O‘rta Osiyo allomalari ilmiy merosida ilmlar tasnifi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘rta Osiyo allomalari ilmiy merosida ilmlar tasnifi

Купить

O‘rta Osiyo allomalari ilmiy merosida ilmlar tasnifi
Reja
1. O‘rta asr ilmlar tasnifida falakiyot.
2 . Riyoziyot ilmi rivoji.
3. Tabobat ilmlari rivoji.
4. Geografik bilimlar rivoji.

O‘rta asr ilmlar tasnifida falakiyot
Falakiyotkundalik amaliy ehtiyojlar bilan bog‘liq bo‘lgani sababli insoniyat
bu fan bilan q adim zamonlardan beri shug‘ullanib kelgan. Osmon sirlari, Quyosh,
Oy, yulduzlar na sayyoralar, ularning turlari, masofasi, kattaligi va ni h oyat,
ularning xarakatlari barcha zamonlarda h am kishilar d iqqatini do i mo o‘ z iga rom
etib kelga n. Qadimda yunon olimlarining samoviy jismlar harakatlari, ularning
o‘lchamlari, ularga qadar bo‘lgan masofalar va boshqa xususiyatlari haqidagi
fikrlari falakiyotfani rivojidagi muhim davrni tashkil etadi. Ular qoldirgan eng
muhim asarlardan biri Batlimusning “Almajistiy” kitobidir. Mazkur asar nomi
yunon tilida “Hisobga oid buyuk kitob” iborasining qisqartirilgan shakli bo‘lib, u
o‘z mohiyatiga ko‘ra, falakiyotfanidagi qomus hisoblanadi. Asarda nafaqat
falakiyot bilim sohasi ma’lumotlari, balki geografik ma’lumotlar ham o‘rin olgan.
629 - yilda hindistonlik astronom Brahma Gupta o‘zining “Brahmasfuta
sidxanta ” n omli mashhur asarini yaratdi. Muallif bu asarida samov i y jismlarning
harakatlari bilan bog‘liq yechimlarni ilmiy asoslashga harakat qidi. Mazkur asar
arab tiliga “Sindhind” kitobi deb tarjima qilindiki, u musulmon sharqida
falakiyotga oid yangi asarlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.
O‘rta Osiyoda ham xorazmlik va sug‘dliklar ham qadim zamonlardan beri
falakiyothaqida yaxshi tasavvurga ega bo‘lganliklari va mazkur soha bilan
shug‘ullanganini Qo‘yqirilganqal’adan topilgan burchak o‘lchaydigan
sopolgardishning topilishi uning isbotidir. Musulmon sharqida falakiyotilmining
taraqqiyoti, shubhasiz, “Bayt ul-hikma” bilan bog‘liq bo‘lib, bu ilm bilan bog‘liq
shug‘ullanuvchilar hukmdorlarning eng yaqin kishilariga aylana borgan edi. Bu
hukmdor saroylarida bashorat amaliga bo‘lgan qiziqish bilan bog‘liq edi. Xalifa
Mansur barcha muhim tadbirlarni falakiyotchi olimlar bilan bamaslahat olib
borishga odatlangandi. U o‘zining siyosiy kurashlari, dushmanlariga munosabati,
shahar qurish, ziyoratlar vaqtini aniqlash, hatto, bemorlarni davolash va
ovqatlanish masalalarida ham astrologlarning bashoratini e’tiborsiz qoldirmasdi.
Uning saroyida an-Navbaxt, Abu Saxl Navbaxt, Umar Farruxan Tabariy, Iso
Usturlobiy va Mashalloh kabi olimlar xizmat qildi. Aniq vaqt va uning

shaharlardagi holati jug‘rofiy koordinatalarning musulmon olami muqaddas
fazilatlari bo‘lgan namoz uchun ham zarur edi. Keyingi davrda musulmon olamida
falakiyot rivojida ikki asar – “Almajastiy” va “Sindhind”ning arabcha tarjimalari
muhim rol o‘ynadi.
“Sindhind” asarining arab tilida yuzaga kelishiga 772 - yilda xalifa Mansur
qasriga hind olimlaridan Kankaning tashrifi sabab bo‘ldi. Tashrif natijasida mazkur
astronom Mansurga hind falakiyotilmiga oid muhim asarni tuhfa qildi. Xalifa
Mansur asarning qisqartirilgan shakli tarjimasini Muhammad Fazariyga topshiradi.
“Almajistiy” asari 148 yilda ta’lif etilgan bo‘lib, “Hisobga oid buyuk asar”
mazmunini anglatadi. Asar arab tiliga bir necha bor tarjima qilingan. Tarjimalar
orasida 808-877-yillarda yashagan Hunayn ibn Is’hoq tomonidan bajarilgan
tarjima katta shuhrat qozongan.
Mazkur ikki asar Sharq falakiyotilmining negiziga aylanib alohida fan
sifatida taraqqiy etdi. Falakiyot ilmi taraqqiyotida Muhammad Xorazmiyning o‘rni
katta bo‘ldi. U Sindhindni ijodiy yondashgan holda undagi masalalarni
takomillashtirdi. Buning natijasi o‘laroq o‘zining 37 bob va 116 jadvaldan iborat
“Zij”ini yaratdi hamda uning “Asturloblar bilan bajariladigan amallar” asari sharq
falakiyot ilmini rivojlantirdi. Shuningdek, falakiyot ilmi rivojiga Ahmad Marvaziy,
Yahyo ibn Mansur, Said Javhariy kabi olimlar o‘zlarining katta hissalarini
qo‘shdilar. Xususan , marvlik Yahyo ibn Mansur “Ma’munning sinalgan jadvali”
asari bilan S harq falakiyotini rivojlantirdi. U uch aka-uka bo‘lgan Banu-Musolarga
ham ustozlik qildi.
Riyoziyot ilmi rivoji
Riyoziyot Sharqda IX-XI asrlarda eng tez va ko‘lami jihatdan eng keng
taraqqiy etgan ilm sohasi bo‘ldi. Fanlararo o‘zaro aloqadorlik falakiyotbilan bir
qator riyozat, xandasa, geodeziya, jug‘rofiya kabi fanlarning o‘zaro bog‘liq holda
rivojlanishi uchun asos bo‘ldi. Ma’lumki, O‘rta asr Sharq matematikasi rivojida
Uqliydisning “Handasa negizlari” (“Usul al-xandasa”) kitobi muhim o‘rin tutadi.
Kitob avvaliga Hunayn ibn Is’hoq, so‘ngra esa Hajjoj ibn Yusuf ibn Matarlar
tarafidan arab tiliga tarjima qilindi. Asar o‘n besh bobdan iborat bo‘lib, ulardan

to‘rttasi geometrik shakllar, uch bob sonlar, 5 bob geometrik jismlarga
bag‘ishlangan.
Asarga yozilgan sharhlar va uning erkin tarjimalari Muhammad Mahaniy,
Abu Rayxon Beruniy, Sobit ibn Qurra, Hasan ibn Qaysam kabilar tomonidan
amalga oshirilgan. Bu davrda mutaxassislarning fikriga ko‘ra Xorazmiy riyoziyot
fanini, undagi bir qancha tarmoq va asosiy ta’limotlarni ta’sis etgan buyuk daho
hisoblanadi. Xorazmiyning zamonaviy algebra fanini ta’sis etgan shaxs deb tan
olinishi esa uning xizmatlari beqiyos ekanini so‘zsiz tasdiqlaydi.
Sharq riyoziyoti tarixi va taraqqiyotida o‘z nomiga ega bo‘lgan olimlardan
yana biri Abd Hamid ibn turk Xuttaliy bo‘lib Xorazmiy bilan bir davrda yashagan
holda nomi bir-biriga yaqin bo‘lgan asar ham yaratgan. U Tojikistonning Panj va
Vaxsh daryolari orasida joylashgan Xuttal mintaqasidan edi. O‘rta asr fanlari
tarixiga doir asarlarda X uttaliyning matematikaga doir 4 asari sanab o‘tiladi.
Muallifning “Al jabr val muqobala” asarining parchasi Sulaymoniya Markaziy
kutubxonasida saqlanayotgan bo‘lib, turk olimi O.Sayili tomonidan turk va ingliz
tillariga, Tagizade nomli olim tomonidan rus tiliga tarjima qilingan.
Tabobat ilmlari rivoji
Tabobat Sharq xalqlari tarixida doimo alohida e’tiborga molik ilmlar
jumlasiga kiradi. Mazkur fan sohasida xalifalikning hukmron sulolalari davridayoq
keng ko‘lamda izlanishlar olib borilib, ko‘plab asarlar yozildi. Boshqa fanlardagi
singari musulmon olimlarining tabobatni o‘rganishi qadimgi xalqlarning,
jumladan, yunon olimlarining tabobatga doir asarlarini o‘qib o‘zlashtirishdan
boshlandi. “Bayt ul-hikma”da yunon, fors, hind, nasroniy madaniyatlariga oid
tibbiy asarlar jamlanib, ular arab tiliga tarjima qilinganidan so‘ng Buqrot, Jolinus
kabi antik mutafakkirlarning tibbiy qarashlari musulmon olimlari tarafidan
muhokama, sharh va tahlil etildi.
Tadqiq etilayotgan davrda tabobatga oid asarlarni tarjima qilish ishlarini
boshqargan mashhur tabiblardan biri nasroniy Yuxanna ibn Mosavayh edi. Uning
otasi Bag‘dodga ko‘chib o‘tgunga qadar Gundishopurda tabobat bilan
shug‘ullangan. Horun ar-Rashid tomonidan qadimiy tibbiy kitoblar tarjimasini

boshqarish mas’uliyati yuklatilgan Yuxanna ibn Mosavayh o‘zining qirqdan ortiq
asarlarini yaratishga muyassar bo‘ldi. Ibn Qiftiy Yuxanna ibn Mosavayh
Bag‘dodda ilmiy anjumanlar tashkil qilgani va tadbirda tabiblar, mutakallimlar,
faylasuflar va boshqa adiblarning ham ishtirok etgani haqida ma’lumot beradi.
808-873-yillarda yashab o‘tgan Hunayn ibn Is’hoq nafaqat mashhur tabib,
yirik tarjimon, balki tarixchi ham edi. U Hira (Suriya) shahrida dorishunos oilasida
tavallud topadi, Basra shahriga kelib, arab tilini mukammal o‘rganadi. Keyin esa
Bag‘dodga ko‘chib o‘tib, Yuxanna ibn Mosavayh va boshqalardan tabobat sirlarini
o‘rganadi. Hunayn ibn Is’hoq arab tilidan tashqari yunon, suryoniy va fors
tillarining ham bilimdoni hisoblangan.
Bu davr tabiblari orasida eng mashhur tabib va tarjimonlardan biri Qusta ibn
Luqa Ba’albakkiy edi. Uning tabobatga doir asarlarida insonlarning xarakteri,
turmush tarzi, intilishlariga qarab ular orasidagi har xillikning sabablari, sayyoh
uchun gigiyena va diyeta, o‘lat va uni keltirib chiqaradigan omillar, infeksiya, qish
vaqtidagi tumov va shamollash, qonning xususiyatlari va uni inson tanasidan
chiqarish, safro va sando masalalari, kasalliklarning avj olishi bo‘yicha savol-
javoblar sharhlanadi.
Yana bu alloma - Ali ibn Rabbon Tabariy ham IX asr Bag‘dodda faoliyat
ko‘rsatgan tabiblar jumlasiga kiradi. Uning otasi Marvning tabib va matematik
olimlaridan bo‘lib, keyinchalik Bag‘dodga ko‘chib o‘tadi. Ali ibn Sahl Rabbon
Tabariy Tabaristonda tavallud topadi va o‘sha yerda o‘sib ulg‘ayadi U o‘zining
tabiblik faoliyatini, asosan, Bag‘dodda olib bordi. Xalifa Mu’tasim davrida islom
dinini qabul qilgan muallif, xalifa Mutavakkilning yaqin kishilaridan bo‘lgan.
Musulmonchilikni qabul qilgan Ali Tabariy umrining oxirlarida islomni
nasroniylik, majusiylik va iudaizm dinlaridan himoya qilib ikki asar bitadi.
Xuroson va O‘rta Osiyo fani, madaniyati an’analari ta’sirida shakllangan
Abu Bakr Roziy Bag‘dod shahrining ilmiy hayotida o‘chmas iz qoldirdi. 865-yili
Rayda tug‘ilgan Roziy yoshlik yillarida adabiyot, musiqani, keyinchalik esa
falsafa, riyoziyot, falakiyotva alkimyoni o‘qib o‘rgandi. O‘ttiz yoshlar atrofida
tabobat bilan shug‘ullanishni boshlagan Roziy tezda mashhur tabibga aylanib Ray

va Bag‘doddagi shifoxonalarni boshqargan. Aytish kerakki, Roziy XVII asrga
qadar tabobatdagi eng katta obro‘ sohiblaridan bo‘lgan. O‘rta asr manbalarida
Roziyning katta iqtidor sohibi ekanidan dalolat beruvchi rivoyatlar uchraydi.
Geografik bilimlar rivoji
Biz ko‘rib chiqayotgan davrda rivojlanib taraqqiy etgan fanlardan yana biri
jug‘rofiy bilimlar edi. Kundalik turmush talablari, musulmonlarning bir shahardan
ikkinchi shaharga safar qilishi, ob-havo o‘zgarishlarini kuzatish, harbiy harakatlar
uchun ma’lumotlar va xaritalarning zarurligi jug‘rofiya fanining rivojlanishini
ta’minlovchi omillar bo‘ldi. Xorazmda geografik bilimlarning rivoji, birinchi
navbatda, Xorazm o‘lkasining geografik joylashuvidan kelib chiqqan holda olib
borilgan.
A.Ahmedovning ta’kidlashicha, yaqin va uzoq ellarga bo‘ladigan safarlar,
savdo va moliya ehtiyojlari faqat xalifalik mamlakatlarining o‘zinigina emas, balki
ularga qo‘shni bo‘lgan mamlakatlarni, hatto, uzoqlardagi noma’lum mamlakatlarni
ham bilishni, ulardagi katta-kichik daryolar, buloqlar, quduqlar, ko‘llar, sahro va
cho‘llar, tog‘ va qirlarni bilishni taqozo qilar edi.
Bu davrda Batlimusning “Almajistiy” va “Jug‘rofiya” hamda Muhammad
Xorazmiyning “Yerning tasviri” ( “Kitab surat al-ard”) kitoblari jug‘rofiy bilimlar
mustahkamlanishi uchun asosiy manba bo‘ldi. Xorazmiyning mazkur kitobi Sharq
jug‘rofiya ilmiga asos solgan asar sifatida e’tirof etiladi.
“Surat al-ard” asarini o‘rgangan olim A.Axmedov shartli ravishda asarni olti
bo‘limga taqsimlaydi va ularda muhokama etilgan mavzularni quyidagicha
sharhlaydi: Birinchi bo‘limda yerning odamlar yashaydigan (mamur) qismidagi
shaharlarning nomlari yetti iqlim bo‘ylab, jadvalda uzunlama va kenglamalari
bilan keltiriladi Ikkinchi bo‘limda tog‘lar sanab o‘tiladi. Uchinchi bo‘limda Yer
kurrasidagi dengizlar tavsiflanadi. Kitobning to‘rtinchi bo‘limi dengizdagi
orollarga, beshinchi bo‘lim mamlakatlar, davlat va o‘lkalar va nihoyat, oltinchi
bo‘lim esa Yerning odamlar yashaydigan qismidagi daryo va buloqlarga
bag‘ishlanadi. Muhammad Xorazmiy o‘z asarida bosh meridian, ekvator va
iqlimlar haqida mulohazalar yuritadi hamda umumiy hisobda 2402 ta
maskanlarning jug‘rofiy koordinatlarini keltiradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

O‘rta Osiyo allomalari ilmiy merosida ilmlar tasnifi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish