O‘rganish va o‘quv faoliyati nazariyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	52.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘rganish va o‘quv faoliyati nazariyasi

Купить

O’RGANISH VA O’QUV FAOLIYATI NAZARIYASI
Reja:
1. Biogenetik nazariya va uning yo’nalishlari.
2. Sosiogenetik nazariya: ijtimoiylashuv nazariyasi.
3. Psixoanaliz nazariyasi.
4. Psixodinamistik, kognitivistik va personologik nazariyalar .

Psixologiya fani zamonaviy ta’limotga asoslangan holda inson shaxsining
tarkib topishini asosan uchta omilning ta’siriga bog’liqligini dalillar asosida
izohlab beradi. Ulardan birinchisi inson tug’ilib voyaga yetadigan tashqi ijtimoiy
muhitning ta’siri, ikkinchisi odamga uzoq muddat davomida muntazam tarzda
beriladigan ta’lim-tarbiyaning ta’siri va uchinchisi odamga tug’ma ravishda, tayyor
holda beriladigan nasliy xususiyatlarning ta’siridir.
Ma’lumki, har bir odam o’ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan
ijtimoiy muhitda. Konkret ijtimoiy munosabatda, ya’ni ma’lum oila, jamoa va
jamiyatda, odamlar orasida yashab o’sadi, shakllanadi.
Bu ijtimoiy munosabatlarga odam jamiyat a’zosi sifatida, ma’lum sinfning,
u yoki bu ijtimoiy guruhning namoyondasi sifatida va nihoyat, tashkil qilinganlik
va uyushqoqlik darajasi turlicha bo’lgan muayyan jamoalarning faol a’zosi sifatida
qatnashadi.
Shaxsning mohiyati o’z tabiati jihatidan ijtimoiy xarakterga egadir.
Shaxsdan barcha psixik xususiyatlarini, ijodiy faolligining rivojlanish manbalari
uning tevarak-atrofidagi ijtimoiy muhitda, jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy
bog’liqlikda bo’lib, uning ijtimoiy turmushi bilan belgilanadi. Manna shu ma’noda
shaxsning taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda yuzaga keladigan ijtimoiy
tajribani egallash jarayonidan iboratdir. Buning natijasida insonning psixik
xususiyatlari, axloqiy fazilatlari, xarakteri, irodaviy sifatlari, qiziqishlari, e’tiqod va
dunyoqarashi tarkib topadi.
Muhit, ma’lum maqsadga qaratilgan ta’lim va tarbiya, azaldan berilgan,
genetik jihatdan qat’iy belgilangan nimanidir namoyon qilish uchun sharoitgina
bo’lib qolmay, balki inson psixik xususiyatlarini tarkib toptiradi.
Bu borada, birinchidan, shuni ta’kidlash kerakki, odam muhit ta’siri
ostidagi passiv obyekt bo’lmay, balki faol mvjudotdir. Shuning uchun tashqi hayot
sharoiti, tashqi ta’sir inson psixikasini belgilamaydi, balki odamning muhit bilan
bo’lgan o’zaro ta’siri orqali, uning muhitdagi faoliyati orqali belgilaydi. Shu
sababli muhitning ta’siri haqida emas, balki odamning tevarak-atrofdagi muhit
bilan faol o’zaro ta’siri haqida gapirish maqsadga muvofiqdir.

Ikkinchidan, psixikaning rivojlanishi oqibat natijada tashqi sharoitlarga,
tashqi ta’sirotlarga bog’liqdir. Lekin bu rivojlanishini bevosita tashqi sharoitdan va
tashqi vaziyatdan keltirib chiqarib bo’lmaydi. Bu sharoitlar hamda vaziyatlar
hamisha odamning hayotiy tajribasi, uning shaxsi, individual psixologik
xususiyatlari va psixik qiyofasi orqali ta’sir qiladi. Manna shu ma’noda tashqi
individning o’ziga xos psixikasi va shaxsiy taribasini o’z ichiga olgan ichki sharoit
orqali bilvosita ta’sir qiladi.
Uchinchidan, odam faol mavjudot sifatida o’zi ham ongli ravishda o’z
shaxsini o’zgartirishi, ya’ni o’zi-o’zini tarbiyalash bilan shug’ullanishi mumkin.
Lekin bu jarayon atrof-muhitdan ajralgan holda emas, balki muhit bilan
moslashgan holda va muhit bilan o’zaro munosabatda sodir bo’ladi.
Yuqoridagilardan xulosa chiqarib shuni aytish mumkinki, odamning
(bolaning, o’quvchining) ijtimoiy tashkil topgan va faol faoliyati uning psixik
rivojlanishining asosi, vositasi hamda shartidir.
O’z-o’zidan ma’lumki, odamning psixik rivojlanishi uchun tabiiy, biologik
imkoniyatlar nihoyatda zarurdir. Inson psixik xususiyatlari me’yorida tarkib
topishi uchun muayyan darajadagi biologik tuzilish, inson miyasi va nerv sistemasi
bo’lishi shart. Bu tabiiy xususiyatlar psixik rivojlanishni harakatga keltiruvchi
kuchlar, omillar emas, balki faqat dastlabki sharoitlardir, xolos.
Tabiiy xususiyatlar taraqqiyotni harakatga keltiruvchi kuch emasligiga
qaramay, inson psixik taraqqiyotiga ta’sir ko’rsatadi.
Birinchidan, tabiiy xususiyatlar psixik xususiyatlar taraqqiyotining turli
yo’llarini va usullarini belgilab beradi. Inson nerv sistemasining xususiyatlari o’z-
o’ziga shaxsning hyech qanday psixik xususiyatlarini belgilamaydi. Hyech bir
me’yordagi bola dadil yoki qo’rqoq, irodali yoki irodasiz. Mehnatsevar yoki
yalqov, intizomli yoki intizomsiz bo’lib tug’ilmaydi. Agarda tarbiya to’ri tashkil
qilinsa, nerv sistemasining istalgan tipii asosida xarakterning barcha ijtimoiy
qimmatli xislatlarini shakllantirish mumkin. Masalan, sabot-matonat va o’z-o’zini
tuta bilish xislatini nerv sistemasining tipi shiddatli bo’lgan bolalarda ham, yoki
nerv sistemasining tipii vazmin bo’lgan bolalarda ham tarbiyalash lozim va

tarbiyalasa bo’ladi. Biroq birinchi holdagi bolalarni tarbiyalash ikkinchi
holdagilarni tarbiyalashga qaraganda qiyinroq bo’ladi. Har ikkala holda kerakli
sifatlarni tarbiyalash yo’llari va usullari ham turlicha bo’ladi.
Ikkinchidan tabiiy xususiyatlar odamning biror sohada erishgan yutuqlari
darajasiga ham ta’sir qilishi mumkin. Masalan, qobiliyat kurtaklarida tug’ma
individual farqlar mavjud. Shu sababli ba’zi odamlar boshqa odamlardan ma’lum
bir faoliyatni egallash imkoniyati jihatidan ustun turishadi. Ba’zida esa aksincha
biror-bir faoliyat turini egallash imkoniyati jihatidan esa ulardan ongsizlik
qilishlari mumkin. Manna shu ma’noda olganda odamlar o’z qobiliyatlarini
barobar rivojlantirish imkoniyatiga ega emaslar. Garchi tabiiy kurtaklar
o’quvchilarning psixik rivojlanishi uchun ma’lum ahamiyatga ega bo’lsa ham (shu
sababli, masalan, ta’lim jarayonida ayrim o’quvchilardan boshqa o’quvchilarga
nisbatan ko’proq zo’r berish talab qilinadi, ayrim o’quvchiga o’qituvchi ko’proq
kuch sarflaydi, e’tibor beradi va ko’proq vaqt ajratadi), bu kurtaklarning o’zi psixik
taraqqiyotda hal qiluvchi rol o’ynamaydi.
Turli yo’nalishga ega bo’lgan psixologlar, bir tomondan ta’lim va tarbiya,
ikkinchi tomondan esa rivojlanish o’rtasidagi o’zaro munosabati muammosini
keng doirada muhokama qilmoqdalar.
Rivojlanish deyilganda odatda hodisalarning har ikki turi tushuniladi va bu
tushunchalar bir-biri bilan chambarchas bog’liqdir:
1) miyaning o’z biologik, organik yetilishi, uning anatomik-biologik
tuzilishi jihatidan yetilishi;
2) psixik (aqliy) rivojlanishning ma’lum o’sish darajalari sifatidagi, o’ziga
xos aqliy yetilish sifatidagi psixik rivojlanish.
O’z-o’zidan ma’lumki, aqliy rivojlanish miya tuzilishining biologik
yechilishi bilan bog’liqdir va bu xususiyat ta’lim-tarbiya ishlarida albatta hisobga
olinishi lozim, chunki ta’lim miyaning organik jihatdan yetilishini inkor eta
olmaydi. Biroq miya tuzilishining organik jihatdan yetilishini muhitga, ta’lim-
tarbiyaga mutlaqo bog’lanmagan holda o’zining qat’iy biologik qonunlari asosida

sodir bo’ladi, deb bo’lmaydi. Muhit, ta’lim-tarbiya va tegishli mashq miya
tuzilishining organik jihatdan yetilishiga yordam beradi.
Bu jarayonda ta’lim qanday mavqyega ega? Ta’lim rivojlanishiga nisbatan
yetakchi vazifani bajaradimi yoki aksincha? Bu muammoning hal qilinishi ta’lim
jarayonining mazmuni va metodikasini, o’quv dasturlari va darsliklarning
mazmunini belgilab beradi.
Jumladan nemis psixologi V.Shtern: ta’lim psixik rivojlanishning orqasidan
boradi va unga moslashadi degan fikrni olg’a so’rgan edi. Bu fikrga qarama-qarshi
rus psixologi L.S.Vigotskiy bolaning psixik rivojlanishida ta’lim va
tarbiyaning yetakchilik roli bor degan qoidani birinchi bo’lib ilgari surdi va
uni: ta’lim rivojlanishdan oldinda boradi va uni o’z orqasidan ergashtirib olib
boradi , deb aniq ifodalab beradi. Yu q orida bayon qilingan birinchi fikrga muvofiq
ta’lim faqat rivojlanish tomonidan erishilgan narsalardan foydalanadi. Shuning
uchun aqliy jihatdan yetilish jarayoniga aralashmaslik, unga halaqit bermaslik,
balki ta’lim uchun imkoniyat yetilguncha chidam bilan passiv kutib turish kerak.
Shveysariyalik psixolog J.Piajening nazariyasi ham ayni shu g’oyalar bilan
yo’g’rilgandir.
J.Piajening fikricha, bolaning va maktab o’quvchisining aqliy o’sishi
o’zining ichki qonunlari asosida rivojlana borib, sifat jihatdan o’ziga xos bir
qator genetik bosqichlarni bosib o’tadi . Ta’lim bu aqliy yetilish jarayonini faqat
bir qadar tezlatishga yoki sekinlashtirishga qobildir, lekin u aqliy jihatdan yetilish
jarayoniga hyech qanday jiddiy ta’sir kursata olmaydi. Demak, ta’lim rivojlanish
qonunlariga bo’ysunishi kerak. Masalan, bolada mantiqiy tafakkur yechilmay
turib, uni mantiqiy fikr yuritishga o’rgatish foydasizdir . Ta’limning turli
bosqichlari bolaning tegishli psixologik imkoniyatlar pishib yetiladigan muayyan
yoshiga qat’iy nazar bog’liqligi anna shundan kelib chiqadi.
Bizning fikrimizcha, ta’lim yetakchi rolni bajaradi, ta’lim va rivojlanish esa
o’zaro bir-biriga bog’liqdir; ular alohida sodir bo’ladigan ikki jarayon bo’lmay,
balki bir butun jarayondir. Ta’limsiz to’la aqliy rivojlanish bo’lishi mumkin emas.
Ta’lim rivojlanishga turtki bo’ladi, rivojlanishni o’z ortidan ergashtirib boradi.

Zarur sharoit tug’ilganda ta’lim mantiqiy fikrlash malakasini tarkib toptiradi va
tegishli aqliy rivojlanish uchun zamin bo’ladi. Lekin ta’lim rivojlanishga turtki
bo’lish bilan bir vaqtda o’zi rivojlanishga tayanadi, erishilgan rivojlanish
darajasining xususiyatlarini, rivojlanishning ichki qoidalarini, albatta, inobatga
oladi.
Ta’limning imkoniyatlari juda keng bo’lsa-da, biroq cheksiz emas. Yirik rus
psixologi L.S.Vigotskiy ta’lim va taraqqiyot muammosiga ijtimoiy-tarixiy jarayon
nuqtai-nazaridan yondashib, bilimlarni o’zlashtirish insoniyatning tarixiy
taraqqiyotida yaratilgan madaniyatda ishtirok etish jarayonidir, deb ta’kidlanadi. U
olg’a so’rgan psixik funksiyalar taraqqiyotining madaniy-tarixiy nazariyasiga
ko’ra, psixik faoliyat taraqqiyoti uning «tabiiy» shaklini bevosita qayta qo’rgan
holda, turli alomatlar bilan avval tashqi, so’ng ichki ifodalanishni nazarda tutib,
«madaniy» shaklini egallash tushuniladi.
Shu munosabat bilan L.S.Vigotskiyning psixologiyaga kiritgan «psixik
taraqqiyotning eng yaqin zonasi» tushunchasi muhim ahamiyat kasb etadi. buning
asl mohiyati, bolaning mustaqil faoliyati kattalar Bilan hamkorlikda, uning
rahbarligida amalga oshiriladi. L.S.Vigotskiy tomonidan kiritilgan «psixik
taraqqiyotning eng yaqin zonasi» tushunchasi «ta’lim taraqqiyotdan oldinda
boradi» degan umumiy qoidaning yaqqol mazmunini tushunish uchun imkoniyat
yaratadi.
E.Torndayk va J.Piajening ta’lim bilan taraqqiyotni ayni bir narsa deb
tushuntirishiga qaramay L.S.Vigotskiy : «Bola taraqqiyotini hyech mahal maktab
ta’limidan tashqaridagi soya deb hisoblash mumkin emas» - deb ta’kidlaydi.
Bundan tashqari, ta’lim va taraqqiyot bir-biriga tobe bo’lmagan jarayonlardir,
degan yo’nalishdagi psixologlarni ham u qattiq tanqid qiladi. P.G.Blonskiy
ta’limning bola taraqqiyotidagi o’rniga alohida ahamiyat beradi. Shuning uchun
o’quvchilarning aqliy rivojlanishi to’g’ridan-to’g’ri maktab dasturi mazmuniga
bog’liq ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ta’lim jarayonida bolalar ma’lum
qoida asosida faoliyat qilishga odatlanadilar. Ta’lim ta’siri natijasida o’quvchilarda
o’z-o’zini va o’zining aqliy faoliyatini nazorat qilish yuzaga keladi.

Psixolog-olimlardan V.V.Davыdov, P.Ya.Galperin, N.A.Menchinskaya,
A.A.Lyublinskaya, D.B.Elkonin, E.G’.G’oziyevlar o’zlarining tadqiqotlarida
ta’limning taraqqiyotdagi yetakchi rolini ta’kidlashadi.
Psixik taraqqiyotning omillari va sharoitlari aniqlab olingan taqdirda ham,
psixikada yuzaga keladigan o’zщgarishlarning manbalari, psixik rivojlanishni
harakatga keltiruvchi kuchlar nimalardan iborat, degan savolning tug’ilishi,
tabiiydir.
Bolaning, maktab o’quvchisining psixik rivojlanishini harakatga keltiruvchi
kuchlar murakkab va turli-tumandir. Rivojlanishning mohiyatini qarama-
qarshiliklar kurashidan, ichki ziddiyatlar kurashidan iborat, bolaning, maktab
o’qvchisining psixik rivojlanishini bevosita harakatga keltiruvchi kuchlar ta’lim va
tarbiya jarayonida yuzaga keladigan hamda bartaraf qilinadigan eskilik va yangilik
o’rtasidagi qarama-qarshiliklardan iboratdir. Bunday ziddiyatlarga, masalan,
faoliyat tomonidan yuzaga keladigan yangi ehtiyojlar bilan ularni qondirish
imkoniyatlari o’rtasidagi ziddiyatlar; bolaning o’sib borayotgan jismoniy va ruhiy
imkoniyatlari bilan eski, tarkib topgan o’zaro munosabat shakllari va faoliyat
turlari o’rtasidagi ziddiyatlar; jamiyat, jamoa, katta odamlar tomonidan kundan-
kunga ortib borayotgan talablar bilan psixik taraqqiyotning mazkur darajasi
o’rtasidagi ziddiyatlar kiradi.
Masalan, kichik maktab yoshidagi o’quvchida mustaqil irodaviy faoliyatga
nisbatan bo’lgan tayyorlik bilan hatti-harakatlarning mavjud vaziyatga yoki
bevosita ichki kechinmalarga bog’liqligi o’rtasida ziddiyat mavjuddir. O’smirlarda
esa eng kuchli ziddiyatlar bir tomondan, uning o’ziga o’zi baho berishi va o’z
talablari darajasi va ikkinchi tomondan, atrofdagilarning unga nisbtan bo’lgan
munosabatlari haqidagi ichki kechinmasi o’rtasida, shuningdek, o’zining
jamoadagi real mavqyei to’g’risidagi ichki kechinmasi o’rtasida; katta odamlar
hayotida to’la xuquqli a’zo sifatida qatnashishi ehtiyoji bilan bunga o’z
imkoniyatlarining mos kelmasligi o’rtasida paydo bo’ladi.
Ko’rsatilgan barcha ziddiyatlar birmuncha yuqori darajadagi psixik
faoliyatlarni tarkib toptirish orqali bartaraf qilinadi. Natijada bola, maktab

o’quvchmsi psixik rivojlanishining yanada yuksakroq bosqichiga ko’tariladi.
Ehtiyoj qondiriladi- ziddiyat yo’qoladi. Biroq qondirilgan ehtiyoj, yangi ehtiyojni
tug’diradi. Bu ziddiyat boshqa bir ziddiyat bilan almashinadi-taraqqiyot davom
etadi.
Rivojlanish faqat sof miqdor o’zgarishalri jarayonidan, ya’ni qandaydir
psixik hodisalarning, xususiyat va sifatlarning ko’payishi yoki kamayishidan iborat
bo’lib qolgan, balki sifat jihatdan yangi xususiyatlarning, ya’ni yangidan hosil
qilingan sifatlarning paydo bo’lishi bilan bog’liqdir.
Psixologlar psixik rivojlanishning umumiy qonuniyatlari borligini qayd etib
ko’rsatmoqdalar. Biroq muxit ta’siriga nisbatan bu qonuniyatlar ikkilamchidir,
chunki bu qonuniyatlarning o’ziga xos xususiyatlari hayot sharoitiga, faoliyatga va
tarbiyaga bog’liqdir. Manna shunday umumiy qonuniyatlarga birinchi navbatdar
psixik rivojlanishning notekisligi kiradi. Buning mohiyati shundan iboratki, har
qanday sharoitda, hatto ta’lim va tarbiyaning eng qu lay sharoitlarida ham
shaxsning turli psixik belgilari, funksiyalari va xususiyatlari rivojlanishning bita
darajasida to’xtab turmaydi. Bolaning rivojlanishidagi ayrim davrlarda psixikaning
u yoki bu yo’nalishlarda rivojlanishi uchun nihoyatda qulay sharoitlar paydo
bo’ladi va bu sharoitlarning ba’zilari vaqtinchalik, o’tkinchi xarakterda bo’ladi. U
yoki bu psixik xususiyatlar va sifatlarning rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar
bo’lgan anna shunday yosh davrlari senzitiv davrlar deb ataladi. (L.S.Vigotskiy,
A.N.Leontyev) bundan senzitivlik davrining mavjudligiga miyaning organik
jihatdan yetilish qonuniyati ham, ayrim psixik jarayonlar va xususiyatlar ham,
hayotiy tajriba ham sabab bo’ladi.
Shunday qilib, bolaning, maktab o’quvchisining psixik rivojlanishi-
murakkab taraqqiyot jarayonidir.
Inson shaxsini tarkib topishi va psixik rivojlanishning sharoitlari. Biologik
va ijtimoiy omillar.
Psixik rivojlanish va bu o’zgarishlarga sabab bo’ladigan kuchlar o’rtasidagi
munosabat qonunlarini o’rganish – yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiya
fanining muhim va dolzarb muammolaridan biridir.

Inson shaxsning psixik rivojlanishi va uning shakllanishi murakkab tadqiqot
jarayonidir. Zero, uning o’ziga xos xususiyatlariva qonuniyatlarini asosli ilmiy
bilish, o’quvchi shaxsiga pedagogik jihatdan ta’sir ko’rsatishning zarur shartidir.
Inson – biososial mavjudotdir. Uning birligi, bir tomondan, kishining psixik,
tug’ma ravishda tashkil topgan xususityalar (masalan, ko’rish yoki eshitish
sezgilarning, shuningdek, oliy nerv tuzilishining o’ziga xos xususiyatlari), ikkinchi
tomondan esa faoliyatning ongli subyekt iva ijtimoiy taraqqiyotning faol
ishtirokchisi sifatida uning xulq-atvor (masalan, ahloqiy odatlar) xususiyatlarida
namoyon bo’ladi.
Xo’sh odam psixikasi va hatti-hrakatlarida namoyon bo’ladigan bu
xususiyatlarni nimalar sirasiga kiritish mumkin? Inson psixikasining tabiati
biologikmi yoki inqilobiy harakterga egami?
Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishiga ta’sir etuvchi
omillarning muammosi o’z mohiyati jihatidan g’oyaviy harakterga ega. Shu bois
bu masalani hal qilishda bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan turli oqimlar,
yo’nalishlar maydonga kelgan. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishda
maydonga kelgan birinchi oqim biogenetik konsepsiya, nazariya bo’lsa, ikkinchi
oqim sosiogenetik konsepsiyadir.
Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishga intiluvchi biogenetik oqim
XIX asrning ikkinchi yarmida maydonga kelgan.
Bola psixik xususiyatlarining tug’ma tabiati haqidagi ta’limot shu vaqtga
qadar aksariyat psixologiya maktablarining asosini tashkil etib kelmoqda. Mazkur
ta’limot inson psixikasining barcha umumiy va individual xususiyatlari tabiat
tomonidan belgilangan, uning biologik tuzilishiga tenglashtirilgandir, psixik
rivojlanish esa, irsiy yo’l Bilan azaldan belgilanib, inson organizmiga
joylashtirilgan shu xususiyatlarning maromiga yetilish jarayonidan iborat deb
ta’kidlaydi. Ma’lumki, nasliy xususiyatlar tug’ma yo’l bilan nasldan naslga tayyor
holda beriladi, biroq shunday bo’lishiga qaramay bu oqim namoyondalari inson
shaxsi va uning barcha xususiyatlari «ichki qonunlar» asosida, ya’ni nasliy

xususiyatlar negizida maydonga keladigan narsa, biologik olimlarga bog’liqdir,
deb ta’kidlaydilar.
Biogenetik ta’limot, inson qobiliyatlarining rivojlanish darajasi (chunonchi,
imkoniyatlarning chegarasi, uning eng yuksak nuqtasi) taqdir tomonidan belgilanib
qo’yilganligini, o’quvchi imkoniyatlari va qobiliyatlarini maxsus testlar yordamida
aniqlab, undan so’ng ta’lim jarayonini uning irsiyat tomonidan belgilangan
taraqqiyot darajasiga moslashtirish, ularning aqliy iste’dod darajalariga qarab turli
mavqyedagi maktablarda tahsil olishi zarur deb ta’kidlashadi.
Chunonchi, bu yo’nalish tarafdorlaridan, amerikalik psixolog E.Pyurndayx
o’quvchilarning «tabiiy kuchlari» va «tug’ma mayllar»ini psixik rivojlanishning
yetakchi omili qilib ko’rsatib, muhitning, ta’lim-tarbiyaning ta’siri-ikkinchi
darajalidir, deb aytadi.
Avstraliyalik psixolog K.Byuler bolalarning faqat aqliy taraqqiyotigina
emas, balki ahloqiy rivojlanishi ham nasliy tomondan belgilangandir, deb
ta’kidlaydi.
Amerikalik pedagog va psixolog Dj.Dyui-inson tabiatini o’zgartirib
bo’lmaydi, odam irsiyat vositasida hosil qilgan ehtiyojlari va psixik xususiyatlari
Bilan tug’iladi. Bu ehtiyojlar va psixik xususiyatlar tarbiya jarayonida namoyon
bo’lib, ba’zida o’zgarishi, tarbiyaning esa miqdorini belgilab beruvchi mezondir,
deb hisoblaydi.
Venalik vrach-psixolog Z.Freyd mazkur oqim namoyondasi sifatida
shaxsning faolligini, uni harakatga keltiruvchi kuchlarni quyidagi tarzda
tushuntirishga intiladi. Odam o’zining qadimiy hayvon tariqasidagi avlod-
ajdodlaridan nasliy yo’l bilan o’tgan instinktiv mayllarning namoyon bo’lishi
tufayli faoldir. Z.Freydning fikriga ko’ra, instinktiv mayllar asosan jinsiy
instinktlar shaklida namoyon bo’ladi. Z.Freyd, shaxsning faolligini dastavval jinsiy
mayllar bilan bog’laydi. Biroq instinktiv mayllar jamiyatda xudi hayvonot
olamidagidek erkin namoyon bo’lavermaydi. Jamiyatdagi jamoa hayoti odamni,
undagi mavjud instinktiv mayllarni (ya’ni jinsiy mayllarni) juda ko’p jihatdan
cheklab qo’yadi. Oqibatda odam o’zining ko’p instinktlari va mayllarini bosishga,

tormozlashga majbur bo’ladi. Uning ta’limotiga ko’ra, tormozlangan instinkt va
mayllar yo’qolib ketmaydi, balki bizga noma’lum bo’lgan ongsizlik darajasiga
o’tkazilib yuboriladi. Ongsizlik darajasidagi bunday instinktlar va mayllar har turli
«komplekslar»ga birlashadilar, go’yo inson shaxsi faolligining haqiqiy sababi Ayni
shu «komplekslar»ning namoyon bo’lishidir. Z.Freydning ta’limotidan, uning
ochiqdan-ochiq biologizotorlik targ’ibotchisi ekanligini, inson щ axsining faolligini
jinsiy mayllardan iborat ekanligi haqidagi nazariyasi ilmiy asosga ega emasligini
e’tirof etish mumkin.
Bunday ta’limotlardan, xususan din homiylari keng foydalanib, insonning
taqdiri anna shu ilmlar bilan chambarchas bog’liqdir, deb ta’kidlashadi.
Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan Yana
bir ta’limot-sosiogenetik konsepsiya-qobiliyatlarning taraqqiyotini faqat tevarak-
atrofdagi muhitning ta’siri bilan tushuntiradi. Bu yo’nalish o’z zamonasi uchun
ilg’or hisoblangan XVIII asr fransuz olimi K.Gelvesiy ta’limotidan boshlangan.
K.Gelvesiyning ta’limotiga ko’ra, barcha odamlar aqliy va ahloqiy rivojlanishi
uchun tug’ilishdanoq mutlaqo bir xil tabiiy imkoniyatga ega bo’ladilar. Shuning
uchun odamlarning psixik xususiyatlaridagi farq faqatgina muhit va tarbiyaning
turlicha ta’sir qilishi bilan vujudga keladi, deb tushuntiriladi. Bu nazariya
odamlarning psixik, ruhiy, oqibatda ijtimoiy tengsizligi ularning tug’ma
xususiyatlari degan ta’limotga qarshi qaratilgan edi. Bu nazariyaning xorijiy
mamlakatlardagi hozirgi turli namoyondalari psixikaning rivojlanishida ijtimoiy
muhitning g’oyat darajada muhim roli borligini e’tirof etadilar.
Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan
sosiogenetik konsepsiya fanda eksperimentlarning rivojlanishi Bilan bog’liqdir.
Ma’lumki XVII asrning oxiri va XVIII asrning boshlarida tabiiy fanlar jadal
sur’atlar bilan rivojlana boshladi. O’sha paytda hammaning diqqat-e’tibori
mo’jizakor tajribaga qaratilgan edi. Bu hodisa inson shaxsining tarkib topishi
masalasiga ham ta’sir qilmay qolmaydi.
Sosiogenetik konsepsiya namoyondalari insonning butun taraqqiyoti, shu
jumladan shaxsiy xususiyatlarning tarkib topishi asosan tajribaga bog’liqdir. Bu

nazariyada shaxsda ro’y beradigan o’zgarishlarni jamiyatning tuzilishi,
ijtimoiylashish usullari, atrofidagi odamlar Bilan o’zaro munosabat vositalari
asosida tushuntiriladi. Bu ta’limotga ko’ra inson biologik tur sifatida tug’ilib,
hayotdagi ijtimoiy shart-sharoitlarning bevosita ta’siri ostida shaxsga aylanadi.
Chunonchi, angliyalik olim Djon Lokk dunyoga kelgan yangi chaqaloq
bolaning ruhini top-toza doskaga, taxtaga o’xshatadi . Uning fikricha, bolaning
top-toza taxta tarzidagi ruhiga nimalarni yozish mutlaqo katta odamlar
ixtiyorlaridadir. Shuning uchun bolaning qanday odam bo’lib yetishishi, ya’ni
unda qanday shaxsiy fazilatlarning tarkib topishi bola hayotdan oladigan tajribaga,
o’zgalar b ilan muloqot jarayonida oladigan hayotiy tushuncha va tasavvurlariga
bog’liqdir, deb ta’kidlaydi.
Bu tahlil etgan har i k kala yo’nalishning namoyondalari, o’z manfaatlarining
tashqi jihatdan bir-biriga qarama-qarshi bo’lishiga qaramay, insonning psixik
xussiyatlarini yo nasliy, biologik omillar ta’siri ostida, yoki o’zgarmas muhit
ta’sirida avvaldan belgilangan va o’zgarmas narsa, deb e’tirof etadilar.
Ma’lumki odam shaxs sifatida muntazam qandaydir faoliyatda tarkib topib
boradi, rivojlanadi, uning faolligi namoyon bo’ladi. Agarda hayvonlar tevarak-
atrofdagi tashqi muhitga passiv moslashib, hayot faoliyatlarida tabiatdagi, ya’ni
tashqi muhitdagi tayyor narsalardan foydalansalar, odam esa tevarak-atrofidagi
tashqi muhitga faol ta’sir ko’rsatib, uni o’z irodasiga bo’ysundiradi, hamda
o’zgartirib, o’z ehtiyojlarini qondirishga xizmat qildiradi.
Kuzatishlar jarayonida shu narsa ma’lum bo’ldi-ki, odamdagi tug’ma, irsiy
mexanizmlari uning, psixik rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi-yu, biroq uning
mazmunini ham, shaxsiy fazilatlarini ham belgilab Bera olmaydi. Ta’kidlash
zarurki, muhit ham bola psixikasini rivojlantirishda muayyan rol o’ynaydi. Faqat
buning uchun bolani o’qitayotgan kishilarning ta’siri natijasida bola anna shu
muhitni faol ravishda o’rganib olishi, tabiiydir.
Psixologiya f ani zamonaviy ta’limotga asoslangan holda inson shaxsining
tarkib topishini asosan uchta omilning ta’siriga bog’liqligini dalillar asosida
izohlab beradi. Ulardan birinchisi inson tug’ilib voyaga yetadigan tashqi ijtimoiy

muhitning ta’siri, ikkinchisi odamga uzoq muddat davomida muntazam tarzda
beriladigan ta’lim-tarbiyaning ta’siri va uchinchisi odamga tug’ma ravishda, tayyor
holda beriladigan nasliy xususiyatlarning ta’siridir.
Ma’lumki, har bir odam o’ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan
ijtimoiy muhitda. Konkret ijtimoiy munosabatda, ya’ni ma’lum oila, jamoa va
jamiyatda, odamlar orasida yashab o’sadi, shakllanadi.
Bu ijtimoiy munosabatlarga odam jamiyat a’zosi sifatida, ma’lum sinfning,
u yoki bu ijtimoiy guruhning namoyondasi sifatida va nihoyat, tashkil qilinganlik
va uyushqoqlik darajasi turlicha bo’lgan muayyan jamoalarning faol a’zosi sifatida
qatnashadi.
Shaxsning mohiyati o’z tabiati jihatidan ijtimoiy harakterga egadir.
Shaxsdan barcha psixik xususiyatlarini, ijodiy faolligining rivojlanish manbalari
uning tevarak-atrofidagi ijtimoiy muhitda, jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy
bog’liqlikda bo’lib, uning ijtimoiy turmushi bilan belgilanadi. Manna shu ma’noda
shaxsning taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda yuzaga keladigan ijtimoiy
tajribani egallash jarayonidan iboratdir. Buning natijasida insonning psixik
xususiyatlari, axloqiy fazilatlari, harakteri, irodaviy sifatlari, qiziqishlari, e’tiqod va
dunyoqarashi tarkib topadi.
Muhit, ma’lum maqsadga qaratilgan ta’lim va tarbiya, azaldan berilgan,
genetik jihatdan qat’iy belgilangan nimanidir namoyon qilish uchun sharoitgina
bo’lib qolmay, balki inson psixik xususiyatlarini tarkib toptiradi.
Bu borada, birinchidan, shuni ta’kidlash kerakki, odam muhit ta’siri
ostidagi passiv obyekt bo’lmay, balki faol mvjudotdir. Shuning uchun tashqi hayot
sharoiti, tashqi ta’sir inson psixikasini belgilamaydi, balki odamning muhit bilan
bo’lgan o’zaro ta’siri orqali, uning muhitdagi faoliyati orqali belgilaydi. Shu
sababli muhitning ta’siri haqida emas, balki odamning tevarak-atrofdagi muhit
bilan faol o’zaro ta’siri haqida gapirish maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchidan, psixikaning rivojlanishi oqibat natijada tashqi sharoitlarga,
tashqi ta’sirotlarga bog’liqdir. Lekin bu rivojlanishini bevosita tashqi sharoitdan va
tashqi vaziyatdan keltirib chiqarib bo’lmaydi. Bu sharoitlar hamda vaziyatlar

hamisha odamning hayotiy tajribasi, uning shaxsi, individual psixologik
xususiyatlari va psixik qiyofasi orqali ta’sir qiladi. Mana shu ma’noda tashqi
individning o’ziga xos psixikasi va shaxsiy taribasini o’z ichiga olgan ichki sharoit
orqali bilvosita ta’sir qiladi.
Uchinchidan, odam faol mavjudot sifatida o’zi ham ongli ravishda o’z
shaxsini o’zgartirishi, ya’ni o’zi-o’zini tarbiyalash bilan shug’ullanishi mumkin.
Lekin bu jarayon atrof-muhitdan ajralgan holda emas, balki muhit bilan
moslashgan holda va muhit bilan o’zaro munosabatda sodir bo’ladi.
Yuqoridagilardan xulosa chiqarib shuni aytish mumkinki, odamning
(bolaning, o’quvchining) ijtimoiy tashkil topgan va faol faoliyati uning psixik
rivojlanishining asosi, vositasi hamda shartidir.
O’z-o’zidan ma’lumki, odamning psixik rivojlanishi uchun tabiiy, biologik
imkoniyatlar nihoyatda zarurdir. Inson psixik xususiyatlari me’yorida tarkib
topishi uchun muayyan darajadagi biologik tuzilish, inson miyasi va nerv sistemasi
bo’lishi shart. Bu tabiiy xususiyatlar psixik rivojlanishni harakatga keltiruvchi
kuchlar, omillar emas, balki faqat dastlabki sharoitlardir, xolos.
Tabiiy xususiyatlar taraqqiyotni harakatga keltiruvchi kuch emasligiga
qaramay, inson psixik taraqqiyotiga ta’sir ko’rsatadi.
Birinchidan, tabiiy xususiyatlar psixik xususiyatlar taraqqiyotining turli
yo’llarini va usullarini belgilab beradi. Inson nerv sistemasining xususiyatlari o’z-
o’ziga shaxsning hyech qanday psixik xususiyatlarini belgilamaydi.
Hyech bir me’yordagi bola dadil yoki qo’rqoq, irodali yoki irodasiz.
Mehnatsevar yoki yalqov, intizomli yoki intizomsiz bo’lib tug’ilmaydi. Agarda
tarbiya to’ri tashkil qilinsa, nerv sistemasining istalgan tipii asosida harakterning
barcha ijtimoiy qimmatli xislatlarini shakllantirish mumkin. Masalan, sabot-
matonat va o’z-o’zini tuta bilish xislatini nerv sistemasining tipi shiddatli bo’lgan
bolalarda ham, yoki nerv sistemasining tipii vazmin bo’lgan bolalarda ham
tarbiyalash lozim va tarbiyalasa bo’ladi. Biroq birinchi holdagi bolalarni
tarbiyalash ikkinchi holdagilarni tarbiyalashga qaraganda qiyinroq bo’ladi. Har
ikkala holda kerakli sifatlarni tarbiyalash yo’llari va usullari ham turlicha bo’ladi.

Ikkinchidan tabiiy xususiyatlar odamning biror sohada erishgan yutuqlari
darajasiga ham ta’sir qilishi mumkin. Masalan, qobiliyat kurtaklarida tug’ma
individual farqlar mavjud. Shu sababli ba’zi odamlar boshqa odamlardan ma’lum
bir faoliyatni egallash imkoniyati jihatidan ustun turishadi. Ba’zida esa aksincha
biror-bir faoliyat turini egallash imkoniyati jihatidan esa ulardan ongsizlik
qilishlari mumkin. Manna shu ma’noda olganda odamlar o’z qobiliyatlarini
barobar rivojlantirish imkoniyatiga ega emaslar. Garchi tabiiy kurtaklar
o’quvchilarning psixik rivojlanishi uchun ma’lum ahamiyatga ega bo’lsa ham (shu
sababli, masalan, ta’lim jarayonida ayrim o’quvchilardan boshqa o’quvchilarga
nisbatan ko’proq zo’r berish talab qilinadi, ayrim o’quvchiga o’qituvchi ko’proq
kuch sarflaydi, e’tibor beradi va ko’proq vaqt ajratadi), bu kurtaklarning o’zi psixik
taraqqiyotda hal qiluvchi rol o’ynamaydi.
Turli yo’nalishga ega bo’lgan psixologlar, bir tomondan ta’lim va tarbiya,
ikkinchi tomondan esa rivojlanish o’rtasidagi o’zaro munosabati muammosini
keng doirada muhokama qilmoqdalar.
Rivojlanish deyilganda odatda hodisalarning har ikki turi tushuniladi va bu
tushunchalar bir-biri bilan chambarchas bog’liqdir:
1) miyaning o’z biologik, organik yetilishi, uning anatomik-biologik
tuzilishi jihatidan yetilishi;
2)psixik (aqliy) rivojlanishning ma’lum o’sish darajalari sifatidagi, o’ziga
xos aqliy yetilish sifatidagi psixik rivojlanish.
O’z-o’zidan ma’lumki, aqliy rivojlanish miya tuzilishining biologik
yechilishi bilan bog’liqdir va bu xususiyat ta’lim-tarbiya ishlarida albatta hisobga
olinishi lozim, chunki ta’lim miyaning organik jihatdan yetilishini inkor eta
olmaydi.
Biroq miya tuzilishining organik jihatdan yetilishini muhitga, ta’lim-
tarbiyaga mutlaqo bog’lanmagan holda o’zining qat’iy biologik qonunlari asosida
sodir bo’ladi, deb bo’lmaydi.
Muhit, ta’lim-tarbiya va tegishli mashq miya tuzilishining organik jihatdan
yetilishiga yordam beradi.

Bu jarayonda ta’lim qanday mavqyega ega? Ta’lim rivojlanishiga nisbatan
yetakchi vazifani bajaradimi yoki aksincha? Bu muammoning hal qilinishi ta’lim
jarayonining mazmuni va metodikasini, o’quv dasturlari va darsliklarning
mazmunini belgilab beradi.
Jumladan nemis psixologi V.Shtern: ta’lim psixik rivojlanishning
orqasidan boradi va unga moslashadi degan fikrni olg’a sr u gan edi. Bu fikrga
qarama-qarshi rus psixologi L.S.Vigotskiy bolaning psixik rivojlanishida ta’lim
va tarbiyaning yetakchilik roli bor degan qoidani birinchi bo’lib ilgari surdi va
uni: ta’lim rivojlanishdan oldindan boradi va uni o’z orqasidan ergashtirib olib
boradi, deb aniq ifodalab beradi. yuqorida bayon qilingan birinchi fikrga muvofiq
ta’lim faqat rivojlanish tomonidan erishilgan narsalardan foydalanadi. Shuning
uchun aqliy jihatdan yetilish jarayoniga aralashmaslik, unga halaqit bermaslik,
balki ta’lim uchun imkoniyat yetilguncha chidam bilan passiv kutib turish kerak.
Shveysariyalik psixolog J.Piajening nazariyasi ham Ayni shu g’oyalar bilan
yo’g’rilgandir.
J.Piajening fikricha, bolaning va maktab o’quvchisining aqliy o’sishi
o’zining ichki qonunlari asosida rivojlana borib, sifat jihatdan o’ziga xo sbir qator
genetik bosqichlarni bosib o’tadi. Ta’lim bu aqliy yetilish jarayonini faqat bir
qadar tezlatishga yoki sekinlashtirishga qobildir, lekin u aqliy jihatdan yetilish
jarayoniga hyech qanday jiddiy ta’sir kursata olmaydi. Demak, ta’lim rivojlanish
qonunlariga bo’ysunishi kerak. Masalan, bolada mantiqiy tafakkur yechilmay
turib, uni mantiqiy fikr yuritishga o’rgatish foydasizdir. Ta’limning turli
bosqichlari bolaning tegishli psixologik imkoniyatlar pishib yetiladigan muayyan
yoshiga qat’iy nazar bog’liqligi anna shundan kelib chiqadi.
Bizning fikrimizcha, ta’lim yetakchi rolni bajaradi, ta’lim va rivojlanish esa
o’zaro bir-biriga bog’liqdir; ular alohida sodir bo’ladigan ikki jarayon bo’lmay,
balki bir butun jarayondir. Ta’limsiz to’la aqliy rivojlanish bo’lishi mumkin emas.
Ta’lim rivojlanishga turtki bo’ladi, rivojlanishni o’z ortidan ergashtirib boradi.
Zarur sharoit tug’ilganda ta’lim mantiqiy fikrlash malakasini tarkib toptiradi va
tegishli aqliy rivojlanish uchun zamin bo’ladi. Lekin ta’lim rivojlanishga turtki

bo’lish bilan bir vaqtda o’zi rivojlanishga tayanadi, erishilgan rivojlanish
darajasining xususiyatlarini, rivojlanishning ichki qoidalarini, albatta, inobatga
oladi. Ta’limning imkoniyatlari juda keng bo’lsa-da, biroq cheksiz emas.
Yirik rus psixologi L.S.Vigotskiy ta’lim va taraqqiyot muammosiga
ijtimoiy-tarixiy jarayon nuqtai-nazaridan yondashib, bilimlarni o’zlashtirish
insoniyatning tarixiy taraqqiyotida yaratilgan madaniyatda ishtirok etish
jarayonidir, deb ta’kidlanadi. U olg’a so’rgan psixik funksiyalar taraqqiyotining
madaniy-tarixiy nazariyasiga ko’ra, psixik faoliyat taraqqiyoti uning «tabiiy»
shaklini bevosita qayta qo’rgan holda, turli alomatlar bilan avval tashqi, so’ng
ichki ifodalanishni nazarda tutib, «madaniy» shaklini egallash tushuniladi.
Shu munosabat bilan L.S.Vigotskiyning psixologiyaga kiritgan «psixik
taraqqiyotning eng yaqin zonasi» tushunchasi muhim ahamiyat kasb etadi. buning
asl mohiyati, bolaning mustaqil faoliyati kattalar Bilan hamkorlikda, uning
rahbarligida amalga oshiriladi. L.S.Vigotskiy tomonidan kiritilgan «psixik
taraqqiyotning eng yaqin zonasi» tushunchasi «ta’lim taraqqiyotdan oldinda
boradi» degan umumiy qoidaning yaqqol mazmunini tushunish uchun imkoniyat
yaratadi.
E.Torndayk va J.Piajening ta’lim bilan taraqqiyotni ayni bir narsa deb
tushuntirishiga qaramay L.S.Vigotskiy : «Bola taraqqiyotini hyech mahal maktab
ta’limidan tashqaridagi soya deb hisoblash mumkin emas»- deb ta’kidlaydi.
Bundan tashqari, ta’lim va taraqqiyot bir-biriga tobe bo’lmagan jarayonlardir,
degan yo’nalishdagi psixologlarni ham u qattiq tanqid qiladi. P.G.Blonskiy
ta’limning bola taraqqiyotidagi o’rniga alohida ahamiyat beradi. Shuning uchun
o’quvchilarning aqliy rivojlanishi to’g’ridan-to’g’ri maktab dasturi mazmuniga
bog’liq ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, ta’lim jarayonida bolalar ma’lum
qoida asosida faoliyat qilishga odatlanadilar. Ta’lim ta’siri natijasida o’quvchilarda
o’z-o’zini va o’zining aqliy faoliyatini nazorat qilish yuzaga keladi.
Psixolog-olimlardan V.V.Davыdov, P.Ya.Galperin, N.A.Menchinskaya,
A.A.Lyublinskaya, D.B.Elkonin, E.G’.G’oziyevlar o’zlarining tadqiqotlarida
ta’limning taraqqiyotdagi yetakchi rolini ta’kidlashadi.

Psixik taraqqiyotning omillari va sharoitlari aniqlab olingan taqdirda ham,
psixikada yuzaga keladigan o’zщgarishlarning manbalari, psixik rivojlanishni
harakatga keltiruvchi kuchlar nimalardan iborat, degan savolning tug’ilishi,
tabiiydir.
Bolaning, maktab o’quvchisining psixik rivojlanishini harakatga keltiruvchi
kuchlar murakkab va turli-tumandir. Rivojlanishning mohiyatini qarama-
qarshiliklar kurashidan, ichki ziddiyatlar kurashidan iborat, bolaning, maktab
o’qvchisining psixik rivojlanishini bevosita harakatga keltiruvchi kuchlar ta’lim va
tarbiya jarayonida yuzaga keladigan hamda bartaraf qilinadigan eskilik va yangilik
o’rtasidagi qarama-qarshiliklardan iboratdir. Bunday ziddiyatlarga, masalan,
faoliyat tomonidan yuzaga keladigan yangi ehtiyojlar bilan ularni qondirish
imkoniyatlari o’rtasidagi ziddiyatlar; bolaning o’sib borayotgan jismoniy va ruhiy
imkoniyatlari bilan eski, tarkib topgan o’zaro munosabat shakllari va faoliyat
turlari o’rtasidagi ziddiyatlar; jamiyat, jamoa, katta odamlar tomonidan kundan-
kunga ortib borayotgan talablar bilan psixik taraqqiyotning mazkur darajasi
o’rtasidagi ziddiyatlar kiradi.
Masalan, kichik maktab yoshidagi o’quvchida mustaqil irodaviy faoliyatga
nisbatan bo’lgan tayyorlik bilan hatti-harakatlarning mavjud vaziyatga yoki
bevosita ichki kechinmalarga bog’liqligi o’rtasida ziddiyat mavjuddir. O’smirlarda
esa eng kuchli ziddiyatlar bir tomondan, uning o’ziga o’zi baho berishi va o’z
talablari darajasi va ikkinchi tomondan, atrofdagilarning unga nisbtan bo’lgan
munosabatlari haqidagi ichki kechinmasi o’rtasida, shuningdek, o’zining
jamoadagi real mavqyei to’g’risidagi ichki kechinmasi o’rtasida; katta odamlar
hayotida to’la xuquqli a’zo sifatida qatnashishi ehtiyoji bilan bunga o’z
imkoniyatlarining mos kelmasligi o’rtasida paydo bo’ladi.
Ko’rsatilgan barcha ziddiyatlar birmuncha yuqori darajadagi psixik
faoliyatlarni tarkib toptirish orqali bartaraf qilinadi. Natijada bola, maktab
o’quvchmsi psixik rivojlanishining yanada yuksakroq bosqichiga ko’tariladi.
Ehtiyoj qondiriladi - ziddiyat yo’qoladi. Biroq qondirilgan ehtiyoj, yangi ehtiyojni

tug’diradi. Bu ziddiyat boshqa bir ziddiyat bilan almashinadi-taraqqiyot davom
etadi.
Rivojlanish faqat sof miqdor o’zgarishalri jarayonidan, ya’ni qandaydir
psixik hodisalarning, xususiyat va sifatlarning ko’payishi yoki kamayishidan iborat
bo’lib qolgan, balki sifat jihatdan yangi xususiyatlarning, ya’ni yangidan hosil
qilingan sifatlarning paydo bo’lishi bilan bog’liqdir.
Psixologlar psixik rivojlanishning umumiy qonuniyatlari borligini qayd etib
ko’rsatmoqdalar. Biroq muxit ta’siriga nisbatan bu qonuniyatlar ikkilamchidir,
chunki bu qonuniyatlarning o’ziga xos xususiyatlari hayot sharoitiga, faoliyatga va
tarbiyaga bog’liqdir. Manna shunday umumiy qonuniyatlarga birinchi navbatdar
psixik rivojlanishning notekisligi kiradi. Buning mohiyati shundan iboratki, har
qanday sharoitda, hatto ta’lim va tarbiyaning eng ko’lay sharoitlarida ham
shaxsning turli psixik belgilari, funksiyalari va xususiyatlari rivojlanishning bita
darajasida to’xtab turmaydi. Bolaning rivojlanishidagi ayrim davrlarda psixikaning
u yoki bu yo’nalishlarda rivojlanishi uchun nihoyatda qulay sharoitlar paydo
bo’ladi va bu sharoitlarning ba’zilari vaqtinchalik, o’tkinchi harakterda bo’ladi.
U yoki bu psixik xususiyatlar va sifatlarning rivojlanishi uchun eng qulay
sharoitlar bo’lgan anna shunday yosh davrlari senzitiv davrlar deb ataladi.
(L.S.Vigotskiy, A.N.Leontyev) bundan senzitivlik davrining mavjudligiga
miyaning organik jihatdan yetilish qonuniyati ham, ayrim psixik jarayonlar va
xususiyatlar ham, hayotiy tajriba ham sabab bo’ladi.
Shunday qilib, bolaning, maktab o’quvchisining psixik rivojlanishi-
murakkab taraqqiyot jarayonidir.
Pedagogik psixologiyaning taniqli namoyondasi V.A.Kruteskiy insonning
ontogenetik kamolotini quyidagi bosqichlardan iboratligini ta’kidlaydi:
1.Chaqaloqlik (tug’ilgandan 10 kunlikkacha);
2.Go’daklik (10 kunlikdan 1 yoshgacha);
3.Ilk bolalik (1 yoshdan 3 yoshgacha);
4.Bog’chagacha davr (3 yoshdan 5 yoshgacha);
5.Bog’cha yoshi (5 yoshdan 7 yoshgacha);

6.Kichik maktab yoshi (7 yoshdan 11 yoshgacha);
7.O’smirlik (11 yoshdan 15 yoshgacha);
8.Ilk o’spirinlik yoki katta maktab yoshi (15 yoshdan 18 yoshgacha).
Yuqoridagi tasnif puxtaligidan, ularga qanday nuqtai nazardan
yondashilganligidan qat’iy nazar inson kamolotini to’la ifodalab borishga ojizlik
qiladi.
Mazkur nazariyalar insonning shaxs sifatida shakllanishi bosqichlari haqida
ko’proq ma’lumot beradi, xolos. Ularda yoshlik, yetuklik, qarilik davrlarining
xususiyatlari, qonuniyatlari to’g’risida nazariy va amaliy ma’lumotlar yetishmaydi.
Shunga qaramay ular o’rta maktab pedagogik psixologiya fani uchun alohida
ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi zamon psixologiyasining yirik vakili A.V.Petrovskiy inson
kamolotiga shaxsning tarkib topishiga ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan
yondashib, shaxsning shakllanishi quyidagi bosqichlarda amalga oshishini
ta’kidlaydi:
1.Ilk bolalik (maktabgacha tarbiya yoshidan oldingi davr) -tug’ilganidan 3
yoshgacha.
2.Bog’cha davri - 3 yoshdan 7 yoshgacha.
3.Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 11 yoshgacha.
4.O’rta maktab yoshi (o’smirlik) davri - 11 yoshdan 15 yoshgacha.
5.Yuqori sinf o’quvchisi (ilk o’spirinlik) davri - 15 yoshdan 17 yoshgacha.
A.V.Petrovskiyning tasnifi mukammal bo’lsa-da, kamolotning oraliq
bosqichlarini, ularning o’ziga xos xususiyatlarini ifodalamaydi. Vaholanki, o’sish
ijtimoiy qoidalarga muvofiqmi yoki aksincha, qanday bo’lishidan qat’iy nazar, har
ikala yo’nalishning ham oraliq jabhalari bo’lishi ehtimoldan holi emas.
Ma’lumki, har bir yosh davr, o’ziga xos xususiyatlar bilan belgilanadi,
bularga: oilada va maktabda bola holatining o’zgarishi, ta’lim va tarbiya
shakllarining o’zgarishi hamda bolaning yangi faoliyat turlari, organizmidagi
ayrim xususiyatlarning yetilishi sngari jarayonlarni kiritish mumkin.

Mana shu munosabat bilan hozirgi psixologiyada yosh davrlarini shu nuqtai
nazardan tabaqalash maqsadga muvofiqdir:
1. Ilk bolalik davri-tug’ilgandan 3 yoshgacha;
2.Bog’cha davri-3 yoshdan 6, 7 yoshgacha;
3. Kichik maktab yoshi davri-6, 7 yoshdan 10, 11 yoshgacha;
4.O’rta maktab yoshi (o’smirlik davri)- 10, 11 yoshdan 14, 15 yoshgacha;
5.Ilk o’spirinlik (kollej va lisey o’quvchilari)- 14, 15 yoshdan 17, 18
yoshgacha.
Umuman psixologlar tomonidan yosh davrlarini tabaqalashtirishning puxta
ilmiy-metodologik negizga ega bo’lgan qator nazariyalari ishlab chiqilgan.
Hozirgi kunda ular ontogenetik qonuniyatlarni yoritishga katta hissa qo’shib,
uning nazariy va amaliy muammolarini hal qilishda muhim o’rin egallab
kelmoqda. Biroq, hozir ontogenezni to’la yoritishga xizmat qila oladigan
nazariyasi yaratish zaruriyati mavjuddir.

A DABIYOTLAR RO’YXATI
1. Айсмонтас Б.Б. Педагогическая психология: Схемы и тесты. – М.:
Изд-во ВЛАДОС-ПРЕСС, 20 1 2. – 208 с.
2. Бадмаев Б.С. Методика преподавания психологии. – М., 20 14 .
3.Бадалев А.А. Общая психодиагностика. Санкт-Петербург 2000 й
4.Зимняя И.А. Педагогическая психология: Учеб. пособие. - Ростов
Н/Д, 2007.
5.Ismoilova N., Abdullayeva D. Ijtimoiy psixologiya.T,2013
O'zb.fay.mil.jam.nashr.
6. Карандашев В.Н. Методика преподавания психологии. - СПб, 20 1 5.
7. Ляудис В.Я. Методика преподавания психологии. - М., 2012 .
8.Марсинковская Т.Д.. История психология. М. 2001
10.Otajonov M. Psixoanaliz asoslari. T,2004 O’zbekiston
11.Педагогическая психология: Хрестоматия/Сост. В.Н.Карандашев,
Н.В.Носова, О.Н.Щепелина. – СПб.:Питер, 2016. – 412 с.
12. Rasulov A.I. Psixodiagnostika. T. 2010 Mumtoz so`z
13. Столяренко Л.Д. Педагогическая психология. – 2-е изд., перераб.и
доп. – Ростов н/Д: «Феникс», 2003. – 544 с.

O‘rganish va o‘quv faoliyati nazariyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish