O‘quvchilarni mehnat tarbiyasi va nafosat tarbiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘quvchilarni mehnat tarbiyasi va nafosat tarbiyasi

Купить

O’QUVCHILARNI MEHNAT TARBIYASI VA NAFOSAT
TARBIYASI
R E J A :
1. Mehnat tarbiyasining mohiyati, maqsad va vazifalari.
2. Mehnat tarbiyasining mazmuni, shakl va metodlari.
3. Nafosat tarbiyasi haqida tushuncha.
4. Nafosat tarbiyasining vositalari .
5. O’quvchilarda nafosatni shakllantirish .

Mehnat tarbiyasining mohiyati, maqsad va vazifalari. Mehnat tarbiyasi
o’quvchilarga mehnatning mohiyatini chuqur anglatish, ularda mehnatga ongli
munosabat, shuningdek, muayyan ijtimoiy-foydali harakat yoki kasbiy ko’nikma
va malakalarini shakllantirishga yo’naltirilgan pedagogik faoliyat jarayoni bo’lib,
ijtimoiy tarbiyaning muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Mehnat
tarbiyasini shunday tashkil etish kerakki, inson mehnat jarayoni va uning
natijasidan qanoatlanishini tarkib toptirishga ko’maklashsin. Mehnat tarbiyasining
pirovard maqsadi shaxs xarakterining asosiy xislati sifatida uning mehnatga
bo’lgan ehtiyojini shakllantirishdir.
O’quvchilarning ijtimoiy rivojlanishini ta’minlashda mehnat tarbiyasi
muhim shartlardan biri bo’lib hisoblanadi. Uning amalga oshirilishi davlat
tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy va iqtisodiy siyosat mazmuni bilan
belgilanadi.
Hozirgi davrda texnika va texnologiyalar rivojlanishini yuksak bosqichga
ko’tarish uchun ishlab chiqarishni keng ko’lamda kompyuterlashtirish, iste’mol
mahsulotlarini jahon standartlari darajasida ishlab chiqishni yo’lga qo’yish talab
etilmoqda.
Bularning barchasi yuksak intellektual va jismoniy kamolotga ega bo’lish,
ishlab chiqarish jarayonlarining ilmiy-texnikaviy va iqtisodiy asoslaridan
to’laqonli xabardor bo’lish, mehnatga ongli, ijodiy munosabatda bo’ladigan
yoshlarni tarbiyalashni taqozo etadi. Bu esa, o’z navbatida, ta’lim muassasalarida
mehnat ta’limi va tarbiyasini tashkil etishga nisbatan ulkan talablarni qo’yadi.
Mehnat tarbiyasining maqsadi o’quvchilarda mehnatga ongli munosabatni
shakllantirishdir. Mazkur maqsadga erishish yo’lida quyidagi vazifalar ni ijobiy hal
etish maqsadga muvofiq:
 yosh avlodda mehnat qilish istagini qaror toptirish va ularni zamonaviy
ishlab chiqarishning turli sohalarida faoliyat yuritishga tayyorlash;
 o’quvchilarda umumjamiyat manfaati yo’lida mehnat qilish ehtiyojini hosil
qilish;
 ularning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirish;

 o’quvchilarning mavjud bilimlarini uzluksiz ravishda takomillashtirib
borishlari uchun zarur shart-sharoitni yaratish;
 ularda mehnat ko’nikma va malakalarini tarkib toptirish;
 o’quvchilar faoliyatida yuqori madaniyat, maqsadga intilish,
tashkilotchilik, mehnat intizomi, tadbirkorlik, tejamkorlik, ishni sifatli bajarish,
moddiy boyliklarga ehtiyotkorona munosabatda bo’lish, hayotiy faoliyat
yo’nalishini belgilash malakalarini shakllantirish;
 o’quvchilarda davlat iqtisodiy siyosati mazmuniga tayangan holda ular
yashab turgan hududlar ishlab chiqarish xususiyatlariga muvofiq kasblarni
egallashga bo’lgan qiziqishni oshirish;
 o’quvchilarni kasbga yo’llash, ularni mehnat faoliyatining barcha turlari,
shuningdek, ular yashayotgan hududda ehtiyoj mavjud bo’lgan mutaxassisliklar
bilan tanishtirish.
Mazkur vazifalar tizimida o’quvchilarni mehnatga psixologik va amaliy
jihatdan tayyorlash ularning qiziqish va qobiliyatlarini aniqlash orqali amalga
oshiriladi.
Mehnat tarbiyasi o’quvchilarning aqliy, ma’naviy-axloqiy, jismoniy va
estetik tarbiyasi bilan o’zaro bog’liq holda yaxlit tizimda amalga oshiriladi.
Chunonchi:
1. Aqliy tarbiya o’quvchilar mehnat tarbiyasi, ularni kasbga tayyorlashning
asosi sanaladi. Zero, mehnat – nazariy va amaliy bilimlarni egallashga yordam
beradi, bilim esa o’z navbatida shaxsni mehnatga tayyorlashni takomillashtiradi.
Mehnat tarbiyasining samaradorligi o’quvchilarni mehnat faoliyatiga tayyorlash
jarayonida har tomonlama rivojlangan shaxsni tarbiyalash vazifasi bilan
belgilanadi.
2. Mehnat tarbiyasi axloqiy tarbiyaning asosiy vositasi hisoblanadi. Chunki
mehnat faoliyati yordamida o’quvchida mehnatsevarlik, intizomlilik, irodalilik,
tashabbuskorlik, mustaqil harakat qilish kabi axloqiy xislatlar ham shakllanadi.
3. Mehnat tarbiyasi estetik tarbiya bilan mustahkam aloqada olib boriladi.
Mehnat tarbiyasi mazmuniga estetik elementlarni singdirish asosida uni amalga

oshirish o’quvchilar mehnat tarbiyasida katta ahamiyat kasb etadi. Mehnatda
go’zallik va o’z mehnatidan zavqlanish uning yanada samarali kechishiga yordam
beradi.
4. «Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar» risolasida milliy
istiqlol mafkurasining ijtimoiy-iqtisodiy asoslari haqida fikr yuritilar ekan: «Milliy
istiqlol mafkurasi o’z mohiyatiga ko’ra, har bir fuqaroning munosib turmush
darajasini ta’minlaydigan farovon hayot kechirishga chorlaydi. Har bir insonni, u
qaysi shakldagi mulkchilik asosida mehnat faoliyati bilan shug’ullanmasin, shaxsiy
manfaatlarini xalq va vatan manfaati bilan o’zaro uyg’unlashtirib yashashga
undaydi. ... Har bir fuqaroning farovonligi – butun jamiyatning farovonligidir,
g’oyasini ilgari suradi» 1
, - deb ta’kidlanishi ham bejiz emas.
Yuqoridagilarga asoslanib, o’quvchilar mehnat tarbiyasida quyidagi
mezonlarni asos qilib olish maqsadga muvofiq. Bular:
 o’quvchilar tomonidan mehnatning ijtimoiy ahamiyatini tushunilishi;
 ularning ixtiyoriy ravishda mehnat qilishlari;
 ularda mehnat qilmay hayot kechiruvchilarga nisbatan nafrat uyg’otish;
 o’quvchilarda mehnat va mehnat ahliga hurmat tuyg’ularini qaror
toptirish;
 ularda mehnatda javobgarlikni his etish tuyg’usini tarbiyalash;
 ularning mehnatga ongli munosabatda bo’lishlariga erishish;
 mehnatda ijodkorlikni qo’llab-quvvatlash;
 o’quvchilarda jamiyat va umumxalq mulkini ko’z qorachig’iday asrash
tuyg’ularini shakllantirish;
 mehnatda do’stlik, o’rtoqlik va hamkorlikka erishish;
 o’quvchilarning mehnatni go’zallik manbai sifatida tushunishlariga
erishish va boshqalar.
Yuqoridagi mezonlar asosida o’quvchilarni bo’lg’usi kasbiy faoliyatga
tayyorlash jarayonini barcha ta’lim-tarbiya ishlarini mustahkam aloqada, hozirgi
zamon talablariga mos holda olib borish taqozo etiladi.
1

Sharq mutafakkirlari mehnat tarbiyasi haqida . Ta’lim-tarbiya tarixiga
nazar tashlar ekanmiz, dastlabki xalq og’zaki ijodi namunalaridan tortib, buyuk
mutafakkirlar ijodigacha yoshlarni mehnatsevar bo’lib yetishishi, kasb-hunar
o’rganish, mehnat ahlini hurmat qilish hamda mehnat insonni ulug’lash
masalalariga alohida e’tibor berilganligiga guvoh bo’lamiz.
Buni biz turli davrlarda yaratilgan ta’limiy-axloqiy asarlar va xalq og’zaki
ijodi namunalari topishmoq, xalq qo’shiqlari, masal, maqol, ertak va dostonlarda
mehnat va kasb-hunar odobi, axloqi va qoidalarini o’zlashtirish muhim hayotiy
zarur ekanligi ta’kidlanadi.
Bundan tashqari «Avesto», Kaykovusning «Qobusnoma», Abu Nasr
Forobiyning «Fozil odamlar shahri», Abu Rayhon Beruniyning «Geodeziya»,
«Minerologiya», Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’atit turk», Yusuf Xos
Hojibning «Qutadg’u bilig», Alisher Navoiyning bir qator asarlari va shu kabi
ma’rifiy meros namunalarida mehnatsevarlik, kasb-hunarning ahamiyati haqida
muhim fikrlar bayon etilgan. Bular dastlabki xalq og’zaki ijodi namunalaridagi
xalq eposlari, ertak, maqol va topishmoqlardan boshlangan.
Faqat ertaklarda emas, xalq maqollarida ham mehnatsevarlik,
mehnatda hamkorlik, mehnatning insonni baxtli-saodatli qilishi ifodalangan.
Masalan:
Daryo suvini bahor toshirar,
Inson qadrini mehnat oshirar.
Oltin o’tda bilinar,
Odam mehnatda.
Mehnatda do’st ortar,
G’iybatdan dushman.
kabi maqollar shular jumlasidandir.

XV asarning yirik mutafakkiri Alisher Navoiyning mehnatkash insonni
ulug’lovchi, mehnat tarbiyasi haqidagi fikrlari «Hayratul abror», «Farhod va
Shirin», «Mahbub-ul qulub» asarlari ham mavjud.
Mehnat tarbiyasining mazmuni, shakl va metodlari. Mehnat tarbiyasini
tashkil etish jarayonida o’quvchilar dastlab ishlab chiqarish jarayonlarining ilmiy
asoslari bilan tanishadilar.
Mehnat tarbiyasi maqsadga muvofiq, tizimli, izchil tashkil etiladi. Mehnat
ta’limi sinf xonalari, o’quv-tajriba maydoni, mashina-traktor saroyi, o’quv-
tarbiyaviy tadbirlar jarayoni, ishlab chiqarish korxonalari va xo’jaliklarning
dalalarda olib boriladi.
Natijada ma’lum qiymatga ega bo’lgan ijtimoiy-foydali mahsulotlar
yaratiladi hamda ilg’or kasb sohiblariga xos bo’lgan shaxslik fazilatlari
shakllanadi.
Shu jihatdan olib qaraganda bugungi kunda mehnat ta’limining mazmuni,
maqsad va vazifalari o’zgardi, texnologik ta’lim ustuvorlik kasb etdi, o’quvchilarni
kasbga yo’naltirish tizimi yangilandi. Mehnatni ilmiy tashkil etishning birinchi
darsini ham o’quvchi ta’lim jarayonida oladi.
Mehnat tarbiyasi bilan mehnat ta’limi bir-biri bilan o’zaro bog’langan.
Mehnat faoliyati ma’lum bilimga ega bo’lishni talab etadi. Zero, bilim va
ko’nikmalar o’quvchini mehnat faoliyatiga tayyorlaydi.
Ta’lim jarayonida olgan bilimlarini amaliyotda sinab ko’radilar, Umumiy
mehnat jarayonida o’quvchilarning kombinatlar, jamoa hamda fermer xo’jaliklari,
korxona, zavod va fabrikalarda texnik va texnologik bilimlari mustahkamlanadi,
shuningdek, ular tashkilotchilik malakalariga ham ega bo’ladilar.
Sinfdan tashqari ishlar jarayonida mehnat tarbiyasi ayniqsa muhim ahamiyat
kasb etadi.
Sinfdan tashqari mashg’ulotlarning turli shakllari o’quvchining texnik
ijodkorligini rivojlantiradi, u yoki bu bilim sohasida bilimga bo’lgan qiziqishini
shakllantiradi. To’garak larda o’quvchining qiziqish va qobiliyatlari namoyon
bo’ladi.

O’quvchilarning to’garaklardagi faoliyati ma’lum pedagogik talablarga rioya
qilganda samarali bo’ladi. Chunonchi:
- to’garak faoliyati ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lishi lozim, ya’ni, o’quvchilar
tayyorlagan buyumlar kishilar uchun amaliy qiymatga ega bo’lishi zarur;
- texnik ijodkorlik o’quv muassasasidagi o’quv-mehnat jarayoni bilan uzviy
aloqada bo’lishi kerak (maktab, kollej, oliy ta’lim va boshqalar);
- ijtimoiy-foydali, unumli mehnat jarayonida o’quvchining texnik
ijodkorligini tashkil etishda faoliyatni ijtimoiy buyurtmadan ijodkorlikka
aylantirish kerak bo’ladi.
To’garak faoliyati jarayonida o’quvchilar o’z kollejlari uchun o’quv-
ko’rsatmali qurollar: jadvallar, rasmlar, diagrammalar, kolleksiyalar, oddiy
modellar, yuqori sinflarda – stendlar, harakatdagi modellarni yaratish mumkin.
Tabiatshunoslik, botanika, zoologiyadan amaliy mashg’ulotlarda o’quvchilar
o’quv-tajriba uchastkalarida ishlaydilar, jonli burchaklar tashkil etadilar, o’quv
maskanini ko’kalamzorlashtiradilar.
Mehnat tarbiyasi oilada tabaqalashtirilgan holda olib boriladi: bolalar o’z-
o’ziga xizmat qiladilar, uy hayvonlarini parvarishlaydilar, ro’zg’or texnikalarini
ta’mirlash bilan shug’ullanadilar. Oila byudjeti va uni yuritish bilan bog’liq
topshiriqlarni bajaradilar, Oilada bolalar va kattalar mehnatini hamkorlikda tashkil
etishning imkoniyatlari cheksiz.
So’nggi yillarda o’quvchilar mehnat tarbiyasiga jamoatchilik katta e’tibor
bermoqda. Yirik fermer xo’jaliklari, qo’shma korxonalarning jamoalari
maktablarni otaliqqa olmoqda, ularning moddiy bazasini yaratish, o’quvchilarning
bilim olishlari, ijtimoiy-foydali mehnatni tashkil etishda yordam bermoqdalar.
Mehnat faoliyatining asosiy turlari quyidagilardir:
O’quv mehnati o’quvchilarning ilmiy bilimlar hamda turli fanlar asoslarini
o’zlashtirishga yo’naltirilgan faoliyati turidir.
Ijtimoiy-foydali mehnat shaxsni har tomonlama kamol toptirish hamda
uning muayyan ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga yo’naltirilgan hamda ijtimoiy
mehnat xarakteridagi faoliyati turidir.

Hozirgi davrda ta’lim muassasalarida o’z-o’ziga xizmat keng yo’lga
qo’yilmoqda. O’z-o’ziga xizmat o’quvchilarning ijtimoiy va o’quv ehtiyojlarini
qondirish maqsadida ularning o’zlari tomonidan amalga oshiriluvchi mehnat
faoliyati turidir. O’quvchilarning navbatchiligi o’z-o’ziga xizmat qilishni tarkib
toptirishning muhim shaklidir.
Unumli mehnat turlari bilma-xildir. Masalan, o’quvchilarning mehnat
haftaligi, chorvaga yem-xashak tayyorlash va shirkat ho’jaliklarida faoliyat yuritish
va boshqalar. Unumli mehnat – o’quvchilar mehnatining eng ommaviy shakli
sanaladi.
O’quvchilar hozirgi davrda «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakati faoliyatida
ishtirok etadilar,.
Mehnat tarbiyasi o’quvchilarni mehnatga psixologik va amaliy jihatdan
tayyorlashni nazarda tutadi. Zero, mavjud sharoitda ro’y berayotgan ijtimoiy-
iqtisodiy o’zgarishlar shaxs kamolotiga nisbatan juda katta talablarni qo’ymoqda.
Xususan, mehnatga muhim ijtimoiy burch sifatida qarash, ma’lum faoliyatni
bajarishda mas’uliyatni his etish, mehnatga va uning natijasi, shuningdek, mehnat
jamoasiga hurmat, mehnat faoliyatini tashkil etishda tashabbuskorlik, faollik
ko’rsatish, o’z aqliy va jismoniy qobiliyatini to’liq namoyon etishga bo’lgan ichki
ehtiyoj, mehnatni ilmiy tashkil etish yo’lida amaliy harakatni olib borish shular
jumlasidandir.
Mehnat ta’limi va tarbiyasining tashkiliy-metodik shakllari o’qituvchi
tomonidan tanlanadi. Bu shunday shakl va metodlar bo’lishi kerakki, u o’quvchiga
mehnati muvaffaqiyatidan quvonch baxsh etsin, o’z mehnatidan o’zi faxrlansin.
Mehnat tarbiyasining texnologiyalari o’quvchining nazariy bilimlarini
amaliyotda qo’llash imkoniyatini yaratishi zarur. Bu esa, o’z navbatida, mehnat
ta’limi mazmunini ham takomillashtiradi. U kompleks xarakter kasb etib,
o’quvchilarda o’quv texnika va texnologiyalari haqida tasavvur hosil qilishi,
amaliy masalalarni hal etish malakasini shakllantirishi, sifat natijalarini ta’minlashi
lozim. Ayniqsa, o’quv topshiriqlarini hal etishga ijodiy yondashish, ishlab

chiqarishning texnik-iqtisodiy, ijtimoiy ko’rsatkichlarini yuqoriga ko’tarishga
intilish hosil qilishi maqsadga muvofiqdir.
Mehnat tarbiyasida sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar rejasida mehnat
tarbiyasi yo’nalishidagi tadbirlarning o’rin olishini ta’minlash muhim pedagogik
vazifalardan biridir. Mehnat tarbiyasi turli an’anaviy va noan’anaviy shakllarda
tashkil etiladi .
Demak, o’quvchilarning mehnat faoliyatini tashkil etish jarayonida
quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
1. O’quvchilarning mehnat ta’limi jarayonida ularning mehnatga
qiziqishlarini oshirish, kasbiy yoki mehnat faoliyatiga tayyor bo’lishni ta’minlash.
2. O’quvchilar kuchini to’g’ri taqsimlash, faoliyat turlari va uni ijro etishda
o’rin almashtirish vositasida ularda rahbarlik va ijrochilik malakalarini hosil qilish.
3. O’quvchilarning mehnat faoliyatiga rag’batlantirishning samarali
metod va vositalaridan foydalanishga e’tiborni qaratish.
4. Mehnat faoliyatining turidan qat’iy nazar mehnat madaniyatini
shakllantirish, kasbiy faoliyatni rejalashtirish, vaqtdan oqilona foydalanish, o’z
joyini tartibli saqlash hamda mehnat qurollariga ehtiyotkorona munosabatda
bo’lish.
Nafosat tarbiyasi haqida tushuncha. Nafosat tarbiyasi (estetik tarbiya -
lotincha «estezio» go’zallikni his qilaman) - o’quvchilarni voqyelik, tabiat,
ijtimoiy va mehnat munosabatlari va turmush go’zalliklarini anglash, idrok etish va
to’g’ri tushunishga o’rgatish, ularning badiiy didini o’stirish, ularda go’zallikka
muhabbat uyg’otish, ular tomonidan go’zallikni yaratish qobiliyatlarini
tarbiyalashga yo’naltirilgan pedagogik jarayon.
Nafosat tarbiyasi «badiiy tarbiya» sifatida ham qo’llaniladi. Umuman,
nafosat tarbiyasi keng ma’noga ega bo’lib, faqat san’at vositasidagina emas, balki,
hayot, mehnat, ijtimoiy munosabatlar, tabiat va boshqalar vositasida go’zallikni his
qilishga yo’naltirilgan pedagogik faoliyatni o’z ichiga oladi. Badiiy tarbiya esa
san’at (adabiyot, musiqa, qo’shiq, tasviriy va san’atning boshqa yo’nalishlari)
vositasida shaxsda estetik his-tuyg’ularni shakllantirishni nazarda tutadi.

Nafosat tarbiyasi insonda go’zallikni his qilish tuyg’usini shakllanishiga
yordam beradi, uni rivojlantiradi. Inson doimo o’z hayotini go’zallik asosida
qurishga intiladi. Nafosat tarbiyasi axloqiy, aqliy, huquqiy, ekologik, jismoniy va
mehnat tarbiyasi bilan chambarchas bog’liqdir. Tabiat, adabiyot, teatr, musiqa,
she’riyat, tasviriy san’at va boshqalarga bo’lgan muhabbat shaxsning har
tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladi. Nafosat tarbiyasi axloqiy tarbiyani
samarali tashkil etishda katta ahamiyatga ega. Nafosatdan rohatlanishda faqat
san’at asarlarigina emas, balki ezgu ishlar, jamoaga hurmat, sadoqat, vijdonan
mehnat qilish muhim o’rin tutadi. Nafosat tarbiyasining mohiyati shundan iboratki,
u go’zallikka bo’lgan munosabatni qaror toptiradi. Go’zallikka bo’lgan tuyg’uni
rivojlantirmay turib, yuqori mehnat madaniyatiga erishib bo’lmaydi. Go’zallik bu
hayotning o’zi, tabiat hamda inson mehnati natijalari, insoniy munosabatlarning
mukammalligidir.
Nafosat bilimlari aniq tarbiyaviy ishlar – tanlov, viktorina, bayram,
ko’rgazma va hokazolarni tashkil etish asosida hosil qilinadi. O’quvchilar o’z
qobiliyatlarini turli xil badiiy-ijodiy faoliyatlarda namoyon etadilar. Kichik yoshda
«barcha bolalar istes’nosiz rasm soluvchilardir» (K.D.Ushinskiy), «har bir bola –
shoir» (V..Suxomlinskiy).
O’smirlarda go’zallik ijodkorligiga bo’lgan ehtiyoj ortib boradi. Bunday
holat ilk yoshlik davrida ham saqlanib qoladi. Biroq, bu davrda badiiy qobiliyat,
aksariyat o’quvchilarda o’zgacha bo’ladi. Ular ko’pincha musiqa va raqsga qiziqa
boshlaydilar. Demak, o’quvchilarning nafosat bilan oshnoligi turli yosh davrlarida
o’g’il va qiz bolalarda o’ziga xos xususiyat kasb etadi.
Nafosat tarbiyasi – shaxsning estetik ongi, munosabatlari hamda nafosat
faoliyatining vujudga kelishi va takomillashuvidan iborat uzoq davom etadigan
jarayon bo’lib, bu jarayon yosh va ijtimoiy omillar bilan belgilanadigan turli
bosqich hamda darajalarga ega. Nafosat tarbiyasi shaxsning nafosat madaniyatini
egallashiga yo’naltirilgan bo’lib, turli shakl va metodlar yordamida amalga
oshiriladi.

Nafosat madaniyati . Jamiyat va ayrim shaxsning nafosat madaniyati
tushunchalari mavjud. Jamiyatning nafosat madaniyati deganda insoniyat butun
rivojlanish tarixi jarayonida to’plangan moddiy va ma’naviy qadriyatlari mazmuni
tushuniladi. O’quvchi shaxsining nafosat madaniyati uning jamiyat madaniy
merosini faol, ijodiy o’zlashtirishi natijasida hosil bo’ladi. Shaxsning go’zallik
bilan o’zaro munosabati, shuningdek, shaxsning ayrim sifatlarini o’zaro ta’siri
natijasida nafosat madaniyati doimo o’zgarib turadi. Shaxs nafosat madaniyatining
asosiy tarkibiy qismlari bu nafosat ongi, nafosatni his etishga bo’lgan ehtiyoj, uni
qondirish yo’lida tashkil etilgan munosabatlardir.
Nafosat ongi go’zallik, go’zallikni his etish, uning mohiyatini anglash,
nafosat his-tuyg’usi, nafosat didi kabi tushunchalarning ongda aks etishi.
Nafosat madaniyati go’zallikni his etish, undan zavqlanish, mavjud
go’zalliklarni asrash va boyitish yo’lida o’zlashtirilgan bilim hamda amalga
oshiriladigan nafosat faoliyatini tashkil etish darajasining sifat ko’rsatkichidir.
Nafosat ongi go’zallikni qadrlash va uni boyitish yo’lidagi amaliy harakatni keng
ko’lamda tashkil etish asosida takomillashib boradi.
Nafosatning asosiy xususiyatlari . Tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda
nafosat idrokining psixologik qonuniyatlarini hisobga olish lozim. Bu xususiyatlar
ilk yoshdagi bolalarga xos hamda rivojlanish, nafosat tajribasi, tasavvurlarning
shakllanganlik darajasiga bog’liq. Atrof-olam hodisalari dastlab nafosat sifatida
namoyon bo’lmaydi. Bunday bo’lishdan oldin ular idrok etiluvchan, mazmunli,
tushunarli bo’lishi lozim. Demak, tarbiyachi, o’qituvchining birinchi navbatdagi
vazifalaridan biri o’quvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda, eng
murakkab hodisalar hamda go’zallik shakllari, nafosat muammolarini anglab
yetishi lozim. Nafosatni idrok etishning muhim unsuri – hissiyotlilik. San’at,
borliqni yorqin aks ettiruvchi yuqori badiiy asar mazmunini idrok etishda
o’quvchilar quvonch yoki g’azab, qo’rqinch yoki ishonchni his etadilar. Bu tuyg’u
go’zallik qonuniyatlari g’oyasi bilan yashashga undaydi.
Bundan tashqari nafosat vositalari xilma- xildir. Tabiat mehnat, insoniy
munosabatlar, san’at nafosat tarbiyasi vositasidir. Tabiat nafosat tarbiyasining

muhim manbaidir. K.D.Ushinskiy tabiatni yosh avlod nafosat tuyg’ularining
rivojlanishiga chuqur ta’sir ko’rsatadigan ajoyib tarbiyachidir, degan edi. Sayohat,
sayr, yurish, tabiatga bag’ishlangan san’at asarlarini o’rganish mazkur
yo’nalishdagi an’anaviy ishdir. Biroq tabiat ichida bo’lishning o’zi yetarli emas.
Tabiatdagi go’zallikni ko’ra bilish, his etish lozim. Bunday qobiliyat asta-sekin
rivojlanib boradi. Sayr, ekskursiya hamda maktab uchastkasida ishlash paytida
tarbiyachilar e’tiborini tabiat boyliklariga, uning shaklidagi mukammalliklarga
qaratishi, bolalarga nafosat, tabiatni sevish ehtiyojigina bo’lmay, shuningdek, uni
ehtiyotlashdan ham iboratligini tushuntirib borishi lozim.
Nafosat tarbiyasining vositalari . Nafosat tarbiyasining vositalari
o’quvchilarning go’zallikni sevish ruhida tarbiyalash maqsadida tevarak-atrofdan
tanlab olingan turmush, tabiat, san’at go’zalligi va bolalarning badiiy faoliyatini
tashkil etishga yo’naltirilgan pedagogik jarayonda qo’llaniluvchi omillar sanaladi.
Oila go’zallikning birinchi maktabidir. Oila a’zolarining o’zaro
munosabatlari, uy-jihozlari, ularning yagona birligi, uyg’unligi, tartibli
joylashtirilishi, saranjom-sarishtalik, maktabning bezatilishi, maktabdagi yodgorlik
va a’lochilar burchagi kabilarning barchasi bevosita bolalarda go’zallikni
tarbiyalashda katta ta’sir ko’rsatadi.
Turmush go’zalligining asosini tozalik va tartiblilik tashkil etadi.
Sinfxonalarida tozalik saqlanishi, tabiat burchagining tashkil etilishi, o’quvchilar
ijodiy ishlari ko’rgazmasi, a’lochilar taxtasi tizimining yangilatib turish ham
muhim ahamiyatga ega.
Badiiy adabiyot nafosat tarbiyasida cheksiz imkoniyatlarga ega. U
o’quvchilarga hayotni chuqurroq anglashni o’rgatadi. O’quvchilarga o’zbek va
chet el adabiyoti haqida ko’proq ma’lumot beriladi. O’quvchilar she’rlar,
hikoyalar, xalq og’zaki ijodi namunalari – maqol, matal, ertak, doston, qo’shiq,
qissa va romanlarni qanchalik ko’p o’qisa ularda go’zallikka bo’lgan intilish
shunchalik kuchli bo’ladi. Shoir va yozuvchilarning hayoti va ijodiy faoliyati,
asarlari bilan tanishish tahlil qilish o’quvchilarning bilim doirasini kengaytiradi,
his-tuyg’ulari va til boyligin takomillashtiradi. Olam va inson go’zalligi, mardlik,

jasorat, yuksak insoniy g’oyalarni o’zida aks ettirgan san’at asarlari insonlarni
go’zallikni his qilish, ularga intilib yashashga undab kelgan. Aksincha, g’oyaviy
jihatdan saviyasi past asarlar o’quvchilar ongini sayozlashtiradi, ularni chinakam
go’zallikdan chalg’itadi, go’zallikni sevishga bo’lgan intilishlarini susaytiradi,
didini pasaytiradi.
O’quvchilarning go’zallik bilan bevosita muloqotda bo’lishlari ularga
ko’proq hissiy ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun ham o’qituvchi, tarbiyachilar
tarbiyaviy ishlarni tashkil etish jarayonida o’quvchilarni badiiy jihatdan yuksak
bo’lgan asarlar va tabiat manzaralari bilan tanishtirishga alohida e’tibor qaratishlari
zarur. Tasviriy san’at, haykaltaroshlik va me’moriy asarlar namunalari bilan
o’quvchilarni tanishtirish ularda simmetriya, mutanosiblik, chiziqlar, rang va
kolorit uyg’unligini idrok etish tuyg’ulariga ega bo’lishlarini ta’minlashga xizmat
qiladi. O’quvchilar e’tiboriga ezgu g’oyalarni tarannum etuvchi musiqiy
asarlarning havola etilishi, ulardan olinayotgan taassurotlar bilan o’rtoqlashish
ularda musiqiy ohang, ritm, tovushlarning ifodaviyligi va sur’atini his etish
ko’nikma va malakalariga ega bo’lishlarini ta’minlaydi. Adabiy asarlar esa
o’quvchilarning nutq boyligi oshirish, fikrlash qobiliyatini o’stirish, shaxsiy
qarashlarini erkin bayon etishga imkon beradi.
O’quvchilarda nafosatni shakllantirish . Nafosat ongi ijtimoiy voqyelik,
tabiat, san’at bilan bevosita muloqot jarayonida o’quvchilarni turli nazariya,
qarashlar mohiyati bilan tanishtirish, ular o’rtasida nafosat ta’limi va tarbiyasini
tashkil etish hisobiga shakllantiriladi. Nafosat ongi asosini nafosat idroki tashkil
etadi. Nafosat idroki – bu ijtimoiy voqyelik, buyum va hodisalarning go’zalligini
ongda yaxlit aks etishi bo’lib, u go’zallik his etilganda yuzaga keladi va aniq
maqsadga yo’naltirilganligi bilan tavsiflanadi.
Nafosat tarbiyasining vazifalari quyidagilardan iboratdir: o’quvchilarda
nafosat his-tuyg’usi, fikr-mulohaza, didni tarbiyalash, ularning ijodiy qobiliyatlari,
go’zallikni sevishga bo’lgan hayotiy ehtiyojini o’stirish dan iborat. Kishilar
go’zallikni idrok qilish qobiliyatiga ega bo’lganliklari uchun hayajonlanish,
qayg’urish, darg’azab bo’lish, quvonish, zavqlanish kabi his-tuyg’ularni boshdan

kechiradilar. Bundan tashqari kishi yuksak badiiy mahorat bilan yaratilgan obrazni
yoki tabiat, hayotdagi go’zal hodisani idrok qilganidan zavq-shavqqa to’ladi.
O’quvchilarda kuzatish madaniyatini tarbiyalash ularning go’zallikka
bo’lgan intilishlarini o’stirish uchun juda muhim. Ko’p hollarda bollar biror
narsaga qarab turadilar-u, uning o’zini ko’rmaydilar, quloq soladilar-u,
eshitmaydilar. Shuning uchun ularga tabiatda, o’rmonda tog’lar va cho’llarda turli
tovushlarni farq qilishni o’rgatish lozim. Yuqori sinf o’quvchilariga go’zallik,
xunuklik, nafosat idealli singari tushunchalarni yoritib berish juda muhim, zero, bu
tushunchalarsiz go’zallikka nisbatan munosabat, voqyelik va borliqqa go’zal
munosabat tizimini tarkib toptirib bo’lmaydi.
Nafosat haqidagi tushunchalarni o’zlashtirib olish, ajoyib san’at asarini
sayoz, past saviyada yozilgan asardan farqlash, o’z fikr-mulohazalarini to’g’ri
ekanligini qattiq turib, himoya qilishga yordam beradi. Yuqori sinf o’quvchilari
hayot va san’atda go’zallik, xunuklik, zavq-shavqning xilma-xil turlariga duch
keladilar. Ular g’oyaviy yo’nalishi va mazmuni jihatdan turlicha bo’lgan badiiy
hamda san’at asarlarni o’qiydilar, tomosha qiladilar va tinglaydilar. Ijtimoiy hayot
va san’atga oid hodisalarning mohiyatini to’g’ri tushunishda o’quvchilarga
go’zallik va uni sevish mavzusidagi darslar, shuningdek, sinfdan va maktabdan
tashqari olib boriladigan xilma- xil mashg’ulotlar yordam beradi.
Nafosat didi o’z tabiatiga ko’ra shaxsga xos bo’lgan psixologik hodisadir.
Ammo shaxs ijtimoiy munosabatlarning faol ishtirokchisi bo’lganligi uchun u
go’zallikni baholash mezonlarini puxta o’zlashtira oladi. Nafosat didi shaxsning
buyum yoki hodisaga nisbatan munosabat bildirish turi, obyektiv nafosat o’lchovi
bo’lib, go’zallik, xunuklik va tubanlikka baho berishda subyektiv yondashuvni
ifodalaydi. Did sanaladi. Xullas, maktab o’quvchilari o’rtasida nafosat tarbiyasini
tashkil etishda samarali shakl, metod va vositalardan oqilona foydalanish ijobiy
natijalar beradi.

O‘quvchilarni mehnat tarbiyasi va nafosat tarbiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish