O‘rta Osiyo hududida ilk yozuvning paydo bo‘lishi va turkiy bitiklar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	514.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘rta Osiyo hududida ilk yozuvning paydo bo‘lishi va turkiy bitiklar

Купить

Mavzu:O’rta Osiyo hududida ilk yozuvning paydo bo’lishi va turkiy bitiklar.
Reja:
Kirish.
1. Kishilik jamiyatining rivojlanish zamini - tarix .
2. Logografik yozuv .
3. “Avesto” tili.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyot.

Kishilik jamiyatining rivojlanish zamini - tarix , o‘tmish va uning
tajribalari hisoblanishi. Har bir davrda o‘tmishga, tarixga e’tibor kuchayishi. Uni
haqqoniy, ob’ektiv yoritish kunning dolzarb masalasiga aylanganligi. Markaziy
Osiyodagi ilk yozuvlar va ularning o‘rganilishi. Yozma yodgorliklarda tadqiqot
ishlari olib borilishi. Tarixiy tadqiqotchilik O‘rta Osivoda juda ham qadimdan
boshlanganligi. Xorazmlik mashhur olim Beruniyning fikrlari, arab istilochilari
O‘rta Osiyodagi mahalliy olimlarni yo‘qotibgina qolmay, mahalliy til va
mahalliy yozuvdagi asarlarni ham yo‘q qilib, yondirib yuborganliklari. Shu
sababli eng qadimgi zamonlarda yozilgan asarlar saqlanmaganligi.
Tayanch so‘z va iboralar:
Qo‘lyozma manbaning tashqi belgi-xususiyatlar, paloyos, qo‘lyozma, nasx,
nasta’liq.kufiy yozuvi, epigrafika, sfragistika, numizmatika, xronologiya.
Insoniyat tarixida yozuv juda qadim zamonlardan beri mavjuddir. Ibtidoiy jamoa
davrida odamlar o‘z fikrlari. xohish-istaklarini, biror voqea-hodisa haqidagi
xabarni turli xil narsa-predmetlar yordamida ifodalaganlar (etkazganlar). Lekin
bu hali yozuv hisoblanmas edi. Ma’lum muddat vaqt o‘tganidan keyin u yoki bu
fikrni bildira oladigan shartli belgilar paydo bo‘lgan. Bu shartli belgilardan
keyin biz yozuv deb ataydigan va ma’lum tizimga ega bo‘lgan belgilar vujudga
kelgan.
Eramizdan avvalgi to‘rtinchi ming yillikda Arabiston yarim orolidagi qadimgi
davlatlar hududlarida misr va shumer yozuvlari paydo bo‘lgan. Ikkinchi ming
yillikning boshlariga kelib, O‘rta Er dengizi qirg‘oqlarida ossuriylar va
bobiliylar yozuvi shakllangan. Hozirgi Hindistonning SHimoliy qismi va Old
Osiyo hududlarida esa hind yozuviga asos solingan. Undan ham keyinroq,
yozuvning g‘arbiy-somiy tizimi vujudga kelgan.
Umuman, insoniyat tarixi yozuvning to‘rt qadimiy turini biladi:
1. Piktografik yozuv. Bu istiloh lotincha «piktus»-rasm, surat; «grafo»-
yozaman qismlaridan iborat bo‘lib, rasm yozuv demakdir. Bu yozuvning
dastlabki shakllari mezeolit va neolit davrida paydo bo‘lgan. Odamlar o‘z

fikrlarini, his-tuyg‘ularini, xohish-istaklarini turli rasmlar, suratlar orqali bir-
birlariga etkazganlar. Odamlarning o‘zi chizgan bu suratlar harbiy
yurishlar, urushlar , to‘qnashuvlar, majburiyatlar, ultimatumlar, sevgi-muhabbat
borasidagi xabarlarni bir joydan ikkinchi joyga etkazish uchun xizmat qilgan.
YOzuvning bu turi juda katta hududda va uzoq muddat ishlatilgan. Lekin
yozuvning bu turida konkret narsa-hodisa to‘g‘risidagi xabar oson etkazilgan
bo‘lsa-da, abstrakt (mavhum) tushunchalarni etkazish uchun bu yozuvdan
foydalanish qiyin bo‘lgan. SHu sababli yozuvning bu turi insonning talabiga
to‘la javob bera olmagan.
Lekin shunga qaramay, piktografik yozuvning ayrim shakllari hozirgacha
saqlanib qolgan. Masalan, darvoza tepasiga qo‘yilgan itning surati hovlida
qopag‘on it borligining belgisidir. Transformator budkasi devoridagi kalla
suyagi rasmi xatarning mavjudligiga ishoradir. Katta qilib ishlangan barmoq
surati harakat yo‘nalishini bildiradi va hokazo.
Vaqt o‘tishi bilan piktografik yozuv o‘rnini undan mukammalroq va
murakkabroq bo‘lgan logografik yozuv egallagan.
2. Logografik yozuv. Bu istiloh lotincha «logos» - so‘z, mantiq va «grafo» -
yozaman so‘zlaridan shakllangan. Jamiyat rivojlanishda davom etar ekan, har
bir predmet yoki har bir tushuncha shu predmet yoki tushunchaning surati
yordamida ifodalana boshlagan. Demak, yozuvning bu turida ifodalangan shakl
bilan ifodalanishi kerak bo‘lgan predmet yoki tushuncha o‘rtasida mantiqiy
bog‘liqlik mavjuddir. SHuning uchun bu yozuv logografik yozuv deb nom
olgan. Bu yozuvda masalan, ikkita qo‘lning surati «jangchi», «askar» ma’nosini
ifodalagan. Agar bir qo‘lda qalqon, ikkinchi qo‘lda nayza surati bor bo‘lsa, bu
«jang» yoki «jang qilmoq» so‘zlarini bildirgan. «Ko‘rmoq» fe’lini bildirish
uchun ikkita ko‘z surati xizmat qilgan. «Baxillik», «ochko‘zlik» ma’nosini
timsohning surati bildirgan. Bitta oyoqning rasmi «qadam tashlamoq» ma’nosini
ifodalasa, ikkita oyoqning surati «yurmoq», «bormoq» ma’nolariga to‘g‘ri
kelgan. YOzuvning bu turi ideografiya deb ham ataladi.

Logografik yozuvning kamchiligi shundan iboratki, bu tur yozuvni hamma ham
bilavermagan. Undan asosan ruhoniylar, davlat tepasidagi amaldorlar,
mutaxassislar, kotiblar va xattotlar xabardor bo‘lishgan.
3. Bo‘g‘in yozuvi. Eramizdan avvalgi ikkinchi ming yillikning o‘rtalarida va
birinchi ming yillikning boshlarida ilgarigi yozuvga nisbatan qulayroq va
soddaroq bo‘lgan yozuv shakli shakllana boshlagan. Bu yozuvda so‘zlar hamda
ayrim sodda jumlalar bo‘g‘inlarni bildiruvchi belgilar yordamida ifodalangan.
SHuning uchun bu yozuv bo‘g‘in yozuvi deb ataladi. YOzuvning bu turi ilgarigi
yozuvlardan qulayroq bo‘lgan, lekin uning ham o‘ziga yarasha nuqsoni bo‘lgan.
U ham bo‘lsa, bu yozuv asosan so‘zlar bir yoki ikki bo‘g‘indangina iborat
bo‘lgan tillar uchun qulay bo‘lgan. Bunday tillarga hind tilining ayrim tarixdagi
variantlari kiradi. SHu kamchiligi bor bo‘lgani uchun bu yozuv boshqa xalqlar
orasida kam tarqalgan.
Lekin yozuvning bu turkumiga kiruvchi mixxat deb atalgan yozuv nisbatan keng
tarqalgan. Uni eramizdan avvalgi to‘rtinchi mingyillikning oxirida
Mesopotamiyada (hozirgi Iroq davlati hududi)da yashagan shumerlar o‘ylab
topganlar.
Mixxat yozuvidagi elementlar asosan mix yoki pona shaklini eslatgani uchun
mixxat deb nom olgan. Mixxat eramizdan avvalgi birinchi mingyillikning
oxirlarigacha bobiliylar, assuriylar, xettlar, finikiylar tomonidan qo‘llanib
kelingan. Bu yozuvdan Urartu davlati aholisi , forslar va boshqa qo‘shni xalqlar
ham foydalanishgan.
Mixxat yozuvi piktografik yozuvdan kelib chiqqan. Bu dastlab italiyalik
savdogar Pestro CHella Valle tomonidan o‘rganilgan.
Mixxat yozuvlari ichida eng ko‘p tarqalgani forsiy mixxatdir. Bu yozuv
eramizdan avvalgi VI-IV asrlargacha Ahamoniylar davlati hududida qo‘llanib
kelingan. Bu yozuvdan qo‘shni davlat xalqlari, shu jumladan O‘rta Osiyo
xalqlari ham foydalanishgan. Ahamoniylar davlatining qulashi bilan bu

yozuvdan foydalanish ham kamaya boshlagan.
4. Harfiy yozuv. YOzuvning bu turida tildagi har bir tovushga bittadan harf yoki
belgi to‘g‘ri keladi. Bu tizimdagi yozuv hech bir istisnosiz finikiylar, suriyaliklar
va falastinliklar ijod etgan somiy yozuvga borib taqaladi. Eramizdan avvalgi
YI-IY asrlarda Qadimgi fors davlati devonxonalarida davlat ahamiyatiga molik
hujjatlar oromiy tilida olib borilgan va bunda finikiylar alifbosining oromiy
variantidan foydalanganlar. Keyinchalik vaqt o‘tishi bilan bu alifboning juda
ko‘p variantlari shakllana boshlagan. Bu variantlarning biri hozirgacha eng ko‘p
xalqlar tomonidan qo‘llanib kelayotgan arab yozuvidir va kvadrat shaklga ega
bulgan yahudiy yozuvidir. Keyinchalik eramizdan avvalgi IY-III asrlarda
oromiy alifbosi eroniy tillarda so‘zlashuvchi ko‘pgina xalqlar tomonidan ishlatib
kelingan. O‘rta fors yozuvi va Parfiya yozuvi xuddi shu tariqa paydo bo‘lgan.
Bu alifbo asosida keyinchalik so‘g‘d yozuvi, xorazmiy yozuv va boshqa

yozuvlar paydo bo‘lgan. Eramizning YII-YIII asriga kelib bu eroniy yozuvlarni
arab yozuvi siqib chiqargan.
Bundan tashqari eroniy va O‘rta Osiyodagi Muqaddas kitob uchun maxsus
Avesto yozuvi yaratilgan. Bu yozuv oromiy-eroniy yozuvi asosiga qurilgan
bo‘lgan.
Evropada esa, bu erdagi tillar uchun grek yozuvining turli variantlari, xususan,
lotin yozuvi qo‘llanilgan. IX-X asrdagi grek qo‘lyozma alifbosining yana bir
varianti slavyan tillari uchun moslashtirilgan va shu tariqa qadimgi rus alifbosi-
kirillitsa vujudga kelgan.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, yozuvning kashf etilishi insoniyat tarixida
juda katta hodisa bo‘lgan. YOzuv vositasida inson o‘zidan uzoqda bo‘lgan
boshqa inson bilan aloqada bo‘la olgan, shuningdek u yoki bu ma’lumotni
o‘zidan keyingi avlodga qoldirish imkoniga ega bo‘lgan. Dastlab bizning
murakkab va turli –tuman nutqimizni tashkil etgan “bir andazaga tushgan”
til elementlari alohida ajralibchiqqunga qadar tovushlar oqimini mayda
bo`lakchalarga, qismlarga bo`lish, ularni o`zaro taqqoslash, ularning farqini
va o`xshashligini aniqlash kerak bo`lgan. Qadimgi Misr yozuvida dastlab
undosh tovushlar ajratilgan, bunga qadimgi Misr tilida bir tovushdan
tuzilgan logogrammalar bo`lganligi yordam bergan.
Birinchi alifboni eramizdan oldingi II ming yillikda finikiyaliklar yaratgan.
Bu alifbo 22 harfdan iborat bo`lgan. Harflar faqat
undosh tovushlarni yoki undosh va unli tovushlardan tuzilgan
bo`g`inlardan tuzilgan.1 Chunki finikiyaliklar tili semit tillari oilasiga
mansub bo`lgan. Unda undosh tovushlar asosiy rol o`ynagan. so`zlarning
ildizi undosh tovushlardan tuzilgan. Unli tovushlar esa asosan gramatik
bog`lanishlarni va so`zning shaklini ifodalagan. Shu sababli finikiyaliklar
alifbosi yozuvning bo`g`inli va harf-tovushli tizimi o`rtasida oraliq
mavqeni egallagan.

Finikiya alifbosining rivojini taqqoslang!
Finikiyaliklar alifbosidagi belgilarning shakli sodda bo`lib, yozish uchun ha
m yodlab qolish uchun ham qulaydir. Finikiyaliklar yozuvining kelib chiqis
hi haqida bir qancha fikr bor. Olimlar Misr yozuvi ham ossuriya, bobil yozu
vi ham kritomiken yozuvi ham finikiyaliklar yozuviga asos bo`lgan bo`lishi
mumkin, deb hisoblashmoqda.Har bir olim o`z nazariyasini tasdiqlashga urin
moqda.Biroq biz ucun muhimi-Finikiyaliklar alifbosi yozuvning uzoq
rivojlanish yo`lidagi qonuniy natija ekanligidir. Finikiyaliklar alifbosidagi
harflar yunon va oromey yozuvlaridan o`zlashtirib olingan. Harfli-tovushli
yozuvning sharqiy tarmog`i va Osiyodagi tarqalgan ba`zi bo`g`inli tizimlar
oromey alifbosidan kelib chiqqan. Yunon alifbosi g`arbiy harfli-tovushli
yozuv tizimilarining beshigi bo`lganki, unli va undosh tovushlarni ishlatish
bu tizimlarga ham xos bo`lgan. Qadimgi yunonlarning buyuk tarixiy
xizmatlari shundan iboratki, ular unli tovushlarni ajratib, bu tovushlar
uchun alifboga maxsus belgilar kiritganlar. Yunon alifbosining shu
kungacha saqlanib qolgan asosiy ko`rinishi shu tarzda namoyon bo`lgan. Bu
jarayon ming yillik yo`lni bosib o`tgan. Bugunda yozuvning to`rt yuzga
yaqin turi ma`lum. Lekin hozirda topilgan hujjatlarning ko`pchiligini hali
sirlari topilgan emas. Jumladan Shumerlarning eng qadimgi eramizdan
oldingi IV ming yillikning oxiri va III ming yillikning boshida yozilgan
hujjatlari hali jumboqligicha turibdi.1 Bugungacha shumerlarning ancha
keyinroq yozilgan xatlarigina o`qilgan, xolos. Shumerlar jamiyat
taraqqiyotining ilk bosqichida misrliklar bilan birga turgan va yozuvning
dastlabki ijodkorlaridan biri bo`lgan. Shumerlarning ancha keyin yozilgan
xatlarigina o`qilgan, xolos.Finikiyaliklar yozuvining esa qanday paydo
bo`lganligi bizga shu kungacha noma`lum. Biroq bu alifbe miloddan
avvalgi 1500 yillar atrofida vujudga kelgan bo`lib, mloddan avvalgi 1000
yillar atrofida finikiya tiliga qardosh til bo`lgan oromiy til uchun ishlab
chiqilgan qiya tez yozish shakli (kursiv) tarzida butun Yaqin va O`rta Sharq
mamlakatlariga tarqalib, oromiy, yahudiylarning to`rt burchakli, fors, barcha

“milliy” turon yozuvlari, shuningdek arab yozuvi kabi sharq yozuv
tizimlarining vujudga kelishida tamal toshi vazifasini o`tadi.
Tilshunos D.Dringer oromiy yozuvi tarixida ikki muhim bosqichni
alohida ta`kidlab o`tadi: 1) birinchi davr -miloddan avvalgi IX – VII asrlar.
2) oromiy yozuvining “oltin asri”, ya`ni bu davrda oromiy tili xalqaro
muloqot-jahon tili darajasiga ko`tarildi va Yaqin Sharqning rasmiy tili
maqomini oladi. Keyinchalik , oromiy yozuvi tobora sharqqa tomon keng
tarqala boshladi, Aho-moniylar saltanatini qamrab, Turonzaminning shimoliy
chegarasigacha etib bordi.
2.Bugunda arxeologlar vatarixchi olimlar hamda tilshunoslarning yangi
avlodi shakllandi. Endi ular qadimgi yozuvlarni birpastda o`qiy oladilar.
Moziy qariga kirib, qadimgi xalqlar hayotiga oid tarixiy voqealar haqida
ilmiy xulosa bera oladilar. Ayni paytda asrlar osha bizgacha etib kelgan
xatlar mazmuni, o`z sirlarini ochmoqda. Buni yana bir muhim jihati shundaki,
ayni o`sha zamonlardan tilning fonetik tuzilishiga ega, ya`ni harfli belgili
hamda nutq tovushlarini ifodalovchi alifbolar shakllana boshladi.
Xullas, xalqimizning yozuv madaniyati, uning tarixi, ilk shakllanish
davrlari, inson nutqini to`liq ifoda etuvchi shartli-belgi alifbo, ya`ni bugungi
tasavvurimizdagi yozuv madaniyati bir necha ming yillar mobaynida
shakllanish va rivojlanish davrini bosib o`tgan.
Markaziy Osiyo xalqlarining qadimgi yozuvlari va uning ilk o`rta
asrlar davri yozuvlariga ta`siri masalasida gapirish lozim bo‘lsa avvalo
yozuvlar va ularni davrlashtirish, u4larni tarix fanlari oldidagi vazifasi va eng
asosiysi ularni qiyosiy tahlili xususida gapirish o‘rinli deb hisoblaymiz.
“Ma`lumki, o`zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar
o`rtasidagi ruhiy ma`naviy bog`liklik til orqali namoyon bo`ladi”1-deb ta`kid-
laydilar muhtaram Yurtboshimiz I.A. Karimov. Darhaqiqat , ona tili bu –

millatning ruhidir. Til esa yozuvda kamol topadi. Shu sababli yozuvimiz
taqdirini, tarixiy taraqqiyotini o`rganish dolzarb vazifalar sirasiga kiradi.
Miloddan avvalgi 1 ming yillikdan boshlab O`zbekiston tuprog`ida hududiy
to`liq yoki qisman bir necha yirik madaniy- tarixiy viloyatlar joylash-gan. Bu
viloyatlar–Baqtriya, Sug`d, Xorazm, Fargona, Shosh(Choch) hudud-laridir.
Markaziy Osiyodagi eng qadimgi xalqlarning yozuvlari qaysi davrda
shakllanganligi haqida aniq ma'lumotlar yo`q. Ayrim kam sonli topilmalar
Qadimgi Xorazm sopol idishi sirtidagi yozuvlar va saklarning «noma`lum
xatlari» bu jarayonning millodan avvalgi V-IV asrlarda boshlanganligidan
dalolat beradi. Ammo bu ma'lumotlar to`liq emas. Markaziy Osiyoda
millodan avvalgi VIII-VI asrlarga oid hozircha tanga pullar, sopol, yog`och
va boshqa buyumlarga oid bitilgan yozuvlar yoki hujjatlar topilmagan.
Agar antropoliyaga murojat etsak, odamlarning to’liq saqlangan tana va
bosh suyaklari miloddan avvalgi VI – V ming yilliklarga oid arxeologiya
yodgorliklarida topib tekshirilgan. Qadimgi odamlarning suyaklari asosida
ularning tashqi qiyofalarini qayta tiklab o’rganish mumkin bo’lsa ham,
ammo ularning tillari bizga noma’lumligicha qolgan.
O’zbekiston tarixining juda katta davri (bir necha yuz ming yillar) yozma
manbalarsiz, arxeologiya va antropologiyaga oid manbalarga tayangan
holda o’rganiladi. Qadimgi Sharq yozma manbalaridan (Hind, Ossuriya va
Eron manbalari) ma’lumki, miloddan avvalgi II ming yillikning o’rtalari va
oxirlari (bronza davri) – Markaziy Osiyo, Afg’oniston, Hindiston va Eron
tarixi – hind-eron qabilalari yoyilishi bilan bog’liq bo’lgan.
Dastavval, hind-eron qabilalari juda keng hududda – Volga, Ural va Janubiy
Sibir oralig’idagi yerlarda yashaganlar.
Antropolog T.Q.Xodjayov fikriga ko’ra, bronza davrida Markaziy Osiyo-ning
janubiy viloyatlarida baland bo’yli, boshi cho’zinchoq, yuzi tor irqning
vakillari tarqalgan. Hududimizning shimoliy dasht va cho’l qismida janub

aholisidan farq qilgan boshi dumaloq, yuzi juda keng va cho’ziq bo’lmagan
qabilalar yashagan. Janubiy qiyofali odamlar O’rta Yer dengizi irqining
vakillari deb ataladi.Ular Old Osiyo, Mesopotamiya, Eron, Afg’oniston,
Markaziy Osiyo-ning janubi, Hindiston kabi katta geografik hududga
yoyilganlar. Shimoliy qiyofali odamlar Janubiy Sibir hududidan to
Qozog’iston, Markaziy Osiyoning shimoli-sharqiy qismida, Ural, Volga bo’yi
yerlarigacha tarqalganlar.
Bronza davrida Markaziy Osiyo hududida qadimgi janubiy va shimoliy
qiyofadagi odamlar vakillarining qo’shilishi jarayoni boshlanadi. Shu davrga
kelib o’lkamizda yashab o’tgan bronza davri qabilalari yurtimizning
qadimgi xalqlariga asos solganlar
O’zbekistonda joylashgan shu xalqlarning vakillari – so’g’dlar, baqtriy-liklar,
xorazmiylar va saklar haqida ayrim ma’lumotlar qadimgi yozma manba-larda
saqlangan. Dastlabki manbalar kam hamda ma’lumotlar aytarli to’liq
bo’lmasa ham ular qadimgi madaniy , iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy
jarayonlarni o’rganishda katta ahamiyatga egadir.
Dastlabki Yunon va Rim tarixchilarining Eron, Hindiston va Markaziy
Osiyo viloyatlari haqidagi tarixiy asarlarida bergan ma`lumotlariga tayanib, bu
hududda yashagan xalqlarning madaniyati, turmushi haqida ba`zi bir
ma`lumotlarga ega bo`ldik.
Ta`kidlash o`rinliki, dastlabki yozuvlar tashqi shaklining takomillashuvi,
alifbo tuzilishi qonunlari va tillarning ichki mazmuni ko’p tomondan
noma’lum bo’lib, yaxshi o’rganilmagan. Bu jarayonni aniqlash uchun juda
ko’p manbalarga asoslanish lozim. Afsuski, Markaziy Osiyoda miloddan
avvalgi VII – VI asrlarga oid (yoki bu sanadan ham qadimgi) tanga pullar
(tanga yozuvlari), sopol, yog’och va boshqa buyumlarga bitilgan yozuvlar
yoki hujjatlar topilmagan.

Albatta, yuqorida ko’rsatilgan davrda yurtimiz shaharlarida tanga pullar
zarb etilmagan, chunki xuddi shu paytda (miloddan avvalgi VII – VI asrlar)
eng qadimgi tangalar dastlab Kichik Osiyoda (Lidiyada) vujudga keladi.Bu
haqida yunon tarixchisi Gerodot o`z asarida yozib qoldirgan. Bundan oldingi
asrlarda esa savdo-sotiq munosabatlarida pul vazifasini kumush va oltin,
qimmatbaho buyumlar va yaltiroq toshlar, don va chorva mahsulotlari
bajargan. Miloddan avvalgi III – II asrlarda Markaziy Osiyoga oid ko’plab
tangalar topilgan bo’lib, ular o’lkamiz tarixini o’rganish uchun katta
ahamiyatga ega. Bundan tashqari to o’rta asrlarga qadar yetib kelgan
ko’plab noyob yozuv yodgorliklari tosh, sopol, kumush, yog’och, charm va
qog’oz buyumlariga bitilgan turli xil ma’lumotlardan iboratdir1.
Markaziy Osiyoda alohida xalqlarning shakllanishi va etnik hududlarning
ajrala boshlashi miloddan avvalgi IX – VIII asrlarga oid bo’lishi mumkin.
Bu masalani o’rganish juda murakkab muammo bo’lsa ham, shubhasiz, aytib
o’tish kerakki, miloddan avvalgi VI asrning ikkinchi yarmida Erondagi
Ahamoniylar sulolasi podsholarining yurtimizga yurishlari boshlanganda bu
xalqlarning ajrala borish jarayoni butunlay tugagan va turli xalqlarning
hududiy joylashuv chegaralari, viloyatlarning ma’muriy chegaralari
ahamoniylardan ancha oldingi davrlarda paydo bo’lgan.Yozma manbalarga
ko’ra, ahamoniylar alohida Baqtriya xalqiga yoki saklar yurtiga qarshi harbiy
yurishlarni boshlaganlar.Demak, Markaziy Osiyo viloyatlari va xalqlari haqida,
ularning hududiy joylashuvi va ayrim viloyatlarning chegaralari haqida
Eronda turli ma’lumotlar to’plangan edi.
“Avesto” tili.
Miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida yurtimizda joylashgan
turli xalqlar qadimgi sharq-eroniy tillar shevalarida gapirganlar. Ularning
etnik qiyofasi va so’g’dlar, baqtriylar, xorazmiylar va saklar qarindosh
xalqlar bo’lib, bir-birlarini yaxshi tushunganlar. Ayniqsa, dehqonchilik bilan

mashg’ul bo’lgan, o’troq xo`jaligiga oid aholining moddiy va ma’naviy
madaniyatida ancha o’zgarishlar bo’lgan.
Qadimgi sharq-eron tillarni o’rganishga oid katta ilmiy adabiyot
mavjud. Ushbu tillar guruhini Avesto tili, so’g’dlar, xorazmiylar va baqtriylar
tillari tashkil qilgan.
Milloddan avvalgi 1 ming yillikning 1-yarmida yurtimizda joylashgan turli
xalqlar qadimgi sharq - eroniy tillar shevalarida gapirganlar. Bu xalqlar :
tigra xauda, taray dara taraya, xouvamarga qabilalaridir. Maskur xalqlar
nomlari Dora 1 ning qoyatosh yozuvlarida tilga olingan. Ushbu xalqlar til
guruhini «Avesto» tili sug`dlar, xorazmiylar va baqtriylar tillari tashkil
qilgan. «Avesto» - zardushtiylik dinining muqaddas kitobi bo`lib, shu
dindagi xalqlarning shariat qonunlari majmuidir. Dastlabki «Avesto» tili
oromiy tilda yozilganmi, bu noma’lum. Ma'lumotlarga qaraganda, 21 ta
kitob (nasx) dan iborat bu kitob zamonamizgacha yetib kelgan. «Avesto»
qismlari millodning III-VII asrlarda tahrir qilingan. «Avesto» boblari
«pahlaviy» - o`rta fors alifbosi asosida 48 ta belgili yozuvdan iborat.1
«Avesto» «Apasta» yoki «Asos» deb tarjima qilingan. «Avesto» tili
eroniylarning eng qadimgi shevalardan biri bo`lgan, qadimgi fors tiliga
nisbatdan ancha oldingi bosqichda, milloddan avvalgi II ming yillikning
oxiri – I ming yillikning boshlarida paydo bo`lgan. (Muammoli vaziyat
yuzaga keltiriladi va slayd taqdim etiladi)
Abu Rayhon Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar»
kitobida «Aleksandr Makedonskiy tomonidan yurtimiz bosib olingach u
12 ming nasxdan iborat oltin suvi bilan yozilgan kitoblarni tog` qilib
uyib yo`ib yuborgan» degan ma'lumotlar keltirilgan. Tarixiy ma'lumotlar
shunga aniqlik kiritdiki, «Avesto» Sosoniylar ( III asr) davrida qayta
tartibga keltirilgan va 22 ta alifboga moslashtirilgan. (Xisrav 1 Anushirvon
millodiy 531-579 y). «Avesto»ni matnlarini yozib olish maqsadida 48
belgidan iborat alifbo hamda 3 ta maxsus qo`shma belgilar

kiritilgan .Bizgacha «Avesto»ning «Yasht», «Yasna», «Vidavdod»,
«Visparad»,-«Xurdaki Avesto» kitoblaridan parchalar saqlanib qolgan.
Avestoning «Yasht» kitobini M. Is’hoqov, «Gohlar» kitobini Rustam
Abdukomilov o`zbekchaga o`girib, tadqiqot qilib kelmoqda. «Yasht»
kitobida milloddan avvalgi XIII- X asrlardagi (bronza davri) yirik
patriarxal oila tasvirlangan. Eron olimlaridan Ibrohim Pur Dovudning
«Avesto» forscha nashri ham dunyo yuzini ko`rgan. “Avesto”ni birinchi
bo`lib XVIII asrda fransuz olimi Anketil Dyuperon tomonidan tarjima
qilingan. Uni qo`lidagi qo`lyozma XIII asrga oid bo`lgan. Birinchi galda
«Avesto» zardushtiylar jamiyatining o`ziga xos axloq – odob majmui
ekanini e'tirof etish lozim. Uning mohiyati quyidagi 3 tamoyilda
ifodalangan: ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal. Zardushtiylar tasavvuri mana
shu 3 tamoyilga to`liq bo`ysingan, amal qilgan inson – barkamollikning
yuksak pog`onolariga ko`tarilgan.1
«Avesto»da eng qadimgi viloyatlarning nomlari Yasht kitobining uchinchi
va Videvdatning birinchi bobida sanab o’tilgan. Yasht ro’yxatidagi birinchi
mamlakat eroniy qabilalarning vatani – «Aryonam Vayjon» yoki
«Ariylarning sayha yerlaridir». U yurtda ko’p yaylovlarga ega baland
tog’lar, keng daryolar va chuqur ko’llar bo’lgan. Keyingi mamlakatlar –
Porutu, Iskata, Mouru, Gava, So’g’da, Xvarizam.
Yasht ariylarning yerlari haqida quyidagicha e’lon qiladi: «U
mamlakatning jasur sardorlari ko’pdan – ko’p harbiy yurishlar qiladi. Uning
keng yaylovlarga ega, suvga serob tog’larida chorva tinch o’tlov va
yemish bilan ta’minlangan, bu yerdagi sersuv chuqur ko’llar to’lqinlanib
turadi, kema qatnaydigan keng daryolarning oqimi va Xvarizam tomoniga
toshib intiladi». Videvdat kitobiga ko’ra, zardushtiylarning ulug’ va
donishmand xudosi Axuramazda payg’ambar Zaratushtraga bunday xabar
qiladi: «O, Spitama Zaratushtra, yashaydigan joylarga, bu yerlarda baxtlik
qancha kam bo’lsa-da, tinchlik tortiq qildim. Birinchidan, odamlar yashashi

uchun eng yaxshi mamlakatni, Vanxvi Datyo daryosidagi Aryonam
Vayjoga asos soldim. Ikkinchidan, men, Axuramazda, eng yaxshi
mamlakatlar va o’lkalardan bo’lgan Gava So’g’da makoniga asos soldim.
Uchinchidan, men Axuramazda, eng yaxshi mamlakatlar va o’lkalardan
bo’lgan qudratli Mouruga asos soldim
To’rtinchidan, men Axuramazda, eng yaxshi mamlakatlar va o’lkalardan
bo’lgan, Baland bayroqli go’zal Bahdiga asos soldim» 1.
Videvdatning birinchi bobida sanab o’tilgan mamlakatlar Yasht viloyatlari
ro’yxatidan ancha farq qiladi: Aryonam Vayjo, Gava, Mouru, Bahdi, Nisayyo,
Ar’yo, Vaekereta, Urva, Xnanta, Raga, Chaxro, Varna, nomsiz yetti Hind
viloyatlari va Ranxa daryoi boshlaridagi mamlakat.
«Avesto» eng qadimgi mamlakatlar – Markaziy Osiyo va O’rta Sharq,
Afg’oniston, Eronning shimoli – sharqiy hududi bilan bog’lanadi. Aryonam
Mayjo mamlakatini – bu keng hududda joylashgan o’lka deb tushunish
mumkin. U yerdagi baland tog’lar – Pomir, Hindiqush, Hisor, Tangritog’
(Tyonshon), chuqur ko’llar – Kaspiy, Orol, Balxash, Issiqko’l, keng daryolar
Amudaryo va Sirdaryo deb faraz qilinadi.
Videvdatning maxsus bobida Aryonam Vayjo Vanxvi Dat’yo (Datiya)
daryosi havzasida joylashgan deb e’lon etilgan. «Qish u yerda o’n oy
davom etadi , yoz – ikki oy. Qish oylarining suvlari sovuq, yerlari sovuq,
qishning oxirida u yerda katta toshqin suv paydo bo’ladi».
Aryonam Vayjonning geografik chegaralari to’g’risida «Avesto»da aniq
ma’lumotlar yo’q. Aryonam Vayjo iqlimi baland tog’li viloyatlar tabiatiga
yaqin bo’lib ko’rinadi. Vanxvi Dat’yo (Datiya, Daiti) daryosi bizga
noma’lum bo’lib, u haqida – bu yirik sersuv daryo deb faraz qilish mumkin
(ba’zi olimlar fikriga ko’ra Amudaryo).

«Avesto» da tilga olingan yana bir keng sersuv daryo – Ranxa, olimlar
fikriga ko’ra, Sirdaryo bo’lishi mumkin. Qadimgi Yunon tarixshunoslari
ma’lumotlariga qaraganda, Ra daryosi skif tilida – bu Volga daryosidar.
«Avesto»ning boshqa daryolari Zarnumat, Vitanxuxat, Franzdan bizga
noma’lum bo’lib qolgan. Zarnumat daryosi «oltinli» deb tarjima qilinadi. Bu
tushuncha Zarafshon nomida ham saqlangan. Yozma manbada tilga olingan
ko’llarning (Chaychast, Vorukash, Kansava, Pishin) hududiy joylashuvi
haqida aniq xabar berish juda ham og’irdir. I. M. Steblin – Kamenskiy
fikriga ko’ra, Chaychast nomi – Choch, Vorukash – Balxash, Kansava –
Erondagi Xamun ko’li bo’lishi mumkin.2 Tog’lar haqida «Avesto» bunday
xabar qiladi: «Dunyoda, o Spitama Zaratushtra, ikki ming ikki yuz qirq
to’rt tog’ bor». Shular jumlasidan Xaara (Xarati), Ardaz, Ushida, Ushidarna,
Erzif, Erezur, Raaodita, Mazishva, Antar Daxiyo, Erzish, Vatigaysa, Adarana,
Xamonkun, Vashan, Vidvan va boshqalar Yashtning o’n to’qqizinchi
bobida tilga olingan 3.
Eng baland ariylarning muqaddas tog’i – Xaara hisoblangan. Uning
tizmasida va yana bir guruh boshqa tog’larda (Adarana, Bayona, Iskata) qor
kam erigan. Ularning baland cho’qqilari qor va muzga aylanib sovuq
bo’lgan. Ularga o’xshagan tog’lar Tang’ritog’, Pomir va Hindikush
tizmalarida joylashish mumkin edi.
«Avesto»dagi mamlakatlar nomlari qadimgi fors tilida yoritilgan
ahamoniylar davri mixxatlarida va qadimgi Yunon tarixshunoslari asarlarida
takror etilgan.
Qadimgi Xorazm tili va yozuvi.
Markaziy Osiyo xalqlarining eng qadimgi yozuvi bu xumning sirtida
tasvirlangan Xorazm tilidagi qisqa yozuvdir. U Katta Ayirbuyir qal'a
shahar xarobasida topilgan. Arxeologik ma'lumotlarga qaraganda bu yozuv

milloddan avvalgi V-IV asrlarga tegishlidir. Millodan avvalgi IV – III
asrlarga oid yana bir qadimgi Xorazm yozuvi Quyqirilgan qal'a
xarobasida topilgan sopol idishning sirtida saqlangan. Bu yagona so`z
bo`lib, «Asparak» otliq, chavandoz so`zidan iborat. Xorazm yozuvida 20
belgi ishlatilgan.Bu yozuv belgilarini rus olimi Livshis va qoraqalpog`istonlik
qadimshunos M.Mambetullayev tadqiq etgan. Qadimgi Xorazm yozuvi
oromiy alifbosiga asoslangan. Oromiylar – millodan avvalgi I ming
yillikning boshlarida Mesopotamiya (ikki daryo oralig`i hududida
joylashgan qadimgi xalqdir. Milloddan avvalgi VI-IV asrlarga kelib , 22 ta
xarfdan iborat bo`lgan oromiy alifbosi O`rta Sharqning idora qilish, ish
yurituvchi va ma'muriy tili vazifasini bajargan.
Bundan tao‘qari, biz qiyosiy tahlil etishni ixtiyor qilgan yana bir qadimiy
manba Xorazm tili va yozuvi bo‘lib, bu yozuv xronologik jihatdan
shakllanishi miloddan avvalgi IV asr oxiri–III asrning boshlarida Qadimgi
Xorazm davlatining tashkil topish davriga to`g`ri keladi. Yozuv tizimining
mavjud bo`lishi va rivojlanishi miloddan avvalgi IV asrdan milodiy XI
asrlarni qamrab olgan.Yozuvlarning aksariyati VI-VIII asrlardagi kumush
qadahlardagi yozuvlardan, To`qqal`a qabristonidan topilgan ossuariylardagi
yozuvlardan, Giyour Qal`adagi (Mizdaxkon) yozuvlaridan tashkil topgan.
Akademik S.P.Tolstov va akademik Yahyo G`ulomov Xorazm
tangalarini o`rganish asosida bu yozuvni alifbosini qayta tiklashga urunib
ko`rganlar.
Qadimgi turkiy tillar — turli turkiy xalqlar yozma yodgorliklarida saqlangan,
lekin hozirgi kunda aloqaaralashuv vazifasini yo qotgan tillarni bildiruvchiʻ
shartli atama. Bu tillar amal qilgan vaqt chegarasi ancha katta davrni qamrab
oladi.
Qadimgi turkiy tillart.ning eng qadimiysi urxunenisey (turkrunik) yodgorliklari
tili bo lib, uning adabiy varianti 7—9-asrlarga to g ri keladi. Runik bitiklar
ʻ ʻ ʻ

Sharqda Lena daryosidan G arbda Dunay daryosigacha bo lgan ulkan hududdanʻ ʻ
topilgan. Eng yirik bitiklar Urxun va Yenisey daryolari havzalarida aniqlangan.
Urxun bitiklari dastlab 1893-yilda V.Tomsen va V.V.Radlovshr tomonidan
o qilgan (qarang
ʻ Urxunenisey yezuvi ). Umumiy runik tilning shakllanishiga
o g uz qabilalarining tili asos bo lgan. Adabiy til sifatida runik tildan turli
ʻ ʻ ʻ
qabilaurug lar va ijtimoiy tabaqalar foydalangani tufayli ma lum darajada
ʻ ʼ
vazifaviyuslubiy va mintaqaviy variantdorlikka, muayyan ishlanganlik,
me yoriylikka ega bo lgan.
ʼ ʻ
Uyg urlar 9-asrda Turfon (Sharqiy Turkiston) hududiga ko chib kelganlaridan
ʻ ʻ
keyin o z adabiy tilini yaratganlar. Uning asosini barcha turkiy qabilalar uchun
ʻ
umumiy bo lgan va uyg urlar ham foydalanib kelgan runik til tashkil etadi.
ʻ ʻ
Unga hozirgi uyg ur tiliga yaqin bo lgan Turfon shahri shevasi elementlari
ʻ ʻ
qo shilib, uyg ur yozma manbalarida "turk uyg ur tili" deb ataladigan
ʻ ʻ ʻ
strukturaralash til paydo bo lgan. Uyg urlar runik alifbodan tashqari, sug d va
ʻ ʻ ʻ
shu asosda yaratilgan uyg ur yozuvidan, moniy (manixey) va brahmi
ʻ
yozuvlaridan foydalanganlar. V.V.Radlov qadimiy uyg ur adabiy tili 8— 9-
ʻ
asrlar oralig ida to liq shakllangan va keyinchalik ibodatxonalarda o zgarishsiz
ʻ ʻ ʻ
qo llanib kelgan, deb hisoblaydi.
ʻ
S.Ye. Malovning topilmalari esa uyg ur yozuvi 19-asr boshlarigacha Ganchjou
ʻ
uyg urlari orasida ishlatib kelinganini tasdiqlaydi.
ʻ
Qad. turkiyzabon elatlarga yaxshi ma lum bo lgan qadimgi uyg ur tili bir
ʼ ʻ ʻ
qancha adabiy tillarni shakllantirishda asos vazifasini o tagan. Mas, 11 —12-
ʻ
asrlarda uning ta siri ostida qoraxoniylarning musulmon davlatida (markazi
ʼ
Qashg ar shahri) shu davlatning "qoraxoniyuyg ur tili" deb ataluvchi o z adabiy
ʻ ʻ ʻ
tili shakllangan. Ushbu tilning uyg ur asosi yana shunda ko rinadiki, ba zi
ʻ ʻ ʼ
asarlarni yaratishda arab alifbosi bilan bir qatorda uyg ur alifbosidan ham
ʻ
foydalanilgan. "Qoraxoniyuyg ur" atamasi unchalik to g ri emas; o rta asr
ʻ ʻ ʻ ʻ
mualliflari boshqacha nomlardan foydalanganlar: Yusuf Xos Hojib uni "Bug ro
ʻ

xon tili", Mahmud Koshg ariy "xoqoniy tili", Ahmad Yugnakiy esa "koshg ariyʻ ʻ
til" deb atagan.
13—14-asrlarda Sirdaryoning quyi oqimida joylashgan hududda (Xorazm bilan
birga) va Oltin O rda hududida Sharq manbalarida xorazmiyturk i y deb
ʻ
ataluvchi adabiy til paydo bo ladi. Xorazmning 11 —12-asrlardagi adabiy va
ʻ
ilmiy hayotida faol qatnashgan o g uz va qipchoq qabilalarining tillari mazkur
ʻ ʻ
adabiy tilning asosini tashkil etadi. Ushbu davrdagi asarlarning an anaviy
ʼ
o g uzuyg ur qismi qoraxoniylar davridagi tilning barcha unsurlarini to liq aks
ʻ ʻ ʻ ʻ
ettira olmaydi. Unga qipchoq tillariga xos ko plab yangi unsurlar qo shilgan.
ʻ ʻ
Garchi bunda uyg ur tilining hissasi katta bo lmasa ham, o sha davr
ʻ ʻ ʻ
yodgorliklarida uning ta siri grafikada saqlanib qolgan: bir qancha yodgorliklar
ʼ
uyg ur alifbosida yozilgan edi. O rta asr turkiy adabiy tillari tarixidagi eng katta
ʻ ʻ
va ahamiyatli davr eski o zbek tili (ba zi adabiyotlarda, manbalarda "chig atoy
ʻ ʼ ʻ

tili" deb noto g ri ataladi) davridir.ʻ ʻ
Yuqorida sanab o tilganlardan tashqari boshqa geografik mintaqalar:
ʻ
Kavkazorti, G arbiy Osiyo, Volgabo yi, Misrda tarqalgan Qadimgi turkiy tillart.
ʻ ʻ
ham ma lum.
ʼ Ushbu tillar o zaro bironbir yagona an ana bilan bog lanmagan va ʻ ʼ ʻ
ularning ta sir doirasi ham Markaziy va O rta Osiyodagi til guruhlariniki singari
ʼ ʻ
keng emas. Bular quyidagilardir: G arbiy Osiyo va Kavkazortida 13—14-
ʻ
asrlarda arab grafikasida yaratilgan saljuq yodgorliklari tili (jan. o g uz guruhiga
ʻ ʻ

mansub hozirgi tillarga yaqin); Misr va Suriyada 13—14-asrlarda arab
grafikasida yaratilgan qipchoq yodgorliklari tili ("mamlukqipchoq" deb ham
ataluvchi bu til shim. qipchoq guruhiga mansub hozirgi tillar bilan umumiy
belgilarga ega); Volgabo yida 13— 14-asrlarda arab grafikasida bitilganʻ
qabrtosh yozuvlari tili ("bulg or tili" deb ham ataluvchi bu til an anaviy tarzda
ʻ ʼ
hozirgi chuvash tiliga yaqin deb hisoblanadi).
Turkiy tillardagi qadimiy yodgorliklar ichida adabiy tilni emas, balki so zlashuv,
ʻ
sheva tillarini ifodalovchi yodgorliklar ham bor: lotin grafikasida bitilgan
qipchoq tili yodgorligi "Soyex Siptashsiz" (13—14-asrlar) va arman yozuvida
qipchoq tilida bitilgan qozilik hujjatlari (KamenetsPodolsk, 15—17-asrlar).
Shunday qilib, Qadimgi turkiy tillart. 2 xil: adabiy va og zakiso zlashuv
ʻ ʻ
(dialektal) tillarni o z ichiga oladi. Adabiy tillar, o z navbatida, 2 ga: keng
ʻ ʻ
makonda tarqalgan va uzoq vaqt amalda bo lgan tillar (Markaziy va O rta
ʻ ʻ
Osiyoda) hamda kichik hududlarda tarqalib, o zaro yagona an ana bilan bog liq
ʻ ʼ ʻ
bo lmagan tillarga bo linadi. Og zakiso zlashuv va dialektal turdagi tillarda
ʻ ʻ ʻ ʻ
yaratilgan yodgorliklarga qaraganda adabiy Qadimgi turkiy tillart.da yaratilgan
yozma yodgorliklar miqsori anchagina ko p. Bu nomutanosiblik, birinchidan,
ʻ
turkiy elat va xalqlardagi tarixiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarning jadalligi
bilan bog liq bo lsa, ikkinchidan, turkiy xalklar davlat tuzilmalarining
ʻ ʻ
rivojlanish darajasi hamda ularning yuksak darajadagi kitobiy savodxonligi bilan
bog liqdir.
ʻ
Qadimgi turkiy tillart.ning va umuman turkiy tillarning o rganilishi, ularning
ʻ
ayrim fonetikgrammatik xususiyatlari haqida q. Turkiy tillar, Turkiyshunoslik,
Eski o zbek tili.
ʻ

Foydalanilgan adabiyotlar:
Viktor Drachuk.. Yozuvlar o`tmish sirlari shohidi.T. “O`zbekiston. 1980.
Kobrin V.B., Leonteva G.A., SHorin P.A., Vspomogatelnie istoricheskie
dissiplino‘, M., Prosveshenie, 1984.
Sagdullaev A. Qadimgi O`zbekiston ilk yozma manbalarda. T. 1996.
Dyakonov I., Istoriya pisma, perevod s nemetskogo, M., 1979
Iogannes F., Istoriya pisma, M., Nauka, 1980

O‘rta Osiyo hududida ilk yozuvning paydo bo‘lishi va turkiy bitiklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish