Dokument ma'lumotlari

Narxi 15900UZS
Hajmi 40.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 25 Noyabr 2025
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Adabiyot

Sotuvchi

Sherzod Sultonov

Ro'yxatga olish sanasi 10 Iyun 2025

1 Sotish

O’quvchilarning analitik kompetensiyasi rivojlantirishda adabiy tahlillardan foydalanish usullari

Sotib olish
Mavzu: O’quvchilarning analitik kompetensiyasi rivojlantirishda adabiy tahlillardan foydalanish usullari KURS ISHI 1.BOB. O’quvchilarning analitik kompetensiyasi rivojlantirish 1.1. O’quvchilarning analitik kompetensiyasi rivojlantirishning asosiy bosqichlari 1.2. Analitik kompetensiyasini asosiy jihatlari va ustunliklari 2. BOB. Analitik kompetensiyasi rivojlantirishda adabiy tahlillardan foydalanish usullari 2.1. . Analitik kompetensiyasining adabiy tahlillarining o’quvchilarga va foydasi va o’rgatish usullari 2.2. Analitik kompetensiyasi rivojlantirishda adabiy tahlillardan foydalanish usullari Xulosa Foydalanilgan adabiyhotlar Kirish Kurs ishining maqsadi: 2021-2025 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasida ijtimoiy sohani rivojlantirishning ustuvor yo’nalishida umumiy o’rta ta’lim sifatini tubdan oshirish, talab yuqori bo’lgan fanlarni chuqurlashtirilgan tarzda o’rganish vazifalari belgilib berilgan. Bu ta’lim jarayonini zarur axborotlar bilan ta’minlash, ularni o’zlashtirib borishning maqbul yechimlarini topish va joriy qilish imkoniyatlarini kengaytiradi[1]. Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’lim o’quvchilarni o’zlashtirilgan axborotlarni o’quv va hayotiy faoliyat turlarining standart va nostandart vaziyatlarida qo’llay olishga tayyorlashi bilan harakterlanadi. Maktab ta’limini zamonaviy rivojlanish talablariga moslashtirish fanlardan elektron ta’lim resurslarini takomillashtirish, o’quvchilarning elektron manbalar bilan faol muloqotini ta’minlash, mustaqil ta’limini amalga oshirish va o’z-o’zini baholash, zaruriy ma’lumotni operativ izlab topish va yuzaga kelayotgan muammolarni hal etishda undan foydalanish kompetensiyalarini shakllantirishni nazarda tutadi. Shu nuqtai nazardan ta’lim sifati ko’rsatkichlaridan biri kompetentlilik hisoblanadi. U faqatgina bilim va ko’nikmalar yig’indisi bo’libgina qolmay, o’quvchilarning egallagan bilimlarini mobillashtirish va aniq vaziyatlarda tajribada qo’llay olishi bilan tavsiflanadi. Kurs ishining vazifasi: Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan o’qitishning asosiy mohiyati kasbga yo’naltiruvchi fanlardan tashkil qilingan ta’lim-tarbiya jarayonida o’quvchilar tomonidan egallangan bilim, ko’nikma va malakalarni o’z shaxsiy hayoti davomida, shuningdek, kelgusi kasbiy va ijtimoiy faoliyatlarida qo’llay olish kompetensiyalarini shakllantirishga yo’naltirish sanaladi. O’quvchilar kelgusi hayoti davomida shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va kasbiy munosabatlarga kirishishi, jamiyatda o’z o’rnini egallashi, mazkur jarayonda duch keladigan muammolarning yechimini hal etishi, eng muhimi o’z sohasi, kasbi bo’yicha raqobatbardosh bo’lishi uchun zaruriy tayanch kompetensiyalarga ega bo’lishi lozim. Kurs ishining ahamiyati: O’quvchilarda shakllantiriladigan kompetensiyalar uch darajaga ajratiladi: tayanch kompetensiyalar; umumiy (predmetli) kompetensiyalar; xususiy kompetensiyalarO’quvchi shaxsining umumiy rivojlanishiga zamin tayyorlaydigan kompetensiyalar tayanch kompetensiya, faqat o’quv fani orqali shakllantiriladigan kompetensiyalar xususiy kompetensiyalar deyiladi. Ma’lumki, umumiy o’rta ta’lim maktablari zimmasiga ta’lim-tarbiya jarayoni orqali o’quvchilarda tayanch kompetensiyalar, jumladan, kommunikativ, axborot bilan ishlay olish, shaxs sifatida o’z-o’zini rivojlantirish, ijtimoiy faol fuqarolik, umummadaniy, matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo’lish hamda foydalanish kompetensiyalarini shakllantirish vazifasi yuklatilgan. Kurs ishining yaratilishi: Kurs ishi 2 bob , 4 bo’lim , xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tuzilgan 1.BOB. O’quvchilarning analitik kompetensiyasi rivojlantirish 1.1. O’quvchilarning analitik kompetensiyasi rivojlantirishning asosiy bosqichlari Zamonaviy yondashuvlar o’qitish jarayonida pedagogik va axborot texnologiyalarini o’zaro integratsiyalash orqali o’quvchilarda tayanch va fanga oid xususiy kompetensiyalarni shakllantirishni nazarda tutadi. Dunyoning yetakchi ilmiy markazlari va oliy ta’lim muassasalarida kompetensiyaviy yondashuvni kasbiy ta’lim, umumta’lim fanlari standartlari mazmuniga kiritish tamoyillari, ularning pedagogik tizim bo’g’inlaridagi o’zgarishlarga ta’siri, psixologik va metodologik asoslari va xususiyatlari, mustaqil ravishda ta’lim natijalariga erishish konsepsiyasi, kompetensiyaviy yondashuv talqini, shaxsni rivojlantirishga yo’naltirilgan, ijtimoiy va ma’lum bir sohadagi faoliyatga doir kompetensiyalarga oid ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. O’qituvchilarning kompetentligini oshirishning o’quv-metodik ta’minoti sifatini oshirishga qaratilgan ilmiy yondashuvlar, amaliy mashg’ulotlarning virtual shakllarini joriy etish, kasbga yo’naltirilgan fanlarni o’qitishdagi kompetensiyaviy yondashuvlar, fanlararo bog’liqlikni aks ettiruvchi amaliy mashg’ulotlar asosida o’qitish ta’limning sifati va samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda[6]. O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida - uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini sifat jihatidan yangilash, o’qitish metodikasini takomillashtirish, asosiy fanlarni chuqur o’rganishga e’tiborni qaratish, davlat ta’lim standartlarida ko’zda tutilgan kompetensiyalarga asoslangan pedagogik faoliyatni baholash mezonlarini ishlab chiqish kabi vazifalar belgilangan[2]. Bu esa ushbu fanlar misolida o’qitish metodikasini takomillashtirishga yo’naltirilgan ta’lim mazmuni va o’quvchilarning kompetentligini rivojlantirishdagi zaruriy tayanch va fanga oid kompetensiyalar tarkibini aniqlashtirish, tayanch va fizika faniga oid umumiy kompetensiyaviy yondashuvlar asosida o’quvchilarning kompetentligini rivojlantirish modeli va metodlarini takomillashtirish zaruratini asoslaydi. Kompetensiya so’ziga turlicha ta’riflar, yondashuvlar mavjud. Xususan, «O’zbekiston milliy ensiklopediyasi»da kompetensiya so’zi quyidagicha izohlanadi: kompetensiya (lot. competo – erishyapman, munosibman, loyiqman) – muayyan davlat organi (mahalliy o’zini o’zi boshqarish organi) yoki mansabdor shaxsning qonun, ustav yoki boshqa hujjat bilan belgilangan vakolatlari, huquq va burchlari doirasi; u yo bu sohadagi bilimlar, tajriba. “Kompetensiya” atamasi keng ma’noda umumiy masalalarni hal etishda amaliy tajribalar asosida bilim va malakalarni qo’llash, muvaffaqiyatli harakat qilish qobiliyatini bildiradi. Lotincha“ campetere”-muvofiq bo’lmoq so’zidan kelib chiqqan. “Tashabbuskorlik” kompetensiyasi. Aniqlash: harakatni boshlab berish va shaxsiy ijobiy jihatlari bilan voqeaga samarali ta’sir ko’rsata olish. Doimo izlanishda bo’lish, yangi vazifalarni, qo’shimcha ishlarni o’z zimmasiga olish. Odatda har bir lavozim uchun 5-10 ta asosiy kasbiy kompetensiya belgilanadi. Ular bayon etiladi. Bunday holatda o’qituvchi tomonidan test savollari shakllantirilsa maqsad muvofiq bo’ladi. Berilayotgan test savollarining har biri ma’lum kompetensiyaga moslashtiriladi. Test o’quvchining ushbu kompetensiyalarni qanchalik egallanganliklarini ko’rsatadi. Uning natijalariga ko’ra, o’quvchining kompetensiyani egallash darajalari aniqlanadi. Keng ma’noda kompetensiya masalaning, shuningdek, muayyan bilim sohasining mohiyatini muvafaqqiyatli hal eishda amaliy tajribaga asoslanib, bilim va ko’nikmalarni qo’llay olish qobiliyatidir. Ta’limda kompetentlik bilan yondashuv o’quvchilarni turli ko’nikmalarni egallash, kelajakda ijtimoiy, kasbiy va shaxsiy hayotlarida samarali harakat qilishga yo’naltiradi. Kompetensiya – bu kutilgan natijaga olib keluvchi faoliyat belgisidir. U bilim mahsuli bo’lib, mutaxassis tomonidan uni amaliyotda qo’llay olish qobiliyatidir. Kompetensiyaning bilimdan farqi shundaki, vazifani amaliy bajarmasdan turib, uni aniklab ham, baxolab ham bo’lmaydi. Malaka kompetentlikning muhim mezoni bo’lib, u turli holatlarda, shu qatori muammoli vaziyatlarda ham bir necha bor qo’llash natijasida namoyon bo’ladi. Amaliy kompetentlik - bilim mahsuli bo’lib, amaliyotda qo’llay bilish qobiliyati. SHuningdek, kompetensiya, bilimdan farqli, amaliy faoliyatsiz namoyan bo’lmaydi va uni baholay olish mumkin emas. Kasbiy kompetentlik – kasbiy faoliyatga oid masalalarni hal etishda bilim va ko’nikmalarni amaliy tajribada samarali qo’llay olish qobiliyatidir."Tayanch kompetensiya" va "malakalar ustuvorligi" atamalari, asosan ta'lim va ish faoliyati kontekstida qo'llaniladi. Ularning har biri muayyan vazifalarni bajarish yoki maqsadlarga erishish uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va qobiliyatlarni ifodalaydi. Tayanch Kompetensiya Tayanch kompetensiya — bu shaxsning muayyan vazifalarni bajarish uchun zarur bo'lgan umumiy qobiliyatlari va ko'nikmalarini anglatadi. Kasbni, ishni yaxshi o zlashtirish natijasida orttirilgan taj-riba, ko nikmalar;ʻ ʻ mahorat malaka atamasi bilan ataladi Bu ikki tushuncha yonma yon qo‘llanish sababi shundaki, shaxs muayyan kompetentlikka ega bo‘lgandan keyin unda malaka shakllanib boshlaydi. Ya’ni malaka egasi avvalo, kompetentlikka ega bo‘lishi kerak. Tayanch kompetensiyalar o‘quvchilarning turli hayotiy vaziyatlarda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishlari uchun zarur bo‘lgan asosiy ko‘nikma va qobiliyatlar yig‘indisidir. Bu kompetensiyalar o‘quvchiga nafaqat o‘qituvchining taqdim etgan bilimini o‘zlashtirish, balki uni amalda qo‘llay olish imkonini beradi. Uzluksiz ta’limni modernizasiyalash orqali o quv-tarbiya jarayoni sifati vaʻ samaradorligini oshirishga qaratilgan Farmon va qarorlar ana shu dolzarb masalalarga jiddiy yondashishga ko mak beradi. Ushbu dolzarb masalalarni ʻ yechishda soha rahbarlari, metodistlar oldida qator vazifalar turibdi. Bular: O quvtarbiya jarayonigao qitishning zamonaviy ilg or shakllarini, yangi pedagogik ʻ ʻ ʻ va axborot texnologiyalarini, ma’naviy-ma’rifiy tarbiyalashning samarali shakllari va usullarini joriy etish; o qitishning mazmuni, ta’lim-tarbiya jarayoni, dars ʻ mashg ulotlarining sifatli tashkil etilishini ta’minlashda o qituvchining kasb ʻ ʻ mahoratini oshirish; dars jarayonida ilg or pedagogik va axborot-kommunikasiya ʻ texnologiyalari asosida yaratilgan metodik qo llanmalar, ularning multimedia ʻ ilovalaridan samarali foydalanish hamda har bir o quvchi tomonidan ʻ o zlashtirilishini nazorat qilib borishga oid ilg or tajribalarni o rganish hamda ʻ ʻ ʻ targ ib etish; o qituvchilarning kasbiy kompetentligini, bolalar psixologiyasi, ʻ ʻ hozirgi zamon ta’lim pedagogikasi va bu sohadagi ilg or tajribalar, shaxsga ʻ yo naltirilgan ta’lim konsepsiyasi va kompetensiyaviy yondashuv asoslarini ʻ egallashlariga erishish; yangi avlod darsliklarining mazmuni kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan davlat ta’lim standarti va o quv dasturiga mos bo lishini ʻ ʻ ta’minlash; darsliklar o quv jarayonining axborotli modelga aylanishiga, o quv ʻ ʻ materiallarining o quvchilarni muloqotga undashiga erishish ishlarini ʻ takomillashtirishdir. Kompetensiyalar ta’rifiga bir qancha yondashuvlar mavjud: - Amerikancha yondashuvda kompetensiyalar xodimlarning xulq-atvori namunasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Agar xodim zarur ko‘nikma va bilimlarga ega bo‘lsa, yaxshi natijalarni namoyish etadi. - Yevropacha yondashuvda kompetensiyalar ish vazifalari va kutilgan ish natijalarining tavsifi, ya’ni qabul qilingan standartlarga muvofiq harakat qilish qobiliyati sifatida ko‘riladi[3]. Ya’ni o‘quvchi kompetentlikligi bu har bir faoliyat jarayonini togri bajarishi to‘g’ri bajarish uchun pedagog kompetentlik va kompetensiya tushunchasini bilishi, har tomonlama rivojlanib, kasbiy o‘sishi uchun qaysi yo‘nalishda harakatlanishini bilishi kerak ya’ni o‘z-o‘zini rivojlantira olishi kerak. Davlatimiz rahbari Oliy Majlis hamda O‘zbekiston xalqiga yo‘llagan Murojaatnomasida ta’lim xizmatlari sifatini oshirish hamda jamiyatni rivojlantirish bo‘yicha muhim vazifalarni belgilab bergan. Mamlakat salohiyati bilim hamda tafakkurda ekanligiga urg‘u berib, “ta’lim sifatini oshirish – Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining yakka-yu yagona to‘g‘ri yo‘li”1 ekanligini ta’kidlagan. Mana shunday fikrlar esa o‘z navbatida, umumta’lim maktablari o‘qituvchilarining oldida naqadar dolzarb vazifalar qo‘yilganidan dalolat beradi. Ushbu jarayonda esa pedagog muntazam o‘z ustida ishlab, takomillashtirilgan o‘qitish texnologiyalaridan, yangicha o‘qitish metodikalaridan unumli foydalangan holda o‘quvchilarda zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishi zarurdir. Dunyo miqyosida amalga oshirilayotgan raqamlashtirish jarayonlariga muvaffaqiyatli moslashuvini ta’minlash, raqamli iqtisodiyot sharoitida ko‘p tarmoqli axborotlarni izlash, qayta ishlash, tizimli va tanqidiy fikrlash, kreativ texnikalarni o‘zlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirish esa eng muhim vazifalar sirasiga kiradi. Ayniqsa, o‘quvchilarda kreativlikni rivojlantirishning pedagogik shartsharoitlarini takomillashtirish, hamkorlikdagi loyihaviy faoliyat orqali ta’lim olayotgan yoshlarni, shu jumladan, 5-9-sinf o‘quvchilarini erkin fikrlashga o‘rgatish, darslarni, xususan, adabiyot fanini tahlil qilish orqali kreativ shaxsni shakllantirishning pedagogik mexanizmlarini ishlab chiqish alohida ahamiyat kasb etadi. Kreativ pedagogikaning imkoniyatlarini kengaytirib borish orqali o‘quvchilarning ijodiy-intellektual salohiyatini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizda maktab ta’limini sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarish, o‘quvchilarda sog‘lom, kuchli va ta’sirchan motivatsiyani shakllantirish, ularni kasbiy o‘sishini mustaqil rejalashtirishga o‘rgatish, zamonaviy kasblarni egallash layoqatini tarbiyalashga katta e’tibor qaratish pedagogdan ulkan salohiyat, kuchli bilim hamda tinimsiz harakatni talab etadi. Darhaqiqat, elektron xizmatlar, virtual olam, internet singari inson ijodkorligining hayratlanarli namunalariga duch kelishimiz tabiiy holatga aylanib ulgurdi. Mana shunday ijodiy tafakkurni shakllantirish ta’lim-tarbiya jarayonidan boshlanishini esa barchamiz yaxshi bilamiz. Ta’limning sifati va samaradorligini oshirishda o‘qitishning zamonaviy usullari, shakl hamda vositalari, o‘yin texnologiyalari, muammoli o‘qitishning noan’anaviy metodlari ham muhim o‘rin egallaydi. Amerikalik psixolog P.Torrensning fikricha, “kreativlik muammo yoki ilmiy farazlarni ilgari surish, farazni tekshirish va o‘zgartirish, qaror natijalarini shakllantirish asosida muammoni aniqlash, muammo yechimini topishda bilim va amaliy harakatlarning o‘zaro qarama-qarshiligiga nisbatan ta’sirchanlikni ifodalaydi” 2 . Shu o‘rinda aytish lozimki, har bitta inson qaysidir ma’noda, kreativ qobiliyat bilan dunyoga keladi. Ana shuni qaysi yo‘lga yo‘naltirish hamda rivojlantirish o‘qituvchi zimmasiga yuklatiladi. Demak, umumta’lim maktablarida ta’limning barcha turlarida 5–9-sinf o‘quvchilarining kreativ qobiliyatini rivojlantirishga e’tibor qaratish barkamol avlodni tarbiyalashning tayanch nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Kreativlik tushunchasi “create” – yaratish, “creative” yaratuvchi, ijodkor, ingliz tilidan tarjima qilganda ijod ma’nosini anglatadi. Kreativlikni ijodga intilish, hayotga ijodiy yondashish, o‘ziga doimiy tanqidiy nazar bilan qarash hamda tahlil etish, desak ham mubolag‘a bo‘lmaydi. Kreativlikning zamirida originallik, noodatiylik va erkinlik mujassamdir. Shaxsning kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, histuyg‘ularida, muayyan faoliyat turlarida aks etib turadi. Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning muayyan xususiyatlari, zehni o‘tkirligini ifoda etadi. Qolaversa, iqtidorning muhim omili sifatida namoyon bo‘ladi. Kreativlik o‘quvchining o‘zidagi mavjud bilimning ko‘p qirrali bo‘lgani bilan baholanmaydi, balki yangi g‘oyalarga intilish, hayotiy muammolarni yechishda noodatiy yondashish qobiliyati, kutilmagan qarorlar chiqara olish fazilatlarida zohir bo‘ladi. “Didaktik faoliyat o‘qituvchi va o‘quvchilarning xatti-harakatlaridan iborat. Bunday faoliyat natijasida o‘quvchilar bilim, iqtidor va ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar, o‘z dunyoqarashini, shaxsiy qadriyatlar tizimini shakllantiradilar. Bunday o‘zgarishlarni kuzatish, hisobga olish pedagogik tadqiqotlarning asoslaridan hisoblanadi. Yuqoridagi o‘zgarishlar, o‘qituvchining didaktik faoliyati ta’siridagi va o‘z shaxsiy xatti-harakatlari ta’siridagi o‘zgarishlar orasidagi qonuniyatlarni ochishga, ularni tahlil qilishga imkon beradi. o‘quvchilar va o‘qituvchilarning o‘quv ishlari, sharoitlari, harakatlari, ta’lim mazmuni, metod va vositalari orasidagi bog‘liqliklar tabiat qonuniyatlari qanday obyektiv xarakterga ega bo‘lsa, shunday obyektiv xarakterga egadir”3 . Sinfda kreativ fikrlashni bunday o‘ziga xos tarzda namoyon etuvchi omillar bir-biriga o‘zaro chambarchas bog‘langan bo‘ladi. Kreativ fikrlashni ijtimoiy jihatdan rag‘batlantiruvchi omillar umumiy madaniy tartiblar yoki qonuniyatlar yordamida o‘z-o‘zidan shakllanadi, Ta’lim olish jarayonida o‘quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini ragbatlantirilishi ularning yaratuvchanlik qobiliyatlariga bo‘lgan ishonchini, o‘zini o‘zi boshqarish xususiyatlarida va faoliyatlarida samaradorlikni oshirishga qaratilgan. Bu o‘z navbatida, o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini rivojlantiruvchi omillar tarzida shakllanishi hamda mustahkamlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Fikr tarbiyasiga qaratilgan ilmiy-amaliy manbalar eng qadimgi yozma yodgorliklardan bo‘lmish “Avesto”da ezgu fikr, ezgu so‘z va ezgu amal ko‘rinishida o‘z ifodasini topgan. Sharqning buyuk allomalari bo‘lmish AlBuxoriy, At-Termiziy, Burxoniddin Marg‘iloniy, Mahmud Qoshg‘ariy, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Sa’diy Sheroziy, Alisher Navoiy, Bobur, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy kabi mutafakkirlarimizning ijodiy faoliyatida bu borada chuqur fikr-mulohazalar yuritilgan. Ichki ijodiy samaradorlik o‘quvchini biror vazifani ijodkorona amalga oshirish qobiliyatiga ega bo‘lishi uchun kerakli ishonchga nisbatan aytiladi. 1.2. Analitik kompetensiyasini asosiy jihatlari va ustunliklari Maqsadga yo‘nalganlik va kreativlik borasida o‘ziga ishonch bir-biri bilan chambarchas boglangan bo‘lib, ayrim tadqiqotchilar insondagi ichki ijodiy samaradorlikuning qiyinchilikka qaramasdan harakat qilishi, nihoyat oldiga qo‘ygan vazifani to‘liq bajarishini aniqlashda muhim ahamiyatga ega, deb hisoblaydi. Insondagi bunday qat’iy ishonch, o‘z navbatida, insonda mavjud bo‘lgan tirishqoqlik, kayfiyat va bajarilishi kerak bo‘lgan vazifaning ijtimoiy holatiga bog‘liq ekanligini qayd etish o‘rinli bo‘ladi. Zamonaviy an’anaviy ta’lim tizimi jiddiy qayta qurishni talab qiladi, chunki zamonaviy sharoitda informatsion va doimiy xarakterini taqqoslaydi, shaxsiy sharoitda va jamiyatni shakllantiradi, uslubiy, tizimli, ijodiy fikrlash bilan ijodiy shaxsiyat kerak. Bolani ijodkor shaxsga aylantirish pedagogik jarayon texnologiyasiga bog’liq. 1 O’quvchilar kelgusida hayoti davomida shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va kasbiy munosabatlarga kirishishi, jamiyatda o’z o’rnini egallashi, mazkur jarayonda duch keladigan muammolarning echimini hal etishi, eng muhimi o’z sohasi, kasbi bo’yicha raqobatbardosh bo’lishi uchun zarur bo’lgan tayanch kompetentsiyalarga ega bo’lishi lozim. Ma’lumki, ta’lim-tarbiya jarayoni orqali o’quvchilarda tayanch kompetentsiyalar, jumladan, kommunikativ, axborot bilan ishlay olish, shaxs sifatida o’z-o’zini rivojlantirish kompetentsiyasi, ijtimoiy faol fuqarolik kompetentsiyasi, umummadaniy kompetentsiyalar, matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo’lish hamda foydalanish kompetentsiyalarini tarkib toptirish vazifasi yuklatilgan. Fikrlash rivojlanish jarayonlarini faollashtirish va tezlashtirish bo'yicha moslashtirilgan "Tezyutsion davolash muolajasi" pedagogika sohasida keng tarqaldi. Bu dunyoda o'qitishning yagona tizimi deyarli emas. Bu ijodkorlik usullari bo'yicha bolalar tomonidan o'zlashtirishning maqbul shakli tizimi bo'lgan ijodiy vazifalar tizimidir, chunki Bolalarning asosiy faoliyatining asosiy turi - bu o'yin, keyin barcha ijodiy vazifalar, shuningdek, muvaffaqiyatli ijodkorlik uchun ish olib boradigan ijodiy shaxsning sifatlari haqida umumlashtirilgan. Taqdim etilgan materialni ishda, yosh mutaxassislar ham, tajribaga ega bo'lish.2 Ta’lim- tarbiya jarayoniga kompetentsiyali yondashuv o’qitish maqsadlari¬ga erishish uchun ta’lim mazmunini boyitish o’quv jarayonini innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etish va natijalarini tahlil etishga imkon beradigan umumiy printsiplar yig’indisi sanaladi. Kompetentsiya tarkib toptirish usullari va shaxs hayotidagi ahamiyatiga ko’ra darajalarga ajratiladi. O’quvchi shaxsining umumiy rivojlanishiga zamin tayyorlaydigan kompetentsiyalar tayanch kompetentsiya, faqat o’quv fani orqali tarkib toptiriladigan kompetentsiyalar xususiy kompetentsiyalar deyiladi. Adabiyotlar tahlili o’quvchilarda tarkib toptiriladigan kompetentsiyalar uch darajaga ajratilishini ko’rsatdi: 1. Tayanch kompetentsiyalar –o’quv rejasidan o’rin olgan barcha o’quv fanlari mazmuni va o’qitish jarayoni orqali tarkib toptiriladigan kompetentsiyalar sanaladi. 2. Umumiy (predmetli) kompetentsiyalar - o’quv rejadan o’rin olgan ijtimoiygumanitar, tabiiy-matematik va amaliy o’quv fanlarni o’qitishda o’zaro fanlararo bog’lanishlarni amalga oshirish orqali tarkib toptirila¬di¬gan kompetentsiyalar nazarda tutiladi. 3. Xususiy kompetentsiyalar – ta’lim-tarbiya jarayonida DTS bilan me’yorlangan bilim, ko’nikma va malakalar asosida tarkib toptiriladigan kompetentsiyalar hisoblanadi. O’quvchining kompetentsiyasi – o’quvchilar egallagan bilim, ko’nikma va malakalarini kundalik hayotida duch keladigan amaliy va nazariy masalalarni echishda foydalanish va amaliyotda qo’llay olish qobiliyatidir. O’quvchilarda yuqorida qayd etilgan tayanch kompetentsiyalarni tarkib toptirish maqsadida o’quv fani mazmunini tahlil, etishi, o’qitishning barcha shakllari: dars, darsdan tashqari ishlar, ekskursiyalar va guruhdan tashqari mashg’ulotlarda olib boriladigan ishlarni tizim va bir-biriga uzviy ravishda amalga oshirishni loyihalashi lozimQuyida fanlarni o’qitishda o’quvchilarda tayanch kompetentsiyalarni tarkib toptirish imkoniyatlari yuzasidan fikr yuritiladi. O’qituvchilar kommunikativ kompetentsiyani tarkib toptirishni nazarda tutgan holda barcha darslarda o’quvchilarning kelgusida jamiyatda muloqotga kirishishi uchun zarur bo’ladigan og’zaki va yozma nutqni mukammal o’zlashtirishi, o’z fikrini aniq va tushunarli bayon etish, darslik va qo’shimcha adabiyotlardagi matn asosida mantiqiy ketma-ketlikda savollar tuzish, savollarga yozma va og’zaki javob yozish, o’z o’rtoqlari va ustozlar bilan muloqotda muomala madaniyati me’yorlariga amal qilish, kichik guruhlarda ishlash jarayonida guruh a’zolarining fikrini hurmat qilgan holda o’z fikrini bayon eta olish, jamoaviy hamkorlikda ishlay olish, o’zlashtirgan bilim, ko’nikma va malakalariga asoslangan holda o’z fikrini himoya qilish va ishontira olish, darslarda tashkil etiladigan o’quv bahslar va turli ziddiyatli vaziyatlarda o’z ehtiroslarini boshqarish, muammo va kelishmovchiliklarni hal etishda zarur bo’lgan qarorlarni qabul qila olish, o’z ona tili bilan bir qatorda horijiy tillarni o’zlashtirishiga zamin yaratishi lozim. DTS bilan me’yorlangan quyidagi o’quv mehnati ko’nikmalari o’quvchilarda kommunikativ kompetentsiya tarkib toptirishga asos bo’ladi: O’quv adabiyotlari bilan ishlash ko’nikmalari: • O’quv adabiyotlarining kirish qismida berilgan ko’rsatmalarni bilish va qo’llash; • Rang bilan ajratilgan iboralarni ajrata olish; • O’quv adabiyotning mundarijasi asosida mo’ljal olish; • Simvollar va tayanch signallarni bilish va foydalanish; • Kolontitullardan foydalanishni bilish; • Ko’rsatmalardan foydalana olish. Matn ustida ishlash ko’nikmalari: • O’qilgan matnga reja tuza olish; • Matndan foydalanib savollarga javob topish; • Matndan foydalanib ma’ruza yozish; • Darslik matnidan foydalanib amaliy xarakterdagi topshiriqlarni bajara olish; • Darslik matnidan foydalanib jadval, diagramma, sxemalar tuza olish; • Darslik matnidan foydalanib tushuncha, qoidalarni topa olish; • Ob’ektning tavsifini tuzish, xulosa yasash. O’quvchilarda yuqorida qayd etilgan o’quv mehnati ko’nikmalarining tarkib toptirilishi uchun o’qitish jarayonida innovatsion texnologiyalardan foydalanish tavsiya etiladi. Shuni qayd etish kerakki, o’quv mashg’ulotlarida didaktik o’yin texnologiyasining konferentsiya, matbuot konferentsiyasi, o’yin mashqlar, hamkorlikda o’qitish texnologiyasining kichik guruhlarda ishlash, komandada o’qitish, “Arra” yoki “Zigzag”, “Birgalikda o’qiymiz” metodlari, muammoli ta’lim texnologiyasini “Aqliy hujum”, “Keys-stadi” metodlaridan foydalanish orqali o’quvchilarda bilim, ko’nikma va malakalarni tarkib toptirish barobarida kommunikativ kompetentsiyalarni rivojlantirish imkoniyati mavjud. O’quvchilarda kommunikativ kompetentsiyalarni rivojlantirishda turli kechalar va tanlovlar muhim ahamiyat kasb etadi. O’qituvchi o’quvchilarda axborot bilan ishlash kompetentsiyasini tarkib toptirish maqsadida mavzuga oid o’quv va videofilmlardan foydalanishi, qo’shimcha adabiyotlar va internet saytlaridagi ma’lumotlarni saralashi, shu asosda o’quvchilarga referat, doklad va taqdimot materiallarini tayyorlash yuzasidan topshiriqlarni berish orqali ularning ilmiy dunyoqarashini kengaytirishi uchun dars, darsdan tashqari ishlar, ekskursiyalar va sinfdan tashqari mashg’ulotlardan samarali va o’z o’rnida foydalanishi zarur. O’qituvchi to’garakning ish rejasini tuzishda o’quvchilarda axborot bilan ishlash kompetentsiyasini tarkib toptirish nazarda tutishi lozim. O’qituvchi o’quvchilarning shaxs sifatida o’z-o’zini rivojlanti-rish kompetentsiyasini tarkib toptirish maqsadida o’quvchilarning mustaqil ishlari va ta’limiga e’tibor qaratishi, o’quvchilarning o’z-o’zini baholashi uchun mavzular bo’yicha standart va nostandart o’quv va test topshiriqlari bazasini yaratishi, uni kompyuter xotirasiga joylashtirib adaptiv test topshiriqlariga aylantirishi, shuningdek, o’quvchilar bilan o’tkaziladigan ma’naviyat daqiqalarida jismoniy, ma’naviy, ruhiy va intellektual kamolotga erishishga yo’naltirish talab etiladi. Ta’lim-tarbiya jarayonida innovatsion texnologiyalar, jumladan, o’quvchi shaxsiga yo’naltirilgan texnologiyalardan foydalanish o’quvchilarning shaxs sifatida o’z-o’zini rivojlanti¬rish kompetentsiyasini tarkib toptirish imkonini beradi. Fanlarni o’qitish jarayonida o’quvchilarda ijtimoiy faol fuqarolik kompeten¬tsiya¬sini tarkib toptirishda turli darslar, darsdan tashqari ishlar, ekskursiyalar va guruhdan tashqari mashg’ulotlar muhim o’rin tutadi. Mazkur jarayonda o’quvchilarni tabiat va jamiyatda bo’layotgan voqea, hodisa va jarayonlar, mavzuga doir O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi moddalari bilan tanishtirish, aqliy, ma’naviy-axloqiy, iqtisodiy, huquqiy, jismoniy, mehnat tarbiyasiga e’tibor qaratish, muayyan kasbni mukammal egallash orqali Vatan ravnaqiga hissa qo’shish, jamiyat va oilasi manfaatlari uchun xizmat qilish, insonlarga mehr-muruvvat ko’rsatish, saxovatli bo’lishga undash zarur. O’quvchilarda ijtimoiy faol fuqarolik kompeten¬tsiya¬sini tarkib toptirishda o’qitishning barcha shakllari: dars, darsdan tashqari ishlar, ekskursiyalar va guruhdan tashqari mashg’ulotlarda olib boriladigan ishlar muhim o’rin tutadi. Tabiat muhofazasiga oid kechalar, ko’kalamzorlashtirish tadbirlari, taniqli yozuvchilar va olimlar bilan uchrashuvlar o’tkazish o’quvchilarda ijtimoiy faol fuqarolik kompeten¬tsiya¬sini tarkib toptirishga zamin tayyorlaydi. O’quvchilarda umummadaniy kompetentsiyalarni tarkib toptirish uchun o’qituvchi fanlarni o’qitishda o’quvchi-yoshlar ongi va qalbiga milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdirish orqali o’zgalarning dunyoqarashi, diniy e’tiqodi, milliy va etnik hususiyatlari, an’ana va marosimlarini hurmat qilish, xalqning tarixiy, ma’naviy va madaniy merosini avaylab asrash, jamiyatda o’rnatilgan odob-axloq qoidalariga rioya qilish, orasta kiyinish, yurish – turishda madaniy me’yorlarga va sog’lom turmush tarziga amal qilish, aqliy, ma’naviy-axloqiy, iqtisodiy, huquqiy, jismoniy, mehnat tarbiyasi barobarida estetik tarbiyaga e’tibor qaratishi lozim. O’quvchilar bilan o’tkaziladigan mavzuli kechalar, tadbirlar, uchrashuvlar, shanbaliklar o’quvchilarda umummadaniy kompetentsiyalarni tarkib toptirishda muhim rol o’ynaydiTomas Edisonning qayd etishicha, “kreativlik – g‘ayriixtiyoriy jarayon” ekan. Kreativ fikrlovchi insonlar biror bir manzarani o‘zgacha tasavvur etadi, hech kim ilg‘amagan jihatlarni payqaydi. Mana shunday kreativ tafakkurni rivojlantirish tashkil etilgan darsning qanday metod hamda usullardan foydalanganlik darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Bunda esa interfaol usullar yaqindan yordan beradi. Interfaol ta’lim turlaridan biri esa kreativ ta’lim hisoblanadi. Kreativ usulda o‘tilgan mavzuni o‘quvchi to‘liq o‘zlashtirishi bilan birga, ijodkorlik qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Adabiyot fanini o‘qitishga kompetensiyaviy yondashuv yoshlarni biror ijodkorning asari yoki o‘zi haqidagi bilimini oshirishi bilan qatorda muammoli vaziyatlarda mana shu bilimlardan o‘rinli, maqsadli foydalanish ko‘nikmasini shakllantirishga xizmat qiladi. Agar o‘quvchida she’r yozishga moyillik bo‘lsa, u ijodiy matnni she’r orqali ham ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Darvoqe, ta’limtizimida o‘quvchilar lirik turning deyarli barcha janrlari bilan tanishishi, ulardan estetik zavqlanishi zarur jarayon hisoblanadi. Lirik asarlar tahlili bilan bog‘liq eng muhim jihat avvalo, badiiy matn o‘qib, o‘zlashtirilishi joizdir. Shundan keyin esa tahlilga tortilishi o‘rinli bo‘ladi. O‘rganilayotgan asarni butunlay yoki ayrim qismlarini o‘qituvchi yoddan ifodali aytib bersa, o‘quvchilarning diqqatini oson jalb qiladi. Ular o‘qituvchisining adabiyotga, she’riyatga muhabbatini his qiladilar, butun e’tiborlarini sharhlanishi lozim bo‘lgan she’r yoki hikoya matniga, uning shakliy tarovati, mazmuniy mohiyatiga yo‘naltiradilar. Badiiy matn nafaqat o‘qib eshittirish, balki yoddan ifodali aytib berilishi kerak. Bu esa o‘z navbatida, tahlil qilinayotgan matn qismlari o‘rtasidagi yaxlitlik, uzviylik ham buzilmasligini ta’minlaydi. Adabiy ta’limda nafaqat o‘qituvchi, balki o‘quvchilarning ham ko‘plab she’r yodlashi muvaffaqiyat garovidir. She’rni yod olish o‘quvchi xotirasi bilan bog’liq jarayon bo‘lsa-da, she’rdagi estetik mohiyat, hissiy-emotsional ifoda, badiiy latofat uning qalbidagi hislarini tarbiyalashga, kommunikativ, og‘zaki va yozma nutqiy kompetensiyalarini rivojlantirishga, ma’naviyatini boyitishga ulkan hissa qo‘shadi. Buning uchun o‘qituvchidan o‘z sohasi bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lish bilan birga, ta’limdagi samarali metod hamda usullardan ham xabardorlikni talab etadi. Chunki kelajakdagi yangi innovatsiyalar va ixtirolarning barchasi aynan kreativ kompetensiya orqali vujudga keladi. “Insonning bilim, ko‘nikma va qobiliyatlarini tashxis qilish bilan bog‘liq kasbga yaroqlilik darajasini baholash elementlarining paydo bo‘lish tarixi uzoq asrlarga borib taqaladi. Eramizgacha bo‘lgan III ming yillikdayoq qadimgi Vavilonda mirzalar tayyorlovchi maktabda bitiruvchilar sinovdan o‘tkazib borilgan”4 . Ta’kidlash lozimki, har qanday o‘quv fani bo‘yicha darsliklarning asosiy didaktik ashyosi matnlar, savol-topshiriqlar, mashqlar yoki misol-masalalar hisoblanadi. Ta’lim olayotgan yoshlarni mustaqil fikrlashga o‘rgatishda darslik, o‘quv qo‘llanmalar va ta’lim beruvchining alohida ahamiyatini ta’kidlash shart emas, balki uni mavzudagi ilg‘or fikrlar, ilmiy xulosalar, amaliy haqiqatlar, voqeahodisa yoki inson shaxsiga o‘z munosabatini bildirishga yo‘naltirish kerak bo‘ladi. Kreativ yondashuv o‘quvchilarning bir-birlari bilan, o‘qituvchi, dialog, ta’lim, ishbilarmon va rolli o‘yinlar shaklida turli xil axborot manbalari bilan faol samarali hamkorligi, yangi ijtimoiy hamda professional tajribani o‘zlashtirish uchun o‘quv (kasbiy) vazifalarni hal etishga asoslangan aniq vaziyatlarni tahlil qilish sifatida ko‘rib chiqiladi. Bu metodlar qo‘llanganida ta’lim beruvchi ta’lim oluvchini faol ishtirok etishga chorlaydi. Shuni ham aytish lozimki, lirik asarlarni tahlil qilishda samarali natijaga erishish uchun adabiy ta’lim jarayonida quyidagi tartibda amalga oshirish maqsadga muvofiq. Xususan: – har qanday lirik asar iloji boricha o‘qituvchi yoki o‘quvchi tomonidan yoddan ifodali aytib eshittirilishi yoki mohir suxandonlar tomonidan ifodali ijro etilgan video- audio tasmalaridan foydalanishi; – she’rning mavzusi va mazmuni bilan tanishgach, dasturga tayangan holda uning o‘rganilishi ko‘zda tutilgan asosiy jihatlarini belgilashi; – matndagi lug’at so‘zlar izohi ustida ishlashi, tushunilishi qiyin bo‘lgan so‘zlarni leksik ma’nosi hamda she’riy matn mazmunida ifodalanayotgan ma’nosidagi farqlanishlar ustida to‘xtalishi; – matnning umumiy mazmuni va g‘oyaviy yo‘nalishi sharhlangach, ijodkorning badiiy niyatini shakllantirishga xizmat qilgan, mazmunni gavdalantirgan shakliy unsurlarni aniqlashi, bunda, birinchi galda band, bayt, misralarni tayin etgan qofiya, radif, turoqlar va ularning mazmunni yuzaga chiqarishga va ma’no qatlamlarini shakllantirishga qo‘shgan hissa ustida to‘xtalish joiz. She’riy asar haqidagi umumiy tasavvurlar shakllangan bandlar alohidaalohida, baytma-bayt, misrama- misra tahlilga tortiladi. Ta’lim oluvchi butun jarayon davomida ishtirok etadi. Ta’lim oluvchi markazda bo‘lgan yondashuvning foydali jihatlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi: – asosiy e’tibor ijodiy ishga qaratilishi; – ta’lim samarasi yuqori bo‘lgan o‘qish-o‘rganish; – o‘quvchining yuqori darajada rag‘batlantirilishi; – ilgari orttirilgan bilimning ham e’tiborga olinishi; – o‘qish shiddati o‘quvchining ehtiyojiga muvofiqlashtirilishi; – ta’lim oluvchining tashabbuskorligi va mas’uliyatining qo‘llabquvvatlanishi; – amalda bajarish orqali o‘rganilishi; – ikki taraflama fikr-mulohazalarga sharoit yaratilishi.J.Delor o‘z tadqiqotlarida tayanch kompetensiyalarni to‘rt ustunga jamlagan edi. Ular: bilishni o‘rganish, bajara olishni o‘rganish, birgalikda yashashga o‘rganish, yashashga o‘rganish [1]. V.F.Burmakinaning ta’biricha, axborot kompetensiyasi aniq o‘quv predmetiga oid bilimlarni o‘rganish jarayonida o‘quvchilarning axborotlar hamda atrof-muhitga bo‘lgan munosabati va faoliyat ko‘nikmalarini ifodalovchi hodisa. Uning doirasiga, birinchi navbatda, axborot vositalarini o‘zlashtirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalari kiradi. Shu bilan bir qatorda ularning tarkibiga quyidagi ko‘nikmalar ham kiradi. Ular: zarur axborotlarni tahlil qilish va sharhlash, ularni qayta shaklantirish, saqlash va uzatish kabilar [2]. V.V.Bashevning ta’kidlashicha, kompetensiya sharoitdan kelib chiqqan holda layoqatlarni ko‘chirishdan iborat bo‘lib, u shaxsning dastlabki hayotiy faoliyati davomida hosil bo‘lad. 2. BOB. Analitik kompetensiyasi rivojlantirishda adabiy tahlillardan foydalanish usullari 2.1. . Analitik kompetensiyasining adabiy tahlillarining o’quvchilarga va foydasi va o’rgatish usullari Professionallik va kompetentlik bir-biriga o‘hshash bo‘lsada, har xil ma’noga ega bo‘lgan atamalardir. Professionallik deganda nafaqat ma’lum bilimlar, balki mehnatga bo‘lgan munosabat, ishning o‘ziga xos xususiyatlari tushuniladi. Rivojlangan kompetensiyalar darhol seziladi, chunki professional pedagog o‘z ko‘nikmalarini rivojlantirishga harakat qiladi, muayyan maqsad va natijalarga erishishga intiladi, ishchan qadriyatlar ishlab chiharadi va bular odatda ish jarayonining standartiga mos keladi. Kompetentlik esa biroz murakkab mazmunga ega, sababi, nafaqat bilimlarning mavjudligini, balki shu bilan birga ularni qo‘llash qobiliyatini ham taqozo etadi. Kompetentlik faqat keng qamrovli baholash va kuzatish paytida aniqlanishi mumkin. Kompetensiyaning har bir turi ko‘nikmalar, bilimlar, ko‘nikmalar to‘plamini o‘z ichiga oladi. Pedagoglarda ular turli darajalarda namoyon bo‘ladi. Xizmat vazifalarini bajarishda uning xatti-harakatlari ko‘rsatkichlariga e’tibor berib, u yoki boshqa kompetensiyalar qanday rivojlanganligini aniqlash mumkin. . Kompetenlik modelini yaratish bo‘yicha quyidagi algoritmni taklif etishimiz mumkin: 1 bosqich – lavozim yo‘riknomasini ishlab chiqish. Ushbu bosqichda lavozim uchun zarur bo‘lgan kompetensiyalar turlarini aniq ko‘rsatish muhimdir. 2 bosqich – tekshirish sur’atini aniqlash. Bu ta’lim muassasasining o‘ziga xos xususiyatlariga va kadrlar almashinuviga bog’liq. 3 bosqich – har bir o‘rin uchun taqqoslash asosida sinov yoki imtihonni o‘tkazish tartibini tasdiqlash. 4 bosqich – sinov yoki imtihondan o‘tish. 5 bosqich – ma’lumotlarni tahlil qilish va ularni tizimga keltirish 6 bosqich – baholash natijalari to‘g’risida qaror qabul qilish: qo‘shimcha o‘qishga yuborish, boshqa lavozimga o‘tish, ishdan bo‘shatish. 7 bosqich – hisobot davrida ta’lim muassasasining vakolati va ishini baholash samaradorligini yakuniy tahlilini qilish. 8 bosqich – xavf-xatar va to‘siqlar bo‘yicha ish namunasini to‘liq ishlab chiqish. Xususiy yoki asosiy kompetensiyalarga ega bo‘lish uchun qanday vakolatlarga ega bo‘lish har qanday ishda qo‘llanilishi kerak. Ular ta’lim muassasaning qadriyatlariga bog’liq: strategiya, axloq kodeksi. Shaxsiy samaradorlik kompetensiyalari pedagogning shaxsiy fazilatlari bilan birga o‘z ichiga quyidagilarni oladi: - yetuklik, o‘sishga intilish, masalan, kasbiy qadriyatlarni izlash, ijodiy qobiliyat; - yetarli darajada o‘zini o‘zi anglash va o‘ziga ishonch; - moslashuvchanlik, o‘zgartirish istagi; - ish etiketini bilish; - stressga qarshi o‘z- o‘zini boshqarish; - imidj. O‘zbekiston Respublikasida ta’limning uzluksizligi, barkamol shaxsni tarbiyalashga yo‘naltirilganligidan kelib chiqqan holda, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limida o‘qitiladigan umumta’lim fanlari mazmunining izchilligini ta’minlash maqsadida tayanch kompetensiyalar hamda har bir o‘quv fani mazmunidan kelib chiqqan holda xususiy kompetentsiyalar belgilandi. Tayanch kompetensiyalar: 1.Kommunikativ kompetensiya; 2.Axborot bilan ishlash kompetensiyasi; 3.Shaxs sifatida o‘z-o‘zini rivojlantirish kompetensiyasi; 4.Ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi; 5.Umummadaniy kompetensiyalar; 6.Matematik savodxonlik, Fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lish hamda foydalanish kompetensiyasi. Kompetensiyaga ega bo‘lish shunchaki bilim, ko‘nikmalarni egallab olishnigina anglatmasdan kishining shu bilimlarni hayotda aniq maqsadlar asosida qo‘llay olishini bildiradi. Boshlang‘ich ta’limda – o‘quvchilarning savodxonligini ta’minlash, og‘zaki va yozma nutqida adabiy nutq me’yorlariga rioya qilishni shakllantirishdan iborat. Kommunikativ kompetensiya – bu o‘quvchining turli ijtimoiy sharoitlarda o‘z fikrini aniq va ravon ifodalash qobiliyati. Axborot texnologiyalari bilan ishlash kompetensiyasi – zamonaviy texnologiyalarni samarali qo‘llash va ulardan foydalana bilish Axborot kompetensiyasining tarkibiy qismlari ilmiy adabiyotlarda turlicha tasniflangan. Jumladan, S.V.Trishina quyidagilarni ko‘rsatib o‘tgan: 1. Kognitiv – bilimlar va axborotlardan amaliyotda to‘g‘ri foydalanishni ta’minlashga qaratilgan. Ushbu komponent o‘z tarkibiga quyidagi tayanch jarayonlarni mujassamlashtiradi: tahlil, qayta ishlash, qo‘lga kiritish, uzatish, bashorat qilish, taqdim qilish, axborotlarni saralash, saqlash va boshqalar. 2. Qadriyatli-motivli yondashuvga asoslanish axborotlarni o‘zlashtirish va ulardan foydalanish ko‘nikmasini shakllantirishga yo‘naltiriladi. Bularning barchasi o‘quvchilarning bilim doiralarini kengaytirish, natijada esa bilimlar majmuini taqdim etish bilan belgilanadi. 3. Texnik-texnologik komponent o‘zida axborot texnologiyalari vositasida axborotlar bilan ishlash jarayonini mujassamlashtiradi. Bu jarayonda o‘quvchilar turli rusumdagi kompyuterlar bilan ishlaydilar. 4. Kommunikativ komponent esa muloqot va axborotlarni uzatish uchun zarur bo‘lgan nutq va boshqa ifoda belgilari bilan ishlash jarayonini qamrab oladi. 5. Refleksiv komponent o‘quvchida axborotlar olamida o‘z o‘rnini anglash, axborot maydonida o‘z harakatlarini tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirildi [4].. Ijodiy va tanqidiy fikrlash kompetensiyasi – yangilik yaratish va muammolarni ijodiy hamda tanqidiy tahlil qilish qobiliyati. Hamkorlikda ishlash kompetensiyasi – jamoa bilan birgalikda faoliyat olib borish, samarali muloqot qilish va kooperatsiya qilish ko‘nikmalari. O‘qish va o‘rganish kompetensiyasi – o‘quvchining doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi va o‘qishni davom ettirish qobiliyati. Ijtimoiy faoliyat kompetensiyasi – o‘quvchining ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok etishi va o‘z jamiyatiga hissa qo‘shishi. O‘zgaruvchan va tez rivojlanayotgan jamiyatda o‘quvchilarning kelajakda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishlari uchun tayanch kompetensiyalarni rivojlantirish alohida ahamiyatga ega. Ustuvorliklar quyidagi yo‘nalishlar orqali namoyon bo‘ladi: 1. Zamonaviy jamiyat talablariga moslashuvchanlik 2. Ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish 3. O‘qish ko‘nikmasi Zamonaviy jamiyat talablariga moslashuvchanlik tayanch kompetensiyalarning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Tayanch kompetensiyalar nafaqat maktab muhitida, balki kelgusida o‘quvchilarning professional faoliyatida ham muhimdir. Misol uchun, kommunikativ va texnologik kompetensiyalar bugungi kunda har qanday sohada zarur hisoblanadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi o‘quvchilarning kompyuter savodxonligini oshirishni taqozo etadi. Ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish masalasi bugungi ta’lim jarayonida asosiy vazifa hisoblanib, bu o‘z navbatida yangicha yondoshuvni talab qiladi. XXI asrda muammolarni ijodiy hal qilish qobiliyati ustuvor kompetensiya hisoblanadi. O‘quvchilar o‘rganilgan bilimni an’anaviy yo‘l bilan emas, balki uni yangi sharoitlarda qo‘llashni o‘rganishlari zarur. Tanqidiy fikrlash orqali ular hayotiy vaziyatlarni tahlil qilib, to‘g‘ri qaror qabul qilishga o‘rgatiladi. Yosh avlodning ijtimoiy moslashuvi va faolligi masalasi o‘quvchilarda tayanch kompetensiyalarni shakllantirish jarayonida quyidagi natijalarni kafolatlaydi. Faollik Muvafaqiyatlilik O‘z fikrini o‘zgalar oldida ifodalay isbotlay olish Vaziyatlarga baho bera olish muammolilik yechimini topa bilishIjtimoiy faollik o‘quvchilarning jamiyatdagi o‘rni va roli haqida tushuncha hosil qiladi. Bu kompetensiyani rivojlantirish orqali o‘quvchilar ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok etib, o‘z huquq va burchlarini anglashadi. Bu esa kelgusida ularning jamiyat hayotidagi muvaffaqiyatini ta’minlaydi Hayot davomida o‘rganish va rivojlanish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalar o‘quvchilarga bilimlarini doimiy ravishda yangilab turish imkonini beradi. O‘z-o‘zini rivojlantirish kompetensiyasi o‘quvchilarda doimiy bilim olishga bo‘lgan ehtiyojni shakllantiradi. Ta’lim jarayonida kompetensiyalarning shakllanishi Tayanch kompetensiyalarni shakllantirishda pedagoglarning roli katta. Ta’lim jarayonini rejalashtirishda pedagoglar quyidagilarni hisobga olishlari lozim: Innovatsion o‘qitish uslublari – zamonaviy o‘qitish texnologiyalarini, jumladan, interfaol metodlarni qo‘llash orqali o‘quvchilarning qiziqishlarini oshirish va ularning faoliyatini rivojlantirish mumkin. Kompetensiyaga asoslangan yondashuv – darslarni tashkil qilishda o‘quvchilarning faqatgina bilim olishlari emas, balki bilimlarni amaliyotda qo‘llashga o‘rgatish maqsadida kompetensiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirish kerakTayanch kompetensiyalar va malakalar zamonaviy ta'limning asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. O‘quvchilarni kelajakda muvaffaqiyatli shaxslar sifatida shakllantirish uchun ularning tanqidiy fikrlash, muloqot, texnologiyalarni o‘zlashtirish va ijodiy yechimlar topish kabi kompetensiyalarini rivojlantirish zarur. Ushbu kompetensiyalarni rivojlantirish jarayoni ta’limning samaradorligini oshirib, yosh avlodni global jamiyat talablari va ehtiyojlariga mos ravishda tayyorlashga xizmat qiladi. Xulosa shuki, kompetentlikni shakllantirish bosqichma-bosqich va uzluksiz jarayondir. U oliy ta’lim muassasasida boshlanadi va ish joyida tajribali ustozlar nazorati ostida davom etadi. Shuni unutmaslik kerakki, yuqori kasbiy kompetentlik nafaqat bilim darajasi, balki xodimning amaliy ko‘nikmalari, tajribasi va shaxsiy fazilatlari hamdir. Ma’lumki, mamlakatning kelajagi hamda uning ajralmas qismi, eng muhim hayotiy zarurati ta’lim tizimi hisoblanadi. Shu bois, yurtimizda uzluksiz ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, takomillashtirish, uni yangi sifat bosqichiga olib chiqish, ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy qilish hamda ta’lim samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Xususan, yangi tahrirdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning qabul qilinishi bilan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlama yetuk, jahonning eng rivojlangan mamlakatlari yoshlari bilan bellasha oladigan, kreativ fikrlay oladigan o‘quvchi-yoshlarni tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilayotganligining isbotidir. Qolaversa, davlatimiz rahbarining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmonidahamda mazkur sohaga tegishli boshqa me’yoriyhuquqiy hujjatlarda ta’lim tizimini takomillashtirish hamda shu orqali o‘quvchi-yoshlarning kreativ sifatlarini shakllantirish borasida eng muhim ustuvor vazifalar belgilangan. Darhaqiqat, shu o‘rinda qayd etish lozimki, “kreativ pedagogika” tushunchasi qo‘llanishni boshlaganiga hali unchalik ko‘p vaqt bo‘lmadi. Biroq o‘qitish jarayoniga innovatsion hamda ijodkorlik yondashuvlarini qaror toptirishga bo‘lgan ehtiyoj mavjudligi uning naqadar muhim ekanligini namoyon etmoqda. Axir, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish orqali o‘quvchilarni egallayotgan bilimlarini o‘zlari qidirib topish, mustaqil o‘rganish va fikrlash, tahlil qilish, hatto yakuniy xulosalarni ham o‘zlari keltirib chiqarishga o‘rgatadi. Ijodkor shaxsning shakllanishini shaxsning o‘zaro mos tarzda bajarilgan ijodiy faoliyat va ijodiy mahsulotlarni yaratish borasidagi rivojlanishi sifatida belgilash mumkin. Ushbu jarayonning sur ati va qamrovi biologik va ijtimoiyʼ omillar, shaxsning faolligi va kreativ sifatlari, shuningdek, mavjud shart- sharoit, hayotiy muhim va kasbiy shartlangan hodisalarga bog‘liq. Ta’lim tizimida yuksak professional mahoratga ega bo‘lgan intellektual, ijodkor kadrlar avlodini shakllantirish,mutaxassislarning shaxsiy va kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish, ta’lim tizimida kreativkompetentlikni takomillashtirish texnologiyalarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish zarur. Zamonaviy sharoitda pedagogning kreativlik sifatlariga ega bo‘lishi taqozo etadi. So‘nggi yillarda yetakchi xorijiy mamlakatlarning ta lim tizimida kreativlikʼ sifatlarini shakllantirish masalasiga jiddiy e tibor qaratilmoqda. Buni Bronson, ʼ David Merriman (2010-yil), Ken Robinson (2007-yil), Fisher J.W, Frey B.S, (2008-yil), Begetto, Skott Barry Kaufman (2013-yil), А li (2011-yil), Treffinger D.J, (2008-yil)tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlarning natijalaridan ko‘rish mumkin. Kreativlik o‘quvchini yaxlit holda yoki uning muayyan xususiyatlarini tavsiflagan holda iqtidorning muhim omili sifatida ham aks etadi. Shuningdek, kreativlik zehni o‘tkirlikni belgilaydi, o‘quvchilar e’tiborini ta’lim jarayonlariga faol jalb etishni ta’minlaydi. Psixolog olimlar V.Davidova, A.Zaporojsa, B.Lomovalarning ta’kidlashicha, psixologiyada bu tushuncha ikkita yo‘nalishda: “ijodkor shaxsning hayotiy tajribasi va individual xususiyati (shaxsiyatli omillar); ijodiy tafakkur va uning mahsulari (kreativ omillar -tafakkur ongliligi, aniqligi, o‘zgaruvchanligi, muammolarga nisbatan sezuvchanligi, o‘ziga xosligi, topqirligi, ularning yechimini topishda konstruktivligi) sifatida ko‘rib chiqadi” . Demak, yoshlarni zamonaviy bilimlar bilan o‘qitish, mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini shakllantirish, egallangan bilimlarini ijodiy tarzda qo‘llash zamonaviy ta’limning asosiy masalalaridan biri bo‘lib hisoblanadi. 2.2. Analitik kompetensiyasi rivojlantirishda adabiy tahlillardan foydalanish usullari Tajribali pedagoglar o‘qitish jarayonini isloh qilish yo‘llarini qidirishda davom etib quymasdan, pedagogik texnologiyalari yoki o‘qitish texnologiyalarini yaratishga katta ahamiyat kasb qilmoqda. Shunday ekan, o‘quvchilarda kreativ qobiliyatlarini aniqlash, shakllantirish, uni rivojlantirish ularning kelajakda har tomonlama yetuk, keng fikrli, dunyoqarashi keng insonlar bo‘lib yetishishlariga xizmat qiladi. Buning uchun o‘qituvchining ijodkor, kreativ bo‘lishi yoki bo‘lmasligi emas, balki darslarni ijodkorlik, kreativlik ruhida tashkil etishi, yangi g‘oyalarni ta’lim jarayonida sinab ko‘rishga intilishi zarur. “Maqsad va vazifalarni amalga oshirish uchun adabiy manba va materiallarning o‘zi kamlik qiladi. Bu yerdagi eng asosiy holat o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligiga bog‘liq. Har qanday asarning badiiy tahlili eng zamonaviy texnologiya va usullarga tayansa, shuningdek, pedagogik jarayondagi barcha qatnashchilarning to‘la faolligi ta’minlansagina tegishli samara beradi. Aks holda hech qanday ijobiy natijaga erishish mumkin bo‘lmaydi”. Kreativ ta’lim texnologiyasini samarasini oshirish uchun turli metodlardan foydalanish kerak. Masalan: “Idrok xarita”, “Atirgul”, “T-sxemasi”,“Zinama-zina”, “FSMU”, “Aqliy hujum”, “Esse”, “bayon, insho” yozish, “Blits so‘rov” kabi texnologiya va metodlar o‘quvchining bilim olish motivatsiyasini oshiradi. Darvoqe, birgina adabiy ta’lim xususida to‘xtaladigan bo‘lsak, aytish lozmki, o‘quvchilarda badiiy asarni anglash va tushunish kompetentligini takomillashtirish texnologiyalari hamda ularni amaliyotga tatbiq etish mexanizmlarini ishlab chiqish zarur. Bunda ajdodlarimizdan meros qolgan madaniy,ma’naviy obidalar, adabiy asarlar asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi va yosh avlodni milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosida munosib tarbiyalash, ta’lim-tarbiya tizimini rivojlantirish muhim omil xizmat qiladi. Adabiy ta’limga innovatsion yondashuv o‘quvchini o‘qitish kerak emas, uni o‘zi o‘qiydigan holatga olib kelish lozimligini ta’minlaydi. Agar o‘quvchi badiiy asarni o‘qib tahlil qilmaydigan bo‘lsa, asar voqealariga munosabat bildira olmasa, adabiy ta’limda yutuqqa erishib bo‘lmaydi. Bunga erishish uchun adabiy ta’limda faoliyat yuritayotgan pedagoglar kreativ kompitentligini yanada rivojlantirishi, didaktik vositalar jumboqli xarakterga ega bo‘lgan, o‘quvchilarni o‘ylanishga, izlanishga, sinab ko‘rishga da’vat qiladigan tarzda tuzilgan bo‘lishi darkor. Adabiyot darslarida kreativ ta’lim texnologiyalaridan foydalanishda uning tizimliligi, ilmiyligi, qayta tiklanuvchanligi, qo‘shiluvchanligi, samaradorligi, motivlashganligi, algoritmliligi, axborotliligiga e’tibor qaratiladi va ayni mana shu jihatlar adabiy ta’limning samaradorligini ta’minlaydi hamda o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish, ijodkorlik, o‘zining bilim darajasiga tanqidiy yondashish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Buning uchun esa avvalo, o‘qituvchining o‘zi mustaqil fikr egasi va ijodkor bo‘lishi lozim. Ammo o‘qituvchilarda bu ikki holatni birdek rivojlanmaganligi tufayli “uzluksiz ta’lim tizimida shakllantirilayotgan bilim va ko‘nikmalar hamda jamiyatning ijtimoiy, fan va texnologiyalar taraqqiyoti darajasi qo‘yadigan talablar o‘rtasidagi nomutanosiblik yuzaga kelmoqdaDemak, adabiyot fani o‘qituvchilari o‘quvchilarningining yosh, individual hamda psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda o‘zlarining pedagogik faoliyatlarini olib borishi talab etadi. Bola shaxsning shakllanishida muhit, tarbiya, faoliyat bilan bir qatorda insonning ichki kechinmalarini o‘zida mujassam etgan badiiy adabiyotning ham o‘rni beqiyosdir. Shu nuqtay nazardan aytish joizki, bola shaxsiga ta’sir etadigan turli omillar, albatta, badiiy asar qahramoni ruhiyati, sezgilari, his-hayajonlari, fikr-mulohazalari chizgisida namoyon bo‘ladi. Xulosa Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, та’limda kreativ fikrlash va zamonaviy axborot texnologiyalari foydalanishda kompyuter vositalari yordamida olib boriladigan dars an’anaviy darsdan o‘quv jarayonini tashkil etish va unda ishlatiladigan metodlar bilan ham farqlanadi. Adabiyot o‘qituvchilarining kreativligi bolalarning psixologik xususiyatlarini bilishda yaqqol namoyon bo‘ladi. Badiiy tasvirlardagi aniqlik, bo‘rtiqlik, yorqinlik, jozibadorlik o‘quvchida beixtiyor xis-tuyg‘ularni junbushga keltiradi natijada esa hech qanday irodaviy zo‘riqishsiz osongina asarni idrok etadi. Ushbu jarayonda asar voqealari tasviridagi aniqlik,voqealardagi hayotiylik ixtiyorsiz diqqatning to‘planishi, markazlashuvi va barqarorlashuviga ijobiy ta’sir etadi. Adabiy ta’limda innovatsion texnologiyalardan o‘z o‘rnida foydalanish o‘quvchilar faolligini oshirib, materialni mantiqiy jihatdan o‘zlashtirishga, tahlil etishga va umumiylashtirishlariga imkon yaratadi. Adabiy ta’limga innovatsion yondashuv ta’limda o‘quvchilarning ixtiyoriy, barqaror,mustahkam, kuchli, to‘planuvchan, taqsimlanuvchan, faol, ongli diqqatni rivojlantirishga qulay shartsharoit yaratadi. Bilim olish uchun mustaqil aqliy mehnat qilish, mustaqil fikr bildiridh asar voqealari tahlilga kreativ yondashish singari ko‘nikmalarni tarkib toptiradi. Adabiy ta’lim mohiyatini aks ettiruvchi innovatsiyon texnologiyalarning samarali turlaridan biri muammoli o‘qitish texnologiyasi hisoblanadi. Metodist olima Q.Husanboyeva “Adabiyot darslarida o‘quvchilar o‘zlashtirishlari lozim bo‘lgan bilimlarni o‘zlarining kuchi, tafakkuri bilimi, va mehnati bilan o‘zlashtirishlarini ta’minlash maqsadida bolalar oldiga muammo shaklida qo‘yish yo‘li bilan amalga oshiriladigan o‘qitish jarayonini muammoli adabiy ta’lim deb atash mumkin”– deydi. . O‘qish jarayoni o‘quvchining mustaqil bilim olishiga asoslanadi. Bu tamoyil o‘qitish jarayonida ishtirok etadigan subyektlarning munosabatini va o‘qituvchining jarayondagi rolini aniqlaydi. Shuning uchun ham axborot texnologiyalari, kompyuter asosida darslarda qiziqish, o‘zini-o‘zi boshqarish, yangi bilimlarni o‘zlashtirib borishga intilish dars oxirigacha saqlanib qoladi. Badiiy asar tahlil jarayonida muammoli ta’limning samaradorligini ta’minlovchi vosita o‘qituvchining ijodkorligi, ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalarni o‘rinli qo‘llash orqli o‘quvchilarning o‘zaro fikr almashishlarini ta’minlash, nazariybadiiy bilimlarini boyitish hamda ularni adabiy asarlarni o‘qib-o‘rganish jarayonida qo‘lga kiritayotgan yutuqlar va izlanishlari bilan yaqindan tanishtirish imkoniyatini yaratadi va o‘qituvchining innovatsion faoliyati ta’sirida o‘quvchilarda ham kreativ kompitentlikni kamol toptiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni.-O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami, 2020-yil 23-sentyabr, 13-16-modda. 2. 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli Farmoni. 3. Drapeau Patti. Sparking student creativity (practical ways to promote innovative thinking and problem soving). Alexandria-Virginia, USA: ASCD, 2014. 4. Давыдова В.В., Запорожца А.В., Ломова Б.Ф. Психологический словар. – М.: Педагогика, 1983. – 448 с. 5. To‘xliyev B., Sarimsoqov B... Adabiyot. Akademik litseylar uchun o‘quv dasturi. – T.: 2000, 4-b. 6. Sharipov Sh. “O‘quvchilar kasbiy ijodkorligi uzviyligini ta’minlashning nazariyasi va amaliyoti” Pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya avtoreferati. T.: 2012.17-bet. 7. Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiya. – T.: Oliy pedagogika instituti, 2003. 8. Sultonova G.A. Pedagogik mahorat. darslik– T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2005. 9. Nuraliyeva Nargiza Bazarbayevna, Darslarda o’quvchilarning kretiv fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish. 10. NuraliyevaN. B. Boshlang'ich ta’limda triz-texnikasini qo’llanishi | journal of new century innovations 11. Barakayevich, Q. S., & Baxtiyorovna, A. S. (2021). Xalqaro dastur talabalari asosida innovatsion ta'lim muhitini yaratish. 12.Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiya. – T.: Oliy pedagogika instituti, 2003. 13. Sultonova G.A. Pedagogik mahorat. darslik– T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2005. 14. Nuraliyeva Nargiza Bazarbayevna, Darslarda o’quvchilarning kretiv fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish. Science and innovation international scientific journal volume 1 issue 8. Uif-2022: 8.2. 1424-bet 15. NuraliyevaN. B. Boshlang'ich ta’limda triz-texnikasini qo’llanishi | journal of new century innovations 1.Home / 2.Archives / 3.Vol. 7 No. 4 (2022): Journal of new century innovations | Volume-7 |79-80-betlar 16. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining parlamentga murojaatnomasi. 20- dekabr 2022- yil . 17. Mehnat ta’limi o‘qitish metodikasi, kasb tanlashga yo‘llash: darsiik / N.A. Muslimov, Sh.S. Sharipov, O.A. Qo‘ysinov; O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus taiim vazirligi. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2014. – 456-b. .18. Mirziyoyev Sh.M.”Adabiyot va san’at ma’naviy olamini mustahkamlash poydevoridir”. O‘zbekiston ijodkor ziyolilari bilan uchrashuvdagi ma’ruza. 2017. 3-avgust. 19. Mirziyoyev Sh.M. “O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqiyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb masalalari”. 2018. 7-avgust. 20. Jumaboyev M. Bolalar adabiyoti. Toshkent, O‘qituvchi 2011. 21. Safarov O., Barakayev R., Jamilova B. Bolalar adabiyoti. - Buxoro.: Durdona,2019.- 420 b 22. Masharipova Z. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. T., 2008

O’quvchilarning analitik kompetensiyasi rivojlantirishda adabiy tahlillardan foydalanish usullari

Sotib olish