvchi detallar bir-biriga nisbatan qo’zg’aladigan (erkin) yoki qo’zg’almaydigan holda joylashgan bo’ladi. Ularni bir-biriga nisbatan erkin joylashishi birikmada oralik (zazor) bo’lganligidan (teshik o’lchami val o’lchamidan katta) (6.3-shakl,a), qo’zg’almaydigan holda joylashishi birikmada zazor bo’lmaganligidan, ya’ni bir-biriga nisbatan qisilib (tarang) joylashishidan hosil bo’ladi. Asosiy chetga chiqish yo`l qo`yilgan chegaradagi yuqorigi yoki pastki chetga chiqishlardan biri bo`lib dopusk maydoniga nisbatan “nol” chizig’ini aniqlashda foydalaniladi.Kelgusida ushbu mavzuni o’quvchilarga tushuntirish jarayonida zarur bo’ladigan metodika va ko’nikmalarga ega bo’ldim. 37 Foydalanilgan adabiyotlar va internet manbalari 1. Koroev Yu.I. "Nachertatelnaya geometriya" Moskva "stroyizdat" 1987 god. 2. Mixaylenko V.K, Ponomarev L.M. "Injenernaya grafika" Kiev 1985god. 3. Murodov Sh.K. va boshkalar "Chizma geometriya kursi" Toshkent "Ukituvchi" 1988 yil. 4. Murodov Sh.K. "Gidrotexniklar uchun chizma geometriya" Toshkesht "Ukituvchi" 1991 yil. 5. Raxmonov I. "Perspektiva" Toshkent "Ukituvchi" 1973 yil. 6. Sobirov E. "Chizma geometriya kiska kursi" Toshkent Ukituvchi 1993 yil. 7. Frolov S.A. "Nachertatelnaya geometriya" Moskva "Mashinostroenie" 1978 god 8. Xorunov R. "Chizma geometriya kursi" Toshkent "Ukituvchn" 1974 yil. 9.Xorunov R. Akbarov L. "Chizma geometriyadan masa^lalar echish metodlari Toshkent "Ukituvchi" 1995 yil. 10. Chetveruxin N.F. "Nachertatelnaya geomstriya" Moskva "Vsshaya shkola" 1963 god. 11.Kirgizboev Yu. "Chizma geometriya" Toshkent "Ukituvchi" 1976 yil. 12. Kirgizboev Yu. "Chizma geometriyadan masalalar tuplami" Toshkent "Ukituvchi" 1976 yil 13. Tuxtaev A, Abramyan Ya.P, "Injenerlik grafikasidan spravochnik" Toshkent "Ukituvchi" 1994 yil 14. Yodgorov J.Y., Narzullayev A.X. Mashinasozlik chizmachiligi, BuxDU, Buxoro, 2006. 15. Mogilniy I.M., Texnika chizmachiligi. "O’qituvchi", T.,1965. 16. Qirg’izboyev Y. va b. Mashinasozlik chizmachiligi kursi "O’qituvchi” T., 1974. 17. https://arxiv.uz/ru/documents/referatlar/geometriya/dopusk-va-o-tqazishlar- ularni-chizmada-belgilanishi 18. https://fayllar.org/detallarning-ish-chizmalarini-bajarish-mundarija-kirish-i- bob.html 38

Oʻquvchilarga detallarning ish chizmalarini bajarishni oʻrgatish

Купить