Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 128.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 27 Ноябрь 2025
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Moxira Xasanova

Дата регистрации 06 Январь 2025

22 Продаж

O‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirish usullari

Купить
KURS ISHI MAVZU: O‘QUVCHILARNI QO‘LLAB QUVVATLASHDA RAG‘BATLANTIRISH USULLARI 1 MUNDARIJA KIRISH. ....................................................................................................................3 I BOB. O‘QUVCHILARNI QO‘LLAB QUVVATLASHDA RAG‘BATLANTIRISH HAQIDA ………………………………..……………...5 1.1. Ta’lim va tarbiya berish jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirish ..................5 1.2. O‘quvchilarni rag‘batlantirishning psixologik xususiyatlari ............................11 II BOB. TA’LIM JARAYONIDA O‘QUVCHILARNI RAG‘BATLANTIRISH USULLARI …………..……………………………………………………………15 2.1. Rag‘batlantirish metodi usullari haqida tushuncha………………….….…..15 2. 2. Rag‘batlantirish va jazolash metodlari haqida tushuncha… ……..………………….20 XULOSA …………..…………………………………………...……..…………………………………..………29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …….………………………………….31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : Insonlarni muayyan faoliyatga chorlashning eng ishonchli yo‘li bu ularni shu faoliyat uchun taqdirlash, ya’ni rag‘batlantirishdan iborat. Bu shunchalik ravshanki, uni alohida ta’kidlab o‘tishga arzimaydi, deb o‘ylash mumkin. Lekin inson ma’lum bir ishni bajarishdan o‘ziga qoniqish sezishi uchun albatta atrofdagilardan rag‘bat izlaydi. Rag batlantirish– o quvchilarningʻ ʻ harakatlarini ijobiy baholashni ko zda tutadi. Rag batlantirish quvonch, qoniqish, ʻ ʻ qanoatlanish kechinmalarini paydo qiladi, tetiklik va g ayrat bag ishlaydi, o z ʻ ʻ ʻ kuchiga ishonchni mustahkamlaydi, ijobiy xatti-harakatlarni rag batlantiradi, o z ʻ ʻ faoliyati va xulqiga mas’uliyatini oshiradi Rag batlantirish metodlari xilma-xil ʻ bo lib, ular tarkibiga ma’qullash, ko ngil ko tarish, dalda berish, ishonch bildirish, ʻ ʻ ʻ qayd qilish, og zaki va yozma tashakkur bildirish, mukofatlash va boshqalar kiradi. ʻ XXI asrda jahon miqyosida ta’lim barqaror taraqqiyotni ta’minlovchi asosiy omil sifatida e’tirof etilib, 2030-yilgacha belgilangan xalqaro ta’lim konsepsiyasida “butun hayot davomida sifatli ta’lim olishga imkoniyat yaratish” 1 dolzarb vazifa sifatida belgilandi. Bu ta’lim tizimida pedagoglar, jumladan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy faoliyatida metodik tayyorgarlik darajasini oshirish, ijodiy tafakkurni rivojlantirishga yo‘naltirilg an texnologiyalardan foydalanish imkoniyatini kengaytirdi. Ta’lim va tarbiya berish jarayonida o‘quvchilarni bilim va salohiyatlarini o‘z o‘rnida yetarlicha rag‘batlantirib borish, nafaqat ta’lim sifatini oshirishga balki ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini ortishiga, liderlik xususiyatlarini shakllanishiga va eng asosiysi intellektual qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bola ruhiyatida sodir bo‘ladigan ijobiy o‘zgarishllarning eng katta va ahamiyatli sabablaridan biri shuki, ularning tengdoshlari orasida maqtovga sazovor bo‘lishidir. O‘ziga ishonchi ortgan o‘quvchining bilim olishga 1 YU NESKO tomonidan qabul qilingan 2030 yilgacha xalqaro ta ’ lim konsepsiyasi 3 bo‘lgan qiziqishi kundan kun ortib boradi va bu o‘z navbatida ularning intellektiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Rag‘batlantirish o‘quvchining ruhini, kayfiyatini ko‘taradi, ularni tetiklantiradi, g‘ayratiga g‘ayrat qo‘shadi, o‘z kuchiga ishonchini orttiradi. Hozirda ta’lim metodlarini takomillashtirish sohasidagi asosiy yo‘nalishlardan biri interfaol ta’lim va tarbiya usullarini joriy qilishdan iborat. Barcha fan o‘qituvchilari dars mashg‘ulotlari jarayonida interfaol usullardan borgan sari kengroq foydalanmoqdalar. Interfaol usullarni qo‘llash natijasida o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish, xulosalar chiqarish, o‘z fikrini bayon qilish, uni asoslagan holda himoya qila bilish, sog‘lom muloqot, munozara, bahs olib borish ko‘nikmalari shakllanib, rivojlanib boradi. “ Maktab voyaga yetayotgan avlod tafakkurini shakllantirish ustaxonasidir, agar kelajakni qo ldan chiqarishni istamasang, maktabni qo lda mustahkamʻ ʻ tutmog ing lozim” ʻ 2 degan edi fransuz yozuvchisi Anri Barbyus. Darhaqiqat, kelajagimiz davomchilari bo lmish yosh avlodni har tomonlama mukammal etib ʻ tarbiyalash, ularga bilim berish, haqiqiy fidoyilik va mustahkam iroda talab etadi. Bu esa mavzuning dolzarbligini ko‘rsatmoqda. Kurs ishining maqsadi. O‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirishning mazmuni va mohiyatini o‘rganish. Kurs ishining ob’yekti. O‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirish usullarini maqsadga muvofiq tanlash Kurs ishining mavzusi. O‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirish usullari. Kurs ishining vazifasi- O‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirish usullarini nazariy tahlil qilish, o‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirish usullarini psixologik- pedagogik asoslanishi, o‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirish shaxs rivojlanishining muhim omili sifatida. Kurs ishi kirish, birinchi, ikkinchi bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 2 F ransuz adibi Anri Barbyus 4 I BOB. O‘QUVCHILARNI QO‘LLAB QUVVATLASHDA RAG‘BATLANTIRISH 1.1. Ta’lim va tarbiya berish jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirish Rag‘bat — inson his tuyg ulari, ruhiy holatlari rivoji va barqarorlashuvigaʻ yordam beruvchi, uni faollikka undovchi psixik ta sir. U javob reaksiyasi sifatida ʼ shaxsga ta sir o tkazishning vositasi vazifasini bajaradi. Shu bois rag bat ham ʼ ʻ ʻ sabab, ham oqibat rolini o ynaydi. Rag bat bilan reaksiya munosabati tashqi ta sir ʻ ʻ ʼ (muhitdagi o zgarishlar), organizmning harakatlarga javob reaksiyasi sifatida ʻ talqin qilinadi. Rag batni motiv (ichki turtki) bilan aynanlashtirish mumkin ʻ bo lmasada, ba zi holatlarda Rag bat ichki turtkiga aylanishi ham mumkin. ʻ ʼ ʻ Psixologiyada Rag bat inson ruhiyatiga, bilvosita dunyoqarashiga, hissiyotiga, ʻ kayfiyatiga, qiziqishiga, intilishiga ijobiy ta sir o tkazishdir. Rag bat moddiy va ʼ ʻ ʻ ma naviy mazmunga ega bo lib, shaxsning faoliyat samaradorligi ortishiga xizmat ʼ ʻ qiladi. O‘quvchilarni tarbiyalashda rag‘batlantirishning o‘rni katta. Rag‘batlantirish o‘quvchining ruhini, kayfiyatini ko‘taradi, ularni tetiklantiradi, g‘ayratiga g‘ayrat qo‘shadi, o‘z kuchiga ishonchini orttiradi. Maktab tajribasida rag‘batlantirishning turli shakllari qo‘llaniladi: ma’qullash, ko‘ngilni ko‘tarish, ishonch bildirish, maqtash, yozma tashakkur, mukofotlash. Bundan tashqari jamoat tashkilotlari faoliyatida rag‘batlantirish shakllari mavjud, Ma’qullash: boshni qimirlatib ma’qullash yuv va qo‘l harakatlari bilan “balli”, “barakallo”, “rahmat”, “juda soz” kabi so‘zlar orqali. Ko‘ngilni ko‘tarish, dalda berish ba’zan o‘qishda va ishda muvaffaqiyatsizlikka uchragan paytda o‘quvchilar ko‘nglini ko‘tarish va dalda berish kerak bo‘ladi. Ishonch bildirish. O‘quvchi kuchi yetadigan biror vazifani topshirish. Masalan, nazorat ishini yig‘ishtirish va h.k. Qayd etish. O‘quvchilar 5 xulqining yaxshilanib borayotganligini qayd etish. Devoriy gazeta, maktab uzelida va h.k. Maqtash. Kishini maqtash juda foydali deydi 3 M.Gorkiy, - chunki bu narsa uning o‘ziga bo‘lgan hurmatini oshiradi, o‘z kuchiga ishonchni orttiradi. Sinf yig‘ilishi, hurmat daftariga, maktab hurmat taxtasiga yozish, rasmini qo‘yish shakllari ham mavjud. Mukofotlash. Yoshma tashakkur va minnatdorchilik xatlari. Interfaol metod – ta’lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi o‘rtasidagi faollikni oshirish orqali o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini faollashtirish, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Interfaol metodlarni qo‘llash dars samaradorligini oshirishga yordam beradi. Interfaol ta’limning asosiy mezonlari: norasmiy bahs-munozaralar o‘tkazish, o‘quv materialini erkin bayon etish va ifodalash imkoniyati, ma’ruzalar soni kamligi, lekin seminarlar soni ko‘pligi, o‘quvchilar tashabbus ko‘rsatishlariga imkoniyatlar yaratilishi, kichik guruh, katta guruh, sinf jamoasi bo‘lib ishlash uchun topshiriqlar berish, yozma ishlar bajarish va boshqa metodlardan iborat bo‘lib, ular ta’lim-tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirishda o‘ziga xos ahamiyatga ega. Hozirda ta’lim metodlarini takomillashtirish sohasidagi asosiy yo‘nalishlardan biri interfaol ta’lim va tarbiya usullarini joriy qilishdan iborat. Barcha fan o‘qituvchilari dars mashg‘ulotlari jarayonida interfaol usullardan borgan sari kengroq foydalanmoqdalar. Interfaol usullarni qo‘llash natijasida o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish, xulosalar chiqarish, o‘z fikrini bayon qilish, uni asoslagan holda himoya qila bilish, sog‘lom muloqot, munozara, bahs olib borish ko‘nikmalari shakllanib, rivojlanib boradi. Bu masalada amerikalik psixolog va pedagog B.Blum bilish va emotsional sohalardagi pedagogik maqsadlarning taksonomiyasini yaratgan. Uni Blum taksonomiyasi deb nomlanadi. 4 (Taksonomiya-borliqning murakkab tuzilgan sohalarini tasniflash va sistemalashtirish nazariyasi). U tafakkurni bilish qobiliyatlari rivojlanishiga muvofiq ravishdagi oltita darajaga ajratdi. Unga ko‘ra tafakkurning rivojlanishi bilish, tushunish, qo‘llash, tahlil, umumlashtirish, baholash darajalarida bo‘ladi. 3 M.Gorkiy.”Aforizmlar” 2012 4 Taksonomiya-borliqning murakkab tuzilgan sohalarini tasniflash va sistemalashtirish nazariyasi 6 Shu har bir daraja quyidagi belgilar hamda har bir darajaga muvofiq fe’llar namunalari bilan ham ifodalanadi, jumladan: Bilish-dastlabki tafakkur darajasi bo‘lib, bunda o‘quvchi atamalarni ayta oladi, aniq qoidalar, tushunchalar, faktlar va shu kabilarni biladi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: qaytara bilish, mustahkamlay olish, axborotni etkaza olish, aytib bera olish, yozish, ifodalay olish, farqlash, taniy olish, gapirib berish, takrorlash. Tushunish darajasidagi tafakkurga ega bo‘lganda esa, o‘quvchi faktlar, qoidalar, sxema, jadvallarni tushunadi. Mavjud ma’lumotlar asosida kelgusi oqibatlarni taxminiy tafsiflay oladi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: asoslash, almashtirish, yaqqollashtirish, belgilash, tushuntirish, tarjima qilish, qayta tuzish, yoritib berish, sharhlash, oydinlashtirish. Qo‘llash darajasidagi tafakkurda o‘quvchi olgan bilimlaridan faqat an’anaviy emas, noa’nanaviy holatlarda ham foydalana oladi va ularni to‘g‘ri qo‘llaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: joriy qilish, hisoblab chiqish, namoyish qilish, foydalanish, o‘rgatish, aniqlash, amalga oshirish, hisob-kitob qilish, tatbiq qilish, hal etish. Tahlil darajasidagi tafakkurda o‘quvchi yaxlitning qismlarini va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklarni ajrata oladi, fikrlash mantiqidagi xatolarni ko‘radi, faktlar va oqibatlar orasidagi farqlarni ajratadi, ma’lumotlarning ahamiyatini baholaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: keltirib chiqarish, ajratish, tabaqalashtirish, tasniflash, taxmin qilish, bashorat qilish, yoyish, taqsimlash, tekshirish, guruhlash. Umumlashtirish darajasidagi tafakkurda o‘quvchi ijodiy ish bajaradi, biror tajriba o‘tkazish rejasini tuzadi, birnechta sohalardagi bilimlardan foydalanadi. Ma’lumotni yangilik yaratish uchun ijodiy qayta ishlaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: yangilik yaratish, umumlashtirish, birlashtirish, rejalashtirish, ishlab chiqish, tizimlashtirish, kombinastiyalashtirish, yaratish, tuzish, loyihalash. Baholash darajasidagi tafakkurda o‘quvchi mezonlarni ajrata oladi, ularga rioya qila oladi, mezonlarning xilma-xilligini ko‘radi, xulosalarning mavjud ma’lumotlarga mosligini baholaydi, faktlar va baholovchi fikrlar orasidagi farqlarni ajratadi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: tashxislash, isbotlash, o‘lchash, nazorat qilish, asoslash, ma’qullash, 7 baholash, tekshirish, solishtirish, qiyoslash. Interfaol usullar ko‘p turli bo‘lib, ularning hammasi ham har qanday progressiv usullar kabi eng avvalo, o‘qituvchidan mashg‘ulot oldidan katta tayyorgarlik ko‘rishni talab qiladi. Shu mashg‘ulotlarni tashkil qilishda interfaol darsning asosiy xususiyatlarini uning an’anaviy darsga nisbatan ayrim farqlarini ko‘rib chiqish orqali yaqqolroq idrok etish mumkin. 1.2. O‘quchilarni qo‘llab-quvvatlashda rag‘batlantirishning psixologik asoslari O‘quvchi intellektini rivojlantirish bo‘yicha juda ko‘plab olimlar ish olib borgan bo‘lib, O‘zbekistonda ulardan R.Toshimov, M.M.Mamatov, M.G.Davletshin, E.G‘.G‘oziyev,B.R.Qodirov, G‘.B.Shoumarov, V.M.Karimova, E.Z.Usmonova, Z.E.Nishonova, M.Vohidovlarning ilmiy ishlarini o‘rganish maqsadga muvofiqdir. E.G‘.G‘oziyev O‘zbekistonda tafakkur psixologiyasini keng yoritgan olimlardan biridir. Muallifning fikriga ko‘ra, inson tafakkuri o‘zining mustaqilligi jihatidan mustaqil va nomustaqil tafakkurga ajratiladi. "Tafakkurning mustaqilligi deganda, kishining shaxsiy tashabbusi bilan o‘z oldiga konkret maqsad, yangi vazifalar qo‘ya bilishi, ular yuzasidan amaliy va ilmiy xarakterdagi faraz qilishi, natijani ko‘z oldiga keltira olishi, qo‘yilgan vazifani hech kimning ko‘magisiz, ko‘rsatmasisiz o‘zining aqliy izlanishi tufayli, turli yo‘l, usul va vositalar topib, mustaqil ravishda hal qilishdan iborat aqliy qobiliyatni tushunish kerak" 5 M.G‘.Davletshin aqliy tushunchalarni qobiliyat tushunchasi bilan bog‘lab o‘rgangan. Qobiliyat shakllanishi va rivojlanishi, birinchidan, ma’lum bir faoliyatga moyillik yoki intilish borligiga va faoliyat natijalarining sifatiga qarab, tegishli tabiiy zehn nishonalarini aniqlash yo‘li bilan, ikkinchidan, mutaxassis rahbarligida sistemali faoliyatga jalb etish orqali shaxsning tabiiy xususiyatlarini chiniqtirish va rivojlantirish yo‘li bilan, uchinchidan, umumlashgan aqliy operatsiyalarni shakllantirish yo‘li bilan borishi kerakki, bu operatsiyalar umumiy 5 G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob . 8 va maxsus axborotni yengil va samarali o‘zlashtirishni rejalashtirgan faoliyat bo‘yicha malaka va ko‘nikmalar hosil qilishni ta’minlasin. Bolalarda qobiliyatlarni o‘sishi ta’lim-tarbiya jarayonida yuzaga keladi. G‘.B.Shoumarov mamlakat fuqarolarining aqliy saviyasiga alohida urg‘u berib, har bir davlat, jamiyat taraqqiyoti, uning istiqboli o‘z fuqarolarining saviyasi bilan belgilanishini e’tirof etadi. Jamiyat va fan-texnikaning rivojlanishida aql muhim omil va mezonlardan biridir. SHuningdek, SHoumarov har qanday insonparvarlik jamiyatida aqli zaiflarga e’tibor muhimligini uqtirib, aqli zaiflik omillarini markaziy asab tizimining organik buzilishi, shuning oqibatida bola bilish faoliyatining turg‘un pasayishidir deydi. O‘quvchilarni rag‘batlantirishning psixologik xususiyatlari haqida bir nechta olimlar o‘zlarining ilmiy ishlarida juda muhim fikrlarni ilgari surgan bo‘lib, yurtimiz olimlaridan J. Xasanboyev va X. To‘raqulovlarning fikrlariga ko‘ra: "Rag‘batlantirish o‘quvchilarning harakatlarini ijobiy baholashni ko‘zda tutadi. Rag‘batlantirish quvonch, qoniqish, qanoatlanish kechinmalarini paydo qiladi, tetiklik va g‘ayrat bag‘ishlaydi, o‘z kuchiga ishonchni mustahkamlaydi, ijobiy xatti-harakatlarni rag‘ batlantiradi, o‘z faoliyati va xulqiga mas'uliyatini oshiradi" - deb hisoblaydilar. 6 Rag‘batlantirish metodlari turli xil bo‘lib, ular tarkibiga ma’qullash, ko‘ngil ko‘tarish, dalda berish, ishonch bildirish, qayd qilish, og‘zaki va yozma tashakkur bildirish, mukofotlash va boshqalar kiradi. Rag‘batlantirish pedagogik talablarni hisobga olgan holda qo‘Ilanilishi lozim. Har qanday rag‘batlantirish o‘qnvchining jamoa oldidagi chinakam xizmatlariga muvofiq bo‘lishi kerak. Rag‘batlantirish vaqtida o‘quvchining alohida xususiyatlarini, jamoada tutgan o‘rnini hisobga olish va u bitta o‘quvchi uchun ketma-ket bo‘lmasligi kerak. Doimiy ravishda haddan oshirib maqtash, jamo‘aga nisbatan taqqoslash, talabchanlikni bo‘shashtirib yuborish bular o‘quvchida man-manlik, xudbinlik sifatlarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Rag‘batni tashkil etishda o‘quvchining muvaffaqiyati bilan birga uning jamoadagi o‘rni, axloqiy qiyofasi, shuningdek, mehnatga, jamoa 6 «Umumiy pedagogika” 2015 10 -son 9 topshiriqlariga, jamoaning o‘ziga munosabati borasidagi jamoa fikrini inobatga olish ham talab etiladi. Psixologiyada esa rag‘batlantirish shaxsga nisbatan motivatsiya berish deb yuritiladi. Motiv va motivasiya muammosi jahon psixologiyasida turli tuman nuqtai nazardan yondashish orqali tadqiq qilib kelinmoqda. Uzoq va yaqin chet ellarda o‘ziga xos psixologik maktablar vujudga kelgan bo‘lib, ularning negizida ilmiy pozisiyalar va konsepsiyalar mohiyati jihatdan farqlanuvchi g‘oyalar va yo‘nalishlar mujassamlashdi. Psixologiyada "motiv" tushunchasi muayyan motiv, sabab, harakat, xatti-harakatni talab qiladi, shuning uchun ham o‘quv motivlari o‘quvchining faoliyat predmetiga munosabati, shu faoliyatga yo‘naltirilishi sifatida aniqlanadi. Faoliyatning motivatsiyasi uni rag‘batlantirish, ya’ni harakatga undash jarayoni bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘quv faoliyatiga munosabatiga, mazmuniga ko‘ra o‘quv motivlari ichki va tashqi turlarga bo‘linadi. Ichki motivlar ta’lim faoliyati mazmuni va uning jarayoni (kognitiv qiziqish, intellektual faoliyatga bo‘lgan ehtiyoj, yaxshiroq natijaga erishish istagi va boshqalar) bilan bog‘liq. Tashqi motivlar insonning tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirini tavsiflaydi (talablar, maslahatlar, ko‘rsatmalar va boshqalar). Motivlarning ushbu tasnifiga ko‘ra, o‘quv faoliyatini rag‘batlantirish usullari shartli ravishda kichik guruhlarga bo‘linadi: kognitiv qiziqishni shakllantirish usullari va ta’limda burch va mas'uliyat hissini shakllantirish usullari. Rus pedagogika-psixologiyasi namoyandalari K.D.Ushinskiy, SH.A. Amonashvili, I.M.Sechenov, I.P.Pavlov, V.M.Bexterev, A.F.Lazurskiy, V.N.Myasishev, A.A.Uxtomskiy, D.N.Uznadze, S.L.Rubinshteyn, A.N.Leontev, P.M.Yakobson, V.S.Merlin, L.I.Bojovich, V.I.Selivanov, V.G.Aseev va boshqalar mazkur muammo yuzasidan tadqiqot ishlari olib borganlar. Jumladan E.Torndayk, E.Tolmen, K.Xall, D.Xebb kabilar xulq motivasiyasiga muayyan darajada e’tibor qilganlar. Ular o‘zlarining izlanishlarida xulq motivasiyasining "quyi darajalari" ni o‘rganib, kalamushlarda tajriba ishlarini olib borib, jonivorda ochlik, tashnalik va ularning turlicha darajalarini reaksiya tezligiga nisban namoyon bo‘lish xususiyati, har xil sharoitda motivasiyaning kuchi to‘g‘risida muayyan qonuniyatlar ochishga 10 intilganlar. Hozirgi zamon bixevioristlari stimulni tashqi qo‘zg‘atuvchi sifatida talqin qiladilar va organizmning ichki energiyasini faollashtiruvchi deb hisoblaydilar. Neobixevioristik nazariyalar yangi qo‘zg‘atuvchilar, doayvalar paydo bo‘lishiga asoslangan bo‘lib, ular insonning organik eshtiyojlarini qoniqtirish bilan stimul natijasining uyg‘unlashuvi tariqasida tashlil etiladi. Ularning ta’kidlashiga ko‘ra, ikkilamchi qo‘zg‘ovchilar organik qo‘zg‘atuvchilarning go‘yoki qobig‘iga o‘xshaydi, xolos. Sh.A.Amonashvili rag‘batlantirish metodiga quyidagicha ta’rif beradi. Rag‘batlantirish -bu shaxsning harakatlariga yuqori baho berish orqali uning ijobiy ko‘rinishlarini rag‘batlantirish, insonning sa’y-harakatlari va harakatlarining boshqalar tomonidan e’tirof etilishidan zavq va quvonch hissini shakllantirish. Amonashvili texnologiyasidagi har bir pedagogik (muammoli) vaziyat o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlaydi. Bolaga ta’lim va tarbiya mazmunining u yoki bu elementini taklif qilib, iste’dodli o‘qituvchi uni nafaqat ushbu mazmunn i amalga oshirishga, balki uni ijtimoiy, hissiy, intellektual tajribasi bilan bog‘lashga ham yo‘naltiradi: nimani qabul qilish kerak? nimani rad etish kerak, nimani yana birinchi marta o‘ylash kerak. Bu Amonashvilining texnologiyasidagi vaziyatlarni haqiqatan ham muammoli, rivojlanayotgan va qimmatli qiladi. 1.3. Ta’lim-tarbiya berish jarayonida rag‘batlantirishning bola intelektiga ta’siri Ta’lim va tarbiya berish jarayonida o‘quvchilarni bilim va salohiyatlarini o‘z o‘rnida yetarlicha rag‘batlantirib borish, nafaqat ta’lim sifatini oshirishga balki ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini ortishiga, liderlik xususiyatlarini shakllanishiga va eng asosiysi intellektual qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bola ruhiyatida sodir bo‘ladigan ijobiy o‘zgarishllarning eng katta va ahamiyatli sabablaridan biri shuki, ularning tengdoshlari orasida maqtovga sazovor bo‘lishidir. O‘ziga ishonchi ortgan o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan qiziqishi kundan kun ortib boradi va bu o‘z navbatida ularning intellektiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. 11 O‘quv tarbiya jarayonida bilim berishning zamonaviy pedagogik texnologiyalaridan keng foydalanish, ularni doimiy ravishda takomillashtirib borish, rivojlangan davlatlar ta’lim tajribalaridan maqsadli foydalanish - ta’lim sifati va samaradorligini kafolatlaydi. Zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalaridan fan, mavzu va uning mazmunida o‘rinli foydalanish ta’lim oluvchilarning qiziqishlarini orttiradi, bilish faoliyatini yuqori darajada bo‘lishig a imkon yaratadi. Bugun yuksak bilimli, zamonaviy fikrlaydigan, intellektual rivojlangan yoshlargina jamiyatni barqaror istiqbolli kelajagini ta’minlay oladi. Odamning intellekti ancha murakkab tuzilishga ega bo‘ladi va faqat ko‘plab fikrlash turlarini emas, balki har xil intellektual operatsiyalar, malaka va ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi. Intellekt individning ma’lum darajada mustahkam, barqaror aqliy qobiliyatlari tuzilishidan iboratdir. Intellektning mohiyati va taraqqiyotini tushuntirishda psixologiyada ikki xil qarash mavjud: 1. Intellekt - nasliy xususiyat, ya’ni avloddan avlodga o‘tuvchi tug‘ma xususiyat sifatida. 2. Intellekt - organizm imkoniyatlari va maqsadga muvofiq ta’lim tarbiya ta’sirida shakllanuvchi xususiyat sifatida. O‘quvchilarni rag‘batlantirishning psixologik xususiyatlari haqida bir nechta olimlar o‘zlarining ilmiy ishlarida juda muhim fikrlarni ilgari surgan bo‘lib, yurtimiz olimlaridan J. Xasanboyev va X. To‘raqulovlarning fikrlariga ko‘ra: "Rag‘batlantirish o‘quvchilarning harakatlarini ijobiy baholashni ko‘zda tutadi. Rag‘batlantirish quvonch, qoniqish, qanoatlanish kechinmalarini paydo qiladi, tetiklik va g‘ayrat bag‘ishlaydi, o‘z kuchiga ishonchni mustahkamlaydi, ijobiy xatti-harakatlarni rag‘ batlantiradi, o‘z faoliyati va xulqiga mas'uliyatini oshiradi" - deb hisoblaydilar. Faoliyatning motivatsiyasi uni rag‘batlantirish, ya’ni harakatga undash jarayoni bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘quv faoliyatiga munosabatiga, mazmuniga ko‘ra o‘quv motivlari ichki va tashqi turlarga bo‘linadi. Ichki motivlar ta’lim faoliyati mazmuni va uning jarayoni (kognitiv qiziqish, intellektual faoliyatga bo‘lgan ehtiyoj, yaxshiroq natijaga 12 erishish istagi va boshqalar) bilan bog‘liq. Tashqi motivlar insonning tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirini tavsiflaydi (talablar, maslahatlar, ko‘rsatmalar va boshqalar). Motivlarning ushbu tasnifiga ko‘ra, o‘quv faoliyatini rag‘batlantirish usullari shartli ravishda kichik guruhlarga bo‘linadi: kognitiv qiziqishni shakllantirish usullari va ta’limda burch va mas'uliyat hissini shakllantirish usullari. Rus pedagogika-psixologiyasi namoyandalari K.D.Ushinskiy, SH.A. Amonashvili, I.M.Sechenov, I.P.Pavlov, V.M.Bexterev, A.F.Lazurskiy, V.N.Myasishev, A.A.Uxtomskiy, D.N.Uznadze, S.L.Rubinshteyn, A.N.Leontev, P.M.Yakobson, V.S.Merlin, L.I.Bojovich, V.I.Selivanov, V.G.Aseev va boshqalar mazkur muammo yuzasidan tadqiqot ishlari olib borganlar. Jumladan E.Torndayk, E.Tolmen, K.Xall, D.Xebb kabilar xulq motivasiyasiga muayyan darajada e’tibor qilganlar. Ular o‘zlarining izlanishlarida xulq motivasiyasining "quyi darajalari" ni o‘rganib, kalamushlarda tajriba ishlarini olib borib, jonivorda ochlik, tashnalik va ularning turlicha darajalarini reaksiya tezligiga nisban namoyon bo‘lish xususiyati, har xil sharoitda motivasiyaning kuchi to‘g‘risida muayyan qonuniyatlar ochishga intilganlar. Hozirgi zamon bixevioristlari stimulni tashqi qo‘zg‘atuvchi sifatida talqin qiladilar va organizmning ichki energiyasini faollashtiruvchi deb hisoblaydilar. Neobixevioristik nazariyalar yangi qo‘zg‘atuvchilar, doayvalar paydo bo‘lishiga asoslangan bo‘lib, ular insonning organik eshtiyojlarini qoniqtirish bilan stimul natijasining uyg‘unlashuvi tariqasida tashlil etiladi. Ularning ta’kidlashiga ko‘ra, ikkilamchi qo‘zg‘ovchilar organik qo‘zg‘atuvchilarning go‘yoki qobig‘iga o‘xshaydi, xolos. Sh.A. Amonashvili rag‘batlantirish metodiga quyidagicha ta’rif beradi. “Rag‘batlantirish -bu shaxsning harakatlariga yuqori baho berish orqali uning ijobiy ko‘rinishlarini rag‘batlantirish, insonning sa’y-harakatlari va harakatlarining boshqalar tomonidan e’tirof etilishidan zavq va quvonch hissini shakllantirish”. Amonashvili texnologiyasidagi har bir pedagogik (muammoli) vaziyat o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlaydi. Bolaga ta’lim va tarbiya mazmunining u yoki bu elementini taklif qilib, iste’dodli o‘qituvchi uni nafaqat 13 ushbu mazmunn i amalga oshirishga, balki uni ijtimoiy, hissiy, intellektual tajribasi bilan bog‘lashga ham yo‘naltiradi: nimani qabul qilish kerak? nimani rad etish kerak, nimani yana birinchi marta o‘ylash kerak. Bu Amonashvilining texnologiyasidagi vaziyatlarni haqiqatan ham muammoli, rivojlanayotgan va qimmatli qiladi. Maktabgacha va boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalar psixologiyasi va bu yoshdagi bolalarning situatsion tajribasining o‘ziga xos xususiyati shundaki, kattalar bilan muloqot qilishda bolalar hali ham ular uchun obro‘li bo‘lgan kattalarning baholariga kuchli intilishidir. Chunki ular atrofdagilar oldida o‘zining kichik yutug‘I uchun ham munosib rag‘bat eshitishni hohlaydi. Bu esa ularda kel gusi faoliyatlarining ijobiy tomonga o‘zgarishiga turtki bo‘ladi. Agar rag‘batlar yangi pedagogik texnologiyalarga asoslangan holda, interfaol usulda qo‘llanilsa o‘quvchilarni bilim olishga bo‘lgan qiziqishi ortishi bilan bir qatorda ulardagi intellektning rivojlanioshiga ham xizmat qiladi. Ta’lim-tarbiya jarayonida bolalarni o‘ z kuchiga ishontirish, mashg‘ulotlarga havasini uyg‘ota bilish, material bayoni vaqtida ularning diqqatini to‘ la jalb qila olish, materialni esda saqlab qolish yo‘llarini (mashq, ko‘rgazmali qurollardan foydalanish, mustaqil ish, suhbat, didaktik o‘ yin kabi vositalarni) qo‘llanishi o‘ qitish samaradorligini yanada oshiradi. ... Demak, alohida yordamga muxtoj bolalarni ham mustaqil fikrlashga o‘ rgatish, ularni mustaqil hayotga tayyorlash uchun ularning nutqini o‘ stirish, ya’ni o‘ qish va yozishga o‘ rgatish hamda kasb hunarga o‘ rgatish eng muhim va dolzarb masalalardan biridir. Rag‘batlantirishga, ayniqsa, yetarli darajada qathiyatli bo‘lmagan bolalar ko‘proq muhtoj bo‘ladi. Rag‘batlantirish metodidan kichik va o‘smir yoshidagi bolalar tarbiyasida foydalanish yaxshiroq samara beradi. CHunki bu yoshdagi bolalar o‘z xulqi va faoliyatini baholashga o‘ta sezgirlik, chanqoqlik bilan qaraydilar. O‘qituvchi ortiqcha erkalatib yuborilgan yoki e’tibordan chetda qolgan o‘quvchilarga alohida diqqatini qaratmog‘i zarur. Rag‘batlantirishning tarbiyaviy ta’sir kuchi ko‘pchilik tomonidan obhektiv qo‘llab-quvvatlanishiga bog‘liq . 14 II BOB. TA’LIM JARAYONIDA RAG‘BATLANTIRISH USULLARI 2.1. Rag‘batlantirish metodi usullari haqida tushuncha Rag‘batlantirish (stimullash) deganda, fikrlashga, his etishga va faoliyatga jalb etish, turtki berish, kuch berish tushuniladi. U yoki bu omilning o‘quvchi shaxsiga ta’sirini mustahkamlash va kuchaytirish maqsadida stimullovchi metodlar qo‘llaniladi va bularning ichida eng ko‘p qo‘llaniladigani musobaqalarni rag‘batlantirishdir. Ushbu guruh metodlari tarbiyachi foydalanadigan juda ham nozik qurolki, u tez o‘zgaruvchan xarakterga hamda doimiy rivojlanishdagi, bir vaqtning o‘zida ham effekt javob kuchiga, ham effekt ta’sir kuchiga ega bo‘lib, shaxs bilan muloqot davomida qo‘llaniladi. SHuning uchun ham ushbu metoddan foydalanuvchining obro‘si alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur guruh metodlaridan foydalanishda ularning harakat mexanizmi har tomonlama o‘rganilgan va tajribada ko‘p sinovdan o‘tkazilgan bo‘lishi kerak. Qadimdan xalqimizda turli sport o‘yinlari (uloq, kurash, dasta-chikaldak, chovgon singari), askiya payrovlari kabilardan bolalarni tarbiyalashda juda ustalik bilan foydalanib kelingan. Hozirgi davrda ham musobaqalardan mehnat, ijtimoiy faoliyat, o‘qishda eng yaxshi natijalarga erishish uchun, orqada qolayotganlarni ilg‘orlar safiga ko‘tarish, turli ijodiy faollik, tashabbus, ijodkorlik, mashuliyat va o‘zaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida foydalaniladi. Odatda, musobaqalarni turli sinflar o‘rtasida eng yaxshi o‘zlashtirish bo‘yicha o‘tkazish, shuningdek, eng ko‘p sher yodlash, eng ko‘p misol yechish, eng yaxshi taklif, eng toza daftar, eng pokiza kitob, eng ko‘p daraxt, gullar o‘tqazish, sinfni namunali saqlash kabi yo‘nalishlarda o‘tkazish maqsadga muvofiq. Musobaqalar, odatda, guruhlar o‘rtasida, yakka tartibda, jamoalar orasida o‘tkaziladi. 15 Musobaqalarni tashkil etish va o‘tkazish davomida oshkoralik, aniqlik, natijalarni qiyoslash, halollik, do‘stlik, ilg‘or tajribalarni amaliyotda qo‘llash va rag‘batlantirish qoidalariga amal qilish kerak. Rag‘batlantirish - ayrim o‘quvchilar yoki jamoalar xulqi va faoliyatini jamoatchilik tomonidan ijobiy baholash usuli hisoblanadi. Uning stimullovchi roli o‘quvchi tomonidan bajarilayotgan va amalga oshirilayotgan ishning hayotdagi talqinini jamoatchilik tomonidan tan olinishidir. O‘quvchi bunday bahodan qoniqish hosil qila borib, unda o‘zidagi kuch, imkoniyatga ishonchi ortadi. SHuni nazarda tutish kerakki, mahqullash va rag‘batlantirish har doim ham, hamma yerda ham bir xil natija beravermaydi. Rag‘batlantirishning tarbiyaviy ahamiyati tarbiyaviy ishning natijasidagina emas, balki uni keltirib chiqaruvchi motiv va faoliyat usullarida hamda baholanib borilishida ko‘rinadi. Bolani o‘z intilishlarining moddiy rag‘batlantirilishi emas, balki tarbiyachi tomonidan mahqullanishi qimmatli ekanligiga o‘rgatib borish kerak. Ozgina qilingan ishga ham mukofot kutishdan yomoni yo‘q. Rag‘batlantirishning ko‘plab usullari mavjud bo‘lib, shulardan, mahqullash, maqtash, ishonch bildirish, qayd etish, buyruq yo‘li bilan minnatdorchilik bildirish, ko‘pchilik oldida mukofotlash, rasmga tushish va boshqalarni keltirish mumkin. SHuningdek, xalqimiz pedagogik tajribasida yana hali nazariy asoslashni taqozo etadigan juda ko‘plab rag‘batlantirish usullari mavjudki, ularni aniqlab, tarbiya tizimida unumli foydalanish imkoniyatlarini ochib berishni talab etiladi. Pedagogika nazariyasi va amaliyotida jazolash metodiga nisbatan qarashlar bir-biriga zid. Qadimdan ota-bobolarimiz bu metodning samarasi kam ekanligini aytib kelganlar. Lekin, shu bilan birga, jazolash shunday tarbiya metodiki, u bolani ijtimoiy mehyor va qoidalarga, odob va axloqqa zid mahlum salbiy xatti- harakatlardan qaytarish, uning xulqini o‘zgartirish usuli sifatida qo‘llanilib kelinadi. O‘qishga qiziqishni rag‘batlantirish turlaridan biri – o‘qishda ma’lum qiyinchilik sezayotgan o‘quvchilarga muvaffaqiyatli vaziyatlarni yaratishdir. Rag‘batlantirish o‘quvchitalabaning ko‘nglini ko‘taradi, unga quvonch keltiradi va 16 uni yanada yaxshiroq o‘qishga undaydi. Rag‘batlantirish yo‘llari bu yaxshi baho qo‘yish, maxsus tanlangan topshiriqlar berish, fotosuratlarini maxsus rag‘batlantirish oynalariga ilish kabilardir. Muvaffaqiyatga erishish vaziyatini o‘quvchining oraliq harakatlarini rag‘batlantirish, ya’ni uni yangi zo‘r berishlarga maxsus undash yo‘li bilan ham tashkil qilish mumkin. Muvaffaqiyat vaziyatlarni yaratishda u yoki bu topshiriqlarni bajarish jarayonida qulay ma’naviy-ruhiy muhitni ta’minlash muhim o‘rin egallaydi. Rag‘batlantirish va tanbeh berish usullari o‘ziga xos xususiyatlarga egadir. Masalan, baho bilan rag‘batlantirish, maxsus tanlangan topshiriqlar berish yo‘li bilan o‘qishdagi muvaffaqiyat vaziyatini yaratish, imtiyozli stipendiyalar tayinlash, tajriba va laboratoriya ishlarini tayyorlashda qatnashish.ekranlarni jihozlashlari orqali rag‘batlantirish; bilimlarni jamoatchilik tomonidan ko‘rish yakunlariga qarab rag‘batlantirish va hokazolar. O‘qishga doir tanbehlar: dars paytidagi og‘zaki tanbeh berishlar, bahosini pasaytirib qo‘yish, ish daftariga yozishlar, xatolarni ko‘rsatish, koyish va boshqa usullar orqali qo‘llaniladi. Koyish hamda jazolashning boshqa turlarini qo‘llash o‘qitish usulida istisno hol, chunki bu usul eng so‘nggi ilojsiz chora hisoblanadi. 2.2. Shaxsni tarbiyalanganlik ko‘rsatkichi Yaxlit pedagogik jarayonni boshqarish qayta aloqasiz mumkin emas, chunki bunday aloqa o‘sha jarayon natijalari tavsifini ifodalaydi. Ushbu vazifani bajarishda esa nazorat, o‘z-o‘zini nazorat va o‘z-o‘zini baholash metodlari yordam beradi. Tarbiya jarayoni samaradorligini baholash uchun tarbiyalanuvchining faoliyatini, xulqini o‘rganish zarur, chunki insonni uning harakatlari, bevosita faoliyati orqali baholash mumkin. Tarbiya samaradorligi deganda, erishilgan natijalarning darajasini, qo‘yilgan tarbiya maqsadlariga to‘g‘ri kelishini tushunamiz. O‘quvchilarning tarbiyalanganlik ko‘rsatkichlarini ularning yechimga muvofiq keladigan barcha asosiy faoliyatdagi qatnashuvi darajasi bilan belgilash 17 mumkin bo‘ladi. Bu o‘rinda o‘quvchilarning o‘yin, o‘quv, mehnat, ijtimoiy va boshqa sohalardagi ishtiroki natijalari ko‘zda tutiladi. Maktab o‘quvchilari tarbiyalanganligining muhim ko‘rsatkichlarini ularning tengqurlari bilan, kattalar bilan jamoadagi muomalasi va munosabatlari ham belgilab beradi. O‘quvchilarning muomala va xulqiy harakatlari ko‘p jihatdan shaxsga tarbiyaviy ta’sir natijalarini ifodalaydi. SHaxsning tarbiyalanganlik ko‘rsatkichini uning axloqiy, siyosiy, ma’naviy va boshqa sohalardagi ma’lumoti, bilim darajasi ham ko‘rsatib beradi. Yuqoridagi ko‘rsatkichlarning har biri alohida olib qaralmaydi, chunki shaxs ongi, harakati, xulqi va muomalasini bir-biridan ajratgan holda aniqlab bo‘lmaydi. Har qanday faoliyatni alohida qismlarga bo‘lish, taqsimlashni shartli ravishda tushunmoq kerak, chunki uni bo‘lish o‘quvchilar tarbiyalanganlik darajasini qismlarga, elementlarga bo‘lib o‘rganish uchun kerakligini nazarda tutish zarur. Xuddi shu fikrni tarbiyaning mahlum metodlari va uning samaradorligini baholashni shartli ravishda ajratish to‘g‘risida ham aytish mumkin. Pedagogik faoliyatni umumiy tahlil etishdan ko‘zlangan maqsad tarbiya jarayonining kechish holatlarini ifodalovchi natijaviy va protsessual komponentlarni baholashdan iborat. Tarbiyachilarning o‘z harakatlarini, ularning o‘quvchilarga yondashuvining to‘g‘riligi, ular qo‘llayotgan muomala stilining xarakteri, o‘zaro ta’sirini, o‘quvchilarning tashabbusi va mustaqilligini rivojlantirishga ularning ta’sirini baholashi zarur. Natijaviy va jarayonli ko‘rsatkichlarni uzviy birlikda ko‘rib chiqish tarbiya jarayonini o‘rganishning obhektivligini tahminlaydi. Nazorat metodining asosiy ko‘rinishlari quyidagicha: o‘quvchini pedagogik kuzatish; uning-tarbiyalanganligini aniqlashga yo‘naltirilgan suhbatlar, so‘rovlar, foydali faoliyat natijalarining tahlili; u yoki bu mashuliyatli topshiriqlarni bajarish, tarbiyalanuvchi xulqini o‘rganish maqsadida yaratilgan holatlar va boshqalar. Bolalarni jamoa uchun, jamoa orqali tarbiyalash shaxs shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Chunki yoshlar faqat jamoada va jamoa ta’siri ostida o‘zaro munosabatlar asosida haqiqiy komil inson bo‘lib shakllanadi. Jamoa o‘z a’zolariga 18 ta’sir ko‘rsatadi, ulardan muayyan xulqatvorni talab qiladi. Jamoaning sog‘lom va obro‘li jamoatchilik fikri kuchi nihoyatda kattadir. Jamoaning ma’qullash yoki qoralashi, jamoaning sog‘lom tanqidi, o‘z a’zolari oldiga qo‘yadigan ta’sirli va jiddiy talablari shaxsni tarkib toptiruvchi, nazorat qiluvchi va tuzatuvchi muhim omildir. Hammaga ma’lumki, axloq qoidalari va normalarini buzuvchi bolaga ko‘pgina o‘qituvchining tarbiyaviy ta’siri o‘tmaydi. Yoki aksincha, aybdor bola uning xatti-harakatlariga xayrixohlik bildiribgina qolmasdan, balki bir ovozdan va chinakam qoralagan , yetarlicha zarba bergan ahil jamoaning siquviga qarshi tura olmaydi. Natijada jamoa talablarining taraqqiy etishi jipslashgan, axloqiy jihatdan o‘sgan jamoa bilan birga muayyan evolyutsiyani, dinamikani boshidan kechiradi. Sog‘lom ijtimoiy fikrga, o‘z a’zolariga nisbatan rivoj topgan tanqid va talabchanlikka ega bo‘lgan, inoq, g‘oyaviy yo‘nalishga ega bo‘lgan jamoa o‘z a’zolariga ta’sir ko‘rsatish kuchiga ega bo‘ladi hamda ularga to‘g‘ri yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatadi. Ammo buning o‘zi kamlik qiladi. Ana shundan bunday jamoada ta’sir ko‘rsatishning to‘g‘ri shakllarini qo‘llay olishi, individual yondoshishi, nazorat usulini qo‘llash hislatlarini tarkib topshirishdan iborat vazifa bordir. Jamoada va jamoa uchun tarbiyalash, tarafdori bo‘lgan V.A.Suxomlinskiy ham bolalar jamoasida bolalar xatti-harakatini muhokama qilishdan qochish zarur, chunki bundan ayrim hollarda bola psixikasini shikastlanishi, xato va kamchiliklarga yo‘l qo‘yilishi mumkin deb hisoblaydi. Darhaqiqat, jamoa inoqlik bilan kerakli yo‘nalishda ish tutib, ta’sir ko‘rsatishning o‘zini oqlamagan shakllarini (burchakka turg‘izib qo‘yish, urish, qulog‘ini cho‘zish) qo‘llashga harakat qilgan ayrim hollarda ham bo‘ladi. Barcha hollarda o‘qituvchining jamoa ishiga aralashishi va uni kuzatish xuquqi saqlanib qoladi, shunday bo‘lsa ham, jamoa ta’sir ko‘rsatishning to‘g‘ri shakllarini tanlay olishiga erishish kerak. Jamoa orqali bolalar o‘zini ko‘zguda ko‘rgandek his qilishi muhimdir. Chunki ular haqiqiy jamoadagina o‘zini-o‘zi anglaydi, kamchilik va yutuqlari, salbiy va ijobiy sifatlarini farqlaydi, jamoadagi ideal kishilardan o‘rnak oladi, ularga o‘xshashlikka harakat qiladi, o‘zini-o‘zi tarbiyalash imkoniga ega bo‘ladi. O‘z-o‘zini tarbiyalash esa insonning axloqiy sifatidir. Unda bolalar o‘zini-o‘zi qo‘lga oladi, salbiy 19 sifatlaridan holi bo‘lishga, yaxshi sifatlarni o‘zida shakllantirishga harakat qiladi. Bu esa jamoaning shaxs shakllanishiga ijobiy ta’sir etishidir. Bolalarni shaxs sifatida shakllanishida bolalar o‘rtasida o‘tkaziladigan tarbiyaviy tadbirlar katta rol o‘ynaydi. Chunki bolalar o‘rtasida o‘tkaziladigan, ayniqsa bog‘chalarda uyushtirilgan tadbirlar - jipslashgan bolalar jamoasini tashkil etishda muhim vositalardan biridir. Bolalarni jamoa qilib jipslashtirish uchun dastavval umumiy maqsad bo‘lishi kerak, hammaning manfaatiga to‘g‘ri keladigan, butun guruh uchun umumiy ish bo‘lishi maqsadga muvofik. Keyin jamoa orasida ishlarni aniq taqsim qilish va uni bajarilishini muntazam ravishda tekshirish lozim. Bunda hamma bir kishi ekanligi sezilib turishi lozim. Bu maktab jamoatchilik topshirig‘ini yaxshi bajargan sinf , maktab sharafi (hozirgi kunda bunday tadbirlar mahallalarda ham o‘tkazilishi maqsadga muvofiq), bog‘cha uchun faxrlanish nimaligini tushunib olish imkonini beradi. Bog‘chalarda, mahallalarda, kechalar, ertaliklar, ekskursiyalar, bayramlarni birgalashib o‘tkazish bolalar jamoasini tuzishga va uni mustahkamlashga yordam beradi. 2.2. Rag‘batlantirish hamda jazolash metodlari haqida tushuncha Rag batlantirish metodlariʻ – o quvchilarning harakatlarini ijobiy baholashni ʻ ko zda tutadi. Rag batlantirish quvonch, qoniqish, qanoatlanish kechinmalarini ʻ ʻ paydo qiladi, tetiklik va g ayrat bag ishlaydi, o z kuchiga ishonchni ʻ ʻ ʻ mustahkamlaydi, ijobiy xatti-harakatlarni rag batlantiradi, o z faoliyati va xulqiga ʻ ʻ mas’uliyatini oshiradi. Rag batlantirish metodlari xilma-xil bo lib, ular tarkibiga ʻ ʻ ma’qullash, ko ngil ko tarish, dalda berish, ishonch bildirish, qayd qilish, og zaki ʻ ʻ ʻ va yozma tashakkur bildirish, mukofatlash va boshqalar kiradi. Rag batlantirish pedagogik talablarni hisobga olgan holda qo llanilishi lozim. ʻ ʻ Har qanday rag batlantirish o quvchining jamoa oldidagi chinakkam xizmatlariga ʻ ʻ muvofiq bo lishi lozim. Rag batlantirish vaqtida o quvchining alohida ʻ ʻ ʻ xususiyatlarini, jamoada tutgan o rnini hisobga olish va u ketma-ket bo lmasligi ʻ ʻ kerak. Haddan oshirib maqtash jamoaga nisbatan taqqoslash talabchanlikni bo shashtirib yuborish, bular o quvchida man-manlik, xudbinlik sifatlarining ʻ ʻ 20 yuzaga kelishiga sabab bo ladi. Rag batni tashkil etishda o quvchiningʻ ʻ ʻ muvaffaqiyati bilan birga uning jamoadagi o rni, axloqiy qiyofasi, shuningdek, ʻ mehnatga, jamoa topshiriqlariga, jamoaning o ziga munosabati borasidagi jamoa ʻ fikrini inobatga olish ham talab etiladi. Jazo berish metodlari – bu o quvchilarning xatti-harakati va faoliyatiga ʻ salbiy baho berishdir. Jazo berish axloq me’yorlariga qarama-qarshi faoliyat va xatti-harakatlarni muhokama etishni ifodalaydi. Jazo berish noma’qul xatti- harakatlarning oldini olish, axloqni tuzatishi, jamoa oldida uyalishi, o zini ʻ gunohkor deb bilish hissini uyg otishi mumkin. Jamoa tomonidan yoki uni qo llab- ʻ ʻ quvvatlashi asosida jazo berish metodlari ham hilma-xil bo lib, ular jumlasiga ʻ tanbeh berish, koyish, uyaltirish, qizartirish xatti-harakatlarni jamoa o rtasida ʻ muhokama qilish, muayyan faoliyatidan chetlatish va boshqalar kiradi. Jazo berish ham pedagogik talablarga amal qilish zarur. Berilayotgan jazo maqsadga muvofiq bo lib, o quvchilarning aybiga, salbiy xatti-harakatiga qarab ʻ ʻ berilishi lozim. Jazo berish chog ida salbiy xatti-harakatning sabablari uning ʻ jamoaga yetkazadigan zarari, o quvchining shaxsiy xususiyatlarini inobatga olish ʻ lozim. Jazo berish o quvchining manfaatlaridan kelib chiqmasligi yoki uning uchun ʻ xizmat qilmasligi lozim. Jazo jamoa tomonidan ham berilishi mumkin. Barcha hollarda ham o quvchini jismoniy va ruhiy azobga solmasligi, uni tahqirlanmasligi, ʻ sha’nini yerga urmasligi, huquqini paymol etmasligi kerak. Tarbiya metodlari sharoitni, vaqtni, shuningdek, o zaro bir-biriga ta’sirini ʻ hisobga olgan holda qo llash maqsadga muvofiq tarbiya metodlari, tarbiya ʻ vositalari bilan juda yaqin aloqada hatto, bir-biriga singib ketgan bo lsada, ular bir- ʻ biridan farq qiladi. Tarbiya vositalariga tarbiyaning maqsadga muvofiq tashkil qilingan faoliyat turiga kiradi. O yin, o quv mehnati, sport va boshqa faoliyat turlari shunday vositalar ʻ ʻ hisoblanadi. Bundan tashqari tarbiya jarayonida turli predmetlar, moddiy va ma’naviy madaniyat namunalari, axborot hamda texnik vositalardan ham tarbiya vositasi sifatida foydalaniladi. Chunonchi, ko rgazmali, o quv qurollari badiiy- ʻ ʻ 21 ilmiy adabiyotlar, san’at asarlari, radio, televideniye, kompyuter, magnitofon, slaydo, shuningdek, kishilar ham tarbiya vositasi bo lib xizmat qilishi mumkin.ʻ Tarbiya vositalaridan foydalanish doimo unga muvofiq keluvchi tarbiya metodlaridan foydalanishni taqozo etadi, chunki ular yordamida ong, his-tuyg u, ʻ xulq-atvor tarkib toptiriladi. O quvchining turli ko rinishdagi faoliyati ʻ ʻ uyushtiriladi. Bugungi kunda tarbiya jarayonida axborot va texnika vositalaridan foydalanishga alohida diqqat-e’tibor qaratilmoqda. Ulardan maqsadga muvofiq va samarali foydalanish o quvchilarning ma’naviy kamol topishiga olib keladi. ʻ Yuqorida bildirilgan mulohazalarga tayangan holda mavzu yuzasidan quyidagi xulosalarga kelish mumkin. 1. Tarbiya jarayonining asosini, ijtimoiy hayotining obyektiv talablarini, shaxsning ijtimoiy mohiyatini hamda tabiatini aks ettiruvchi qonuniyatlar tashkil etgani bois tarbiya jarayonini ilmiy asoslangan tarzda olib borish uning qonuniyatlarni chuqur o rganishni talab etadi. ʻ 2. Tarbiya jarayonining muvaffaqiyati uni tashkil etishda qanday tamoyillarga ko ra ish ko rilayotganligiga ham bog liq. Tarbiya tamoyillari yosh avlodni ʻ ʻ ʻ tarbiyalash maqsadidan kelib chiqqan va komil insonni tarbiyalashning mazmuni, metodlari va yo nalishiga qo yiladigan eng muhim talablarni belgilab beruvchi ʻ ʻ asosiy g oya va qoidalar yig indisidir. ʻ ʻ 3. Tarbiya jarayonini tashkil etishda o qituvchi tomonidan qo llaniladigan ʻ ʻ metodlar ham muhim ahamiyatga ega bo lib, ular ijtimoiy jamiyat tomonidan ʻ ta’lim muassasalari oldiga qo yilgan yosh avlodni har tomonlama barkamol, erkin, ʻ ijodkor, mustaqil fikr egasi etib tarbiyalash vazifalari bilan belgilanadi. Tarbiya metodlari o zaro o hshash jihatlariga ko ra uch guruhga bo linadi. Tarbiya ʻ ʻ ʻ ʻ jarayonida qo llaniladigan tarbiya vositalari metodlari ahamiyatini kuchaytirishga ʻ xizmat qiladi. Rag‘batlantirish va jazolash metodlariga nisbatan qo‘yiladigan pedagogik talablar. Rag‘batlantirishning ko‘plab usullari mavjud bo‘lib, shulardan, mahqullash, maqtash, ishonch bildirish, qayd etish, buyruq yo‘li bilan 22 minnatdorchilik bildirish, ko‘pchilik oldida mukofotlash, rasmga tushish va boshqalarni keltirish mumkin. SHuningdek, xalqimiz pedagogik tajribasida yana hali nazariy asoslashni taqozo etadigan juda ko‘plab rag‘batlantirish usullari mavjudki, ularni aniqlab, tarbiya tizimida unumli foydalanish imkoniyatlarini ochib berishni talab etiladi. Pedagogika nazariyasi va amaliyotida jazolash metodiga nisbatan qarashlar bir-biriga zid. Qadimdan ota-bobolarimiz bu metodning samarasi kam ekanligini aytib kelganlar. Lekin, shu bilan birga, jazolash shunday tarbiya metodiki, u bolani ijtimoiy mehyor va qoidalarga, odob va axloqqa zid mahlum salbiy xatti- harakatlardan qaytarish, uning xulqini o‘zgartirish usuli sifatida qo‘llanilib kelinadi. Jazolash bola xulqiga o‘zgarishlar kiritadi, uning qaerda va nimada xato qilganligini anglab yetishiga, o‘zidan qoniqmaslik, uyat hissining shakllanishiga yordam beradi. Jazo bolaga ma’naviy, ruhiy, axloqiy yoki jismoniy jihatdan ziyon yetkazmasligi zarur. SHuningdek, shaxsni kamsitish, ko‘pchilikdan yotsirash, qochish kabi sifatlarning, egoistik qarashlarning yuzaga kelishiga olib kelmasligi kerak. Har qanday jazo u yoki bu harakatlarni keltirib chiqaruvchi sabablarni tahlil qilish, isbotlashdan iborat. Tasodifan yoki o‘ylab qilingan harakatlarni bir-biridan ajrata bilish, ushbu kamchilikni keltirib chiqaruvchi motivlarni tez ilg‘ab olish va baho berish tarbiyachidan pedagogik sezgirlik va mahorat talab qiladi. Hech qachon taxminan, bilmay yoki ataylab jazolamaslik zarur. Rag‘batlantirish va jazolash metodlaridan foydalanishga nisbatan qo‘yilgan pedagogik talablar: 1. Rag‘batlantirish va jazolash biron-bir tarbiya maqsadini mustaqil hal etib bermaydi, balki ushbu metodlar asosiy metodlar guruhining ta’sir kuchini oshirishga yordam bermog‘i lozim. 2. Ushbu metodlar guruhi faqat tarbiyaviy ahamiyat kasb etmog‘i kerak. 23 3. Ushbu metod guruhi sodir bo‘lgan holatni, motivlarni keltirib chiqargan sabablarni, yosh va o‘ziga xos xususiyatlarni, shaxs obro‘sini hisobga olmog‘i lozim. Ushbu metod guruhining kuchi uni qo‘llayotgan tarbiyachi yoki shaxsning jamoa yoki o‘sha guruhdagi obro‘siga bog‘liq. Doim bitta shaxsni rag‘batlantirish yoki jazolash metodning ta’sir kuchini yo‘qotadi. Ushbu metodlar guruhi shaxsni hurmat qilish, undagi eng yaxshi insoniy sifatlarga tayanish asosida qo‘llanilsa, maqsadga muvofiq bo‘ladi. Jazolashning ko‘rinishlari: ogohlantirish, xayfsan ehlon qilish, muomalani o‘zgartirish, turg‘izib qo‘yish, uyaltirish, darsdan chiqarib yuborish, maktabdan haydash va boshqalar. Tarbiya jarayonida rag‘batlantirish metodlarining qo‘llanilishi . Rag batlantirish pedagogik talablarni hisobga olgan holda qo llanilishi lozim. Harʻ ʻ qanday rag batlantirish o quvchining jamoa oldidagi chinakkam xizmatlariga ʻ ʻ muvofiq bo lishi lozim. Rag batlantirish vaqtida o quvchining alohida ʻ ʻ ʻ xususiyatlarini, jamoada tutgan o rnini hisobga olish va u ketma-ket bo lmasligi ʻ ʻ kerak. Haddan oshirib maqtash jamoaga nisbatan taqqoslash talabchanlikni bo shashtirib yuborish, bular o quvchida man-manlik, xudbinlik sifatlarining ʻ ʻ yuzaga kelishiga sabab bo ladi. Rag batni tashkil etishda o quvchining ʻ ʻ ʻ muvaffaqiyati bilan birga uning jamoadagi o rni, axloqiy qiyofasi, shuningdek, ʻ mehnatga, jamoa topshiriqlariga, jamoaning o ziga munosabati borasidagi jamoa ʻ fikrini inobatga olish ham talab etiladi. Ta’lim jarayonida rag‘batlantirish orqali o‘quvchilarning intelektual salohiyatini rivojlantirish esa ta’lim sifatining oshishiga xizmat qiladi. Buning uchun turli xil metodlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. “Rag‘bat” tushunchasini ta’limga tadbiq etish ta’lim sifatini takomillashtirishi bilan bir qatorda o‘quvchilarda ta’lim materiallarini o‘zlashtirishga qiziqishini orttirish, mustaqil ta’lim olish qobiliyatini rivojlantirish hamda ular o‘rtasida sog‘lom raqobatni yuzaga keltirish uchun xizmat qiladi. 24 Rag‘batlantirish natijasida o‘quvchilar kichik doirada o‘zini yetuk shaxs sifatida tanishi, o‘z tengdoshlari orasida liderlik xuxusiyatlarini xis qilishi va yanada yuqori natijalarga erishish motivatsiyasi namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, kichik yoshdagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlarini inobatga oladigan bo‘lsak, sodda va aniq rag‘batlantirish usullarini qo‘llash maqsadga muvofiq. Ushbu rag‘batlantirishlarni yakka tartibda, jamoaviy tartibda, bir soatlik darsga, hafta davomidagi darslarni o‘zlashtirish natijasiga , chorak yoki yil yakunidagi bilim, ko‘nikmalariga qarab qo‘llash mumkin. Quyida o‘quvchilarni rag‘batlantirishning interfaol, zamonaviy usullarini qo‘llash hamda ularning ta’limiy-tarbiyaviy ahamiyatini ko‘rsatib o‘tamiz. Pul birliklari orqali rag‘batlantirish. Bu turdagi rag‘batlantirishni har bir sinfga turli usullarda qo‘llash mumkin. 1-sinflar uchun 100 so‘mlik, 500 so‘mlik hamda 1000 so‘mlik pul birliklarining kichik kartochkalardagi ko‘rinishlaridan foydalanish mumkin. Bunda o‘qituvchi o‘quvchining har bir olgan 5 bahosi uchun 100 so‘mdan berib boradi, 100 so‘mliklar 5ta bo‘lganda bu pullar 500so‘mlik pullarga almashtiriladi, 500 so‘mlik pullar ikkita bo‘lganda bu pullar 1000 so‘mlik pullarga almashtiriladi. O‘qituvchi tomonidan ma’lum bir miqdor belgilanadi va qaysi o‘quvchining katmonidagi pullar o‘sha miqdorga yetib borsa, o‘sha o‘quvchiga mukofot beriladi. O‘quvchilar o‘zlarining jamg‘armasini tezroq o‘sha miqdorga yetib borishiga intiladi.Bu orqali o‘quvchilar 5 ta yuz 500 ga , 2ta 500 esa 1000 so‘mga teng bo‘lishini bilib oladi. O‘quvchilarning og‘zaki hisoblash malakalari ortib boradi shu bilan bir qatorda ularni bozor iqtisodiyoti haqidagi bilimlari shakllantiriladi. 2- 3-sinflar uchun esa 1000 so‘mlik, 5000 so‘mlik va 10000 so‘mlik pullardan, 4- sinflar uchun esa 5000 so‘mlik, 10000 so‘mlik, 50000 so‘mlik hamda 100000so‘mlik pullardan foydalanish mumkin. Bunda ham o‘quvchilar har bir olgan 5 baholari va yutuqlari uchun eng kichikik pul birliklaridan boshlab rag‘batlantiriladi. Pullar miqdori ko‘payib borgani sayin o‘quvchilar ularni butunlab boradi va o‘z jamg‘armasini ko‘paytirishni yo‘lga qo‘yadi. Jamg‘armasi o‘qituvchi qo‘ygan miqdorga yetib kelgan o‘quvchilarni “Maqtov yorlig‘i”, “Sertifikat” yoki 25 “Diplom” lar bilan taqdirlash mumkin. O‘qituvchi pul miqdorini bir hafta, bir chorak va bir yil uchun turlicha belgilashi mumkin. Bu usul orqali o‘quvchilarni tartib intizomga ham o‘rgatish mumkin. Chunki uy vazifani bajarmagan, darslarga o‘z vaqtida tayyorlanmagan, darsga kech qolgan, odob doirasidan chiqqan o‘quvchilarning jamg‘armasidan jazo sifatida ma’lum bir miqdordagi pul olib qo‘yiladi. Natijada o‘quvchilar odobli, tartibli bo‘lish bilan bir qatrda o‘z mehnati orqali to‘plagan pullarini kamayishiga ham yo‘l qo‘ymaydi. Ta’lim jarayonida har qanday metod ma’lum bir maqsadga yo‘naltirilishi va buning natijasi esa bilim samaradorligining oshishiga xizmat qilishi lozim Shu jumladan o‘quvchilarni shunchaki rag‘batlantirishdan farqli o‘laroq interfaol usullarda rag‘batlantirish ularning intelektual, ijodiy va ma’naviy bilimlarini boyitishga xizmat qilishi lozim. Ta’lim berish jarayonida rag‘batlantirish va tanbeh berish usullarining o‘ziga xos xususiyatlari. O‘quv faoliyatini rag‘batlantirish deb kishining aktiv faoliyatga bo‘lgan tashqi mayliga aytiladi. Shu boisdan rag‘batlantirish – o‘qituvchi faoliyatining muhim omili hisoblanadi. Ammo rag‘batlantirish kishining faoliyatga bo‘lgan ichki mayliga ta’sir qilgandagina real maqsad sari undaydigan kuchga aylanadi. Shu bilan birga yana bunday ichki undash faqat tashqi rag‘batlantirishlar ta’siridagina emas, balki o‘quvchilarning o‘z-o‘zining ta’sirida ham, uning oldingi tajribasi, ehtiyojlari va hokazolar ta’sirida yuzaga keladi. O‘qishga qiziqishni rag‘batlantirish turlaridan biri – o‘qishda ma’lum qiyinchilik sezayotgan o‘quvchilarga muvaffaqiyatli vaziyatlarni yaratishdir. Rag‘batlantirish o‘quvchitalabaning ko‘nglini ko‘taradi, unga quvonch keltiradi va uni yanada yaxshiroq o‘qishga undaydi. Rag‘batlantirish yo‘llari bu yaxshi baho qo‘yish, maxsus tanlangan topshiriqlar berish, fotosuratlarini maxsus rag‘batlantirish oynalariga ilish kabilardir. Muvaffaqiyatga erishish vaziyatini o‘quvchining oraliq harakatlarini rag‘batlantirish, ya’ni uni yangi zo‘r berishlarga maxsus undash yo‘li bilan ham tashkil qilish mumkin. Muvaffaqiyat vaziyatlarni yaratishda u yoki bu topshiriqlarni bajarish jarayonida qulay ma’naviy-ruhiy muhitni ta’minlash muhim o‘rin egallaydi. 26 Rag‘batlantirish va tanbeh berish usullari o‘ziga xos xususiyatlarga egadir. Masalan, baho bilan rag‘batlantirish, maxsus tanlangan topshiriqlar berish yo‘li bilan o‘qishdagi muvaffaqiyat vaziyatini yaratish, imtiyozli stipendiyalar tayinlash, tajriba va laboratoriya ishlarini tayyorlashda qatnashish.ekranlarni jihozlashlari orqali rag‘batlantirish; bilimlarni jamoatchilik tomonidan ko‘rish yakunlariga qarab rag‘batlantirish va hokazolar. O‘qishga doir tanbehlar: dars paytidagi og‘zaki tanbeh berishlar, bahosini pasaytirib qo‘yish, ish daftariga yozishlar, xatolarni ko‘rsatish, koyish va boshqa usullar orqali qo‘llaniladi. Koyish hamda jazolashning boshqa turlarini qo‘llash o‘qitish usulida istisno hol, chunki bu usul eng so‘nggi ilojsiz chora hisoblanadi. Maktabda, Shuningdek barcha ta’lim muassasalarida o‘quvchitalabalarga tan jazosi berish, o‘zlashtiraolmagani uchun uni haqorat qilish, shaxsiga tegish, yomon iboralar bilan so‘kish aslo mumkin emas. Pedagogik faoliyatda bu kabi usullardan foydalanish nojoiz sanaladi. Usulni tanlab, o‘qituvchi o‘ziga savol berishni boshlaydi: → Usulni qo‘llashdan so‘ng natijalar qaysi sohalarda: Bilimlar sohasidami? Ko‘nikmalardami? Malakalardami? Yoki ko‘rsatmada ko‘p bo‘ladi. → Keyingi savol ta’lim berishning bajariladagan ishlar tartibiga taalluqli: “Talabalarning faolligi (tashabbus) qanday bo‘lishi kerak?” Ta’lim usullarining natijaviyligini qaysi mezonlar aniqlaydi? Yaxshi yoki yomon usullar mavjud emas. Usulning natijaviyligini bajarilgan yoki bajarilmagan vazifa bo‘yicha xulosa chiqarish mumkin. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarni rag‘batlantirish Qanday qilib, keng tarqalgan usullar, jumladan aqliy hujum yoki guruhli munozarani natijaviyligini o‘quv mashg‘ulotida echiladigan topshiriqlar bilan bog‘liqsiz, yoki aniq amaliy vaziyatni tahlil qilish va echish (keys-stadi) usulini natijaviyligini, ushbu usul qo‘llanilayotgan o‘quv mashg‘ulotining maqsad va vazifalaridan uzilishda oldindan baholash mumkin. 27 Tajribalarning ko‘rsatishicha, usulning asosiy natijaviylik mezonlari quyidagilar: 1. belgilangan vazifalarni hal etish uchun uni qo‘llashning mosligi va iqtisodiyligi;uni qo‘llashda soddallik va osonlik; 2. nafaqat eng yaxshi natijalarni ta’minlashi, balki ularga erishishning yuqori ishonchliligini ta’minlay olishi. Eng ko‘p tarqalgan va xususiyatga ega bo‘lgan ta’lim usullari quyidagilar hisoblanadi: 1. suhbat 2. bahs 3. o ‘ yin 4. kеys-stadi 5. loyihalar usuli 6. muammoli usul 7. aqliy hujum va boshqalar hisoblanadi. 28 XULOSA O‘quvchilarni tarbiyalashda rag‘batlantirishning o‘rni katta. Rag‘batlantirish o‘quvchining ruhini, kayfiyatini ko‘taradi, ularni tetiklantiradi, g‘ayratiga g‘ayrat qo‘shadi, o‘z kuchiga ishonchini orttiradi. Maktab tajribasida rag‘batlantirishning turli shakllari qo‘llaniladi: ma’qullash, ko‘ngilni ko‘tarish, ishonch bildirish, maqtash, yozma tashakkur, mukofotlash. Bundan tashqari jamoat tashkilotlari faoliyatida rag‘batlantirish shakllari mavjud, Ma’qullash: boshni qimirlatib ma’qullash yuv va qo‘l harakatlari bilan "balli", "barakallo", "rahmat", "juda soz" kabi so‘zlar orqali. Ko‘ngilni ko‘tarish, dalda berish ba’zan o‘qishda va ishda muvaffaqiyatsizlikka uchragan paytda o‘quvchilar ko‘nglini ko‘tarish va dalda berish kerak bo‘ladi. Ishonch bildirish. O‘quvchi kuchi yetadigan biror vazifani topshirish. Masalan, nazorat ishini yig‘ishtirish va h.k. Qayd etish. O‘quvchilar xulqining yaxshilanib borayotganligini qayd etish. Devoriy gazeta, maktab uzelida va h.k. Maqtash. Kishini maqtash juda foydali deydi M.Gorkiy, -chunki bu narsa uning o‘ziga bo‘lgan hurmatini oshiradi, o‘z kuchiga ishonchni orttiradi. Sinf yig‘ilishi, hurmat daftariga, maktab hurmat taxtasiga yozish, rasmini qo‘yish shakllari ham mavjud. Mukofotlash. Yoshma tashakkur va minnatdorchilik xatlari. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, rag‘batlantirish o‘rtacha darajada qo‘llanilishi kerak, shunda u foydali bo‘ladi va o‘quvchilarning harakatlari va harakatlari yo‘naltirilgan yagona maqsadga aylanmaydi. Rag‘batlantirish adolatli bo‘lishi va har bir o‘quvchiga teng sharoitlarda, ma’lum bir shaxsning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda ifodalanishi kerak. Ya’ni, har birining yutuq darajasini o‘z imkoniyatlari va qobiliyatlari bilan bog‘lash kerak. Har qanday o‘quvchining xatti-harakatlari yoki yutuqlarini rag‘batlantirishga loyiqligini hal qilishda jamoaning fikrini hisobga olish yaxshi shakl hisoblanadi. Bu ushbu usulni qo‘llashda eng katta ob'ektivlik va adolatni ta’minlaydi, shuningdek, bolalarni o‘rtoqlarining faoliyatini tahlil qilish va baholashga o‘rgatadi.Hozirgi vaqtda faoliyat va xulq-atvorni rag‘batlantirish usullari deganda o‘quvchilarning xatti- 29 harakatlarini yaxshilashga va ularning ijobiy xulq-atvor motivatsiyasini rivojlantirishga qaratilgan shaxsning motivatsion maydoniga ta’sir qilish usullari tushuniladi. Inson faoliyati strukturasining turli xil tadqiqotlari har doim motivatsion komponentga bo‘lgan ehtiyojni ta’kidlaydi. Har qanday faoliyat, shu bilan birga, insonni faol, to‘liq fidoyilik bilan harakat qilishga, muqarrar qiyinchiliklarni, noqulay sharoitlarni va boshqa vaziyatlarni yengib o‘tishga, ko‘zlangan maqsad sari astoydil harakat qilishga undasa, yanada samarali davom etadi va sifatli natijalar beradi. Bularning barchasi bevosita o‘quv faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, agar o‘quvchilar bilim olishga ijobiy munosabatda bo‘lsa, ularda kognitiv qiziqish bo‘lsa, bilim, ko‘nikma va malakalarni egallash zarurati tug‘ilsa, muvaffaqiyatga erishish ularning burchiga aylanadi va mas'uliyat hissi shakllanib boradi. Agar o‘quvchida harakat qilish va qiyinchiliklarni engish istagini keltirib chiqaradigan kuchli va yorqin motivlar bo‘lsa, o‘qish yanada samaraliroq bo‘ladi. Yaxlit pedagogik jarayonni boshqarish qayta aloqasiz mumkin emas, chunki bunday aloqa o‘sha jarayon natijalari tavsifini ifodalaydi. Ushbu vazifani bajarishda esa nazorat, o‘z-o‘zini nazorat va o‘z-o‘zini baholash metodlari yordam beradi. Tarbiya jarayoni samaradorligini baholash uchun tarbiyalanuvchining faoliyatini, xulqini o‘rganish zarur, chunki insonni uning harakatlari, bevosita faoliyati orqali baholash mumkin. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. - Toshkent: O‘zbekiston NMIU, 2017. - 592 b. 2. Xasanboyev, X. To‘raqulov va boshqalar “Pedagogika”. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. -Toshkent: “ Noshir ” , 2011. 3. E.G‘oziyev “ Umumiy psixologiya ” . Psixologiya mutaxassisligi uchun darslik I - kitob Toshkent – “ Universitet ” - 2002. 4. Qojaspirova G.M. Pedagogika: Seminar va o‘quv-uslubiy materiallar. - M. VLADOS - 2003 yil. 5. Markova A.K., Matis T.A., Orlov A.B. O‘rganish uchun motivatsiyani shakllantirish: o‘qituvchi uchun kitob. - M .: Ta’lim. 1990 yil. 6. Rapatsevich E.S. Zamonaviy lug‘at pedagogika bo‘yicha. - M .: Zamonaviy so‘z, 2001 yil. 7. Abdullaeva H. A., Bikbaeva N.U. va boshq. Boshlang‘ich ta’lim konstepstiyasi. Boshlang‘ich ta’lim. 1998. 6 –son, -12 –24 betlar. 8. Abdurahmanova N., Jumaev M., O‘rinboeva L. Boshlang‘ich sinflar uchun matematikadan didaktik materiallar. -T.: “ Istiqlol ” , 2004, -65 bet. 9. Azizxo‘jaeva N.Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.-T.: “ O‘qituvchi ” 2003. –23 –48 bet. 10. Abdieva D. Soros bilan hamkorlik –yutuqlar kaliti. Boshlang‘ich ta’lim. 2003. 2-son, 17-22 bet. 11. Bo‘ronova Sh. Ona tili darslarida interfaol metodlardan foydalanish. Uzluksiz ta’lim. 2004. 3-son. -34-38 betlar. Internet tizimi Arxiv.uz Alto.uz Google qidiruv tarmog‘i 31

O‘quvchilarni qo‘llab quvvatlashda rag‘batlantirish usullari

Купить