Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 175.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘rta Osiyo aholisining Ahamoniylar va Yunon makedon istilochilariga qarshi kurashi dars ish

Купить
“Tasdiqlayman” O’IBDO’:_________A.Z.Temirov “_____” ___________2022-yil NAZARIY O‘QUV MASHG‘ULOTNING O‘QITISH TEXNOLOGIYASI Guruh Dars sanasi Mavzu: O’rta Osiyo aholisining Ahamoniylar va Yunon makedon istilochilariga qarshi kurashi. O‘quv mashg‘ulotning o‘qitish texnologiyasi modeli Vaqt: 80 daqiqa O‘quvchilar soni: 26 tagacha O‘quv mash g‘ ulotining shakli va turi Nazariy: yangi bilimlarni egallash bo‘yicha o‘quv mashg‘ulot O‘quv mash g‘ ulot rejasi 1. Ahamoniylarning O‘rta Osiyoga bosqinchilik yurishlari. Kir II va uning bosqinchilik yurishlari 2. Doro I ning saklarga qarshi yurishi. Shiroq jasorati 3. Ahamoniylar davlat boshqaruvi. Xo’jalik va madaniyat taraqqiyoti 4. O‘rta Osiyo aholisining yunon-makedon istilochilariga qarshi kurashi 5. Spitamen jasorati. Bosqin oqibatlari O‘quv mashg‘uloti maqsadi : Ahamoniylar, yunon-makedon davlatlari va ularning O’rta Osiyoga bosqinchilik yurishlari va oqibatlari, xalq qahramonlarining kurashi bo‘yicha tushunchalarni hosil qilish / shaklantirish . Pedagogik vazifalar: Dars va mavzu rejasi tanishtirish; Davr haqida ma’lumot berish; Atamalarga izoh berish; Mavzu bo’yicha tushuncha berish. O‘quv faoliyati natijalari: Mavzuga doir ma’lumotlar ko‘rsatadilar; Davrga xos xususiyatlarni tasniflaydilar; Mavzu mohiyatini aytib beradilar; Fakt, ma’lumotlarni t artibli ravishda gapirib beradilar. O‘qitish metodlari Kichik axborotli ma’ruza / hikoya / tushuntirish / ko‘rsatma berish / namoyish / ko‘rsatish /vi deo usul / kitob bilan ishlash / insert / mashq / suhbat / bahs / aqliy hujum / ta’limiy o‘yin / pinbord va boshq. O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari Ommaviy / jamoaviy / guruhli / individual / o‘ylang va juftlikda fikr almashing texnikasi/birgalikda o‘ rganamiz texnikasi/arra texnikasi va boshq. O‘qitish vositalari Matnlar /yo zuv taxtasi / slaydlar / proektor / kompyuter /diaproektor/flipcha r t/vediofilm/grafikli organizatorlar/m odel / mulyajlar /ch izma / sxema / grafik / diagrammlar /n amunalar / e kspert varag‘i /yo‘ riqnoma va boshq O‘qitish shart-sharoiti Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan auditoriya. Qaytar aloqaning usul va vositalari Tezkor-so‘rov / savol-javob / test /topshiriq/mashq va boshq. O‘quv mashg‘ulotning texnologik xaritasi Faoliyat bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni o‘qituvchi o‘quvchi 1 -O‘ quv mash g‘ ulotiga kirish (5daq.) Tashkiliy boshlanishi O‘quvchilar bilan s alomlashadi , ularni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshiradi. Darsga tayyorgarlik ko‘radilar. 2-bosqich. Asosiy (6 5 daq.) I . O‘quv faniga olib kirish (15 daq) 1. 1 . Mavzu bo‘yicha asosiy tushunchalar bilan ( 1 -ilova) va mustaqil ishlash uchun adabiyotlar ro‘yxati bilan tanishtiradi. 1.2. O‘quv mashg‘ulotning mavzusi, rejasi, maqsadi va o‘quv faoliyat natijalariga qo‘yiladigan baholash mezoni bilan tanishtiradi. (2-ilova). II .O‘quvchilar bilimini faollashtirish (10 daq) 2.1.O‘quvchilar bilimini tezkor-so‘rov / savol-javob / aqliy hujum / pinbord / o‘ylang va juftlikda fikr almashing / orqali faollashtiradi Javoblarni qabul qiladi, ular asosida yangi o‘quv materialni uzviy ligi bo‘yicha ma’lumotlar berishga o‘tadi. III .Y a ngi o‘quv materialiga kirish (40 daq) 2.2. Qo’’anma va ko’rgazmali qurollar asosida ( 3 -ilova) namoyish va sharxlash orqali mavzu bo‘yicha asosiy nazariy xolatlarni bayon qiladi. 2.3. Har bir rejani mustahkamlash uchun savollar beradi 2.4. Mavzuning har bir qismi bo‘yicha xulosalar qiladi. 2.5. Ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini eslatadi. 2.6. Y a ngi o‘quv materialini o‘zlashtirish darjasini tekshirish bo‘yicha tezkor-so‘rov o‘tkazadi ( 4 - ilova). Tinglaydilar, yozib oladilar. Y o zib oladilar Tinglaydilar Y o ziboladilar Savolga javobberadilar T inglaydilar Savollarga javob beradilar. Ma’lumot-larni daftarga qayd qiladilar. Savollarga javob beradilar 3-bosqich. Y a kuniy (10 daq.) Mashg‘ulot yakuni va uyga vazifa berish. 3.1. Mavzuni yakunlaydi va mazkur fanning kelgusida kasbiy faoliyatlaridagi ahamiyatini yoritish bilan yakunlaydi. 3.3. O‘quvchilar bilimini ba h olaydi. 3.2. Uyga vazifa beradi va uni bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beradi.( 5 - ilova). Diqqat qiladilar. Vazifani yozib oladilar 1 ilova Asosiy tushunchalar: Ahamoniylar, Kir II, Doro I, Gerodot, Polien, To’maris, Shiroq, satrapiya, “Amudaryo xazinasi”, Makedoniyalik Aleksandr, Spitamen jasorati, Xoriyen, Oksiart, agema, Oksdagi Aleksandriya, Aleksandriya Esxata, Marg‘iyona Aleksandriyasi. Madaniy hayot. Adabiyotlar: 1. A.S. Sagdullayev, V.A. Kostetskiy. "Qadimgi dunyo tarixi 6-sinf T – 2022. 2. Shamsutdinov R. Vatan tarixi . T.”Sharq” 2003. 3. Azamat Ziyo, O’zbek davlatchiligi tarixi. T. 2006. 2-ilova Mavzu rejasi: 1. Ahamoniylarning O‘rta Osiyoga bosqinchilik yurishlari. Kir II va uning bosqinchilik yurishlari 2. Doro I ning saklarga qarshi yurishi. Shiroq jasorati 3. Ahamoniylar davlat boshqaruvi. Xo’jalik va madaniyat taraqqiyoti 4. O‘rta Osiyo aholisining yunon-makedon istilochilariga qarshi kurashi 5. Spitamen jasorati. Bosqin oqibatlari Maqsadi: Ahamoniylar davlati, bosqin arafasida O’rta Osiyo xalqlari. Urushning boshlanishi, borishi, jangchilarning qahramonliklari haqida, vatanparvarlik, burch-sadoqat tuyg’ularini qo’llab- quvvatlash. Baholash mezoni: Reyting usulida baholash 5 ballik tizimda amalga oshiriladi. Joriy nazorat asosan og’zaki so’rov tarzida o’tkaziladi. Unda o’quvchi mavzuni: 55% dan – 70% gacha o’zlashtirganini ko’rsata olsa “3 ball”, 71% dan – 85% gacha o’zlashtirganini ko’rsata olsa “4 ball”, 85% dan – 100% gacha o’zlashtirganini isbotlay olsa “5 ball”ga baholanadi. Agar joriy nazorat test usulida o’tkazilsa, 20 ta testdan iborat variantning har bir to’g’ri javob 5 % ni tashkil etadi. Shu boisdan: 11 tadan 14 tagacha to’g’ri javob uchun “3 ball”, 15 tadan 17 tagacha to’g’ri javob uchun “4 ball”, 18 tadan ortiq to’g’ri javob uchun “5 ball” qo’yiladi. Agar test variant 50 ta savoldan iborat bo’lsa har bir to’g’ri javob 2% ni tashkil etib yuqoridagi nisbatda baholanadi. Ya’ni, 28 tadan 35 tagacha to’g’ri javob uchun “3 ball”, 35 tadan 42 tagacha to’g’ri javob uchun “4 ball”, 43 tadan ortiq to’g’ri javob uchun “5 ball” qo’yiladi. 3-ilova: Mavzu matni: Kir II O‘rta Osiyo hududini bosib olishga harakat qilgan birinchi fors hukmdorlaridan bo‘lgan. U Parfi y a, Marg‘iy ona va Baqt riy ani bosib oldi. Mil. av v . 530-y ilda Kir II ulkan lashkar bilan massagetlar ustiga yurish qildi. Shu davrda massagetlar qabilalarining malikasi To‘maris edi. Bu yurish to‘g‘risida “tarix otasi” Gerodot shunday hikoya qiladi: “Bu jang... barcha janglardan ham dahshatlirog‘i edi. Oldin har ikki dushman kuchlar bir-biriga qarshi jangovar saf tizishib, kamondan o‘q yog‘dirdi. O‘qlari tugagach, qo‘llariga xanjar va nayzalar olib, dushmanga qarshi tashlandi. Jang uzoq davom etdi. Hech kim chekinishni xayoliga keltirmasdi. Ko‘p qon to‘kildi. Nihoyat, massagetlarning qo‘li baland keldi. Fors qo‘shinlarining ko‘pchiligi qirildi. Jang maydonida Kir II ning o‘zi ham halok bo‘ldi”. Doro I hukmronligining birinchi yili Marg‘iyonada fors istilochilariga qarshi yirik xalq qo‘zg‘oloni ko‘tarildi. Qo‘zg‘olonga Frada rahbarlik qiladi. Qo‘zg‘olonchilar bilan forslar qo‘shinlari o‘rtasidagi hal qiluvchi jang mil.av v . 522-y ilda bo‘lib o‘tgan. Fradaning o‘zi asirga olinadi va qatl etiladi. Bu voqea haqidagi ma’lumotlar Behistun qoyatosh yozuvlarida qayd etilgan. Doro I ning Behist un y ozuvlaridagi xabari “Marg‘iyona degan mamalakat menga bo‘ysunmay qo‘ydi. Marg‘iyonalik Frada ismli bir kishini ular o‘zlariga boshliq tayinladi. Shunda men Baqtriya satrapi Dadarshishga chopar jo‘natib: “Borib meni mensimay qo‘yganlarni tor-mor qilish kerak”, – dedim. Dadarshish qo‘shinlari bilan marg‘iyonaliklar ustiga yurish qildi. Meni Ahuramazda qo‘lladi. Ahuramazda irodasi bilan isyonkorlar qo‘shini butunlay yengildi”. Doro I hukmronligining uchinchi yilida saklar ustiga yurish qiladi. Bu yurish haqida ham Behistun bitiklarida ma’lumot qoldirilgan. Ayni paytda bu yurish haqida tarixchi Poliy en (mil. avv. II asr) keltirgan boshqa bir rivoyat ham mavjud. Saklar rivoyatida hikoya qilinishicha, forslarning qoshiga sak qabilasidan bo‘lgan cho‘pon – Shiroq keladi, u fors qo‘shinlarini o‘zidan boshqa hech kim bilmaydigan so‘qmoq orqali saklarning orqa tomoniga boshlab borishini aytadi. Suvsiz cho‘l-biyobon bo‘ylab yetti kun yo‘l bosishgach, tashnalikdan azob chekayotgan forslar o‘zlarining aldanganliklarini sezib qoladi va jasur cho‘ponni o‘ldiradilar. Doro I ning saklar ustiga yurishi muvaffqiyatsiz tugaydi. Poliy en Shiroq jasorat i haqida “Qo‘shinlar Shiroq bilan yetti kunlik yo‘lga tushdi, suvsiz sahroga kirib bordi. Mingboshi Ranosbat qulovizdan (yo‘lboshlovchi) so‘radi: “Buyuk shohimizni aldab, ko‘p sonli qo‘shinni bu suvsiz sahroga boshlab kelishga seni nima majbur qildi? Bu yerlarda qush uchsa – qanoti, odam yursa – oyog‘i kuyadi. Na bir chashma, na bir jonzot uchraydi. Ilgari yurmoq yoki orqaga qaytmoqning imkoni yo‘q”. Shiroq qah-qah urib javob berdi: “Men yengdim. Saklarni halokatdan qutqazmoq uchun sizlarni tashnalik va ochlik balosiga giriftor qildim”. Bosib olingan mamlakatlarni itoatda tutib turish uchun ahamoniylar yagona davlatni alohida viloyat – sat rapiy alar ga bo‘lib tashladi. Bu so‘z forscha “xshatra” – “viloyat” so‘zidan kelib chiqqan. Satrapiyalar hukmdorlari – sat raplar ga cheklanmagan hokimiyat berilgan edi. Ularning ko‘pchiligi Ahamoniylar sulolasi vakillari bo‘lgan. O‘rta Osiyoning forslar bosib olgan viloyatlari uch satrapiyaga bo‘lingan. Har bir satrapiyadan fors shohiga yillik o‘lpon-soliq yetkazib berilgan. Bundan tashqari, qaram xalqlar saroy va ibodatxonalar qurilishiga ham safarbar etilgan. Soliq sifatida kumush, chorva mollari (otlar, tuyalar, qo‘ylar), hunarmandchilik buyumlari (sopol idishlar, qurol-yarog‘, zeb- ziynatlar), kiyim-kechak, matolar va hayvonlarning terilari berilar edi. Doro I va uning vorisi Kserks hukmronligi davrida egallab olingan hududlarda istiqomat qilgan o‘rtaosiyoliklar yunon-fors urushlarida ishtirok etgan. Mashhur Marafon jangida (mil. av v . 490-y il) fors qo‘shinlari safining markazida bo‘lgan saklar muvaffqiyatli urishgan. Gerodot fors shohi Kserks boshchiligida yunonlar ustiga yurish qilgan o‘rtaosiyolik jangchilar qurolyarog‘larini tasvirlagan. Baqtriyaliklar kamon va nayzalar bilan, saklar xanjar va jangovar boltalar bilan, xorazmiylar va sug‘diylar baqtriyaliklarniki kabi qurol-aslahalari bilan jangga kirgan. Saklar va baqtriya suvoriylari Kserks qo‘shinidagi eng yaxshi jangchilardan hisoblangan. Gerodot ning massaget lar haqidagi hik oy asi “Massagetlar skif (sak)lar singari kiyinadi. Turmush tarzlari bir xil. Ular otda va piyoda jang qiladi. Odatda o‘q-yoy, nayza va jangovar boltalar bilan qurollanadi. Ularning barcha buyumlari va asboblari oltin va misdan ishlangan. Nayzalarining va kamon o‘qlarining uchi hamda harbiy boltalari misdan yasalgan. Bosh kiyimlari kamarlari oltin bilan bezatilgan. Otlari himoyalovchi sovut bilan yopilgan, ular ham misdan to‘qilgan. Massagetlar g‘alla ekmaydi, chorvachilik va baliq ovlash bilan kun kechiradi. Araks (Amudaryo)da baliq ko‘p. Sut ichadilar. Ular ibodat qiladigan yagona tangri – Quyoshdir. Quyosh xudosiga otni qurbonlik uchun keltiradilarki, g‘ayratli tangriga g‘ayratli va tezchopar jonliqni qurbon qilish kerak deb hisoblaydilar”. Yozma va arxeologik manbalar mil. avv. VI–IV asrlarda O‘rta Osiyo xalqlari hunarmandchilik, zargarlik, tikuvchilik, kulolchilik va binokorlik sohalarida yuqori darajaga erishganidan dalolat beradi. Daryolar vohalarida Ko‘k t epa (Zarafshon), Darat epa (Qashqadaryo), X umbuzt epa va Ko‘zaliqir (quyi Amudaryo vohasi) kabi qadimiy hunarmandchilik markazlari rivojlangan. Yozma manbalarda mis, temir ma’danlari qazib olingani, O‘rta Osiyoning Sharq mamlakatlari bilan bog‘langan qadimiy karvon yo‘llarida olib borilgan savdo-sotiq ishlari to‘g‘risida ma’lumot beriladi. Savdo karvonlari qaroqchilar hujumi va talonchiligidan himoya qilingan. Muhim savdo yo‘llari o‘tgan daryolar kechuvlari va tog‘ dovonlari bo‘ylab harbiy istehkomlar qurilgan. Suzadagi saroy qurilishi haqida Doro I y ozuv i “Qurilishda ishlatilgan oltin Sard va Baqtriyadan olib kelindi. Olmos, la’l va yoqut Sug‘diyonadan keltirildi. Qo‘llangan to‘q ko‘k yoqut Xorazmdan, kumush va jez Misrdan olib kelindi”. Mil. av v . V–I V asrlarda O‘rta Osiyo hududida dastlabki tanga pullar tarqalgan. Zargarlik san’atining yuksak darajada rivoj topganiga bugungi kunda Britaniya muzeyida saqlanayotgan, 1877-yilda Amudary o xazinasi dan topilgan oltin va kumush buyumlar yorqin misol bo‘la oladi. Har bir shaharda ichki qal’a bo‘lgan. Shaharning atrofini egallagan dehqon xo‘jaliklarida ota urug‘iga mansub katta oilalar kun kechirgan. Dehqonlar qo‘rg‘onlari uy-joy va xo‘jalik xonalaridan iborat bo‘lgan. Arxeologlar shahar va qo‘rg‘onlar atrofida dalalarga suv olib kelgan anhorlar va ariqlar izlarini topgan. Sirli “ A mudary o xazinasi” 1880-yil may oyi oqshomlarining birida Afg‘onistonning janubida, Kobuldan uch kunlik yo‘lda Peshovarga ketayotgan buxorolik savdogarlar karvoniga qaroqchilar hujum qiladi. Karvonda oltin buyumlar bulgan. Savdogarlardan birining xizmatkori qaroqchilar bandidan qochib, shu tumanning angliyalik harbiysiyosiy noibi kapitan F. Berton harbiy postini oyoqqa turg‘izadi. Berton yordamchilarini yoniga olib, qaroqchilar ketidan tushadi. Yarim tunda Berton to‘satdan qaroqchilar qarshisidan chiqadi. Ular o‘ljani bo‘lishayotgandi. Shu oradagi g‘orda to‘satdan paydo bo‘lgan zobitga qaroqchilar qarshilik ko‘rsata olmaydi. ...Hindistonda savdogarlarning qimmatbaho narsalarini angliyaliklar sotib olib, Britaniya muzeyiga topshirishgan. 1905-yilda Britaniya muzeyining xazinachisi O. Dalton Buxoro savdogarlari xazinasi to‘g‘risida “Oks xazinasi” degan kitob yozdi. Savdogarlar so‘zi bo‘yicha, bu oltin buyumlar 1877-yili Qubodiy on vodiysidan, qadimgi Baqtriya yeridan topilgan. U yuqori badiiy uslubda ishlangan oltin va kumush buyumlar majmuidan iborat edi. Bu yuksak darajada ishlangan tasviriy san’at namunalari hamda tangalar fanda “Amudaryo (Oks) xazinasi” nomi bilan mashhur. Mil. av v . 336-y ilda Filipp II o‘limidan so‘ng uning 20 yoshga to‘lgan o‘g‘li Aleksandr Makedoniya podshosi bo‘ladi. Mil. av v . 334-y ilda u Sharqqa yurish boshladi, bu yurish 10 yil davom etdi. Ana shu yurish davomida u Kichik Osiyo, Suriya, Misr, Eron va Hindistonda katta-katta hududlarni bosib oladi. Makedoniyalik Aleksandr ulkan hududda yunon madaniyati tarqalishiga imkon yaratish maqsadida bosib olingan shaharlarga yunonlarni joylashtirdi. O‘rta Osiyo jangchilari jangga sovut kiyib kirgan, boshlarida dubulg‘a bo‘lgan. Xanjar ( ak inak ) va qilichlar, jangovar oybolta ( sagaris ) va nayzalar bilan qurollangan. Olisdan turib jang qilish vositasi sifatida kamondan foydalangan. Dushmanga qarshi hujumni suvoriylar boshlab bergan. Otliqlar hujum qila turib, dushmanga o‘q va nayzalarni yog‘dirgan. Qal’a va shaharlarni himoya qilishda o‘q-yoy va palaxmondan foydalanilgan. Mudofaa maqsadida tosh va pishirilgan loydan tayyorlangan yadrolar qo‘llangan. Shaharlar burjlar va shinaklari bo‘lgan mustahkam devorlar bilan o‘rab olingan. Devorlar tepasida kamonchilar uchun yo‘laklar qurilgan. Tashqi devorlar bo‘ylab joylashgan dumaloq burjlar ichida ham kamonchilar joylashgan. Suv to‘ldirilgan chuqur va keng xandaq qal’aga boradigan yo‘lni to‘sib turgan. Mil. av v . 330-y ilda Makedoniyalik Aleksandr qadimgi Fors davlatining ahamoniylar sulolasidan bo‘lgan oxirgi shohi Doro II I qo‘shinlarini tor-mor keltiradi. U Hindistonga yurish qilishdan oldin qo‘shinlarning orqa tomonini xavfsizlantirish maqsadida Ok s (Amudaryo) ortida yashovchi elatlarni bo‘ysundirishga qaror qiladi. Birinchi bo‘lib uning yo‘lini to‘sgan shahar Baqtriya poytaxti Baqt ra (Zariasp) bo‘ldi. Bu vaqtda ahamoniylar sulolasining vakili Bess Baqtriyaning satrapi edi. U Baqtra shahrini dushmanga tashlab, Oks ortiga qochib o‘tgan. Mil. av v . 329-y ilda yunon-makedonlar Maroqandani egalladi. Aleksandr qo‘shinlarning bir qismini shu yerda qoldirib, o‘zi Kurushk at (Kiropolis) shahrini bosib olish uchun asosiy kuchlar bilan Sirdaryo qirg‘oqlari sari yuradi. Rivoyatga ko‘ra, bu shaharga fors shohi Kir II asos solgan. Sug‘diyona xalqi bosqinchilarga qarshi kurashga chiqadi. Tez orada sug‘diylarga baqtriyaliklar va saklar qo‘shiladi. Qo‘zg‘olonga iste’dodli lashkarboshi Spit aman boshchilik qildi. Ancha qo‘shin to‘plagan Spitaman Maroqandani qamal qiladi. Aleksandr qurshovda qolganlarga yordam uchun uch mingga yaqin jangchidan iborat qo‘shin jo‘natadi. Manbalarda Polit imet deb atalgan Zarafshon daryosi bo‘yida makedoniyaliklarga pistirma qo‘ygan Spitaman dushman guruhini tamomila qirib tashlaydi. Shunda Aleksandrning o‘zi qo‘zg‘olonni bostirishga otlanadi. Yunonlarning katta kuchlari yaqinlashib kelayotganidan xabar topgan Spitaman qamalni qoldirib, qo‘shinlarini sahro sari boshlab ketadi. Saklarga qarshi kurash uchun Aleksandr Y ak sart (Sirdary o) bo‘yidagi Xo‘jand yaqinida qal’a barpo etishni buyuradi. Bu qal’a Alek sandriy a Esxat a (Chekka Aleksandriya) deb nomlandi. Mil. av v . 328-y il kuzida Spitamanning Aleksandr bilan hal qiluvchi jangi bo‘lib o‘tadi. Tengsiz jangda Spitaman yengilib, tag‘in cho‘lga chekinadi. O‘sha yerda ko‘chmanchi qabilalar boshliqlari uni xoinlarcha o‘ldiradilar. Spitaman qo‘zg‘oloni bostirilsa-da, Sug‘diyonada yunon-makedonlar birinchi marta mag‘lubiyatga uchradi. Aleksandr mahalliy zodagonlar bilan munosabat o‘rnatish yo‘llarini izladi. U sug‘d zodagonlari Xoriyen va Oksiartning Hisor tog‘larida joylashgan tog‘ qal’alarini qo‘lga kiritib, Oksiartning qizi Rav shanak ka (Rok sana) uylanadi. Shunday qilib, Makedoniyalik Aleksandr e’tiborli sug‘d zodagonlaridan biri bilan qarindosh tutinib, Oksiartni Baqtriya viloyatlaridan birining hokimi etib tayinlaydi. O‘rta Osiyo yerlarini bosib olish uchun Aleksandr deyarli uch yil urinadi, biroq uncha katta bo‘lmagan hududni: Marg‘iyona, Baqtriya, Sug‘diyona, hozirgi Bekobod va Xo‘jand orasidagi Sirdaryo bo‘ylarini bo‘ysundira oladi xolos. Xorazm, Toshkent vohasi va Farg‘ona mustaqilligicha qoldi. Qasos Aleksandrning jangchilari Zarafshon daryosiga olib boradigan yo‘ldan chang-to‘zon ko‘tarib kelardi. ...To‘satdan o‘qlar vizillab ucha boshladi. Butalar orasidan kamon o‘qlari yog‘ilardi. Dushman bexosdan hujum qildi. Makedoniyaliklar qo‘rquvdan qotib qoldi. Yana pistirma! ...Karanning buyruq aralash baqirig‘I kor qilmadi. Vahimaga tushgan makedonlar ixtiyorlarini qo‘ldan berib, qocha boshladi, biroq dushman piyoda jangchilari qamishzor orasidan ularning ro‘parasiga chiqib, oyboltalarini ustalik bilan ishga soldi: g‘animlarni yer tishlata boshladi. Frakiyalik, agrian, peon, makedoniyalik, fessaliyalik va illiriyaliklardan ikki ming nafar jangchi Zarafshon bo‘yida abadiy qolib ketdi. Intiqom o‘zini kuttirmadi. Halok bo‘lgan jangchilarni Olimp tog‘idagi xudolar ham ellinlar armiyasi safiga qaytarishga ojiz qoldi. Bu ulkan mag‘lubiyat yunon-makedon qo‘shinlarining yengilmasligi haqidagi afsonani chippakka chiqardi. Spitaman o‘z muvaffqiyatiga rivoj berib, makedoniyaliklarni Maroqanda qal’asida mudofaa choralarini ko‘rishga majbur etdi. Osiyoliklarning suvoriylari makedonlar ustiga ot qo‘ydi. Krater hujum qilib kelayotgan suvoriylarga qarshi toshotar qurollarini ishga soladi. Otilgan yuzlab toshlar otliqlar safiga shikast yetkazadi. Qo‘rqib qolgan otlar kishnab, pishqirgancha ag‘darilib tusha boshladi. Ajabo, suvoriylar o‘zlarini yo‘qotib qo‘ymadi. Otlaridan sakrab tushib, darhol jangga shaylandi. Fessaliya otliqlari Baqtriya suvoriylari qanotiga hujum qildi. Baqtriyaliklar chekindi. Dunyoning eng sara otliqlari hisoblangan Fessaliya jangchilari zarbasiga osiyoliklar dosh bera olmadi. Kraterning ko‘ngli joyiga tushdi. Fessaliya otliqlari dushmanning urush san’atlarini bir dam xayoldan chiqarib, ularni ta’qib qilishda davom etdi. Saklar va baqtriyaliklar hatto otda shamoldek yelib ketayotganda ham kamondan bexato ota olishini ular unutdi. Ellinlar kamondan o‘q uzishda Geraklni tengi yo‘q deb hisoblashardi. Oks ortida o‘sha afsonaviy qahramondan ham mohir kamonchilar yashar ekan. BOS Yunon-makedon qo‘shinlarining bosqinchilik yurishlari O‘rta Osiyo yerlarini xarobazorga aylantirdi, aholining katta qismi qirib tashlandi, ko‘plab shaharlar vayron etildi. Makedoniyalik Aleksandr O‘rta Osiyoda bir nechta shaharlar qurdirgan. Bu shaharlar uning nomi bilan Ok sdagi A lek sandriy a, Alek sandriy a Esxat a, Marg‘iy ona Alek sandriy asi va hokazo tarzida atalgan. Ularning ba’zilari vayron etilgan Sug‘diyona va Baqtriya shaharlari o‘rnida, boshqalari esa tayanch qal’alar sifatida yangidan qurilgan. Bu shaharlarda yunon-makedon piyoda va otliq askarlari joylashgan. Bu askarlarning siyraklashgan saflri Makedoniya tartibida qurollantirilgan Baqtriya va Sug‘diyona yoshlari hisobiga to‘ldirilgan. Mahalliy aslzodalar oilalaridan yoshlar, shu jumladan, Roksananing ukasi Itan makedonyaliklarning sara otliq gvardiyasi – agema ga qabul qilindi. Yunon tarixchisi Arrianning yozishicha, “o‘z nayzalari o‘rniga ularning hammasi makedonyaliklar nayzalari bilan qurollandi”. Yosh jangchilarga harbiy ish bilan birga yunoncha o‘qish-yozishni o‘rgatishgan. Keyin esa ular yunon-makedonlar barpo etgan qal’alarda harbiy xizmatni o‘tagan. Bora-bora hunarmandchilik va savdo qayta tiklandi. Mahalliy va yunon madaniyati, an’analarining qo‘shilishi yuz berdi. Shu asosda Salav k iy lar, Y unon-Baqt riy a v a Parfi y a singari antik davlatlar taraqqiy etadi. 4-ilova Mustahkamlash uchun savollar: 1. Kir II massagetlar yurtiga qachon bostirib kirdi? 2. Massagetlar qabilalarini kim boshqarardi? Kir II qo‘shinlari va massagetlar o‘rtasidagi jangni tavsiflab bering. 3. Doro I ga qarshi qo‘zg‘olon qayerda boshlangan va unga kim rahbarlik qilgan? 4. Ahamoniylar O‘rta Osiyodagi bosib olgan hududlarida qanday majburiyatlarni belgilagan? 5. Shiroq jasorati haqida hikoya qiling. 6. O‘rtaosiyolik jangchining qurollarini tavsiflab bering. 7. Mil. avv. VII–IV asrlarda O‘rta Osiyo shaharlari qanday ko‘rinishda bo‘lgan? Ularni sanab bering va xaritada ko‘rsating. 8. Spitaman qo‘zg‘oloni qachon bo‘lib o‘tdi? Qo‘zg‘olon qanday yakunlandi? 9. Yunon-makedon qo‘shini O‘rta Osiyoga bostirib kirishining salbiy oqibatlarini sanang. 10. Xaritada Makedoniyalik Aleksandrning O‘rta Osiyoga yurish yo‘lini ko‘rsatib bering. 5 ilova Uyga vazifa: 1. Mavzuni o’qib, urganish 2. Savol va topshiriqlarga javob aniqlash. 3. Mavzu bo’yicha xronologik jadval tuzish, atamalar izohini yozish.

O‘rta Osiyo aholisining Ahamoniylar va Yunon makedon istilochilariga qarshi kurashi dars ish

Купить