O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma, malakalarini tekshirish va baholash - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	54.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma, malakalarini tekshirish va baholash

Купить

Mavzu: O’quvchilarning bilim, ko’nikma, malakalarini tekshirish va
baholash
Reja:
1. O’quvchilar o’quv faoliyatiga rahbarlik, boshqaruv o’quv jarayonida nazorat
ekanligi.
2. O’quvchilar bilim, ko’nikmalarini tekshirishning maqsadi, mazmuni va turlari.
3. O’quvchilar bilim, ko’nikmalarining sifat mezonlari.

Tayanch so’z va iboralar: Bilim, ko’nikma, malaka, baholash tizimi,
reyting, joriy, oraliq, bosqichli, yakuniy nazorat, sifat mezonlari, davlat ta’lim
standartlari va h.k.
O’zbekiston Respublikasida umumiy o’rta ta’lim to’g’risidagi Nizomning
(1995 yil 5 yanvar) 4 o’quv tarbiya jarayonini tashkil etish va uning mazmuni
bo’limi 4,4 bandida o’quvchilar bilimi sifatini va o’qitish natijalarining davlat
ta’lim standartlariga muvofiqligini nazorat qilishni ta’minlash uchun shu quyidagi
nazorat tartibotlarini o’tkazish nazarda tutiladi:
Joriy nazorat – so’rovlar, kollekviumlar, seminarlar, nazorat ishlar, testlar
tarzida o’quvchilarning bilimlari, malaka va ko’nikmalari muntazam nazorat
qilinadi;
Oraliq nazorat – chorak tamom bo’lganda va o’quv dasturlarining tegishli
bo’limlari, malaka va ko’nikmalarini baholash uchun amalga oshiriladi. U
imtihonlar, testlar, sinovlar va malakaga doir ishlar shaklida o’tkaziladi;
Bosqichli nazorat – o’quv yili tamom bo’lganidan keyin imtihonlari, test
sinovlari shaklida amalga oshiriladi. Uning asosida reyting aniqlanadi va
o’quvchini navbatdagi sinfga o’tkazish to’g’risida qaror qabul qilinadi;
Yakuniy nazorat – o’qish tugatilganidan keiyn davlat attestasiyasi shaklida
o’tkaziladi.
4,5 umumiy ta’lim dasturlarini davlat ta’lim standartlarini doirasidan
mustaqil o’zlashtirgan o’quvchilarga O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi
vazirligi tomonidan tasdiqlangan Eksternat to’g’risidagi Nizom asosida, eksternat
tartibida attestasiyadan o’tish huquqi beriladi.
Imtiyozli attestasiya 5-9 sinflarda o’qish davrida o’zlashtirish (reyting)
bo’yicha faqat a’lo ko’rsatgichlarga ega bo’lgan bitiruvchilarga beriladi.
O’rta maxsus kasb-hunar kollejlarida bosqichli nazorat o’tkazilmaydi. Oraliq
baholashda kurs ishi va bosqichli nazoratda u imtihonlar, testlar, malaka ishlar va
diplom himoyalarini himoya qilish shaklida amalga oshiriladi.
Maktabda o’quvchilarning bilim va ko’nikmalarini hisobga olish, tekshirish
va ularga baho qo’yish ta’lim tarbiyaning zarur va muhim qismidir. Bu ishning

to’g’ri yo’lga qo’yilishi davlat uchun, maktab, o’quvchilar va ota-onalar uchun
muhim ahamiyatga ega.
O’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini tekshirish asosida davlat
ta’lim-tarbiya sifatini, bu sohada yuz bergan kamchiliklarga o’z vaqtida barham
berish, maktab, o’qituvchi va o’quvchi ishini har tomonlama yaxshilashga kerakli
tadbirlar belgilaydi. O’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini hisobga
olish, o’quv metodlarining va zaif tomonlarini o’quvchilarning dars materiallarini
qanday o’zlashtirayotganligini aniqlab olishga imkon beradi. Har bir o’quvchini
har tomonlama yaxshi bilishga yordam qiladi. O’qituvchi o’quvchilarning bilim,
ko’nikma, malakalarini tekshirish asosida o’quvchilarning o’quv dasturi hajmida
bilim, ko’nikma, malakalarini puxta o’rganib olishlarini ta’min etish uchun dars
materiali ustida yana qanday ishlash kerakligini ko’rsatadi, darsdan ulgurmayotgan
o’quvchilarni o’z vaqtida tezda tegishli choralar ko’radi. Shu bilan birga tekshirish
o’qituvchining ham o’quchining ham o’ziga talabchanligini kuchaytiradi. Har bir
o’quvchining o’qishda o’zining yutuq va kamchiliklarini, o’quv materialining
qaysi qismi puxta, qaysi qismini bo’sh o’zlashtirganligini aniqlashga yordam
beradi. O’z-o’zini tekshirib borishga o’zi o’zini tanqid qilishga odatlantiradi,
intizomlikka va qunt bilan o’qishga o’qishga o’rgatadi, ularda kuchli iroda hamda
ijobiy xarakter vujudga keltiradi va tarbiyalaydi. Maktab, ota-onalarni esa davlat
oldida o’z mas’uliyati va vijdon burchini tushuntirishga o’rgatadi.
O’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalarini hisobga olish va tekshirish
ota-onalarning o’z bolalari qanday o’qiyotganliklarini, darsdan ulgurish
ulgurmasliklaridan xabardor bo’lib turishlariga yordam beradi. Ularning o’z
bolalarining o’qishlari va tarbiyasi uchun javobgarligini oshiradi. Masalan, ayrim
ota-onalar bolalarining o’qishlaridan xabardor bo’ladilar. O’quvchilarning bilim,
ko’nikma va malakalarini hisobga olish va tekshirish ishi avvalo o’quvchilarni
kunsayin o’rganib borish va ularning darsdan ulgurishlarini tekshirishni o’z ichiga
oladi. O’qituvchi o’qitish jarayonida har bir o’quvchini diqqat bilan o’rganib
borishi lozim. O’qituvchi ana shu o’rganish asosida har chorak oxirida, har bir

o’quvchining ma’lum bir fanni qanchalik o’zlashtirganligi haqida xarakteristka
berishga majbur.
1. O’qituvchi o’quvchilarni rejali va tizimli suratda kuzatish yo’li bilan
o’rganadi, o’qituvchi o’quvchilarni darsda va darsdan tashqari vaqtlarda kuzatib
boradi. Kuzatish unga o’quvchining ishiga, o’qishga munosabatini, o’quvchining
qiziqishlari va nimalarga moyil bo’lganligini uning individual xususiyatlarini va
qobiliyatini bilib olishga yordam beradi.
2. O’quvchilar suhbat yo’li bilan ham o’rganiladi. Suhbat sinf jamoasi yoki
ayrim o’quvchilar guruhi bilan, shuningdek yakka-yakka ham o’tkazilishi mumkin.
O’quvchilar haqida to’laroq ma’lumotga ega bo’lish uchun o’qituvchilar, maktab
vrachi, ayniqsa, ota-onalar bilan fikr almashishi katta ahamiyatga ega.
3. Yana ularning shaxsiy hujjatlarini diqqat bilan ko’rib chiqish orqali ham
o’rganiladi. O’qituvchi o’z o’quvchilarini qancha aniq va har tomonlama yaxshi
bilsa, ta’lim-tarbiya ishlari shuncha muvaffaqiyatli bo’ladi. O’quvchilarni bilish
o’qituvchining butun sinfga, har bir o’quvchiga ta’lim va tarbiya berishning eng
yaxshi usul va vositalarini tanlab olib, ulardan samarali foydalanishga imkon
beradi. O’quvchilarning zaif tomonlari va nuqsonlarini yo’qotishga ijobiy
tomonlarini o’stirish va mustahkamlashga yordam beradi. O’quvchilar bilimlari,
ko’nikmalarini hisobga olishning eng muhim qismi ularning bilimni
o’zlashtirishlarini tekshirishdir. Maktabda o’quvchilarning bilimni tekshirishning
quyidagi turlari – dastlabki taxminiy tekshirish, kundalik tekshirish, mavzular
bo’yicha tekshirish va yakuniy tekshirishdan iborat.
I. Dastlabki taxminiy tekshirishning asosiy vazifasi o’quvchilarning yangi o’quv
materialini ongli idrok qilishi va muvaffaqiyatli egallash uchun kerak bo’lgan
tayyorgarlik darajasini aniqlashdan iborat. Odatda tekshirishning bu xili o’quv
yilining boshida yoki o’quv dasturining navbatdagi bobini o’tishiga kirishish
oldidan o’tkaziladi.
II. Kundalik tekshirish – har kuni, har dasrda muntazam ravishda, rejali tarzda
o’tkaziladigan tekshirishdir. Bu tekshirishning asosiy vazifasi o’tilgan materialni
qaytarish bilan birga, yangi o’quv materialini o’zlashtirilish darajasini aniqlashdir.

Kundalik tekshirish katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Darsda har kuni
o’tkaziladigan bu tekshirish, o’quvchilarni tizimli puxta ishlashga o’rgatadi.
Shuningdek, bu tekshirish o’quvchilarga bilim, ko’nikma va malakalarni singdirib
borishga va irodasini o’stirishga yordam beradi.
III. Yakuniy tekshirish – o’quv choragi va o’quv yilining lxirida o’tkaziladi.
Uning asosiy vazifasi o’quvchilarning o’quv choragida yoki o’quv yilidagi
materialning egallash darajasini aniqlashdan iborat. O’quvchilar bilim, ko’nikma
va malakalarini tekshirishda maktabda qo’llaniladaigan asosiy usullar –
o’quvchilarning ishlarini kuzatish, darsda va darsdan so’ng kuzatish, og’zaki
so’rash, nazorat ishlar o’tkazishdir.
Og’zaki so’rash tekshirishning eng ko’p qo’llaniladigan usullaridan biridir,
uning quyidagi turlari bor:
a) O’quvchini sinf doskasi yoki o’qituvchi stoli yoniga chaqirib so’rash.
b) Sinfdagi o’quvchilarning ko’pchilikdan sidirgasiga so’rash.
c) Ayrim o’quvchilardan doskaga yoki stol yoniga chaqirmasdan so’rash.
Ayrim o’qituvchilar o’quvchilarning bilimlarini tekshirishda mavzular
yuzasidan tekshirish usulini qo’llaydi. Bu usulning yaxshi tomoni bunda har bir
o’tilgan mavzudan shu mavzuni o’zlashtirish darajasi sinfdagi o’quvchilarning har
biriga nisbatan tekshiriladi. Mavzu materialini o’zlashtirmagan o’quvchilar
aniqlanadi va ulardan shu materialni o’zlashtirish talab qilinadi.
Nazorat ishlar – yozma ishlar (diktant, insho, masalalar yechish, grafik
ishlar, o’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini tadbiq qilishni talab
etadigan am aliy vazifalarni (laboratoriyada analiz qilish, ustaxonada tegishli
buyumlar yasash) bajarish kabilar kiradi. Nazorat ish bir vaqt ichida sinfdagi
hamma o’quvchilarni tekshirishga imkon beradi. O’quvchilarning bilim, ko’nikma
va malakalarini tekshirish ishlari quyidagi talablarga javob berishi lozim. Sinfdagi
hamma o’quvchilarning bilimlarini tekshirish kerak. Tekshirishda o’qituvchida reja
bo’lishi kerak. Reja asosida o’rta, kuchli va bo’sh o’zlashtiruvchi o’quvchilar
bilimlari tekshirilishi kerak. Tekshirishni shunday olib borish kerakki, sinfdagi
hamma o’quvchilar o’qituvchi savoliga javob bera olsin.

O’quvchilar bilim, ko’nikma va malakalariga baho qo’yish baho
o’quvchilarning o’quv dasturlarida ko’zda tutgan bilim, ko’nikma va
malakalarniqanday egallaganligini ko’rsatadi. Baho qo’yish katta ta’lim-tarbiyaviy
ahamiyatga ega, chunki o’quvchilarni u qunt bilan o’qishga majbur etadi. Maktab
o’quvchilarga baho qo’yishda quyidagi asosiy talablar qo’yiladi.
1. Bilimlarga obyektiv va haqqoniy baho qo’yilishi lozim.
2. Baholashda ko’zbo’yamachilikka mutloqa yo’l qo’ymaslik kerak.
3. O’quvchining bilimiga o’quv dasturining talablari asosida baho qo’yilishi
lozim.
Bu talablarni ta’min etish uchun bilimga baho berishning umumiy mezoni
bo’lishi shart.
O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risida”gi Qonunining 7-moddasida
“Davlat ta’lim standartlari umumiy o’rta maxsus, kasb-hunar va oliy ta’lim
mazmuniga hamda sifatiga qo’yiladigan talablarni belgilaydi”, - deb ta’kidlangan.
Bu talablar jamiyatning obyektiv rivojlanishini taminlaydigan ehtiyojlar va bozor
munosabatlari umumiy raqobatidan kelib chiqadi. Mazkur talablar umumiy o’rta
ta’lim o’quv dasturlari, darsliklarida o’z ifodasini topmog’i darkor. Bular har bir
fanning o’ziga xos ta’lim mazmuni, xususiyatlaridan kelib chiqadi. Maktablarda
o’quvchilar bilimi, ko’nikmalariga baho berishning quyidagi umumiy mezonlari
qo’llaniladi:
1. Bilimning ilmiy bo’lishi.
2. Bilimning ongli o’zlashtirilishi.
3. Bilimning hajmi.
4. Bilimning mustahkam o’zlashtirilishi.
O’quvchi nutqining mazmuni va bajargan ishining sifati va h.k.
O’quvchilar bilim, ko’nikma va malakalarini tekshirishda va baholashda
o’quvchi o’quv dasturi materialini to’la biladimi, ularni tushunadimi yoki uni
quruq yodlab olganmi, bilimlarni amaliy masalalarni yechishga va ishlarni
bajarishga tadbiq qila oladimi va boshqalar.

Hamma o’quv fanlari va barcha sinflarda ana shu mezon qo’llaniladi. Biroq
ayrim o’quv fanlaridan o’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini tekshirish
va baho qo’yishda shu fanlarning xususiyatini hisobga olishi kerak. Masalan,
mehnat darslarida o’quvchilarning bajargan buyumlarni tekshirish va baho
qo’yishda mustaqillik, buyumning texnik talablarga muvofiqlik darajasi va sifati
hisobga olinishi lozim. O’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalariga baho
qo’yish uchun umumiy ta’lim maktablarida besh darajali raqamli baho tizimi
qo’llaniladi.
O’quvchi dastur materialini to’la va mufassal bilgan, uni chuqur tushungan
va puxta egallagan, dasturga kiritilgan hamma masalalarni to’g’ri, ongli va dalillar
bilan so’zlab bergan, amaliy ishlarni bajarishda va masalalar yechishda egallagan
bilimlarni mustaqil tadbiq qilgan, og’zaki javoblarda va yozish ishlarida to’g’ri
adabiy tildan foydalana bilgan va xatolarga yo’l qo’ymagan holda “5” baho
qo’yiladi.
O’quvchi dastur materialining hammasini bilgan, uni yaxshi tushungan va
puxta egallagan, dastur hajmidagi savollarga qiynalmasdan javob bergan,
bilimlarni amaliy ishda tadbiq qila bilgan, og’zaki javoblarda to’g’ri tildan
foydalana olgan, yozma ishlarda esa kichkina, ahamiyatsiz xatolargagina yo’l
qo’ygan taqdirda “4” baho qo’yiladi.
O’quv dasturiga kiritilgan asosiy o’quv materialini bilgan, egallagan
bilimlarni amaliy ishlarda bir muncha qiynalib va o’qituvchining bir oz yordamida
bajara olgan, og’zaki javoblarida materialni bayon qilganda, yozma ishlarda bir
muncha xatolarga yo’l qo’yilgan taqdirda “3” baho qo’yiladi.
O’quvchi o’tilayotgan o’quv materialining ko’pchilik qismini bilmagan,
o’qituvchining yordamchi savollari orqaligina javob bergan, yozma ishlarida ko’p
va qo’pol xatolarga yo’l qo’ygan taqdirda “2” baho qo’yiladi.
O’quvchi o’tilgan materialni butunlay bilmagan taqdirda “1” baho qo’yiladi.
O’quvchilarga qo’yilgan baholarni ularga izohlab tushuntirish kerak. Bu esa
bilimga baho qo’yishning ahamiyatini oshirish hamda o’quvchining o’qishdagi
yutuq va kamchiliklarini bilib olishga yordam beradi. Har bir chorakda o’quvchiga

bir nechta baho qo’yilishi kerak. Aks holda chorak oxirida o’qituvchi qiynalib
qoladi. Chorak va yillik bahoni qo’yishda o’rta arifmetik usul bialn baho qo’yish
mutlaqo yaramaydi, chunki bunday yakuniy baho o’quvchining bilim, ko’nikma va
malakalarini to’g’ri aks ettirmaydi.
Ba’zi bir o’qituvchilar darsga tartib-intizom buzgan o’quvchilarga o’z
fanlaridan yomon baho qo’yadilar. Bunday baholash butunlay yaramaydi, chunki
baho o’quvchining bilim, ko’nikma va malakalariga qo’yiladi, shuning uchun uni
o’quvchining xulqiga qo’yiladigan bahoga aralashtirish noto’g’ridir.
Mashhur rus pedagogi Ostrogorskiy shunday yozadi “Javobga ball olgan
inson avvalo o’zidan-o’zi unga haqqoniy baho qo’yishdimi deb so’raydi, agar u
bunga nohaqdek tuyulsa, u ranjiydi, go’yo unga tegishli narsa tortib olingandek
yoki berilmagandek bo’ladi.
Dangasa xafa bo’lmaydi, u mehnat qilgani yo’q, mehnat qilgan esa
mehnatning qadrini biladi va mehnatning natijalarini istaydi”.
Shuning uchun barcha o’qituvchilar o’quvchilarning bilim, ko’nikma va
malakalarini baholashda, ularning reytingini aniqlashda obyektiv asoslarga
tayanishi shart. Sir emas ba’zi o’qituvchilar baholashning mohiyati, mazmunini
o’zlari yaxshi o’zlashtirmaganlar. O’qituvchining bunday nuqsonlari maktab
amaliyotida yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun o’qituvchilar
reyting tizimini mukammal o’zlashtirib, amaliyotda xatolarsiz tadbiq etishlari
barkamol o’quvchilarni tayyorlashning zarur sharti ekanligini anglashlari juda
muhim.
Hozirgi davrda o’quvchilarning bilimlarini o’zlashtirishda test usuli
qo’llanilmoqda. “Test” inglizcha so’z bo’lib, “topshiriq”, “tajriba” degan
ma’nolarni anglatadi. Bilish xususiyatini o’lchash usuli sifatida unga ingliz
psixologi D.Kattel asos solgan. Boshqacha aytganda test qisqa muddat ichida
bilimni sinashning eng maqbul usuli bo’lib, bir qator rivojlangan davlatlarda xalq
ta’limi bilan bir qatorda turli sohalarda ham test sinovidan foydalangan.

Jumhuriyatimizda ilk bor 1992 yilda bir qator oliy o’quv yurtlariga qabul
imtihonlari shu asosda o’tkazildi. Endilikda test sinovi ta’lim-tarbiya tizimining
barcha sohalariga kirib bormoqda.
“Umumiy o’rta ta’lim maktab o’quvchilarining bilim darajalarini nazorat
qilishning reyting usuli to’g’risidagi Nizom” loyihasida alohida o’qtirganidek, bu
usul davlat ta’lim standartlarining tarkibiy qismi bo’lib, uni barcha ta’lim
muassasalarida (maktablarda) bajarishi majburiydir.
Hozirda fanlar bo’yicha reyting ballari quyidagi tartibda belgilanadi:
1. Kundalik nazorat (KN) – 50 ball. Jumladan, a) kundalik so’rov (KS) – 40
ball, b) erkin faoliyat (EF) – 10 ball.
2. Oraliq nazorat (ON) – 20 ball.
3. Yakuniy nazorat (YaN) – 30 ball.
Reyting natijasi besh balli bahoga ko’chirilganda quyidagicha bo’ladi:
100 – 86 ball - “a’lo”;
85 – 71 ball - “yaxshi”;
70 – 55 ball - “qoniqarli”;
55 balldan past - “qoniqarsiz”.
1. O’quvchilar o’zlashtirishining reyting tizimi haqida nimalarni bilasiz?

O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma, malakalarini tekshirish va baholash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish