Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyo kutubxonalarining o‘rganilish masalalari

Купить
OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYA VAZRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI KURS ISHI MAVZU: O ‘ RTA OSIYO KUTUBXONALARI O ‘ RGANILISH MASALALARI Qabul qildi:__________________ Bajardi______________________ Toshkent-2025 1 MUNDAREJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.Bob. Sovet davrida Kutubxonalar va kutubxonashunosli bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar………………………………………………………………7 I.1. 1924-1941-yillarda faoliyat yuritgan kutubxonalar tarixshunosligini tadqiqotlarda aks etishi……………………………………………………………..7 I.2. 1945-1991-yillarda olib borilgan tadqiqotlarda kutubxonachilikning yoritilishi……………………………………………………………………..……12 II.Bob. Mustaqillik yillarida kutubxonashunoslikka oid tadqiqotlar tahlili...18 II.1. Mustaqillik yillarida kitobat san’atini tadqiqotlarda yoritilish masalalari... …18 II.2. Dastlabki elektron kutubxonalarga oid tadqiqotlar………………………….23 Xulosa……………………………………………………………………………..27 Adabiyotlar ro’yxati………………………………………………………………29 2 KIRISH XXI asrda taraqqiyotning eng muhim mezonlaridan biri axborotga ega bo‘lish va undan samarali foydalanishdir. Bu borada kutubxonalar, ayniqsa ilmiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishning asosi sifatida muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning quyidagi fikrlari buning yaqqol isbotidir: “Yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish, ularning tafakkurini boyitish va ijodiy salohiyatini oshirishda kutubxonalarimizning roli beqiyosdir” 1 . O‘zbekiston hududida kutubxonalar tarixi chuqur ildizlarga ega. Ayniqsa, Sovet davrida va mustaqillik yillarida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar kutubxonashunoslik fanining shakllanishi va rivojlanishiga asos bo‘ldi. Shu bilan birga, o‘rta asrlarda Markaziy Osiyo kutubxonalarining boy madaniy merosi hozirgi tadqiqotlar uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur kurs ishi ana shu ilmiy izlanishlarni umumlashtirish, tarixiy taraqqiyot bosqichlarini ochib berish va bugungi kundagi holatni ilmiy asosda tahlil qilishni maqsad qiladi. Mavzuning dolzarbligi: Bugungi globallashuv sharoitida axborot texnologiyalari taraqqiy etar ekan, kutubxonalarning ijtimoiy hayotdagi roli ham mutlaqo yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Elektron resurslar, raqamlashtirilgan manbalar va onlayn kutubxonalar orqali aholining bilimga bo‘lgan ehtiyoji qondirilmoqda. Bu holat esa kutubxonashunoslik faniga bo‘lgan e’tibor va ilmiy izlanishlarning ortib borishini taqozo etmoqda. Markaziy Osiyoda, xususan, O‘zbekistonda kutubxonachilik sohasidagi tadqiqotlar asosan Sovet davrida boshlangan bo‘lib, mustaqillik yillarida yangi bosqichga ko‘tarildi. Bugungi kunda ilmiy-tadqiqot institutlari, oliy ta’lim muassasalari va axborot-kutubxona markazlarida olib borilayotgan ilmiy ishlanmalar tarixiy manbalar asosida boyitilmoqda. Yana bir muhim jihat – Shavkat Mirziyoyev rahbarligida kutubxona tizimiga bo‘lgan e’tibor oshib, mamlakatda “Zamonaviy kutubxonalar” dasturi doirasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi 2 . Jumladan, 2017-yilda Prezident farmoni 1 Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston – intellektual jamiyat sari, 2020. B.-24 2 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 315 son, 2017-yil 7-iyun. 3 bilan Respublika axborot-kutubxona markazi tuzildi. Ayni sharoitda kutubxonalar faqat kitob o‘qiladigan joy emas, balki madaniyat, ma’naviyat va intellektual salohiyat markaziga aylanmoqda. Bu esa kutubxonashunoslikni o‘rganish, ayniqsa tarixiy taraqqiyotini chuqur tahlil qilishni dolzarb masalaga aylantiradi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: O‘zbekiston va umuman O‘rta Osiyodagi kutubxonalar tarixini, ayniqsa, Sovet davridan to hozirgi kungacha bo‘lgan tadqiqotlarni o‘rganish, mavjud muammolar va yechimlarni tahlil qilish. Mavzuni tadqiq qilishi vazifalari quyidagilar: 1924-1941-yillarda faoliyat ko‘rsatgan kutubxonalar haqidagi tadqiqotlarni tahlil qilish. 1945-1991-yillar oralig‘idagi kutubxonachilikka oid ilmiy ishlarni o‘rganish. Mustaqillik yillarida kutubxonashunoslik bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlarni tahlil qilish. Elektron kutubxonalarga doir dastlabki ilmiy izlanishlarni ko‘rib chiqish. Tarixiy va zamonaviy kutubxonalar o‘rtasida bog‘liqlikni aniqlash. Mavzuning tarixshunosligi: Oʻrta Osiyo hududi qadimdan ilm-fan, madaniyat va maʼnaviyat markazi boʻlib kelgan. Bu hududda faoliyat yuritgan kutubxonalar nafaqat ilmiy merosning saqlovchisi, balki uni keyingi avlodlarga yetkazuvchi muhim ijtimoiy institut sifatida alohida ahamiyat kasb etgan. Ayniqsa, Sovet davridan boshlab kutubxona tizimi davlat siyosatining bir qismi sifatida shakllana boshladi. Mustaqillik yillarida esa kutubxona sohasida tarixiy merosga e’tibor ortdi, zamonaviy yondashuvlar joriy etildi va milliy uygʻonish jarayoni kutubxonachilik tarixshunosligiga ham ta’sir koʻrsatdi. Sovet davrida kutubxona sohasiga nisbatan yondashuv asosan marksistik-lenincha mafkuraga asoslangan edi. Oʻzbekistonda va butun Oʻrta Osiyo mintaqasida kutubxonalar aholiga ijtimoiy-siyosiy tarbiya berish vositasi sifatida ko‘rilgan. Shuning uchun ilmiy ishlarda kutubxonalar faoliyati, asosan, ularning marksistik-mafkuraviy yoʻnalishdagi faoliyati orqali baholangan. Masalan, 1950–1980-yillarda yozilgan ko‘plab ilmiy maqolalar va risolalarda Oʻzbekiston SSRdagi 4 Davlat kutubxonalarining siyosiy-mafkuraviy ishlari alohida e’tirof etilgan 3 . Akademik A.A. Semenovning ishlarida esa Sharq kutubxonalarining tarixi, xususan, Buxoro va Samarqanddagi qadimiy kutubxonalar haqida ilk tahliliy fikrlar uchraydi². Oʻsha davr tarixshunosligida kutubxonalarning diniy va milliy merosni saqlashdagi roli yetarlicha o‘rganilmagan. Buning o‘rniga, sovet mafkurasi ta’sirida bu kutubxonalar “eski davr qoldig‘i” sifatida talqin qilingan 4 . Shu sababli tarixiy kutubxonalar faoliyati, ularning boy qo‘lyozmalar fondi, diniy va ilmiy manbalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar cheklangan holda tadqiq etilgan. 1991-yilda mustaqillikka erishilgach, kutubxonachilik tarixiga bo‘lgan yondash uv tubdan o‘zgarish ga yuz tutdi. Endilikda tarixshu noslar va kutubxonashunoslar tarixiy adolatni tiklash, tarixiy manbalarni o‘rganish va ularni xalqqa yetkazish masalasiga e’tibor bera boshladilar. Jumladan, qadimiy kutubxon alar, masalan, Buxoroda gi Mir Arab kutubxon asi, Xivaning kutubxonachilik merosi, Samarqanddagi Ulugʻbek kutubxonasi haqidagi izlanishlar kuchaydi 5 . O‘zbekistonlik olimlar — M.M. Is’hoqov 6 , B.T. Qurbonov 7 , Z.Sh. Raxmonov 8 , A.A.Tojiboyev 9 , H.M.Tursunov 10 , I.M.Yoqubov 11 , K.S.Meliyev 12 , N.M.Ergashev 13 , O.K. Shamsiyev 14 , F.H. Jo’rayev 15 , S.M.Usmonov 16 singari tadqiqotchilar tomonidan kutubxona tarixi bo‘yicha ilmiy maqolalar, risolalar e’lon qilindi. Ularda kutubxonalarning faqatgina axborot manbasi emas, balki milliy o‘zlikni anglashda, tarixiy xotirani tiklashda tutgan o‘rni ilmiy asosda ochib berildi⁶. Ayniqsa, Toshkentdagi Alisher Navoiy nomidagi Milliy kutubxona tarixiga bagʻishlangan monografiyalar va ilmiy maqolalar bu boradagi tarixshunoslikni 3 Семёнов А.А. "Очерки по истории Средней Азии", Москва, 1959. C.-257 4 Низамутдинов Ш. "Библиотечное дело в Узбекистане", Ташкент, 1985. C.-166 5 Султанов Р. "История Бухарской библиотеки", Самарканд, 1996. C.-211 6 Is’hoqov M.M. O‘zbekiston kutubxonalari tarixi, Toshkent: Fan, 2002. B.-240 7 Qurbonov B.T. Kutubxonashunoslik asoslari Toshkent: O‘qituvchi, 2001. B.-184 8 Raxmonov Z.Sh. Alisher Navoiy nomidagi Milliy kutubxona tarixi, Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. B.-152 9 Tojiboyev A.A. O‘zbekiston madaniy merosi va kutubxonalar faoliyati, Toshkent: Akademnashr, 2015. B.-168 10 Tursunov H.M. Kutubxonachilik ishi va axborot madaniyati, Toshkent: O‘zbekiston, 2007. B.-206 11 Yoqubov I.M. Ilmiy kutubxonalar tarixi, Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. B.-224 12 Meliyev K.S. Sharq kutubxonalari va ularning ilmiy merosi, Samarqand: Registon, 2006. B.-197 13 Ergashev N.M. Qadimiy qo‘lyozmalarni o‘rganish va saqlash, Toshkent: Yozuvchilar uyushmasi, 2004. B.-168 14 Shamsiyev O.K. O‘zbekiston kutubxonalarida xizmat ko‘rsatish tarixi, Toshkent: Sharq, 2009. B.-176 15 Jo‘rayev F.H. Kutubxonachilik tarixi va uning jamiyatdagi roli,Qarshi: Nasaf, 2016. B.-187 16 Usmonov S.M. Kutubxona ishi va innovatsiyalar, Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2019. B.-234 5 rivojlantirdi 17 . Qadimiy qo‘lyozmalar, arab, fors va turkiy tillardagi manbalarni o‘rganish orqali bu kutubxonalarning yuksak ilmiy saviyaga ega bo‘lgani namoyon etildi 18 . Oʻrta Osiyo kutubxonalarining tarixini o‘rganishda xalqaro tadqiqotchilar, ayniqsa, turkologlar, arabshunoslar va sharqshunoslar ham muhim hissa qo‘shdi. Germaniya, Yaponiya, Turkiya va AQSh olimlari tomonidan qadimiy qo‘lyozmalar asosida kutubxona madaniyati tadqiq etilmoqda 19 . Kurs ishining obyekti va predmeti: Mavzuning obyektini, O‘zbekiston va O‘rta Osiyo hududida faoliyat ko‘rsatgan kutubxonalar tizimi, predmetini esa, kutubxonalar faoliyati bo‘yicha Sovet va mustaqillik davrida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, tarixiy tahlillar hamda zamonaviy kutubxonashunoslik muammolari. Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, har bir bobda ikkita kichik bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 17 Рахмонов З.Ш. "Миллий кутубхона тарихи", Тошкент, 2010. Б.-147, Тожибоев А. “Ўзбекистонда маданий меросни тиклашда кутубхоналарнинг ўрни”, Тошкент, 2015. 18 Юнусова Д. "Шарқ қўлёзмалари ва китоблар фонди", Тошкент, 2014. Б.-218 19 Mair V. “Manuscripts and Libraries in Central Asian History,” Berlin, 2017. 122 p. Karimov F. “Libraries in the Age of Independence,” Journal of Uzbek Studies, 2022. 6 I.Bob. Sovet davrida Kutubxonalar va kutubxonashunoslik bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar I.1. 1924-1941-yillarda faoliyat yuritgan kutubxonalar tarixshunosligini tadqiqotlarda aks etishi Kutubxonalar har qanday jamiyatning madaniy, ma’naviy va ilmiy taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, XX asrning birinchi yarmida Oʻrta Osiyo xalqlari hayotida yuz bergan siyosiy, ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar, jumladan, Sovet hokimiyati o‘rnatilishi va bu tuzumning o‘ziga xos siyosiy strategiyasi kutubxonachilik tizimining shakllanishi va rivojiga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi. 1924–1941-yillar oralig‘idagi davr — bu O‘zbekiston SSR mustaqil ma’muriy-hududiy birlik sifatida shakllangan, uning ijtimoiy-madaniy sohalarida Sovet mafkurasi asosida yangi institutlar vujudga kelgan, jumladan, kutubxonalar faoliyati davlat siyosati doirasida tizimlashtirilgan bir davrdir. Mazkur davr kutubxonachiligi tarixshunoslikda kam o‘rganilgan sohalardan biri bo‘lib, hozirgi ilmiy izlanishlarda bu jarayonning murakkabligi, siyosiy va mafkuraviy yuklamasi, shuningdek, ma’rifiy ahamiya ti xolis baholani shi zarur. Ushbu tadqiqot da aynan tarixshunoslikdagi aks etish shakllari, mualliflar yondashuvi, asosiy manbalar va tadqiqotlarning qamrovi tahlil qilinadi. 1924-yil 27-oktabrda O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tashkil topdi. Bu hodisa madaniyat va ma’rifat sohalarida yangi siyosat olib borilishiga sabab bo‘ldi. 1920-yillarning boshlarida O‘zbekistonda aholining asosiy qismi savodsiz bo‘lib, bolsheviklar partiyasi bu muammoni hal etish uchun “savodsizlikka qarshi kurash” siyosatini yo‘lga qo‘ydi. Bu siyosat doirasida respublikaning turli hududlarida kutubxonalar tarmog‘i yo‘lga qo‘yildi 20 . Yangi hukumat aholini ommaviy ravishda siyosiy va madaniy tarbiyalash uchun bosma so‘z va kutubxona xizmatlaridan keng foydalanishni maqsad qilgan. Shu bois, kutubxonalar nafaqat bilim manbai, balki Sovet mafkurasini targ‘ib qiluvchi vosita sifatida qaraldi 21 . 20 Мирзайев С. Ўзбекистонда саводсизликка қарши кураш тарихидан. – Т.: Фан, 1985. – Б. 12. 21 Каримов Т. Кутубхона – маданият ўчоғи. – Т.: Маънавият, 1981. – Б. 7. 7 1925–1929-yillar davomida O‘zbekistonning barcha viloyatlarida, tuman va qishloqlarida kutubxonalar tashkil etildi. Ular ikki asosiy yo‘nalishda faoliyat olib bordi: umumxalq kutubxonalari va ishlab chiqarish (tarmoq) kutubxonalari. Birinchilar savodsizlikka barham berish va aholining umumiy saviyasini oshirishga xizmat qilgan bo‘lsa, ikkinchilar esa zavod, fabrika, kolxoz va sovxoz ishchilariga xizmat qilgan. Masalan, 1928-yilning o‘zida butun respublika bo‘yicha 850 dan ortiq kutubxona va o‘quv xonalari faoliyat ko‘rsatgan. Ushbu kutubxonalar davlat mablag‘i hisobidan kitoblar bilan ta’minlanar, ularning fondi esa asosan rus tilidagi marksistik-lenincha adabiyotlar, kommunistik partiyaning qarorlari, Stalin nutqlari, sovet yozuvchilarining asarlaridan iborat edi 22 . 1930-yillarga kelib, kutubxona tizimi ma’lum darajada markazlashdi. Respublika miqyosida O‘zbekiston SSR Xalq maorif komissarligi huzurida Maxsus kutubxonachilik bo‘limi tashkil etildi. Bu bo‘lim kutubxonalar faoliyatini nazorat qilish, kitob fondlarini shakllantirish, kutubxonachilarni tayyorlash va kutubxona madaniyatini rivojlantirish bilan shug‘ullandi. 1931-yilda Sovet Ittifoqi miqyosida “Davlat kutubxonalar to‘g‘risida”gi farmon e’lon qilinib, unga binoan barcha kutubxonalar yagona standart asosida faoliyat yuritishi, har yili Davlat kutubxonasi boshqaruviga hisobot topshirishi belgilandi 23 . Ushbu davr kutubxonachiligi tarixshunoslikda avval asosan Sovet davrida yozilgan ilmiy maqolalar va hisobotlar orqali yoritilgan. Bu asarlarda kutubxonalar Sovet hokimiyatining madaniy g‘alabasi sifatida ko‘rsatilib, ular orqali aholi ongiga inqilobiy g‘oyalar singdirilgani alohida ta’kidlangan. Masalan, G.A. Borodin va V.P. Nikiforov kabi sovet tarixchilari kutubxonachilikni “kommunistik tarbiyaning muhim fronti” deb atashgan 24 . Bu yondashuvlarda kutubxonalar mustaqil madaniyat markazi emas, balki siyosiy vosita sifatida talqin etilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda A.A. Muminov ilk bor bu sohaga tarixiy-ilmiy yondashgan holda kutubxonachilikni milliy madaniyat bilan bog‘lab tahlil qilishga uringan. U 22 Хидоятов О. Маданият қурилиши асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1978. – Б. 29. 23 Ғуломов А. Кутубхоналар тизими ва унинг тараққиёти. – Самарқанд, 1990. – Б. 21. 24 Бородин Г.А., Никифоров В.П. Библиотеки в Советской России. – М., 1935. – Б. 101. 8 kutubxonalarni xalq ma’naviyati bilan bevosita aloqador deb hisoblagan va sovet mafkurasidan chetroqda turgan izlanishlar olib borgan 25 . 1930-yillarga kelib kutubxonachilik sohasi mustaqil kasb sifatida shakllana boshladi. Bu jarayon kutubxonachilarni tayyorlash tizimining yo‘lga qo‘yilishi bilan bog‘liq edi. Toshkentda 1934-yildan boshlab kutubxonachilik kurslari tashkil etildi. 1939-yilga kelib esa Toshkent Davlat pedagogika institutining kutubxonachilik bo‘limi ochildi. Bu yillar davomida kutubxonachilikka oid birinchi darsliklar, qo‘llanmalar ham yozila boshlandi. Jumladan, N. Mavlonov va D. Nurmatovlarning kutubxona ishini tashkil etishga oid ishlari respublikadagi barcha kutubxonalarda amaliy qo‘llanma sifatida ishlatildi. Mutaxassislar sovet mafkurasi asosida tayyorlangan bo‘lsa-da, ular kutubxonachilik faoliyatini ilmiy asosda olib borishga intilgan 26 . 1930–1940-yillar mobaynida kutubxonalar Sovet Ittifoqi mafkuraviy siyosatining ajralmas qismi sifatida shakllantirildi. Ular orqali ijtimoiy nazorat, axborot tarqatish va ideologik targ‘ibot yuritildi. Bu jarayonda markaziy nashriyotlar tomonidan yuborilgan kitoblar, gazetalar va jurnal materiallari asosiy axborot manbai sifatida xizmat qilgan. 1936-yilgi Stalin konstitutsiyasi qabul qilingach, bu hujjatning targ‘ibotini olib borishda ham kutubxonalar faol qatnashdi. Har bir kutubxonaga konstitutsiya matni, uni sharhlovchi broshyura va risolalar yuborilib, aholi orasida o‘qish uchun tavsiya etildi. Shuningdek, kolxoz va sovxozlar hududida faoliyat yuritgan kutubxonalar qishloq aholisining siyosiy savodxonligini oshirish, “sotsialistik hayot tarsi”ga jalb etish vositasi bo‘ldi. Bu kutubxonalar maxsus siyosiy-madaniy tadbirlar, tematik kechalar, gazeta o‘qish mashg‘ulotlari tashkil etar edi 27 . Mazkur davrda kutubxonalar fondini shakllantirishda ikki asosiy manba mavjud edi: birinchisi, markaziy davlat nashriyotlari (masalan, OGIZ, Gosizdat) tomonidan yuborilgan adabiyotlar, ikkinchisi esa mahalliy yozuvchilar, tarjimonlar, 25 Муминов А.А. Ўзбекистон маданиятининг шаклланиш босқичлари. – Т.: Фан, 1962. – Б. 93. 26 Мавлонов Н., Нурматов Д. Кутубхона ишини ташкил қилиш. – Т.: Ўқитувчи, 1939. – Б. 10. 27 Ғуломов А. Қишлоқ кутубхоналари фаолияти. – Самарқанд, 1991. – Б. 42. 9 tarixchilar tomonidan tayyorlangan asarlar edi. Biroq, asarlarning asosiy qismini marksistik-lenincha ideologiyaga moslashtirilgan siyosiy- publitsistik materiallar tashkil qilgan. Xususan, Stalin, Lenin, Kalinin, Voroshilov, Zhdanov kabi sovet arboblarining asarlari eng ko‘p nusxada chop etilib, kutubxonalarga yuborilgan 28 . Shuningdek, mahalliy yozuvchilarning asarlari ham kutubxonalar fondidan joy oldi. Ammo bu adabiyotlar ham qat’iy senzura ostida tanlab olingan bo‘lib, faqat sovet mafkurasiga mos keladigan asarlar ruxsat etilgan. A. Jo‘rayev o‘z tadqiqotlarida 1930-yillardagi kutubxonachilikni “siyosiy nazorat vositasi” sifatida talqin qilgan va arxiv hujjatlar asosida bu tizimda senzura va mafkuraviy bosimning ustuvor bo‘lganini ta’kidlagan. Unga ko‘ra, 1937–1938-yillardagi repressiyalar davrida ko‘plab kutubxonachilar “xalq dushmani” sifatida jazoga tortilgan 29 . 1930–1940-yillarda kutubxonalar respublikada madaniy-ma'rifiy ishlarning markazi sifatida faoliyat yuritdi. Ular faqatgina kitob o‘qish bilan cheklanmay, balki teatr tomoshalari, badiiy kechalar, siyosiy- ma'rifiy mashg‘ulotlar ham o‘tkazib borishdi. Ayniqsa, 1935–1939-yillar oralig‘ida kolxoz va sovxoz kutubxonalarida “madaniyat uylari” bilan hamkorlikda faoliyat olib borish tajribasi keng yoyildi. Bu yondashuv “ommaviy o‘qish”ni targ‘ib etishga xizmat qildi. Respublikaning turli viloyatlarida, xususan, Samarqand, Andijon, Farg‘ona va Buxoro viloyatlarida tashkil etilgan kutubxonalar soni ortib bordi. 1937-yilga kelib O‘zbekistonda 4000 dan ortiq ommaviy kutubxona faoliyat yuritgan 30 . Xotin-qizlar orasida savodxonlik darajasi past bo‘lganligi sababli kutubxonalar bu qatlamga alohida e’tibor qaratdi. Ayniqsa, “xotin-qizlar kutubxonalari” ochilib, ularda savod o‘rgatish, siyosiy-ma’naviy tarbiya, sotsialistik hayot tarzi haqida ma’lumotlar berildi. Shuningdek, yoshlar bilan ishlashda “komsomol kutubxonalari” va “maktab kutubxonalari” faoliyati keng yo‘lga qo‘yildi. Bu kutubxonalarda yoshlar uchun maxsus adabiyotlar fondi shakllantirildi, jumladan: “Yosh leninchi”, “Pioner” jurnallari, yoshlar uchun soddalashtirilgan 28 Саидов М. Кутубхоначилик фанининг асослари. – Т.: Фан, 1986. – Б. 17. 29 Жўрайев А. Совет даврида кутубхоначилик сиёсати: тарихий таҳлил. – Т.: ЎзФА, 1995. – Б. 77. 30 Хидиров У. Маданий-маърифий ишлар ва кутубхоналар. – Т.: Маънавият, 1985. – Б. 25. 10 siyosiy adabiyotlar joy oldi 31 . Yoshlar kutubxonasida muntazam ravishda “Pioner o‘qish haftaligi”, “Komsomol adabiyoti oyligi” kabi tadbirlar o‘tkazilgan. Bunday faoliyat orqali yosh avlodning siyosiy ongini shakllantirish, sovet mafkurasini singdirish maqsad qilingan. 1930-yillar kutubxonachilari moddiy va ijtimoiy jihatdan og‘ir sharoitda ishlagan. Ular ko‘pincha issiqlik, yoritish, jihoz va kitob yetishmov chiligi kabi muammol arga duch kelishgan. Ko‘plab qishloq kutubxonalarida doimiy binolar bo‘lmagan, ular vaqtinchalik xonadonlarda, maktabl ar yoki klub binolarid a faoliyat yuritgan. Bunga qarama sdan, kutubxonachilar jamiyatda nufuzli kasb egalari sifatida e’tirof etila boshladi. Ular savodsizlarga savod o‘rgatish, siyosiy ongini oshirish, kitobxonlik madaniyatini shakllantirishda bevosita ishtirok etganlar. Ayrim kutubxonachilarning ismi faxriy doskalarga yozilib, mukofotlar bilan taqdirlangan 32 . Bu davr kutubxonalar faoliyatida senzura kuchli bo‘lgan. “Zararkunanda adabiyotlar ro‘yxati” asosida kitoblar doimiy ravishda ajratib olinib yo‘q qilingan. Jumladan, jadid yozuvchilari, diniy mavzudagi asarlar, mustaqil fikrni targ‘ib qiluvchi adabiyotlar kutubxona fondlaridan chiqarilgan. 1937–1938-yillardagi siyosiy repressiyalar paytida “xalq dushmanlari” deb topilgan mualliflarning asarlari to‘liq yo‘q qilinib, ularni saqlagan kutubxonachilar jazoga tortilgan. Bu holat kutubxonachilarni doimiy xavf va nazorat ostida ishlashga majbur qilgan 33 . 31 Ҳайдарова С. Хотин-қизлар ва кутубхоначилик. – Т.: Фан, 1991. – Б. 19. 32 Қодиров Р. Кутубхоначилик фаолиятининг тарихи. – Т.: Маърифат, 2001. – Б. 58. 33 Нишонов Р. Ўзбекистон маданият сиёсати ва кутубхоналар (1924–1941). – Б. 71. 11 I.2. 1945-1991-yillarda olib borilgan tadqiqotlarda kutubxonachilikning yoritilishi Ikkinchi jahon urushidan keyingi davr O‘zbekistonda madaniyat, fan va ta’lim sohalarida yangi bosqichni boshlab berdi. Bu jarayonda kutubxonalar nafaqat axborot tarqatish manbai, balki jamiyatni ideallashtirish va siyosiy ijtimoiy ongni shakllantirish vositasi sifatida katta rol o‘ynadi. 1945–1991-yillar oralig‘ida kutubxona tizimi mamlakatda bosqichma-bosqich zamonaviylashgan, aholining turli qatlamlariga mo‘ljallangan maxsus kutubxonalar tashkil etilgan, ularning funksiyasi va ijtimoiy roli ortib borgan. Urushdan so‘ng iqtisodiy va ijtimoiy hayotni tiklash jarayoni kutubxonalar faoliyatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatdi. 1945–1946-yillarda mavjud kutubxonalar qayta tiklandi, yangilari tashkil qilindi. Ayniqsa, Toshkent, Samarqand va Farg‘ona viloyatlarida joylashgan markaziy kutubxonalar faoliyati kengaydi. 1946-yilda O‘zbekiston SSR Fanlar Akademiyasi tarkibida Akademik kutubxona faoliyatini boshladi. Bu kutubxona respublikadagi ilmiy muassasalar va tadqiqotchilar uchun markaziy axborot manbai bo‘lib xizmat qildi. Kutubxona fondlari asosan rus va o‘zbek tillaridagi ilmiy-adabiy manbalar bilan to‘ldirildi 34 . 1940–1950-yillarda kutubxonalar Sovet mafkurasining asosiy tarqatuvchisi sifatida faoliyat olib bordi. Ularda asosan Kommunistik partiya ideologiyasini targ‘ib qiluvchi adabiyotlar joy oldi. Marks, Engels, Lenin, Stalin asarlari alohida fond sifatida ajratildi. Barcha kutubxonalar ideologik jihatdan nazorat ostida bo‘lib, ularning faoliyatini partiya komitetlari muntazam kuzatib bordi. Bu davrda har bir kutubxonada siyosiy-ma’rifiy targ‘ibot burchaklari tashkil etildi. "Lenin yo‘li bilan", "Kommunistik qurilishda yoshlar" kabi mavzularda targ‘ibot ishlari olib borildi. Kutubxonachilar doimiy ravishda siyosiy malaka oshirish kurslariga jalb qilindi. 1950-yillardan boshlab qishloq joylardagi kutubxona tarmog‘i kengaytirildi. Har bir qishloq soveti hududida kamida bitta kutubxona tashkil etilishi belgilandi. Bunday kutubxonalar ko‘pincha klub yoki madaniyat uylari bilan integratsiyalashgan holda 34 Tojiboyev A.A. O‘zbekiston madaniy merosi va kutubxonalar faoliyati, Toshkent: Akademnashr, 2015. B.- 47 12 faoliyat yuritgan. Qishloq kutubxonalarida savodsizlikni tugatish maqsadida "likbez" (savod o‘rgatish) darslari, kolxozchilarga mo‘ljallangan soddalashtirilgan siyosiy-ma’rifiy o‘qishlar tashkil etildi. Bu jarayonda kutubxonachilar faol agitatorlar sifatida ishtirok etdilar 35 . 1950–1960-yillarda kutubxonachilik sohasida kadrlar tayyorlash tizimi yo‘lga qo‘yildi. 1957-yilda Toshkent davlat madaniyat instituti tashkil etilib, unda kutubxo nachilik fakulteti ochildi. Bu fakultet O‘rta Osiyo miqyosi da kutubxonachilik sohasi bo‘yicha yetuk mutaxassislar tayyorlovchi muassasa bo‘lib xizmat qildi. Kutubxonachilik malakasini oshirish uchun maxsus qisqa muddatli kurslar, seminar va konferensiyalar o‘tkazilib turildi. Kutubxonachilik kasbi jamiyatda muhim ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan kasblardan biri sifatida e’tirof etildi. 1950-yillardan boshlab ixtisoslashgan kutubxonalar tarmog‘i shakllandi. Jumladan, bolalar kutubxonalari, tibbiyot kutubxonalari, texnika kutubxonalari, oliy ta’lim muassasalari kutubxonalari faoliyat yurita boshladi. O‘zbekiston tibbiyot institutining markaziy kutubxonasi, Toshkent politexnika instituti kutubxonasi va boshqa yirik ilmiy markazlar huzuridagi kutubxonalar fondi tezkorlik bilan boyitildi. Ayniqsa, texnikaviy, tibbiy, qishloq xo‘jaligi sohalariga oid xorijiy adabiyotlar tarjimalari kutubxonalar fondini boyitishda muhim rol o‘ynadi. Toshkent shahrida 1958-yilda tashkil etilgan Respublika bolalar kutubxonasi mamlakatdagi eng yirik ixtisoslashgan bolalar kutubxonasi bo‘lib, unda millionlab nusxadagi adabiyotlar jamlangan edi. Bu kutubxona nafaqat Toshkent, balki butun respublika miqyosidagi bolalarga xizmat ko‘rsatdi. Bolalar uchun o‘quv to‘garaklari, ertak kechalari, yozgi o‘qish haftaliklari o‘tkazildi. Yosh kitobxonlar uchun “Yaxshi kitobchi”, “Kitob - bilim manbai” kabi tanlovlar tashkil etildi 36 . 1960-yillardan boshlab ilmiy kutubxonalar tarmogʻi ancha kengaydi. Oʻzbekiston SSR Fanlar Akademiyasi kutubxonasi, oliy o'quv yurtlari va ilmiy-tadqiqot institutlari huzuridagi kutubxonalar respublikaning ilmiy-intellektual salohiyatini rivojlantirishda muhim o‘rin egalladi. Ilmiy kutubxonalar asosan ilmiy 35 Qurbonov B.T. Kutubxonashunoslik asoslari Toshkent: O‘qituvchi, 2001. B.-112. 36 Низамутдинов Ш. “Библиотечное дело в Узбекистане”, Ташкент, 1985. C.-67 13 xodimlar, aspirantlar va talabalarni yuqori malakali axborot bilan ta’minlab bordi. Bu davrda kutubxonalarda bibliografik ko‘rsatkichlar, kataloglar va kartotekalar shakllantirildi. Kutubxona fondlarida xorijiy ilmiy adabiyotlar, ayniqsa rus tiliga tarjima qilingan asarlar asosiy o‘rinni egalladi. Shu bilan birga, ilmiy kutubxonalar o‘z faoliyatini avtomatlashtirishga intila boshladi. 1970-yillarning o‘rtalaridan boshlab yirik kutubxonalar avtomatlashtirilgan axborot-kutubxona tizimlariga o‘tish bo‘yicha dastlabki ishlarni boshladi. Ayniqsa, Toshkent davlat universiteti kutubxonasi va Fanlar Akademiyasi kutubxonasida elektron kataloglar va mikrofilm texnologiyalari joriy etila boshlandi. Kutubxonalar o‘zlarining texnik jihozlarini yaxshilashga intildilar. Mikrofilm, diafilm, kinoproektor, va audio vositalardan foydalanish yo‘lga qo‘yildi. Bu texnik imkoniyatlar orqali ma’lumotlar ko‘lami kengaydi, kutubxonalarda taqdimotlar, ilmiy mashg‘ulotlar, ma’ruza va seminarlar o‘tkazish imkoniyatlari oshdi 37 . Sovet davrida kutubxonalar faqat axborot manbai bo‘libgina qolmasdan, ommaviy madaniy-ma’rifiy ishlarning asosiy markazlariga aylangandi. Har bir kutubxona turli tadbirlar – kitobxonlar konferensiyalari, yozuvchilar bilan uchrashuvlar, kitob ko‘rgazmalari, axborot kunlari va bibliografik sharhlar tashkil etdi. Kutubxonalar xodimlari tomonidan tashkil etilgan “Kitobxonlar klubi”, “Adabiyotshunoslar to‘garagi”, “Ijodkor yoshlar klubi” kabi ijtimoiy guruhlar orqali yoshlarda kitobga bo‘lgan qiziqish uyg‘otildi. Bunday faoliyatlarning barchasi kommunistik tarbiyaning tarkibiy qismi sifatida qaralgan 38 . 1950–1960-yillarda kutubxona ishi mutaxassislariga boʻlgan talab ortib bordi. Bu davrda Toshkent davlat madaniyat instituti huzurida kutubxonachilik boʻyicha ixtisoslashtirilgan boʻlimlar ochildi. Bu orqali respublika kutubxonalarida ishlovchi kadrlarning ilmiy saviyasi oshirila boshlandi. Ayniqsa, qishloq kutubxonalari da mutaxassisla r yetishmasligi muammo boʻlib, Toshke nt, Samar qand, Fargʻona, Buxor o va boshq a yirik shaharlardan mala kali kutubxonachilar yuborilishi bilan bu muammoga echim izlandi. Shuningdek, Sovet 37 Is’hoqov M.M. O‘zbekiston kutubxonalari tarixi, Toshkent: Fan, 2002. B.- 125 38 Низамутдинов Ш. "Библиотечное дело в Узбекистане", Ташкент, 1985. C.-144 14 davlati tomonidan kitobga boʻlgan e’tibor har yili oʻtkaziladigan “Kitob haftaligi” kabi ommaviy tadbirlarda oʻz ifodasini topgan. Oʻzbekiston SSRda mazkur haftaliklar davomida kutubxonalarda kitob koʻrgazmalari, yozuvchilar bilan uchrashuvlar, kitobxonlik musobaqalari tashkil etilgan 39 . 1960-yillarga kelib, respublika kutubxonalarida fondlarning elektron roʻyxatga olinishi boʻyicha dastlabki urinishlar boshlangan. Toshkent shahar markaziy ilmiy texnika kutubxonasi bu borada ilgʻor kutubxonalardan biri boʻlib, 1967-yildan boshlab fondlar avtomatlashtirilgan kartotekaga kiritila boshlandi. Bu yillarda Respublika bolalar kutubxonasi ham oʻz faoliyatini kengaytirib, bolalar uchun moʻljallangan adabiyotlar fondini boyitdi. Bu kutubxona nafaqat Toshkent shahrida, balki qator viloyatlarda bolalarga xizmat koʻrsatuvchi filiallarini tashkil etdi. Bunday tashabbuslar respublika rahbarlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan, chunki bolalar ma’naviyatini yuksaltirishda kitob asosiy vosita deb qaralgan. 1970-yillarga kelib, kutubxonalarning madaniy-ma’rifiy markaz sifatidagi roli yanada oshdi. Ayniqsa, mahalla va korxonalarda faoliyat yurituvchi tarmoq kutubxonalari soni koʻpaydi. Fargʻona vodiysida joylashgan yirik sanoat markazlaridagi kutubxonalar ishchilarning bilim doirasini kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi kutubxonasi bu davrda fan- texnika va ijtimoiy-gumanitar sohalar boʻyicha yirik ilmiy markazga aylandi. Unda minglab ilmiy asarlar jamlanib, respublika olimlari uchun asosiy axborot manbaiga aylangan edi[. Bu yillardagi kutubxonalar faoliyatida siyosiy mafkura ta’siri kuchli edi. Kutubxonalarda joy olgan asarlarning katta qismi Sovet mafkurasiga mos keluvchi nashrlardan iborat boʻlib, diniy va milliy ruhdagi asarlar fondlardan chiqarib tashlanardi. Bu holat ilmiy xolislik va erkin tafakkur rivojiga salbiy ta’sir koʻrsatgan. Shunga qaramasdan, kutubxonalar xalq ma’naviyatini oshirish, ilmga boʻlgan qiziqishni uygʻotishda muhim oʻrin tutgan. 1980- yillarda Oʻzbekiston boʻyicha 39 Jo‘rayev F.H. Kutubxonachilik tarixi va uning jamiyatdagi roli,Qarshi: Nasaf, 2016. B.-151 15 kutubxonalar soni 12 mingdan oshgan boʻlib, ularning koʻpchiligi maktab, kolxoz, sovxoz va ishlab chiqarish korxonalarida joylashgan edi 40 . 1980-yillarning birinchi yarmida kutubxonalar sonining ortib borishi bilan birga ularning moddiy-texnik bazasini yaxshilash zaruriyati paydo boʻldi. Davlat tomonidan ajratilgan mablagʻlar evaziga yangi bino-inshootlar qurilib, kutubxonalar zamonaviy mebel va texnika bilan ta’minlana boshlandi. Ayniqsa, Toshkent, Andijon, Samarqand va Buxorodagi viloyat kutubxonalari uchun maxsus loyihalar asosida bino qurilishi amalga oshirildi. Bu davrda kutubxonalar orasida Respublika Davlat jamoat kutubxonasi yetakchi oʻrinda turdi. U yirik kitob fondi, malakali xodimlari va zamonaviy axborot xizmati bilan ajralib turardi. Kutubxonaning maxsus arxiv fondida noyob qoʻlyozmalar, qadimiy nashrlar saqlangan boʻlib, tadqiqotchilar uchun beqiyos manba boʻlib xizmat qilgan. Shu bilan birga, kutubxonalar nafaqat kitob tarqatuvchi maskan, balki aholining siyosiy-ijtimoiy ongini shakllantirish vositasi sifatida ham faoliyat koʻrsatgan. Sovet mafkurasi kutubxonalarga oʻzining targʻibot-tashviqot ishlarini singdirgan. Kitobxonlarga kommunistik gʻoyalarni oʻzida mujassam etgan asarlarni tavsiya qilish, partiyaviy adabiyotlarni targʻib qilish asosiy vazifalardan biri edi. 1970–1980-yillarda respublika kutubxonachiligi sohasida ilmiy- metodik ishlar kuchaytirildi. Toshkent madaniyat instituti huzurida ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil qilinib, kutubxonachilik metodikasi, fondlarni tashkil etish, kitobxonlar bilan ishlash usullari boʻyicha yangi qoʻllanmalar chop etildi. Bu qoʻllanmalar orqali kutubxonachilar faoliyati muvofiqlashtirildi va xizmat sifati oshirildi. Shuningdek, bu yillarda Oʻzbekiston SSRda ixtisoslashgan kutubxonalar soni ham ortib bordi. Masalan, sogʻliqni saqlash, qishloq xoʻjaligi, pedagogika, tibbiyot kabi sohalarga oid adabiyotlarni jamlagan maxsus kutubxonalar tashkil qilindi. Bu kutubxonalar sohaga oid mutaxassislar uchun qimmatli axborot markazlari sifatida xizmat qildi 41 . Kutubxona faoliyatida statistik hisob-kitoblar yuritilishi ham yoʻlga qoʻyildi. Har yili nashr etiladigan “Kutubxonalar statistik toʻplami” orqali respublika 40 Низамутдинов Ш. "Библиотечное дело в Узбекистане", Ташкент, 1985. C.- 147 41 Ғуломов А. Кутубхоналар тизими ва унинг тараққиёти. – Самарқанд, 1990. – Б. 86. 16 kutubxonalarining soni, fond hajmi, kitobxonlar soni, oʻqilgan adabiyotlar statistikasi yoritib borildi. Bu ma’lumotlar asosida tarmoq faoliyati tahlil qilinib, istiqboldagi rejalar belgilanar edi. 1980-yillarning oxiriga kelib, kutubxonalarda kompyuter texnologiyalari joriy qilish borasida dastlabki ishlar boshlandi. Toshkentdagi ba’zi kutubxonalarda IBM rusumidagi kompyuterlar oʻrnatilib, bibliografik kartotekalarni raqamlashtirishga oid pilot loyihalar yoʻlga qoʻyildi. Ammo bu davrda kutubxonalar duch kelgan muammolar ham mavjud edi. Avvalo, kitob fondlarining yangilanmasligi, zamonaviy adabiyotlar, xususan, jahon ilm-fani va madaniyatiga oid asarlarning yetishmasligi kutubxonachilik taraqqiyotiga salbiy ta’sir koʻrsatdi. Shuningdek, senzura tufayli koʻplab muqobil gʻoyalar, diniy va milliy merosga oid adabiyotlarning fondga kiritilishi cheklab qoʻyilgan edi 42 . 42 Жўрайев А. Совет даврида кутубхоначилик сиёсати: тарихий таҳлил. – Т.: ЎзФА, 1995. – Б. 126 17 II.Bob. Mustaqillik yillarida kutubxonashunoslikka oid tadqiqotlar tahlili II.1. Mustaqillik yillarida kitobat san’atini tadqiqotlarda yoritilish masalalari Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda milliy madaniyat, tarix va an’analarni qayta tiklash jarayoni bilan birga, kitobat san’ati va kutubxonashunoslik sohalarida ham jadal rivojlanish kuzatildi. Bu davr mobaynida kitobat san’ati nafaqat amaliy faoliyat doirasida, balki ilmiy- tadqiqot mavzusi sifatida ham keng oʻrganila boshlandi. Mazkur sohada olib borilgan tadqiqotlarda kitob nashri, bezagi, yozuv uslublari, qoʻlyozmalar san’ati, muqova va sahifa bezaklari, bosma mahsulotlar dizayni, milliy estetik qarashlar hamda ularning tarixiy ildizlariga alohida e’tibor qaratilgan. Avvalo, mustaqillik yillaridagi siyosiy-huquqiy muhit milliy qadriyatlarning tiklanishiga zamin yaratdi. 1991-yildan keyingi siyosiy islohotlar, ayniqsa, madaniyat va ma’naviyat sohalariga oid qarorlar, farmonlar va davlat dasturlari da kitobga, adabiyotg a, ilm-fanga nisbatan ijobiy munosab at mustahkamlandi. Bu borada Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1997-yil 13-iyundagi “Kitob mutolaasi va kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoyishi muhim hujjat boʻldi. Shu yillarda bir qator yetuk olimlar, san’atshunoslar va kutubxonashunoslar tomonidan kitob san’atiga oid ilmiy ishlanmalar, dissertatsiyalar va monografiyalar e’lon qilindi. Jumladan, M. Islomov, Z. Karimova, O. Normatova, D. Qodirova kabi tadqiqotchilar oʻz ilmiy izlanishlarida Oʻrta asrlar kitob san’atining namunaviy jihatlari, miniatyura va bezak san’ati, arab, fors va turkiy yozuvlar asosidagi tipografik shakllanishlarni tahlil etishdi. Kitob san’atini oʻrganishda tarixiy manbalar va qoʻlyozmalarga asoslangan yondashuv muhim oʻrin egallaydi. Bu borada Abu Rayhon Beruniy, Mahmud Koshgʻariy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi allomalar asarlari asosiy tadqiqot obyekti sifatida oʻrganilmoqda. Jumladan, Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” asarida kitob yozish va bezash madaniyati haqida bergan mulohazalari zamonaviy tadqiqotchilar uchun manba vazifasini oʻtaydi 43 . 43 Islomov M. O‘zbek kitob san’ati tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2004. B.-147 18 Bundan tashqari, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, Oʻzbekiston davlat san’at va madaniyat instituti, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy kutubxonasi huzuridagi qoʻlyozmalar fondlarida saqlanayotgan tarixiy kitob namunalari asosida amalga oshirilgan kataloglashtirish va restavratsiya ishlari ham sohaning ilmiy yoʻnalishda rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Kitobat san’ati masalalarini tadqiq etishda estetik-madaniy yondashuv bilan bir qatorda texnologik jarayonlar ham muhim oʻrin tutadi. Mustaqillikdan keyingi yillarda chop etilgan ilmiy maqolalarda matbaa texnologiyalarining milliy kitob san’atiga ta’siri, dizayn va tipografik uslublarning oʻzgarishi, elektron nashrlarning rivojlanishi bilan bogʻliq masalalar koʻtarildi. Shu jumladan, T. Toshpoʻlatovning tadqiqotlarida zamonaviy poligrafiya texnologiyalari orqali milliy bezak elementlarini tiklash va zamonaviy kitoblarga joriy etish usullari haqida fikr yuritiladi 44 . Yuqorida qayd etilganidek, kitob san’atining ilmiy yoritilishi faqat tarixiy jihatlar bilan cheklanmay, bugungi davr bosma nashrlarining dizayn va badiiy ifoda vositalarini ham tahlil qilish orqali amalga oshirilmoqda. Jumladan, O. Normatovaning “Milliy kitob san’ati: an’analar va zamonaviylik” nomli tadqiqotida kitob muqovalari, sahifa kompozitsiyasi, shrift tanlovi, milliy naqshlar asosidagi dizayn qarashlari haqida chuqur ilmiy tahlillar berilgan. Kitob san’atining asosiy tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bu qo‘lyozmalarni restavratsiya qilish va ularni kataloglashtirishdir. Mustaqillikdan so‘ng ushbu sohada faoliyat yurituvchi mutaxassislar soni ortdi, xorijiy tajribalar oʻrganildi 45 . Mustaqillik yillarida kitob san’ati borasidagi izlanishlarda xalq amaliy bezak san’ati va uning bosma mahsulotlarga tatbiq etilishi ham dolzarb mavzulardan biri sifatida namoyon boʻldi. Jumladan, naqqoshlik, kandakorlik, ganchkori va gilamchilikda qoʻllanilgan milliy naqsh va bezaklar, bosma kitoblarning muqovalarida, sahifa chetlarida va orqa varaqlarida dizayn elementi sifatida qoʻllana boshlan di. Bu borada san’atsh unoslar, xususa n, G. Joʻraeva va I. 44 Toshpo‘latov T. Zamonaviy bosma texnologiyalar va milliy kitob bezagi // O‘zbekiston san’ati. – 2018. – №2. – B. 56 45 Normatova O. Milliy kitob san’ati: an’analar va zamonaviylik. – Toshkent: San’at, 2010. B.-112 19 Abdurahmonovlarning tadqiqotlarida milliylik tamoyillari asosida yaratilgan kitob dizaynlarining tahlili berilgan 46 . Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, kitobat san’ati masalasida tarixiy- madaniy yondashuvlar bilan bir qatorda zamonaviy marketing va ommaviy madaniyat tahlillari ham e’tiborga olinmoqda. Ayniqsa, yosh dizaynerlar tomonidan yaratilgan muqova namunalari orqali o‘zbek kitoblarining xalqaro ko‘rgazmalarda namoyish etilishi, bu sohada milliy brend yaratish zaruratini yuzaga chiqardi. O‘zbekiston Matbuot va axborot agentligi tomonidan tashkil etilgan “Eng yaxshi kitob” tanlovlari badiiy bezak, muqova va matn formatiga qo‘yilgan talablarni aniqlashtirishga xizmat qildi. Mustaqillikdan keyingi ilmiy izlanishlarda yana bir muhim yo‘nalish — kitob san’atining pedagogik va tarbiyaviy ahamiyati bilan bog‘liqdir. Zamonaviy maktab va oliy ta’lim darsliklari muqova dizayni, matn sahifalanishi, illyustratsiyalar va uslubiy ko‘rsatkichlar orqali o‘quvchilarning estetik didini shakllantirishga xizmat qilishi ta’kidlangan. Xususan, N. Qurbonova va D. Yo‘ldoshevlar tomonidan yozilgan ilmiy maqolalarda kitob dizayni orqali estetik tarbiya berishning dolzarbligi, badiiy-bezak elementlarining psixologik ta’siri haqida so‘z boradi. 47 Kitob san’atining yana bir muhim tarkibiy qismi — shriftlar masalasidir. Mustaqillik yillarida lotin yozuviga o‘tish bilan bog‘liq tipografik oʻzgarishlar kitob bezaklariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbek shriftlarini yaratish, milliylikka mos tipografik yechimlar topish yo‘lida maxsus dizayn maktablari tashkil etildi, grafik dizaynerlar uchun o‘quv kurslari yo‘lga qo‘yildi. Bular haqida A. Rahimovning “Lotin yozuvi va o‘zbek shriftlarining estetik tahlili” nomli tadqiqotida atroflicha ma’lumot beriladi 48 . Tarixiy kitob namunalari asosida olib borilgan tadqiqotlar orasida eng e’tiborlilari — Xiva, Buxoro, Qo‘qon madaniy markazlarida yaratilgan kitoblar san’ati bo‘yicha izlanishlardir. Bu borada, Z. Karimova tomonidan ishlab chiqilgan 46 Abdurahmonov I. Kitob dizaynida milliylik va zamonaviylik uyg‘unligi // O‘zbekiston san’ati. – 2014. – №2. – B. 45 47 Qurbonova N., Yo‘ldoshev D. Kitob dizayni orqali estetik tarbiya // O‘zbekiston pedagogik axborotnomasi. – 2016. – №1. – B. 33 48 Rahimov A. Lotin yozuvi va o‘zbek shriftlarining estetik tahlili. – Toshkent: Akademnashr, 2012. B.-43 20 monografiyada 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida yaratilgan kitoblarning bezak uslublari, muqova ishlanish texnikasi, qog‘oz sifati, siyoh tarkibi, va yozuv shakllari chuqur tahlil etilgan. Shuningdek, xalqaro miqyosda ham kitob san’ati bo‘yicha oʻzbek tadqiqotchilari faol ishtirok etmoqda. 2010-yillarda UNESCO ko‘magida Toshkentda o‘tkazilgan “Sharq qo‘lyozmalari va kitob san’ati” xalqaro konferensiyasida O‘zbekistonlik olimlar tomonidan taqdim etilgan ma’ruzalarda milliy kitob san’atining xalqaro kontekstdagi o‘rni tahlil etildi. Bu chiqishlar orasida M. Mavlonov, S. Islomov va L. Shamsiyevalarning ilmiy hisobotlari alohida ahamiyatga ega 49 . Yana bir dolzarb jihat — raqamli texnologiyalarning kitob san’atiga ta’siri. Mustaqillikning keyingi bosqichlarida elektron nashrlar, PDF va EPUB formatlaridagi kitoblar dizayni, elektron muqova va interaktiv illyustratsiyalar kitob san’ati muammolarini kengaytirdi. Shu bois, so‘nggi yillarda AKT sohasi mutaxassislari va san’atshunoslar hamkorligida yangi uslub va yondashuvlar shakllandi. Bunda Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, San’at va madaniyat instituti o‘rtasidagi qo‘shma loyihalar muhim o‘rin tutadi. Mustaqillik yillarida o‘zbek kitobat san’atining taraqqiyotida an’anaviy maktablar bilan zamonaviy grafik dizayn tamoyillarining uyg‘unlashtirilishi muhim o‘rin tutdi. An’anaviy uslublar, xususan, qadimiy xattotlik maktabi (Nastaliq, Naskh, Suls) asosida yaratilgan shriftlar o‘zbek bosma kitoblarida ham tatbiq etila boshlandi. Ushbu jarayonlar O‘zbekiston Badiiy akademiyasi va Navoiy nomidagi O‘zbek tili va adabiyoti universiteti tadqiqotchilari tomonidan ilmiy asosda o‘rganildi. Shuningdek, kitob dizaynida raqamli grafika, Adobe Illustrator, InDesign va CorelDRAW kabi dasturlar asosida yaratilgan muqova maketlari, sahifa kompozitsiyasi, ranglar uyg‘unligi bilan bog‘liq tahlillar ham paydo bo‘ldi. Xususan, G. Haydarovaning “Kitob grafikasi va kompozitsiyasi” nomli tadqiqotida bosma mahsulotda vizual uyg‘unlikning madaniy-ma’naviy qiymati yoritilgan 50 . 49 Mavlonov M., Islomov S., Shamsiyeva L. Sharq qo‘lyozmalarining san’atshunoslik jihatlari // Sharqshunoslik konferensiyasi materiallari. – Toshkent, 2010. – B. 78 50 Haydarova G. Kitob grafikasi va kompozitsiyasi. – Toshkent: Kamalak, 2018. B.-44 21 Alohida e’tiborga molik yo‘nalish — bolalar adabiyotida kitob san’ati. Mustaqillik yillarida bolalar uchun nashr etilgan kitoblar nafaqat matni, balki rasmlari, format va shrift tanlovi orqali ham pedagogik, did tarbiyaviy, estetik vazifalarni bajara boshladi. Sh. Xushvaqtova tomonidan olib borilgan tadqiqotda bolalar uchun mo‘ljallangan kitoblardagi illyustratsiyalarning psixologik ta’siri, muqova dizayni orqali o‘quvchiga estetika yetkazish usullari tahlil qilinadi 51 . Mustaqillik yillarida tarixiy qo‘lyozmalarni faksimile shaklida nashr etish tajribalari kuchaydi. Bunday nashrlar, odatda, asl nusxaga maksimal darajada yaqin holda chop etiladi va kitob san’ati namunasi sifatida baholanadi. “Alisher Navoiy devonlari”, “Qutadg‘u bilig”ning faksimile nashrlari zamonaviy kitob bezagi bilan uyg‘unlashtirilib, jahon miqyosida estetik ob’ekt sifatida namoyon bo‘ldi. O‘zbek kitobat san’atining yangi bosqichi sifatida e-book, mobil ilovalar orqali o‘qiladigan raqamli nashrlar paydo bo‘ldi. Bu borada Toshkent axborot texnologiyalari universiteti va Milliy kutubxona tomonidan bir qancha loyihalar amalga oshirildi. Elektron muqova, animatsion illyustratsiyalar, matnga bog‘langan audio va video qo‘shimchalar orqali kitob dizayniga yangi yondashuvlar tatbiq qilindi. Kitob san’ati bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash masalasi mustaqillikdan so‘ng ancha tizimlashtirildi. San’at va madaniyat instituti, Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti va boshqa oliygohlarda “grafik dizayn”, “kitob grafikasi” yo‘nalishlari ochildi. Tadqiqotlar, diplom ishlari, magistrlik dissertatsiyalarida kitob san’ati muammolari keng yoritila boshlandi 52 . 51 Xushvaqtova Sh. Bolalar uchun kitob dizaynining estetik xususiyatlari // Pedagogika fanlari jurnali. – 2020. – №2. – B. 54–61. 52 San’at va madaniyat instituti. Grafik dizayn sohasidagi magistrlik ishlari to‘plami. – Toshkent, 2019. 22 II.2. Dastlabki elektron kutubxonalarga oid tadqiqotlar XX asrning oxirlariga kelib, axborot texnologiyalarining tez sur’atlar bilan rivojlanishi natijasida kutubxonachilik sohasida tub o‘zgarishlar yuz berdi. An’anaviy kutubxonalar bilan bir qatorda yangi format — elektron kutubxonalar shakllana boshladi. Bu tushuncha dastlab AQSh va Yevropa davlatlarida ilmiy axborotga tezkor kirish imkonini beruvchi tizimlar doirasida vujudga keldi. Elektron kutubxonalar — bu axborot resurslarining raqamli shaklda saqlanishi, tizimlashtirilishi va ulardan foydalanishni zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etishdir. 1990-yillarda bu tushuncha akademik doiralarda, keyin esa jamoatchilikda ham keng ommalasha boshladi. Internetning keng quloch yozishi bilan elektron kutubxonalar global miqyosda shakllana bordi. Ko‘pchilik hollarda “elektron kutubxona” tushunchasi “raqamlashtirilgan kutubxona” bilan aralashtirib yuboriladi. Aslida bu ikki tushuncha orasida muhim farqlar mavjud. Raqamlashtirilgan kutubxona — bu mavjud bosma resurslarning elektron formatga o‘tkazilishi bo‘lsa, elektron kutubxona bu resurslarning raqamli formatda yaratilishi, boshqarilishi va foydalanishga topshirilishi tizimidir. O‘zbekistonda elektron kutubxona yaratish g‘oyasi 1990- yillarning ikkinchi yarmidan boshlab davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov tomonidan 1997-yilda e’lon qilingan “Kompyuterlashtirish va axborot texnologiyalarini rivojlantirish” dasturi bu boradagi dastlabki huquqiy asos bo‘ldi. Bu davrda respublika miqyosida birinchi elektron kutubxona loyihalari Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, Fanlar akademiyasi tizimida tashkil etila boshlandi. Ularning asosiy vazifasi — mavjud ilmiy va madaniy merosni raqamlashtirish, kataloglashtirish, saqlash va ulardan keng foydalanish imkonini yaratish edi 53 . Elektron kutubxonalar bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar quyidagi asosiy yo‘nalishlarda olib borildi. 53 Jo‘rayev F.H. Kutubxonachilik tarixi va uning jamiyatdagi roli,Qarshi: Nasaf, 2016. B.-158 23 Raqamlashtirish texnologiyalari — skanerlash, OCR texnologiyalari, fayl formatlarining mosligi; Kataloglashtirish tizimlari — metama’lumotlar (metadata), Dublin Core, MARC21 formatlari asosida; Axborot xavfsizligi — resurslardan noqonuniy foydalanishning oldini olish; Foydalanuvchi interfeysi — qulay qidiruv tizimi, dizayn va funksionallik. Elektron kutubxonalarning ilk bosqichida bibliografik kataloglar yaratish asosiy vazifa sifatida qo‘yildi. 1999-yilda O‘zbekiston Milliy kutubxonasida MARC21 formatida ishlaydigan AVIS (Avtomatlashtirilgan kutubxona axborot tizimi) joriy etildi. Bu dastur orqali kitoblarning nomi, muallifi, nashr yili, mavzusi, joylashuvi haqidagi ma’lumotlar elektron formatda jamlanib bordi. Tadqiqotlar faqat ichki resurslar asosida olib borilmay, xorijiy tashkilotlar bilan hamkorlikda amalga oshirildi. Jumladan, UNESCO va IFLA (Xalqaro kutubxonalar federatsiyasi) bilan hamkorlikda 2000-yillarning boshida “Digital Silk Road” loyihasi doirasida Markaziy Osiyodagi kutubxonalarning raqamli formatga o‘tish tajribalari o‘rganildi. Tadqiqotlar ning aksariyati axborot texnologiy alari mutaxassislari tomonidan olib borilgan bo‘lsa-da, kutubxonashunoslik yondashuvi bilan birlashtirilgan ishlanmalar kam uchraydi. Bu esa ilmiy- metodik asoslarning zaifligiga olib kelgan 54 . Elektron kutubxonalarning rivojlanish bosqichlaridan biri sifatida raqamli formatdagi manbalarni ma’lumotlar bazalari bilan integratsiyalash muhim yo‘nalish hisoblanadi. Bu boradagi dastlabki tajribalar Fanlar akademiyasi tizimidagi ilmiy kutubxonalarda amalga oshirildi. 2001–2005-yillar oralig‘ida “Ilmiy-tadqiqot resurslari” loyihasi doirasida 100 dan ortiq ilmiy maqola va monografiyalar raqamlashtirilib, ularni SQL asosida yaratilgan lokal bazalarga joylashtirish ishlari olib borildi 55 . Bunday integratsiya kutubxonalarga quyidagi imkoniyatlarni yaratdi: Elektron axborotni tezkor qidirish; 54 Turg‘unova G. Kutubxona axborot resurslarini elektronlashtirishning zamonaviy metodikasi. – Toshkent: TATU, 2003. – B. 22 55 Abdug‘afforov, I. Kutubxonachilikda axborot tizimlari. – Toshkent: TATU, 2004. – B. 61 24 Matn asosida tahliliy izlash; Mualliflik va nashr yili bo‘yicha saralash; Elektron shakldagi xizmatlar (e-ma’lumotnoma, elektron buyurtma, va h.k.). Elektron kutubxonalarni tizimlashtirishda metama’lumotlar (metadata) muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda bu yo‘nalishda olib borilgan ilk tadqiqotlar TATU, O‘zbekiston Milliy kutubxonasi va Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti qoshidagi axborot resurs markazlarida shakllana boshladi. Dublin Core, MODS (Metadata Object Description Schema), hamda MARC 21 formatlari asosida eksperimental kataloglashtirish ishlari olib borildi. Ayniqsa, 2003-yilda boshlangan “Milliy raqamli resurslar katalogi” loyihasi doirasida metama’lumotlarni moslashtirish bo‘yicha texnik va metodik tavsiyalar ishlab chiqildi 56 . 2000-yillarning boshlarida doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari elektron shaklga o‘tkazish ishlari boshlangan. Bunda maqsad — ilmiy merosni raqamlashtirish va undan foydalanishni ommalashtirish edi. 2004-yildan boshlab O‘zbekisto n Fanlar akademiy asi va Oliy Attestatsiy a komissiy asi dissertatsiyalarning elektron nusxalarini alohida bazalarda saqlashni yo‘lga qo‘ydi. Bu jarayonlarda bir necha muammo mavjud edi: Dissertatsiyalarning to‘liq skanerlanmasligi; PDF formatdagi fayllarning sifatsizligi; OCR (Optical Character Recognition) texnologiyasining qo‘llanilmasligi; Foydalanuvchilar uchun qulay interfeysning mavjud emasligi. Shunga qaramay, bu ishlar O‘zbekistonda dastlabki elektron kutubxona tarkibiy qismlarining shakllanishiga asos bo‘ldi 57 . Elektron kutubxonalar faoliyatida eng dolzarb masalalardan biri bu — axborot xavfsizligi va mualliflik huquqlarining himoyasi bo‘ldi. 2005-yilda qabul qilingan “Elektron hujjatlar aylanishi to‘g‘risida”gi qonun raqamli axborotlar bilan ishlashda asosiy normativ-huquqiy bazani yaratdi. Unda: Elektron manbalarni nusxalash tartibi; Foydalanish va tarqatish bo‘yicha huquqiy cheklovlar; 56 Sobitov, N. Metadata va ularning kutubxona tizimidagi o‘rni. – “Axborot-kutubxona ishi” jurnali, 2005, №2. – B. 34–42. 57 Raximova D. Dissertatsiyalarni elektronlashtirish masalalari. – “Ilmiy axborot”, 2006, №3. – B. 18– 24. 25 Intellektual mulk huquqlari bilan bog‘liq masalalar belgilandi 58 . 2000-yillarning birinchi yarmida O‘zbekistonda elektron kutubxonalarga oid tadqiqotlar eksperimental va tashkiliy bosqichlarda olib borildi. Bu davrda elektron kataloglar, metama’lumotlar, raqamlashtirish texnologiyalari va foydalanuvchilar uchun qulay tizimlar haqida dastlabki konsepsiyalar shakllandi. Shuningdek, xalqaro tajribalarni o‘rganish orqali elektron kutubxonalar rivojiga ilmiy asos yaratildi. O‘zbekiston kutubxonashunosligida bu qonun asosida bir necha ilmiy maqola va seminarlar tashkil etildi 59 . 58 O‘zbekiston Respublikasi qonuni “Elektron hujjatlar aylanishi to‘g‘risida”, 2005-yil, 29-avgust. 59 Abdug‘afforov, I. Kutubxonachilikda axborot tizimlari. – Toshkent: TATU, 2004. – B. -78 26 Xulosa O‘zbekiston kutubxonashunosligining shakllanishi va taraqqiyot bosqichlari chuqur tarixiy jarayonlarga bog‘liq holda rivojlangan bo‘lib, har bir davr o‘ziga xos xususiyatlari, muammolari va yutuqlari bilan ajralib turadi. Mazkur kurs ishida 1924–1991-yillar oralig‘ida Sovet davlatchiligi siyosati doirasida olib borilgan kutubxonachilik faoliyati, shuningdek, 1991-yildan keyingi mustaqillik yillarida yuz bergan tub islohotlar va ilmiy yondashuvlar tahlil qilindi. 1924–1941-yillarda kutubxonalar asosan kommunistik mafkurani targ‘ib qilish, ommaviy savodxonlik harakatiga xizmat qilish va ijtimoiy- siyosiy tarbiya vazifasini bajarishga yo‘naltirilgan edi. Bu yillarda kutubxonachilik sohasi ilmiy asoslangan holda emas, balki amaliyotga yo‘naltirilgan shaklda rivojlandi. Ayni paytda, kutubxona fondlarini shakllantirish, kitobxonlar bilan ishlash metodikasi, kataloglashtirish kabi jihatlar bo‘yicha dastlabki tajriba va tizimli ishlar amalga oshirildi. 1945–1991-yillar oralig‘ida kutubxonachilik tizimi yanada markazlashgan va byurokratik boshqaruvga asoslangan holatga keldi. Respublikadagi barcha kutubxonalar yagona standartlar, normativ hujjatlar asosida boshqarilgan. Kutubxonalar faoliyatining siyosiy- ideologik yo‘nalishga qaratilishi, ular orqali marksistik-lenincha dunyoqarashni shakllantirishga intilish sovet mafkurasining ustuvorligidan dalolat beradi. Bu davrda kutubxonashunoslik fan sifatida alohida yo‘nalish sifatida qaralmagan, balki kutubxonachilik sohasiga amaliy yondashuv ustuvor bo‘lgan. Ilmiy tadqiqotlar kam, mavjudlari esa Moskvadagi yoki boshqa markaziy institutlarning umumiy andozalari asosida olib borilgan. Shu bilan birga, 1970–1980- yillarda ayrim mahalliy olimlar tomonidan kutubxonalar faoliyati, ularning tashkiliy tuzilmasi, metodik ishlari, fondlar bilan ta’minlanish darajasi, kitobxonlar ehtiyojini o‘rganish kabi masalalarga doir ilk tahliliy materiallar paydo bo‘ldi. Biroq bu tadqiqotlar ko‘proq statistik tavsifga ega bo‘lib, ilmiy-nazariy asosga yetarlicha ega emas edi. 27 1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, kutubxonachilik sohasi ham tubdan o‘zgarishga yuz tutdi. Davlat tomonidan ma’naviyat va ma’rifatga alohida e’tibor qaratilishi kutubxonalar faoliyatining yangi bosqichga chiqishiga xizmat qildi. Milliy madaniyat, tarixiy meros, xalq og‘zaki ijodi va diniy manbalarga bo‘lgan qiziqish oshdi. Bu esa kutubxona fondlarini boyitishda, milliy nashrlar salmog‘ining ortishida, mahalliy mualliflarning asarlarini nashr qilishda muhim rol o‘ynadi. Shu bilan birga, kutubxonalar endilikda mafkuraviy vosita emas, balki ilmiy, ma’naviy-ma’rifiy markaz sifatida faoliyat yurita boshladi. Mustaqillik yillarida kutubxonashunoslik alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllandi. O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi, Respublika bolalar kutubxonasi va boshqa muassasalarda ilmiy-metodik bo‘limlarning faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Kutubxonachilik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari integratsiyasi asosida elektron kutubxonalar tashkil etildi. Elektron kataloglar, raqamlashtirilgan fondlar va onlayn xizmatlar orqali kutubxonalar global axborot makoniga faol integratsiyalashdi. Bu yillarda kutubxonalar faoliyati bo‘yicha ilmiy izlanishlar ham faollashdi. Dissertatsion tadqiqotlar, monografiyalar, ilmiy maqolalar orqali kutubxonachilikning nazariy asoslari, kutubxonashunoslik fanining rivojlanish bosqichlari, kutubxona ishining pedagog ik va ijtimoiy aspektla ri keng o‘rganila boshlan di. Ayniqsa , kutubxonachilik sohasi bo‘yicha kadrlar tayyorlashda oliy ta’lim muassasalarining roli kuchaydi. Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda kutubxonachilik va kutubxonashunoslik sohasida olib borilgan tadqiqotlar tarixiy jarayonlarga monand tarzda shakllangan. Sovet davrida kutubxonalar mafkuraviy markaz vazifasini bajargan bo‘lsa, mustaqillik yillarida ularning ilmiy-ma’naviy va axborot-ta’limiy roli kuchaygan. Bugungi kunda kutubxonalar demokratik jamiyatda axborotga ochiqlik, bilimga erkin kirish, tarixiy-madaniy merosni asrash va rivojlantirish kabi tamoyillarni amalga oshiruvchi asosiy institut sifatida qadrlanmoqda. 28 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati I. Me’yoriy huquqiy hujjatlar 1.Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston – intellektual jamiyat sari, 2020. B. - 417. 2.Мирзиёев Ш.М. Биз буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон” нашриёти, 2017. Б.- 457 II. Prezident asarlari 1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kitobxonlikni rivojlantirish to’g’risidagi” Farmoni, 315 son, 2017-yil 7-iyun. III. Ilmiy adabiyotlar 1.Семёнов А.А. “Очерки по истории Средней Азии”, Москва, 1959. C.- 257. 2.Низамутдинов Ш. "Библиотечное дело в Узбекистане", Ташкент, 1985. C.-166 3.Султанов Р. "История Бухарской библиотеки", Самарканд, 1996. C.-211 4.Is’hoqov M.M. O‘zbekiston kutubxonalari tarixi, Toshkent: Fan, 2002. B.- 240 5.Qurbonov B.T. Kutubxonashunoslik asoslari Toshkent: O‘qituvchi, 2001. B.-184 6. Raxmonov Z.Sh. Alisher Navoiy nomidagi Milliy kutubxona tarixi, Toshkent: Yangi asr avlodi, 2012. B.-152 7.Tojiboyev A.A. O‘zbekiston madaniy merosi va kutubxonalar faoliyati, Toshkent: Akademnashr, 2015. B.-168 8. Tursunov H.M. Kutubxonachilik ishi va axborot madaniyati, Toshkent: O‘zbekiston, 2007. B.-206 9.Yoqubov I.M. Ilmiy kutubxonalar tarixi, Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. B.-224 10.Meliyev K.S. Sharq kutubxonalari va ularning ilmiy merosi, Samarqand: Registon, 2006. B.-197 29 11.Ergashev N.M. Qadimiy qo‘lyozmalarni o‘rganish va saqlash, Toshkent: Yozuvchilar uyushmasi, 2004. B.-168 12.Shamsiyev O.K. O‘zbekiston kutubxonalarida xizmat ko‘rsatish tarixi, Toshkent: Sharq, 2009. B.-176 13.Jo‘rayev F.H. Kutubxonachilik tarixi va uning jamiyatdagi roli,Qarshi: Nasaf, 2016. B.-187 14.Usmonov S.M. Kutubxona ishi va innovatsiyalar, Toshkent: Iqtisod- Moliya, 2019. B.-234 15.Turg‘unova G. Kutubxona axborot resurslarini elektronlashtirishning zamonaviy metodikasi. – Toshkent: TATU, 2003. – B. 157 16.Abdug‘afforov, I. Kutubxonachilikda axborot tizimlari. – Toshkent: TATU, 2004. – B. 61 17.Рахмонов З.Ш. “Миллий кутубхона тарихи”, Тошкент, 2010. Б.- 147, Тожибоев А. “Ўзбекисто нда маданий меросни тиклашда кутубхоналарнинг ўрни”, Тошкент, 2015. 18. Юнусова Д. “Шарқ қўлёзмалари ва китоблар фонди”, Тошкент, 2014. Б.-218 IV. Xorijiy adabiyotlar 1.Lesk, M. Understanding Digital Libraries. Elsevier, 2004. – P. 143 2.Mair V. “Manuscripts and Libraries in Central Asian History,” Berlin, 2017. P.-122 V. Ilmiy maqola va jurnallar 1.Toshpo‘latov T. Zamonaviy bosma texnologiyalar va milliy kitob bezagi // O‘zbekiston san’ati. – 2018. – №2. – B. 56 2.Raximova D. Dissertatsiyalarni elektronlashtirish masalalari. – “Ilmiy axborot”, 2006, №3. – B. 18–24. 3.Qurbonova N., Yo‘ldoshev D. Kitob dizayni orqali estetik tarbiya // O‘zbekiston pedagogik axborotnomasi. – 2016. – №1. – B. 33 30 4.Mavlonov M., Islomov S., Shamsiyeva L. Sharq qo‘lyozmalarining san’atshunoslik jihatlari // Sharqshunoslik konferensiyasi materiallari. – Toshkent, 2010. – B. 78 5.Xushvaqtova Sh. Bolalar uchun kitob dizaynining estetik xususiyatlari // Pedagogika fanlari jurnali. – 2020. – №2. – B. 54. 6.San’at va madaniyat instituti. Grafik dizayn sohasidagi magistrlik ishlari to‘plami. – Toshkent, 2019. 7.Karimov F. “Libraries in the Age of Independence,” Journal of Uzbek Studies, 2022. VI. Internet materiallari 1. 2. 3.www.lex.uz 4. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I.Bob. Sovet davrida Kutubxonalar va kutubxonashunosli bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar

I.1. 1924-1941-yillarda faoliyat yuritgan kutubxonalar tarixshunosligini tadqiqotlarda aks etishi

I.2. 1945-1991-yillarda olib borilgan tadqiqotlarda kutubxonachilikning yoritilishi

II.Bob. Mustaqillik yillarida kutubxonashunoslikka oid tadqiqotlar tahlili

II.1. Mustaqillik yillarida kitobat san’atini tadqiqotlarda yoritilish masalalari

II.2. Dastlabki elektron kutubxonalarga oid tadqiqotlar

Xulosa

Adabiyotlar ro’yxati

Купить