O‘rta osiyo shaharlari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	513.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘rta osiyo shaharlari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar

Купить

“ O’rt a osiy o shaharlari
bo’y icha olib borilgan t adqiqot lar ”

Reja:
•
Toshkent shahri va unga yondosh hududlarning arxeologik
jihatdan o’rganilishi
•
Shoshtepa va Mingo’rik yodgorliklari
•
Farg’ona shaharlarining arxeologik o’rganilishi
•
Eski Axsi shahar xarobasining arxeologik o’rganilishi
•
Quva shahrining arxeologik o’rganilishi

Toshkent mikrovoxasida Shoshtepa ko’hna shah a r xarobasi
alohida o’rin tutadi. Uning markaziy tepaligida asrlar davomida
muntazam yig’ilib borgan ko’p metrli qatlamlar q oplamida
dehqonlarning ilk muqim kasabasi vujudga kelganidan to Amir
Temur davriga q adar Chirchiq vodiysida kechgan tarixi o’z
ifodasini topgan.

Shoshtepa yodgorliklari
•
Ko’xna shahar hozirgi Toshkentning janubiy qismida, Salor bilan
Bo’rijarning qo’shilish joyi yaqinida Salordan suv olib, Bo’zsuvga
quyiluvchi yirik J u n kanali sohilida joylashgan. Ko’xna shahar balandligi
18-19 m bo’lgan qal’a tepaligidan va hozirgi va q tda undan g’arbroqda
kuzatilayotgan ikki q asabadan tashkil topgan. Qasabalardan birining
qatlamlari qalinligi qal’a balandligiga teng bo’lib, undan sayozro q soylik
orqali ajralib turadi, yon bag’irlari tik jarliklardan iborat. Maydoni 1,8 ga.
Jo’n kanali birinchi kasaba bilan qal’ani er usti tuzilishi ancha pastak va
bir vaqtlar kariyb 25 ga maydonni egallagan ikkinchi - tashqi kasabadan
ajratib turadi.

Shoshtepa yodgorliklari
•
Mazkur obida XIX asr oxirlaridayo q , ilk bor tadqi q otchilar e’tiborini jalb etgan. Turkiston
arxeologiya xavaskor lari to’garagi 1896 yilda bu erda qazishma ishlari olib borgan. Bundan ancha
ilgari tadqiqot o’tkazgan N.P. Ostroumov ko’hna shahar qal’asida xanda q q azib, uchta galereyasini
yot q izgan edi.
•
Toshkent ekspeditsiyasi 1978-1988 va 2000-2002 yillarda qal’a tepaligida qazishma olib
bordi, natijada 12 metrli madaniy yotqiziqlar to’planishining stratigrafik izchilligi aniqlandi va
qo’sh devorli halqa bilan o’ralgan xochsimon shakldagi o’ziga xos inshoot tarxi deyarli to’li q
namoyon etildi (Arxeologlar: M.I. Filanovich, V.I. Sprishevskiy, A.A. Gritsina, O.A. Papaxristu,
S.R. Ilyosova, L.S. Baratova, P. Valiev, X. Duke, G. Bogomolov, Sh.T Odilov, Q. Alimov turli
yillarda dala tadqiqotlarini olib borishgan).

Shoshtepa yodgorliklari

Mingo’rik yodgorliklari
•
Toshkent hududidagi antik hamda ilk o’rta asr davrining eng yirik
arxeologik yodgorliklaridan biridir, u chamasi, Toshkentning qadimiy
yadrosi hisoblangan. Ko’hna shahar hozirgi Toshkentning markaziy
qismida, Salor kanalining shimolida, Shimoliy vokzal yonida joylashgan.
O’tgan asrning 20-yillarida M.E. Masson mazkur ko’hna shaharni bir sira
tekshirib ko’rgan edi. 1967 yilda Toshkent arxeologiya otryadi tashkil
etilganidan boshlab, ko’hna shaharda qazishmalar keng miqyosda olib
borilgan, bunday qazishmalar 2008 yilda qayta tiklandi.

Mingo’rik yodgorliklari

Mingo’rik yodgorliklari
•
1871 yilda tuzilgan xaritada ko’hna shaharning umumiy maydoni 35 ga dan iborat qal’a va
Shahristondan tashkil topganligini ko’rish mumkin. Mingo’rik ko’hna shahar hududi zamonaviy
qurilishlar bilan egallangan va uning kichik bir qismi — uchburchak shakldagi balandligi 15 metrli
tepalik saqlanib qolgan. G’arb va janub tomondan esa tepalik qariyb etagiga taqab qirqilgan.
•
Olib borilgan qazish ishlari davomida ushbu tepalik (ko’hna shahar qoldig’i) murakkab
stratigrafiyaga egaligi ma’lum bo’ldi. Eng quyi qatlam materikda joylashgan bo’lib, k uygan
qoldiqlari, shag’al to’shalgan yo’lak, xom g’ishtdan urilgan devor q oldiqlarni o’zi ichiga oladi.
Chamasi, dastlabki qasaba mo’jazgina tepalikda joylashgan. Uning g’arbiy etagidan soy oqqan.
Quyi qatlamga yaqin materiallar O.V Obel’chenko tomonidan ham olingan bo’lib, u mazkur
materiallarni milodiy birinchi asrlarga mansub deb hisoblagan.

Mingo’rik yodgorliklari
•
Mingo’rik kvadradli, xochsimon joylashgan minorali muhtasham bino tomonlaridan har
birining markazida yarim cho’ziq minoralari bir muncha g’ayrioddiy tarzda joylashgan kvadrat
shakldagi ikki qavat qal’adan iborat. Binoning tub qismidagi topilmalar majmuasi hamda
to’ldirindilarning xususiyatiga ko’ra inshoot maishiy ahamiyat kasb etgan. Shunisi qiziqarliki,
milodiy I—IV asrlarda mayda kvadrat va to’g’ri to’rtburchakli istehkomlarning vujudga kelishi
xarakterlaridir.
•
Shunday qilib, Mingo’rik ko’xna shaxrining saqlanib kolgan xarobalarida o’tkazilgan
qazishmalar bu erning aholi tomonidan o’zlashtirilishi uzoq va jadal bo’lib, milodiy birinchi
asrlardan VIII asr o’rtalarigacha davom etganligini ko’rsatadi.

Mingo’rik yodgorliklari

Farg’ona Shahar xarobalarining o’rganilishi
•
Farg’ona qadimgi shaharlarining arxeologik tadqiq eta boshlanishi XIX
asrning ikkinchi yarmida mashhur sharqshunos va arxeolog N.I.
Veselovskiyning 1885 yilda Farg’onaga tashrifi bilan bog’liq. Uning safari
Rossiya imperatorligi arxeologiya komissiyasi topshirig’iga binoan amalga
oshirilgan va bunga mahalliy aholining Eski Axsi (Axsikat) shahar
xarobasidan topilgan materiallar yuzasida murojaati sabab bo’lgan. 1930
yillarning boshida esa Farg’ona arxeolog V.A. Latinin tomonidan
o’rganilgan. Ushbu olim Farg’ona vodiysining shimoliy-sharqiy va
janubiy-g’arbiy tumanlarida bir necha razvedka va qisman qazish olib
borganidan so’ng ilk marta qadimgi Farg’ona madaniyatini
davriylashtirish yuzasidan fikrlar bildirgan. Bunda uning irrigasiya tizimi
rivoji bo’yicha olib borgan ilmiy kuzatishlari katta ahamiyat kasb etadi.

Farg’ona Shahar xarobalarining o’rganilishi

Eski axsi Shahar xarobasining arxeologik
o’rganilishi
•
Y odgorlikning so’nggi yillarda asosiy tadqiqotchisi yetuk
mutaxassis A.Anoarboev tomonidan e’lon qilingan
adabiyotlardan foydalanildi. Eski Axsi shahar xarobasi
Farg’ona vodiysining eng yirik arxeologik yodgorligi
hisoblanadi. Uning xarobalari Sirdaryoning o’ng qirg’og’ida
Namangan shahridan 25 kilometr janubiy-g’arbda Gulqishloq
va Shaxand qishloqlari oralig’ida joylashgan. Poytaxt shahar
Axsikatning xarobalari hisoblangan Eski Axsi shahar xarobasi
qo’handiz (ark), shahriston (Axsi I A, Axsi I B) va rabod (Axsi
II, Axsi III, Axsi IV) qoldiqlaridan iborat.

Eski axsi Shahar xarobasining arxeologik
o’rganilishi

Eski axsi Shahar xarobasining arxeologik
o’rganilishi
•
Qazishmalar natijasida shahar arki (qo’handizi) ikki, ya’ni tepa va pastki qismdan iborat
bo’lganligi aniqlangan. Tepa qism asosiy hisoblangan va katta maydonni egallagan.
Pastki maydon esa nisbatan kichikroq bo’lib, 30x50 m. o’lchamga ega bo’lgan va ancha
kechroq (X asr) o’zlashtirilgan. Arkning tepa maydoni baquvvat qal’a devorlari bilan
o’rab olingan.
•
Qazishma ishlari natijasida 7,5 metr qalinlikdagi 25 ta madaniy qatlam aniqlangan. Har
bir madaniy qatlamda ikkitadan beshtagacha mikroqatlamlar borligi kuzatilgan. Hamma
qatlamlar keyingi davrlardga mansub chuqurlar va qurilishlar bilan buzilmagan holda
saqlangan. Ushbu stratigrafik qazishmada sakkiz davr aniqlangan. Eng quyi qatlamda
er.av. X-IX asrlarda Kosonsoy irrigatsion hududida ilk sug’orma dehqonchilikning
boshlanishi va uning davomiyligi aniqlangan. Undan yuqorida joylashgan qatlamlarning
hammasi er.av. III asrdan boshlab, eramizning XIII asri boshlarigacha bo’lgan davrdagi
shaharsozlik madaniyati bilan bog’liq. Bunda VI-VII asrlarga oid qatlam nisbatan zaifroq
aks etgan, XII asr oxiri - XIII asrning birinchi choragiga oid qatlamlar esa sobiq ittifoq
davridagi yangi yerlarni o’zlashtirish chog’ida yo’q bo’lib ketgan.

Quva shahrining arxeologik o’rganilishi
•
O’tgan asrning 30 – 50 yillarida o’tkazilgan arxeologik qazishmalar
natijasida Quva shahristoni do’ngliklari ostidan qadimiy yirik shahar
qoldiqlari yashiringanligi aniqlandi.
•
Quva ko’hna shahri hozirgi shaharning sharqiy chekkasida joylashgan
kvadratsimon shakldagi maydoni 12 ga dan iborat manzilgoh. Shimoli-
sharqiy qismida balandligi 10 m. dan iborat ikki yarusli 2 ga maydonni
egallagan ark qismi joylashgan. 7-8 metr baland joylashgan shahriston
qismi uch tomon (shimol, janub va sharq) 1.5 km radiusdagi rabod qismi
bilan o’rab olingan. X asr manbalarida ark, shahriston va keng rabod
qismiga ega bo’lgan. Rabod qismida hukmdor saroyi, zindon va bozor
joylashgan. Buzilib ketgan arkida masjid bo’lgan

Quva shahrining arxeologik o’rganilishi

Quva shahrining arxeologik o’rganilishi
•
Ilk o’rta asrlar davrida aholi zich joylashgan. Uylarining o’rtasida o’choq
devor bo’ylab supalar joylashgan. Tomi tekis yopilgan bo’lib, yog’och
ustunlarga asoslangan. Ustunlarga o’yib naqshlar berilgan. Ilk o’rta asrlar
davri shahar atrofi yaxshi o’rganilgan. U shaharning g’arbida joylashgan.
Bu qismi tig’is qurilgan kvartallardan tashkil topgan bo’lib, o’zaro kichik
ko’chalar bilan ajratilgan. Uylar yashash va ishlab chiqarish xonalaridan
tashkil topgan. Manzilgoh yaqinida budda ibodatxona majmuasi bo’lgan.
Mazkur inshoot VII asrda buzilgan. Arab manbalarida Quva ilk o’rta asrlar
davrida taxt vorisining qarorgohi hisoblangan. Keyinchalik sharq bilan
g’arbni bog’lab turadigan buyuk ipak yo’lidagi ikkinchi yirik shahar
hisoblangan.

Quva shahrining arxeologik o’rganilishi
•
Arxeologik qazish ishlari jarayonida shisha eritish o’chog’i, unda qotib qolgan shisha
massasi va sifatsiz tayyorlangan mahsulotlar qoldiqlarining topilishi, shisha tayyorlash
ustaxonasi ham mavjud bo’lganligini bildiradi. Topilmalarning tarkibini zamonaviy
usullar bilan o’rganish esa o’sha davr texnologiyasining mukammal bo’lganligini
isbotlaydi. Ayniqsa, turli o’lchovdagi oyoq(bokal)larning, qadah va grafinlarning ko’p
sonda ishlab chiqarilishi e’tiborga loyiq. Quvalik ustalar shishalarni ko’k rangda ishlab,
bezagini nozik shisha “ip” bilan bezaganlar. Hattoki, deraza uchun shisha ishlab
chiqarilganligi (XII asr) aniqlangan. Yevropada shishalar XIV asrda yasala boshlangan.
Bizning yurtimizda esa bu texnologiya ancha ilgari rivojlangan. Quvalik
hunarmandlarning yuksak badiiy didiga hayrat bilan qaramay iloj yo’q. O’rta asrlarda
Quvada yashagan shishadamgarlar rangli shishadan zargarlik buyumlaridan tortib, beshik
tuvagigacha yasaganlar. Xitoy manbalarida yozilishicha, rangli shisha Xitoyga Markaziy
Osiyo, xususan Farg’onadan keltirilganligi Shahristondan I-VII asrlarga oid kimyoviy
tekshiruv idishlari qoldiqlarini topilishi kimyo fanining rivojlanganligidan darak bersa,
oltin, mis, temir simob kabi metallar qazib olish, ulardan puxta qurol – yaroqlar, zebu –
ziynat buyumlari yasash avj olganligidan dalolat beradi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
•
“ O’RTA OSIYO ARXEOLOGIYASI: ANTIK VA O’RTA ASRLAR ”. O.ERGASHEV,
M.SAIDOV , S.MANTELLINI
•
TARIXIY O'LKASHUNOSLIK.OCHILDIYEV F.B

E’tiboringiz uchun rahmat!

O‘rta osiyo shaharlari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish