O‘rta Osiyo hududidagi ilk davlatlar

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘rta Osiyo hududidagi ilk davlatlar

Купить

Reja
1. Kirish
2. Assosiy qism
3. Xorazm
4. Baqtriya
5. Xulosa
6. Foydalanilgan adabiyotlar
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

O'rta Osiyo hududidagi ilk davlat tuzilmalari to'g'risida qadimgi yozma
tariximizning eng noyob manbasi hisoblangan «Avesto» kitobi, shuningdek,
qadimshunos olimlarning o'lkamizning turli hududlarida olib borgan arxeologik -
qidiruv ishlari, ularning natijalari muhim manba hisoblanadi. Shuningdek, qadimgi
Yunon, Rim va Eron manbalari asosida ham bu masalani oydiniashtirish, yetarli,
asosli fikrlarni aytish mumkin bo'ladi. Bu o'rinda Yunon, Rim mualliflaridan
Gerodot, Ktesiy, Strabon, Arrian va boshqa-larning asarlari, yodnomalari, forsiy
mixxat yozuvlari, qolaversa, oMkamizda keng ko'lamli arxeologik tadqiqotlar olib
borgan Ya.G'ulomov, S.Tolstov, V.Masson, A.Asqarov, E.Rtvaladze,
A.SagdulIayevlarning ilmiy tadqiqotlari alohida ahamiyatga molik.
Arxeolog olimlarimizning so'nggi tadqiqotlari asosida fikr yuritadigan
bo'lsak, O'zbekiston hududida bronza davridayoq, 2- ming yillik o'rtalarida kichik
shahar davlatlari shakllangan.
Barcha daliliy ashyolar miloddan avvalgi so'nggi ming yillik boshlarida,
aniqrog'i VII-VI asrlarda Vatanimiz hududlarida 3 ta: Katta Xorazm, Baqtriya
hamda saklar va massagetlar konfederatsiyasi ko'rinishidagi dastlabki davlatlar
shakllangan. Bu davlatlar o'ziga xos rivojlanish jarayonini bosib o'tgan. Ayniqsa,
bu ilk davlatlar orasida Baqtriya nisbatan barqaror bo'lganligi bilan ajralib turadi.
Katta Xorazm «ishlab chiqarishning Osiyo usuli»ga ega bo'lgan davlatlarning
qadimgi sharq tipiga mansub edi. Saklar va massagetlarning konfederatsiyasi esa
chorvador turlarning ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi qabilalarning
harbiylashgan davlatidan iborat edi.
Xorazm davlati egallagan hududlar ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, hozirgi
Xorazm yerlari bilan chegaralanib qolmay, balki undan ancha janubga, ya'ni
Murg'ob va Tajang daryolari atroflariga qadar ham yoyilgan.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

Miloddan avvalgi so'nggi ming yillikning boshlariga tegishli «Amirobod
madaniyati», quyi Amudaryo havzasida yuzaga kelgan o'ziga xos sun'iy sug'orish
inshooti tizimi hamda dastlabki shaharsozlik timsoli bo'lgan shahar-qal'alar
Qal'aliqir, Ko'zaliqir, Jonbosqal'a va boshqalar - bular Xorazm vohasida davlat
tuzilmalari mavjudligidan daloiat beradi. Negaki, bu singari umumelatlar, qavm-
qabilalar manfaatlariga xizmat qiladigan muhim o'zgarishlar davlat boshqaruvi
yo'li bilangina amalga oshirilishi mumkin bo'lgan. /jfQadimshunos olim
Ya.G'ulomov tomonidan Xorazmda aniqlangan 200 km uzunlikdagi, eni bir necha
o'nlab metrdan iborat kana! o'zani, obod dehqonchilik madaniyati - Xorazm davlati
qadimdan insoniyatning yirik madaniy maskanlaridan biri sifatida shuhrat
topganligidan guvohlik beradi. «Avesto»da Xorazm Markaziy Osiyodagi rivoj
topgan, o'z hududiy chegaralariga ega bo'lgan o'lkalardan, viloyat (davlat)lardan
biri sifatida tilga olinishi ham bejiz emas. Gerodot ma'lumoticha, qadimda Oks
(Amu) daryosi bo'ylab 360 dan ziyod sun'iy sug'orish kanallari, suv inshootlari
barpo etilib, cho'lli, sahroli yerlarga suv chiqazilib dehqonchilik uchun ekin
maydonlari kengaytirib borilgan.f Gerodot taassurotlarida Xorazm o'lkasida
yashagan aholi dehqonchilikda katta tajribaga ega boiib, ularning donli, dukkakli
ekinlar, chunonchi, bug'doy, suli, arpa, meva-sabzavot-chilik mahsulotlarini mo'1-
ko'l yetishtirganligi qayd etib o'tiladi. Xorazm shaharsozligida xom g'isht,
paxsalardan keng foydalanilgan. Binolarning tashqi va ichki ko'rinishlariga maxsus
ishlov berilib, ularning mustahkamligi, o'ziga xos ko'rkamligi ta'minlangan. Bu
ko'hna hudud bag'rida ming yillar davomida zamonlar silsilasidan o'tib, saqlanib
kelayotgan ko'plab osori atiqalar, shahar-qal'alar xarobalari, qoldiqlari ham buni
isbot etadiJ Xorazm vohasida hunarmandchilik, tog'-kon ishlari ancha rivojlangan.
Bu yerdan qazib
olingan qimrnatbaho ma'danlar ishlov berilib, yuksak sifat ko'rsatkichiga
yetganidan keyingina u tayyor mahsulot sifatida foydalanishga chiqarilgan.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

Xorazmda aholining bir qismi chorvachilik bilan shug'ullangan, ularning
tuya, ot, qo'y-echkilardan iborat ko'plab suruvlari bo'lgan. Savdo bozorlarida g'alla,
meva, chorvachilik mahsulotlari, hunar-mandchilik buyumlari ayirbosh qilingan.
Afsuski, Xorazm davlatida hukmronlik qilgan sulolalar to'g'risida
ma'lumotlar hozirgacha yetarli emas. Rivoyatlarga ko'ra, Xorazmning qadimiy
siyosiy sulolasi - Siyovushiylar bo'lganlfgi zikr etiladi. «Aves-to»da
ta'kidlanishicha, Siyovarshon Kavousning o'g'li bo'lgan. Siyo-varshon o'limidan
so'ng lining nabirasi Kova Xisrav bobosi qotilidan o'ch olib, hokimiyatni egaliab,
Xorazmda Siyovushiylar sulolasiga asos soladi.
O'rta Osiyoning yana bir qadimgi davlati - Baqtriya podshohligi bo'lgan.
Uning tarkibiga hozirgi O'zbekistonning Surxondaryo, Qash-qadaryo viloyatiari,
Tojikistonning janubi, Afg'onistonning shimoli-sharqiy yerlari kirgan,
Baqtriyadagi koLpdan-ko'p yirik shaharlar orasida Baqtra mashhur bo'lib,
mamlakatning poytaxti hisoblangan. Baqtra baland va mustahkam mudofaa
devorlari bilan o'ralgan, unda podshoh qal'asi alohida ajralib turgan.
Rim tarixchisi Kursiy Rufning shahodat berishicha, «Baqtra daryosi
nomidan shahar va viloyatning nomi kelib chiqqan». Umuman tarixiy
ma'lumotlarga asoslanadigan bo'lsak, qadimgi davlatlar nomlari ko'pincha daryo,
qabila, xalq yoki shaharlar nomiga qiyosan kelib chiqqan bo'ladi.
Binobarin, «Baqtriyaliklar», «Baqtriya xalqi» iboralari juda qadimgi
manbalarda tilga olinib, bitta xalqni yoki bir necha qarindosh qabilalarni
birlashtirgan hududiy tushunchani anglatadi.
«Avesto» kitobida ham Baqtriya «Eng yaxshi mamlakatlar va o'lkalardan bin
bo'lgan, baland bayroqli, go'zal o'lka» sifatida ta'riflangan. Bu xildagi fikr-
mulohazalar Baqtriya o'z davrining yirik davlatlaridan biri bo'lganligidan dalolat
beradi.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

Ktesiy ma'lumoticha, Baqtriyaga qarashli Vaxsh vodiysi obi-hayotga mo'1-
kolligi, unumdor yeriari ko'p boMganligidan, bu hududda dehqonchilik madaniyati
taraqqiy topgan, aholi bog'dor-chilik, mevachilik mahsulotlari yetishtirishda
omilkor bo'lgan. Qashqadaryo vohasining miloddan awalgi VIII-V1I asrlarga oid
Sangirtepa, Yangitepa, Chiroqchitepa, Yerqo'rg’on singari aholi manzilgohlarini
o'rganish shuni ko'rsatadiki, bu joylarda o'troq turmush kechirgan qavm, elatlar
dehqonchilik bilan faol shug'ul-langanlar. Xuddi shunday fikrni So'g'diyona
hududlariga nisbatan ham aytish mumkin. Qulay tabiiy-jug'rofiy sharoitga ega
bo'lgan Omonqo'ton. Gurdara, Qo'tirbuloq, Zirabuloq makonlarida yashagan
aholining madaniy hayoti ham ancha to'laqonli kechgan. Baqtriyada oltin, la'l kabi
qimmatbaho ma'danlarko'plab miqdorda qazib olinib, ular tegishli ishlov berishdan
so'ng yurt ehtiyoji uchun, qolaversa, xorijiy ellar uchun tayyor mahsulot holiga
keltirilgan. Baqtriya la'ligauzoqXitoy, Misr, Hindiston singari mamlakatlarda ham
talab-ehtiyoj katta bo'lgan. Baqtriyada qimmatbaho ma'danlar ishlab chiqarishning
yo'lga qo'yilishi bu yurtda maxsus hunarmandchilik turi - zargarlik, badiiy hunar
tarmog'ining rivoj topishiga olib kelgan. Buni 1877—yilda Vaxsh va Panj
daryolarining Amudaryoga quyilish yerida topilgan «Amudaryo xazinasi»
topilmasi timsolida ham kuzatish mumkin. Topilmalar orasidagi 179 ta oltin va 7
ta kumush zargarlik buyumlari qadimgi Baqtriyada nafis hunarmandchilikning
o'sganligidan dalolat beradi. Bu xazina aslida Baqtriya hududiga qarashli Taxti
Sangin shaharchasidagi ibodatxonaga tegishli bo'lgan. Ular Londondagi Britaniya
muzeyiga (1897) oiib ketilgan.
Shunday qilib, Xorazm va Baqtriya davlatlarida kechgan siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy, madaniy jarayonlar ajdodlarimizning ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot yo'lidan
ilgarilab borib, o'z davlatchilik tuzilmalarini vujudga keltirib, boshqaruv usullarini
takomillashtirib borganligidan guvohlik beradi. Dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik, sha-harsozlik, mehnat taqsimoti, ishlab chiqarish qurollarining
tako-millashib borishi ulug' bobokalonlarimiz o'lmas dahosi, salohiyatining yorqin
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

ifodasidir. Bular O'zbekiston hududidagi dastlabki davlatchilik tarixiy tajribasining
muhim jihatlari, namunalari sifatida alohida qimmatga egadir.
Tallashqon yodgorligi to‘liq tadqiq qilingan. Bu yodgorlik doira shaklida
bo‘lib, diametri 135 metr, 5 metrli devor bilan o‘ralgan, tashqi tomondan 15 ta burj
bilan mustahkamlangan. Qal’a devori hamda burjlarda shaxmat kataklari tarzida
qurilgan, ikki qator shinaklar joylashgan. Qal’a darvozasi uzun yo ‘lak shaklda
bo‘lib, harbiy jihatdan juda mustahkam. Tallashqon qal’asining ichki qismidagi
uylar qal’a devoriga taqab qurilgan, o‘rtasi hovli sifatida ochiq qoldirilgan. Bu
erdan ko‘plab o‘q-yoy, temir bo‘laklari, sopol buyumlar va boshqa turdagi
hunarmandchilik ashyolari topilgan.
SHo‘rchi tumanida joylashgan Qizilcha, Muzrabotdagi Kuchuktepa, Pishaktepa
yodgorliklari ham to‘liq o‘rganilgan. Bu obidalardan ham qadimgi Baqtriya
madaniyatiga oid muhim ma’lumotlar olingan. Qadimgi Baqtriya madaniyatining
Turon xalqlari tarixida tutgan o‘rni beqiyosdir, baqtriyaliklar nafaqat o‘zlari
rivojlangan san’at, hunarmandchilik va shahar madaniyati sohibi bo‘lganlar, balki
bu madaniyatni qo‘shni hududlarga ham tarqatgan. Qarshi vohasidagi Erqo‘rg‘on,
Samarqanddagi Afrosiyob va boshqa shaharlar Baqtriya madaniyatining bevosita
ta’siri ostida shakllangan. Bu yodgorliklardan Qadimgi Baqtriya madaniyatiga oid
hunarmandchilik ashyolari topilgan, hatto shahar qurilish uslublari ham aynan
Baqtriya me ’morchiligiga monand.
Baqtriya madaniyati miloddan avvalgi IV asrning 30-yillarida boshlangan
Aleksandr Makedonskiy istibdodi oqibatida inqirozga yuz tutadi. Makedoniyalik
Aleksandr va uning lashkarboshilari voha aholisini birma-bir qilichdan o‘tkazgan
desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Viloyatdagi qadimgi Baqtriya madaniyatiga oid 36
yodgorliqdan 33 tasi bosqinchilar hujumi tufayli yondirilgan va vayronaga
aylantirilgan. Kushonlar davri O‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Pokiston va Hindiston
xalqlari tarixidagina emas, balki butun dunyo madaniyatining taraqqiyotida
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

alohida o‘rin egallaydi. Bu davrda etnik madaniyati, tili va dinlari har xil bo‘lgan
xalqlarningsiyosiyjihatdan birlashishi ayniqsa, muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
Turli xalqlar madaniyatining chatishishi natijasida bu erda o‘ziga xos yangi
madaniyat shakllandi va rivojlandi. Baktriyada hind madaniyatining, ayniqsa
budda dini bilan bog‘liq bo‘lgan san’atning ta’siri orta bordi. Buning asosiy sababi
taxminan to‘rt asr davomida Baqtriya va Hindistonningyagona saltanat —
Kushonlar podsholigi tarkibiga kirganligi va Kanishka tomonidan budda dinining
kushonlar saltanatining davlat dini deb e’lon qilinishidir.
O‘rta Osiyo xalqlari, jumladan baqtriyaliklar orasida din erkinligi mavjud edi.
SHuning uchun aholi har hil dinlarga topingan. Baqtriyaaholisi orasida ayniqsa,
budda va zardushtiylar diniga e’tiqod qiluvchilar ko‘p bo‘lgan. Bu erda ko‘mish
marosimi ham turlicha bo‘lgan.
CHunki har bir din o‘ziga xos ko‘mish qoidalarini ishlab chiqqan. Dalvarzintepa
yaqinidan tadqiqotchilar sag‘ana qoldig‘ini o‘rganishlari natijasida, uning eng
pastki qatlamida odamlar yotgan holda xumga ko‘milganliklari aniqlangan. O‘rta
qatlamda avval daxmada tozalangan odam suyaklari qayd qilingan va o‘rta
qatlamda ko‘milgan odamlar zardushtiy diniga mansub kishilar ekanliklari
ma’lum bo‘lgan. SHuning uchun ularni zardushtiylarning odatiga binoan
ko‘mganlar.
YUqori qatlamda odamlar bir-birlari ustiga ko‘milganlar. Mazkur sag‘ana
miloddan oldingi II-I asrlarda qurilgan bo‘lib, undan kushonlar davrida ham
foydalanganlar Kushon davlatida turli dinlarga e’tiqod qiluvchi xalqlarning
birlashtirilishi natijasida Kushon shohlari diniy bag‘rikenglikka katta e’tibor
beradilar, bu holat Kanishka va Xuvishka tangalarida Avestodagi xudolar,
Baqtriya va hind aholisining e’tiqod qiluvchi boshqa xudolarining aks ettirilishida
ko‘zga tashlanadi.
Ular Otash, Oxsho, Mihra, Moh, Nana, Ardoxsho va boshqalardir. Vima Kadfiz
va Vasudeva I tangalarida xindlar xudosi SHiva tasvirlangan. Kushonlar davrida
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

budda dini bilan birga O‘rta Osiyoga hinduizmnig elementlari xam kirib keldiki
bular san’atda yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Hinduizm Hindistonda I ming yillik o‘rtalarida vujudga kelgan bo‘lib, o‘zida
muqaddas hayvonlarga, tabiat hodisalariga, ajdodlar ruhiga sig‘inish kabi ko‘plab
ibtidoiy tasavvurlarni mujassamlashtirgan. Hinduizmning uch asosiy xudosi
bo‘lib, ulardan eng oliy xudo SHiva, Brahma va Vishna bo‘lgan. Ularning o‘z
vazifalari bo‘lib, SHiva urush xudosi sifatida tasvirlangan.
Vaqtlar o‘tishi bilan Brahmaga sig‘inish deyarli yo‘qolib borib Braxma va
SHivaning funksiyalari qo‘shilib ketadi. SHivaga sig‘inuvchilar uni barcha
mavjudotlarning yaratuvchisi va vayron etuvchi, abadiy hayot va harakat manbai
deb hisoblaydilar. Ko‘plab tadqiqotchilar SHivani chorvalar homiysi va
qo‘riqlovchisi deb talqin etadilar. 1
SHivaga atab Hindistonda ibodatxonalar qurilgan, uning tasviri tushirilgan
buyumlar ishlangan. Kushonlar davrida Baqtriya tasviriy san’atiga xam SHiva
obrazi kirib keldi. Buni Dilberjindagi xona devorlarining biridagi rasmlardan
ko‘rish mumkin. Unda hindlar xudosi SHiva va uning rafiqasi Parvatining ho‘kiz
— Nandi ustida o‘tirgani tasvirlangan. Ho‘kiz SHivaning hayotbaxsh kuchini
ifodalovchi hayvon bo‘lib, u oyoqlariniyig‘ib yotgan tarzda chizilgan va tanasi oq
bo‘yoq bilan bo‘yalgan.
SHiva va Parvati yarim yalang‘och holda tasvirlanganlar.
Ularning ikki tomonida ikki odamning rasmi bo‘lgan. Odamlardan birining rasmi
deyarli saqlanmagan, ikkinchi odamning tasviri juda yaxshi saqlanib qolgan.
Uning egnida uzun oq kiyim. Ko‘ylakning old qismi yo‘l-yo‘l chiziqli bo‘lgan.
Uning o‘ng qo‘li yuqoriga ko‘tarilgan.
Ho‘kizning oyoqlari tagida yana bir necha odamlarning rasmi bor. I.T.
Kruglikovaning taxminicha, bu rasmlar Kushon shohi Vima Kadfiz zamonida
chizilgan.2 Ma’lumki, Kushon shohlaridan birinchi bo‘lib, Vima Kadfiz o‘z
nomidan zarb qilingan tangalarning orqa tomoniga SHiva va Nandining rasmini
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

joylashtirgan.
Kopincha SHiva xudosi ho‘kiz tasviri bilan birga ishlangan. Bunday tasvirlar
O‘rta Osiyoning kushonlar davri yodgorliklaridan ko‘plab topilgan. SHiva
kultining qadimiy CHoch hududida vujudga kelishi ham o‘z navbatida O‘rta
Osiyoning kushonlar davlati tarkibiga kirishi bilan bog‘liq. Ma’lumki kushonlar
davrida Hindistondan buddizmning kirib kelishi bilan birga SHiva e ’tiqodi xam
kirib keladi. CHoch hududlarida yashagan chorvador qabilalar orasida SHivaning
ho‘kiz bilan birga ishlangan tasviri chorvalar homiysi va qo‘riqlovchisi sifatida
qabul qilingan.1
Qadimdan CHochda ho‘kiz muqaddas hayvonlar sirasiga kirgan. Toshkent
vohasidan topilgan ko‘plab yodgorliklardan ho‘kizning shohli boshi tasvirlangan
o‘choq tagliklari, dastasiga ho‘kizning boshi tasviri tushirilgan sopol idishlar
ko‘plab topilgan. 2 CHochda SHiva e’tiqodining chorvador aholi orasida mavjud
bo‘lganligini bu hududdan topilgan SHiva xudosi tasviri tushirilgan metall
buyumdan xam yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Qadimiy Baqtriya va CHoch shaharlari antik davrlarda nafaqat ma’muriy va
mafkuraviy markazlar bo‘lgan, balki savdo va hunarmandchilik markazlari
hamdir.
Mil.avv. II asrdayoq CHjan-Szyan Dax aholisi (Baqtriya) juda mohir savdogar
bo‘lganliklarini, poytaxtda esa turli mamlakatlardan keltirilgan mollar sotiladigan
bozor bo‘lganini ta’kidlaydi. Bu erda xalqaro savdoni rivojlanishining asosiy
sababi, bu hududdan O‘rta Er dengizi mamlakatlarini Uzoq SHarq bilan
bog‘lovchi Buyuk ipak yo‘lining o‘tganidir. Bu yo‘lning bir tarmog‘i Polien
tomonidan tasvirlanishicha, Baqtriyadan shimolga Amudaryo orqali Tarmitaga
o‘tilgan, so‘ng shimoliy-sharq tomonga burilib Surxondaryo voxasi bo‘ylab
Qoratog‘ va Qorategin orqali komedlaryurtiga o‘tilgan Yo‘lning boshqa tarmog‘i
Tarmitadan so‘ng SHeroboddaryo tomoniga o‘tgan va Temir Darvozadan chiqib
So‘g‘dga o‘tgan. Buyo‘llar O‘rta Osiyoni markaziy va shimoliy hududlari bilan va
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

SHimoliy Baqtriyani Hindiston bilan bog‘lagan. 4
Bundan tashqari SHimoliy Baqtriyani Parfiya va Xorazm bilanbog‘lovchi
Amudaryodan o‘tuvchi suvyo‘li ham bo‘lgan. CHjan — Szyan ma’lumotiga ko‘ra,
Guy-shuy (Amudaryo) daryosi orqali savdogarlar o‘z mollarini, boshqa
hududlarga olib o‘tganlar. SHu bilan birga Baqtriyani o‘zini ichki tumanlari bilan
bog‘lab turuvchi va ichki savdoda muhim o‘rin tutuvchi yo‘llar ham mavjud
bo‘lgan. Amudaryo bo‘ylab joylashgan qishloqlar (Kampirtepa, Xotinrabod,
Ayvadj) o‘z navbatida savdo manzilgohlari yoki bojxona vazifasini ham o‘tagan
bo‘lishlari mumkin.
Bu hududlarning xalqaro savdo aloqalarining rivoji haqida ko‘plab arxeologik
topilmalar guvohlik beradi. Bular Hindistondan keltirilgan buyumlar-taroq,
shaxmat donalari, folbinllik buyumlari, oltin buyumlar, fil suyagidan ishlangan
buyumlar (Dalvarzintepa), Rimdan — shisha (Xolchayon), marmardan
tayyorlangan bosh tasviri (Ilontepa), maskaron (SHaxri Gul-gul), Neron sestersiyi
(Xayrobodtepa); Misrdan- havorang misr pastasidan ishlangan taqinchoqlar va
tumorlar (Boysun, Bandixon, Kampirtepa, To‘pxona), papirus (Kampirtepa),
Xitoydan-ipak mato parchalari (Kampirtepa, Xolchayon) ko‘zgu (Ayrtom,
Barattepa)dir. 1
CHoch shaharlaridan biri bo‘lgan Banokat shahri esa YU.F.Buryakovma’lumotiga
ko‘ra milodiy II-III asrlarda So‘g‘ddan CHochga, undanXindiston va Xitoyga
boradigan janubiy karvon yo‘lida joylashgan. Bundan ko‘rinadiki CHoch
shaharlari kushonlar davrida SHimoliy Baqtriyakabi Hindiston bilan madaniy
aloqalar olib borganliklari shubhasiz.
Bu aloqalar CHochning qadimiy shaharlaridan bo‘lgan Ming- O‘rikdantopilgan
buddaviylik san’atiga mansub bo‘lgan terrakota topilmasidanma’lum. Ming -
O‘rikdan topilgan terrakotada buddaning dxayana — mudra holatida o‘tirgani
tasvirlangan.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

Xorazm davlati egallagan hududlar hozirda Xorazm erlari chegaralanib qolmay,
balki undan janubga, ya’ni Marv (Turkmaniston), Hirot (Avg’onistonning shimoli)
atroflariga qadar ham yoyilgan.
Miloddan avvalgi so’nggi ming yillikning boshlariga tegishli “Amirobod
madaniyati”, Quyi Amudaryo havzasida yuzaga kelgan o’ziga xos sun’iy sug’orish
inshooti tizimi hamda dastlabki shaharsozlik timsoli bo’lgan shahar – qal’alar-
Qal’aliqir, Ko’zaliqir va boshqalar bular Xorazm vohasida davlat tuzumlari
mavjudligidan dalolat beradi – Umumelatlar, qavm – qabilalar manfaatlariga
xizmat qiladigan muhim o’zgarishlar davlat boshqaruv yo’li bilangina amalga
oshirilishi mumkin bo’ladi. Qadimshunos Ya.G’ulomov tomonidan Xorazmda
aniqlangan 200 km uzunlikdagi, eni bir necha metrdan iborat bo’lgan kanal o’zagi,
obod dehqonchilik madaniyati Xorazm davlati qadimdan insoniyatning yirik
madaniy markazlaridan biri sifatida shuhrat topganligidan dalolat beradi. “Avesto”
da Xorazm Markaziy Osiyoda rivoj topgan, o’z hududi, chegaralariga ega bo’lgan
davlatlardan biri sifatida tilga olinishi ham bejiz emas. Geradot ma’lumotiga
qaraganda, qadimgi Oks daryosi bo’yida 360 dan ziyod sun’iy sug’orish kanallari,
suv inshootlari barpo etilib, cho’lni, sahroli hududlarga suv chiqarilib,
dehqonchilik uchun ekin maydonlari kengaytirib borilgan. Geradot taassurotlarida
Xorazm o’lkasida yashagan aholi dehqonchilikdan katta tajribaga ega bo’lib, ular
donli, dukkakli ekinlar, masalan, bug’doy, arpo, suli, meva – sabzavotchilik
mahsulotlarini etishtirganliklarini qayd etib borganlar. Xorazm shaharsozligida
xom g’isht, paxsalardan keng foydalanilgan, binolarning tashqi va ichki
ko’rinishlariga maxsus ishlov berilib, ularning mustahkamligi, o’ziga xos
ko’rkamligi ta’minlangan. Xorazm vohasida huranmandchilik, tog’ – kon ichlari
ancha rivoj topgan. Bu erdan qazib olingan qimmatbaho zumrad toshlarga ishlov
berilib, yuksak sifat ko’rsatgichiga eyganidan keyingina u muhim tayyor mahsulot
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

sifatida foydalanishga chiqarilgan. Xorazm zumradi, Sharqning bir qator,
jumladan, Eron, Xitoy, Hindiston, Misr singari mamlakatlarga ham yuborilgan.
Xorazmda aholining bir qismi chorvachilik bilan shug’ullangan, ularning tuya, ot,
qo’y – echkilardan iborat suruvlari bo’lgan.
Xorazm davlatida hukmronlik qilgan sulolalar to’g’risida ma’lumotlar hozirgacha
aniq emas. Rivoyatlarga ko’ra, Xorazmning qadimiy siyosiy sulolasi Siyovushlar
bo’lganligi zikr etiladi. “Avesto” da ta’kidlanishicha, Siyovush Kaykovusning
o’g’li bo’lgan. Siyovushronning o’limidan so’ng uning nabirasi Kova Xisrav
bobosi qotilidan o’ch olib, Xorazmda birinchi sulolaga asos soladi. Abu Rayhon
Beruniyning “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida ta’kidlashicha,
Xorazmga aholi miloddan avvalgi 1292- yilda kela boshlagan deb ko’rsatadi.
Siyovushning Turonga kirib kelgan sanasi esa miloddan avvalgi 1200- yil
belgilangan.
Miloddan avvalgi III asrlarda Xitoyning shimoliy g’arbiy chegaralaridan
Sirdaryoning o’rta oqimi havzalarigacha bo’lgan juda katta maydonda turkey tilda
so’zlashuvchi ko’p sonli chorvador qabilalari yashab kelgan. Ular xunnlar, sak
usunlar, yuechjilar va boshqa nomlar bilan mashhur bo’lganlar. Ular yaylovlar
uchun doimo bir – birlari bilan to’qnash kelganlar. Ayni paytda siyosiy hukmronlik
uchun ham kurash qizg’in edi.
Shimoliy – G’arbiy Xitoy va Sharqiy Turkiston hududlaridan Markaziy Osiyoga
ko’chmanchi chorvador qabilalarning kirib kelishi bu mintaqada muhim siyosiy
o’zgarishlarga olib keldi.
Hozirgi O’zbekiston hududida Qadimgi Xorazm davlatidan tashqari Choch, So’g’d
hududlarini o’z ichiga olgan qudratli Qang’ podsholigi (Miloddan av. III asr)
Parkana –Farg’ona davlati, Baqtriya, Yunon – Baqtriya davlati tashkil topdi.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

Yunon – Baqtriya davlatining asosini Baqtriya, So’g’diyona, Marg’iyona tashkil
etadi.
Qang’ davlatining joylashgan o’rni haqida olimlar o’rtasida yangicha qarashlar
mavjud. A.Asqarovning fikricha, hozirgi Toshkent va Sirdaryo viloyatlari ham
Janubiy Qozog’iston erlarida yashovchi sak qabilalarning makedoniyalik Iskandar
qo’shinlari va Salavkiylarga qarshi kurashlari jarayonida miloddan avvalgi III
asrda yarim o’troq Qang’ davlati tashkil topadi degan xulosaga keldi.
A.Asqarovning fikricha, Qang’ davlatining asosiy erlarini Toshkent vodiysi, Talas
vodiysi, Chu daryosining quyi oqimlaridan, daryosigacha bo’lgan joylarni tashkil
etgan. Qadimgi Xorazm va So’g’d erlari ham Qang’ davlatiga tobe bo’lgan.
Qang’ davlatining ikkita markazi – Qanxa (Qang’diz) va O’tror (Turband)
shaharlari bo’lgan. Qanxa shahri Toshkent vohasida, O’tror shahri esa Aris daryosi
quyi oqimida joylashgan.
Qang’ davlati haqida Xitoy manbalarda ham ma’lumotlar bor. Xitoy tarixchisi Si –
Ma- Syan’ miloddan avvalgi II asrning oxirlarida O’rta Osiyoga kelgan Xitoy
elchisi va sayyohi Ijan’ – Syan’ ma’lumotlariga asoslanib, bu hududda
ko’chmanchi Qang’yuy yoki Qandzyuy davlati mavjudligi haqida yozadi. Uning
ta’kidlashicha, Qang’yuy davlati aholisining urf – odatlari yuechjilar urf–
odatlariga o’xshash ekan.
Xitoy manbalaridagi ma’lumotlarga ko’ra, Anvsi (Parfiya) shimolda Qang’yuy
bilan chegaradosh bo’lgan.
Bu ma’lumotlarga ko’ra, Qang’yuy yoki Qanha davlati tarkibiga qadimgi Xorazm,
Choch va So’g’diyona ham kirgan. Miloddan av. II asrda Qang’yuy davlati o’z
taraqqiyotining yuksak darajaga erishadi.
Qang ’ davlati o ’ sha davrda vujudga kelgan ilk quldorlik davlatlardan biri edi.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

Miloddan avv. I ming yillikning I yarimida Xorazmda patrialxal quldorlik jamiyati
shakllana borib, mil. avv. II asrda ham bu jarayon davom etadi. Bu jamiyat
chorvador yarim o’troq jamiyati bo’lib, ularning asosiy mulki boyligi chorva,
chorva mollari boqiladigan yaylovlarda bo’lgan. Boy chorvador toifasi
chorvadorlar harbiy aristokratiyasini tashkil qilgan. Bunday hodisa chorvador
zodagonlarga, patriarxal qullarga bo’linish ro’y bergan. Hunarmandchilikning
qishloq xo’jalikdan ajralish jarayoni yuz berdi.
Xorazmda patrialxal quldorlik jamiyati vujudga kelgan bo’lsada, urug’ -
qabilachilik tartiblari saqlanib qoladi. Jamiyat negizini urug’ tashkil qilgan. Bir
necha urug’ birlashmasi qabilani, bir necha qabilalar birlashmasi qabilalar ittifoqini
tashkil qiladi. Urug’ qabila, qabilalar ittifoqi alohida saylangan oqsoqollar
boshliqlari tomonidan saylangan. Qanha davlatida qurilgan shaharlarning ko’p
bo’lishiga qaramay yangi shaharlar qurilishiga, sug’orish inshootlarini barpo
etishga alohida e’tibor berilgan. Jonbos qal’a shular jumlasidandir.
Qang’yuylar davrida Xorazmda pul munosabatlari vujudga kelib ular o’z
tangalarini Kushon podsholari tangalariga taqlid qilib zarb qila boshlaganlar.
Tanganing yuz tomonida shoh tasviri, orqasida esa Xorazmlik chavandoz tasviri
solingan. 1940 – yilda Tuproqqal’adan topilgan “nomsiz podsho” tasviri
tushirilgan tangalar o’sha davrda tanga zarb qilish texnikasi va tasviriy san’atni
yuksak darajada bo’lganligidan darak beradi.
Xorazmda miloddan avvalgi . II – I asrlarda va milodiy I yuz yilliklar davrida
harbiy texnika sohasida ham katta yutuqqa erishilgan. S.P.Tolstovning fikricha,
harbiy taktikaning yangi usuli qo’llannilgan va keyin butun O’rta Osiyoga
yoyilgan. Bu yangi texnikaning mohiyati shundan iboratki, jang vaqtida og’ir sovut
kiygan, o’q – yoy, uzun nayza, qilich va pichoq bilan qurollangan va zixrlangan
otga mingan chacandoz zich saf tortib hujum qilganlar. O’q – yoy uchlari tez va
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

muvozanat saqlash uchun ularning ketiga burgut paridan ishlangan alohida
moslama taqilgan.
Arxeologik qazishmalar natijasida Ural hududidan topilgan ilk Xorazm tangalari
kumush buyumlar, Xorazm davlati Volga bo’yi, Kavkaz oldi va janubiy Ural oldi
hududlari bilan keng iqtisodiy va madaniy aloqada bo’lganligidan dalolat beradi.
Milodiy I asr boshlarida Xorazm davlati Kushonlar imperiyasi tarkibiga kiradi.
Xullas, Qanha davri Xorazm tarixida o’lkaning iqtisodiy, siyosiy, harbiy va
madaniy jihatdan rivojlanishi bilan tasniflanadi. Xo’jalikning eng asosiy tarmog’i
dehqonchilik va chorvachilik hisoblanadi. Bu davrda sug’orish inshootlari qal’a
devorlari qurilgan, sug’orilgan maydonlar kengaytirilgan.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

Xulosa
Surxondaryo viloyatida Qadimgi Baqtriya madaniyatining 36 ta yodgorligi
aniqlangan. Bular qurilish uslubi, maydoni va vazifasiga ko‘ra quyidagi turlarga
bo‘linadi: SHaharlar; Arkli qishloqlar; Arksiz qishloqlar; Harbiy istehkom-
qal’alar; Ibodatxonalar; Qo‘rg‘onlar.
Bu yodgorliklar uchta dehqonchilik vohasida joylashgan. SHerobod dehqonchilik
vohasi O‘lanbuloqsoy va SHeroboddaryo havzalarini o‘z tarkibiga olgan. Bu erda
Kuchuktepa, Pishaktepa, Tallashqon va Jondavlattepa kabi yodgorliklar
joylashgan. O‘lkaning markaziy shahri Jondavlattepa hisoblangan.
Boysun dehqonchilik vohasi Bandixon, Mirshodi, Sangardak, Topalang daryolari
havzalarini o‘z ichiga olgan. Vohaning markaziy shahri Qiziltepa bilan bir qatorda
Bandixontepa, G‘ozimulla kabi yodgorliklar mavjud.
Surxon dehqonchilik vohasi Surxondaryoning o‘rta va quyi oqimlari atrofidagi
hududlarni o‘z tarkibiga olgan. Bu o‘lkaning markazi Hayitobodtepa hisoblangan.
Har bir dehqonchilik o‘lkasi o‘zining bosh shahriga, 5-12 ta qishloq va
qo‘rg‘onlariga, harbiy istehkom va diniy markazi-ibodatxonaga ega bo‘lgan. Bu
kichik hududiy davlatlarning shakllanish jarayonini ko‘rsatuvchi arxeologik
dalildir.
Hududiy davlatlarning konfederativ birlashtirilishi tufayli Markaziy Osiyodagi
eng qadimgi va yirik davlatlardan biri hisoblangan Baqtriya podsholigi
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

shakllangan. Baqtriya yoki Baqtriana yunoncha, forsiyda Baqtrish.
Otashparastlarning muqaddas kitobi ”Avesta da Baxdi nomi ostida tilga olingan.
Bu podsholik
tarkibiga hozirgi Surxondaryo viloyati, Janubiy Tojikiston va SHimoliy
Afg‘oniston erlari kirgan.
Qadimgi Baqtriya podshohligi miloddan avvalgi VI-IV asrlarda Ahamoniylar
saltanati tarkibida bo‘lgan. Arxeologik manbalarga ko‘ra, Ahamoniylar
baqtriyaliklar madaniyatiga va madaniy rivojlanishga aytarli ta’s . Bu madaniyat
ilmiy adabiyotlarda ilk bor o‘rganilgan yodgorlikka nisbatan atalib, Kuchuktepa
madaniyati deb nomlangan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Azamat Ziyo O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya
bosqiniga qadar). T., 2000.
2. Axmadjonov Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T., 2003
3. Ismoilova J. Farg‘ona vodiysida milliy ozodlikkurashlari. T., 2003.
4. Istoriya Uzbekistana. - T.: Fan, 2012.
5. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. T., 2004.
6. Sagdullayev va boshqalar. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti.
T., 2000.
 Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Древняя Бактрия, L., 1974;
 Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.

$7. Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O‘zbekiston milliy boyliklarining o‘zlashtirilishi. \ Loyiha rahbari, mas ’ul muharrir: D.A.Alimova. - T.: Sharq, 2001. 8. Murtazayeva R.H. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglik. - Toshkent: Universtitet, 2007. 9. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 13-jildlik. T.: O‘zME, 2000-2006. 10. O‘zbekiston tarixi. T.: Universitet, 1997.  Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil  Древняя Бактрия, L., 1974;  Sagdullayev A. S, Usadbo drevney Baktrii, T.. ʻ 1987.$

O‘rta Osiyo hududidagi ilk davlatlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

O‘rta Osiyo hududidagi ilk davlatlar

Похожие документы