Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 65.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari

Купить
KURS ISHI Mavzu: O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari Toshkent-2025 1 Mundarija Kirish …………………………………………………………….......................3 I-bob. O`rta Osiyo tog`larining umumiy tavsifi …………….…………..…..5 1.1. O`rta Osiyo tog` tizmalari va ularning shakllanishi ………………… .…….5 1.2. O`rta Osiyo tog` tizmalari iqlimi,ichki suvlari va tarqalgan tuproqlari …...11 II-bob . O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari ………………..............16 2.1. Balandlik mintaqalari …………………………..........................................16 2.2. Balandlik mintaqalarining o’simlik va hayvonot olami ……………...…....21 Xulosa ………………………………………………….…….…………...........24 Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………….………...........25 2 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi - O‘rta Osiyo tog‘lari geografik jihatdan murakkab va noyob hududlardan biri bo‘lib, ularda balandlik mintaqalarining shakllanishi tabiiy va antropogen omillarga bog‘liq. Tog‘li hududlarda balandlik ortishi bilan iqlim, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi sezilarli darajada o‘zgaradi. Ushbu o‘zgarishlarni o‘rganish nafaqat tabiiy fanlar, balki qishloq xo‘jaligi, ekologiya va turizm sohalari uchun ham muhimdir.Hozirgi kunda iqlim o‘zgarishi va inson faoliyati natijasida tog‘larning tabiiy muhitida o‘zgarishlar yuz bermoqda. Muzliklarning kamayishi, o‘rmon va yaylovlarning degradatsiyasi, yerlarning eroziyaga uchrashi, tabiiy resurslarning kamayishi kabi muammolar dolzarb bo‘lib, ularni chuqur o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Shu sababli, ushbu kurs ishi O‘rta Osiyo tog‘larining balandlik mintaqalarini chuqur o‘rganish va ularning tabiiy hamda iqtisodiy ahamiyatini aniqlashga qaratilgan. Kurs ishi mavzusining obyekt va pridmeti. Obyekti: O‘rta Osiyo tog‘lari, jumladan:Tyan-Shan,Pomir,Zarafshon tizmasi,Hisor tizmasi,Turkiston tizmasi.Ushbu tog‘ tizimlarining balandlik bo‘yicha tabiiy mintaqalari tadqiq etiladi. Predmeti: O‘rta Osiyo tog‘larining balandlik mintaqalariga ta’sir qiluvchi tabiiy omillar.Iqlim va tuproqning balandlik bo‘yicha o‘zgarishi.O‘simlik va hayvonot dunyosining vertikal zonalligi.Antropogen omillarning (qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, turizm, sanoat) balandlik mintaqalariga ta’siri. Maqsad va vazifalari : Maqsad: O‘rta Osiyo tog‘larining balandlik mintaqalarini geografik jihatdan o‘rganish va ularning tabiiy komponentlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash. Bu orqali tog‘li hududlarda tabiiy muvozanatni saqlash va tabiiy resurslardan samarali foydalanish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish. Vazifalar: 3 1. O‘rta Osiyo tog‘larining umumiy tavsifi – ularning geografik joylashuvi, balandligi va tabiiy sharoitlari o‘rganiladi. 2. Balandlik mintaqalarining shakllanish omillari – balandlik bo‘yicha harorat, namlik, bosim va boshqa iqlimiy omillarning ta’siri tahlil qilinadi. 3. Iqlim va tuproq zonalligi – har bir balandlik mintaqasida iqlim va tuproqning o‘zgarish xususiyatlari o‘rganiladi. 4. O‘simlik va hayvonot dunyosining taqsimlanishi – pastki va yuqori mintaqalarda uchraydigan biologik xilma-xillik o‘rganiladi. 5. Balandlik mintaqalarining inson faoliyatiga ta’siri – qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, tog‘-kon sanoati va turizm rivojlanishining ekologik va iqtisodiy jihatlari tahlil qilinadi. Kurs ishining tuzilishi – mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 4 I-bob. O`rta Osiyo tog`larining umumiy tavsifi 1.1. O`rta Osiyo tog` tizmalari va ularning shakllanishi O'rta Osiyoning janubiy va sharqiy qismi tog' tizmalaridan tashkil topgan bo‘lib, ular shimol va g‘arbdan Turon tekisligi va Markaziy O'zbekiston pasttekisliklari bilan chegaralangan. O`lkа tog‘lari janubda — Elbrus, Kopetdog‘ tizmalaridan boshlanib, shimoli-sharqda Oltoy tizmalarigacha cho‘zilgan. Bu hudud bir qancha tog‘ tizmalarini — Elbrus, Kopetdog‘ — Parapamiz, Hindikush, Pomir, Oloy–Hisor, Tyanshan, Jungoriya Olatovi, Saur va Tarbag‘atayni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, ularning Yevrosiyo materigining ichki qismi, janubiy kengliklar va okeanlardan uzoqda joylashganligi bir-biri bilan yaqinlashtiradi. Lekin o‘zining tabiati jihatidan xilma-xildir. O‘rta Osiyo tog‘ tizmalarining shimolidan va g‘arbidan o‘rab olgan katta cho‘llar va chalacho‘llar tog‘larning tabiatini shakllanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Cho‘llar, chalacho‘llar va dashtlar landshaftlari faqatgina ularning quyi qismlarida tarqalib qolmay, balki tor tizmalari orasida dengiz sathidan katta balandliklarda uchraydi. Faqat tog‘ tizmalarining ko‘p namlik oladigan baland qismlarida subalp va alp mintaqalari hamda muzliklar va doimiy qor qoplamlari taraqqiy etgan. Tog‘larning geologik taraqqiyot tarixi har xildir va uning yer yuzasi turli geologik davrlarda vujudga kelgan kaledon, gertsin va alp tektonik strukturalardan shakllangan. Ulkaning shimoli-sharqiy, qisman janubi-sharqiy qismlarida joylashgan tog‘ tizmalari (Saur, Tarbag‘atay, Tyanshan va Oloy–Hisor) paleozoy erasidagi kaledon va gertsin burmalanish davrlarida hosil bo‘lgan bo‘lsa, uning janubiy qismida joylashgan Pomir, Hindikush, Elbrus, Kopetdog‘ va Parapamiz tog‘ tizmalari alp davridа vujudga kelgan. Biroq tog‘ tizmalarі yuqorida nomlari atalgan tektonik burmalanishlar davrida hosil bo‘lgandan keyin murakkab 5 jarayonlarni o‘tgan, ya’ni yemirilgan va ba’zi bir geologik davrlarda, hatto dengiz ostida qolgan. Ulka tog‘lari joylashgan hududlarda paleogeografik sharoitlar ham tez-tez o‘zgarib turgan. Paleozoy erasining boshlanishidan kaynozoy erasining o‘rtalariga qadar bu hududlarda geosinklinal rejim hukm surib, iliq Tetis dengizi joylashgan. Buning natijasida bu joylarda katta qalinlikdagi dengiz yotqiziqlari to‘plangan. Bu yotqiziqlar keyingi tektonik burmalanishlar natijasida hozir yer yuzasiga chiqib qolgan. Tog‘ paydo bo‘lish jarayonlari bir necha marta qaytarilgan, buning oqibatida geosinklinalning ma’lum qismlari burmalangan va tog‘ tizmalar sifatida ko‘tarilgan. Quyi paleozoyda bo‘lib o‘tgan kaledon burmalanishlari natijasida Shimoliy va Markaziy Tyanshanning ba’zi bir tizmalarі shakllanadi va oqibatda dengiz janub tomonga chekіnadi. Yuqori paleozoyga kelib, gertsin burmalanishlari boshlanadi, buning natijasida Tyanshanning markaziy va g‘arbiy qismlari, Oloy– Hisor tizmalarі ko‘tariladi, natijada dengiz yana janubga chekіnadi. Bu vaqtda hududning shimoli-sharqida joylashgan Saur va Tarbag‘atay hamda Jungoriya Olatovi ham ko‘tariladi. Buning natijasida bu hududlarda quruqlik rejimi hukm sura boshlaydi. Mezozoy erasidagi kimmeriy burmalanishlari juda sust bo‘lgan, hatto cho‘kkan, tog‘larning chetki qismlariga dengizlar kirgan. Shuningdek, tog‘ oralig‘idagi botіqlarda ham sayoz dengizlar, ko‘llar, botqoqlar hosil bo‘ladi. Bu davrda, ayniqsa, yura davrida iqlim subtropik (namli, iliq) bo‘lganligi sababli, qalin o‘rmonzorlar, butazorlar o‘sgan. Lekin bu davrning boshlariga kelib, yura davrining subtropik iqlimi quruq cho‘l iqlimi bilan almashinadi, suv havzalari quriydi, qalin o‘simliklar yo‘qoladi. Bu davrning oxirlari va paleogen davrlarida ulka tog‘lari joylashgan hududlarning katta qismiga dengizlar kirib keladi. Neogen davrida esa tog‘ tizmalarі joylashgan hududlar denudatsion tekisliklarga aylanadi. Paleogenning 6 oxiri va neogenning boshlarida O‘rta Osiyoning janubida alp burmalanishlari boshlanadi va natijada mezozoy va paleozoy davrida dengiz ostida bo‘lgan Pomir, Kopetdog‘, Hindikush, Bandi Turkiston va boshqa tog‘ tizmalarі ko‘tariladi. Bu davrda shimolda joylashgan tog‘ tizmalaridagi mezozoy va paleogen davrida to‘plangan dengiz cho‘kindi jinslari ham paleozoy tog‘jinslaridan tuzilgan denudasion tekisliklar ham ko tariladi. Bu hududlarda tektonik harakatlarʻ differensial xususiyatga ega bo lgan, ya'ni tog tizmalari ko tarilib, ular orasida ʻ ʻ ʻ joylashgan har xil katta-kichiklikdagi botiqlar cho kkan. Tog tizmalaridan ʻ ʻ emirilgan cho kindi jinslar botiqlarda to plana boshlagan. ʻ ʻ Shunday qilib o lka hududida joylashgan tog tizmalari Yer tarixining turli ʻ ʻ davrlarida hosil bo lgan va turli yoshdagi tek-tonik strukturalardan tashkil topgan. ʻ Yuqorida nomlari atalgan burmalanish davrlarida kuchli vulqonli jarayonlar ham sodir bo lgan. ʻ O`rta Osiyodagi tektonik strukturalar ichida eng keng tarqal-gani antiklinariylar bo lib, ular tog tizimlariga, ularni ajratib turgan sinklinariylar esa ʻ ʻ botiq va cho kmalarga to g ri keladi. ʻ ʻ ʻ O`lka hududidagi tog tizmalarining hozirgi orografik ko ri-nishga ega ʻ ʻ bo lishida yangi tektonik harakatlarning ahamiyati nihoyatda kattadir. Bu ʻ harakatlar natijasida tog tizmalari katta balandliklarga ko tarilgan, tog ʻ ʻ ʻ oralig idagi botiqlar cho kkan. ʻ ʻ Tog tizmalari va ular orasida joylashgan botiqlarda saqlanib qolgan ʻ paleogen dengizi cho kindi tog jinslarining geogra-fik tarqalishi shuni ʻ ʻ ko rsatadiki, yangi tektonik harakatlari-ning umumiy amplitudasi 11-14 km. ga ʻ tenglashadi. Bundan tash qari, neogen davrigacha tekislangan yuzaliklar hozir Tyanshanda 5000 m. Pomirda 6000 m. va undan balandliklarga ko tarilgan. Yangi ʻ tektonik harakatlarning hozir ham davom etayotganligini oxirgi yillarda kuzatilayotgan 8-10 balli zilzilalar ham is-botlamoqda. 7 O`rta Osiyoning asosiy tog tizmasi Tyanshan, Pomir, Oloy, Hisor,ʻ Hindikush hisoblanadi. Bu tog tizmalari katta maydonni egal-laydi va ularning ʻ orografik tuzilishi juda murakkab. Biroq, bu ikki tor tizimining (Tyanshan, Pomir Oloy) chegarasi haqida bir xil fikr yo q. Ko pchilik geologlar va ba'zi bir ʻ ʻ geograflar (L. S. Berg, E. M. Murzaev) Pomirning shimolida joylashgan Oloy - Hisor tog tizimini Janubiy Tyanshanga kiritadi. N. A. Gvozdeskiyning (1959) ʻ fikricha, Farg ona botig i Tyanshan va Po-mir-Oloy tor tizimlarining chegarasi ʻ ʻ hisoblanadi. Farg ona bo-tig i faqatgina orografik chegara bo lmay, u B. P. ʻ ʻ ʻ Alisovning (1969) fikricha, Tyanshan mo 'tadil, Pomir-Oloy subtropik iq lim ʻ mintaqalariga kirganligi sababli, botiq iqlim chegarasn ham hisoblanadi. Farg ona ʻ botig i botanik-geografik chegara ham isoblanadi. Chunki Tyanshanda ninabargli ʻ o rmonzorlar (qora-qarag ay, oqqarag ay) tarqalgan, Pomir-Oloyga kiruvchi Oloy- ʻ ʻ ʻ orti tizmasining faqat sharqiy qismidagina qoraqarag aylar uchraydi. ʻ O`lka tog tizmalari ichida eng katta maydonni Tyanshan egal laydi. Uning ʻ sharqiy qismi Xitoy hududida joylashgan. Tyanshan-ni katta maydonni egallaganligi uchun uning orografik tuzilishi murakkabdir. Tog tizimidagi, ʻ tizmalar, asosan, kenglik va unga yaqin yo nalishlar bo ylab jollashgan. Tyanshan ʻ ʻ g arbdan sharqqa deyarli 3000 km. ga, shimoldan janubga esa 400 km. gacha ʻ cho zilgan. ʻ Jungoriya Olatovi shimoldan Chu-Ili botig i orqali Tyanshan-dan ajralgan. ʻ Biroq ba'zi bir olimlar Jungoriya Olatovini Tyanshanga kiritadilar. N. A. Gvozdeskiyning (1987) fikricha, Jung oriya Olatovi mustaqil tog tizmasi bo lib, u ʻ ʻ Tyanshan va Ja-nubiy Sibir tog lari orasida joylashgan. Bundan tashqari, Jup- ʻ goriya Olatovnda Janubiy Sibir tog tizmalari uchun xos Sibir oqqarag ayi tarqalgan ʻ bo lsa, Tyanshanda oqqarag ayning boshqa turi tarqalgan. Biroq, Jungoriya ʻ ʻ Olatovida Urta Osiyo tog lari uchun xos archa va Tyanshan qoriqiragayi ham ʻ uchraydi. 8 Tyanshanning asosiy orografik tuzilishi tog tizmalari va ular-ningʻ oraligidagi botiqlardan tashkil topgan. Bir-biriga paral lel tarmoqlangan tog tizimlarining ko pchiligi va ular orasida joylashgan botiqlar ham kenglik bo ylab ʻ ʻ cho zilgan. ʻ Geografik o rniga ko ra Tyanshan Shimoliy, Markaziy va G arbiy qismlarga ʻ ʻ ʻ bo linadi. ʻ Shimoliy Tyanshanga Ketmon, Iliorti Olatovi, Kungay Ola tovi, Qirg iz ʻ tizmasi tegishli bo lib, ular kenglik bo ylab yo nal gam. Qirgiz tizmasining davomi ʻ ʻ ʻ hisoblangan Qoratov tizmasi esa janubi-sharqdan shimoli-g arbga cho zilgan. ʻ ʻ Kungay Olatovini shimolida Chu-Ili toglari joylashgan. Tyanshanning bu qismida yirik Issiqko l botigi joylashgan. Ba'zi bir tizmalarning den-giz sathidan balandligi ʻ 5000 m. dan ortadi. Shimolda Shimoliy Tyanshan, janub va janubi-sharqda Ko k-shag altov va ʻ ʻ g arbda Fargona tizmalari oralig ida MarkaziyTyanshan joylashgan. Tyanshanning ʻ ʻ bu qismida tizmalar (Oqshiyroq. Norintov, Moldotov, Borkolday, Otboshi va boshqalar) bilan bir qatorda ko pgina botiqlar va Tyanshan «sirt»lari (Norin. ʻ To xta gul, Otboshi va boshqalar) uchraydi. Markaziy Tyanshanning shar-qiy ʻ qismida eng baland nuqtalari (G alaba — 7439 m, Xon Tangri -6995 m) ʻ joylashgan. G arbiy Tyanshanga Talas Olatovidan janubi-g arb tomon yo nalgan Ugom, ʻ ʻ ʻ Qorjantog, Piskom, Sandalosh, Chotqol va Qurama tiz malari kiradi. Mazkur tizmalarning dengiz sathidan baland-ligi shimoli sharqdan (4500 m. dan) janubi- g arb (2500 m gacha) tomon pasayib boradi. ʻ Pomir - Oloy tog tizimi Tyanshandan Farg ona botiri orqali ajraladi. Bu tog ʻ ʻ tizimining shimoliy qismi Oloy-Hisor tizma lari hisoblanadi. Mazkur tizmalarga Oloy, Turkiston, Nurota, Zarafshon va Hisor tizmalari kiradi. 9 Pomir-Oloy tog tiziminnig janubiy qismida Pomir tog lari joylashgan.ʻ ʻ Pomir landa to rtburchak shaklida bo lib, uning eng baland tizmalari shimoliy ʻ ʻ (Oloyorti) va shimoli-garbiy qism-larida joylashgan. Orografik jihatdan Pomir tog lari Pomirolli, G arbiy Po-mir va Sharqiy ʻ ʻ Pomirga bo linadi. ʻ Pomiroldi tizmalariga Oloyorti, Fanlar Akademiyasi, Pyotr 1, Darvoz va boshqalar kiradi. Bular juda baland tizmalar xi soblanib, bu erda tog larning eng ʻ baland (9495 m) cho qqisi joy-lashgan. Pomirning bu qismidagi ba'zi bir tizmalar, ʻ masalan, Fanlar Akademiyasi, meridional bo ylab cho zilgan. ʻ ʻ G arbiy Pomirdagi tizmalar (Vanch, Yazgulom, Rushon va bosh-qalar), ʻ asosan, shimoli-sharqiy yo nalishga ega. Ularning baland-ligi 6000 m dan ziyod ʻ bo lib, bir-biridan juda chuqur (3000-3500 m) daryo vodiylari bilan ajralgan ʻ Sharqiy Pomir hududi G arbiy Pomirdan farq qilib tekis botiqlar bilan birga ʻ har xil yo nalishdagi tizmalar (Vaxon, Janubiy Alichur, Shimoliy Alichur, ʻ Muzko l) dan tashkil topgan. Bular kenglikka yaqin yo nalish bo ylab cho zilgan ʻ ʻ ʻ ʻ bo lsa, Sarikol tizmasi meridian bo ylab yo nalgan. Sharqiy Pomirdagi tizma ʻ ʻ ʻ larning nisbiy balandligi G arbiy Pomirdagiga nisbatan ancha kam (1000-1500 m). ʻ Pomir toglaridan g arbda Janubiy Tojikiston botig i joy lashgan. Botiq er ʻ ʻ yuzasining tuzilishi ancha murakkabdir. Bu erda deyarli meridional yo nalish ʻ bo ylab cho zilgan (balandligi 1000-3100 m li) bir qancha tizmalar (Bobotog , ʻ ʻ ʻ Oqtog, Qoratog , Vaxsh). qator tepalar joylashgan bo lib, ular daryo, vodiylar ʻ ʻ bilan aj ralgan. O`rta Osiyo janubida, Hindikush, Parapamiz, Nishopur, Kopet dog, Elbrus tog tizmalari qad ko tarib turadi. Pomir tog tiz masidai janubda Urta Osiyoning ʻ ʻ eng baland Hindikush tog i (Ti-richmir cho qqisi, 7690 m) joylashgan. Shimoli- ʻ ʻ sharqdan janubi-g arbga yo nalgan bu tog tizmasining uzunligi 800 km. ʻ ʻ ʻ Parapamiz Safedk x, Bandi Turkiston tizmalarini o zida birlashtiradi. Ular ӯ ʻ Hindikush tizmasining garbiy davomi tari qasida g arbga tomon pasayib Tajan ʻ 10 daryosiga kelib tutashadi. Bundan g arbda Kopetdog, Nishopur, Olatog va Elbrusʻ tog tiz malari alohida bo g in hosil qiladi-da, Qaspiy dengizi qirg oq lariga borib ʻ ʻ ʻ ʻ taqaladi. O`rta Osiyo tog li qismining shimoli-sharqida Jung oriya Ola-tovi, ʻ ʻ Torbog otoy va Saur tog tizmalari joylashgan. Ular Tyan-shandan Ili botig i ʻ ʻ ʻ orqali ajralib turadi. Jungoriya Olatovi g arb-janubi-garbdan sharq-shimoli-sharq tomon Ili daryo ʻ vodiysi va Olako l botig i oralig ida Qozog iston va Xitoy davlat chegarasi ʻ ʻ ʻ ʻ bo ylab cho zilgan. Sharqda «Jung oriya darvozasi» bilan chegaralangan. Bu tog ʻ ʻ ʻ ʻ tizimi bir nechta bir-biriga parallel yo nalgan tizmalardan tashkil topgan, ularning ʻ balandligi dengiz sathidan 4400 m dan ortiq. Jung oriya Olatovidan shimolda Torbog otoy va Saur tizmalarn joylashgan. ʻ ʻ Bular janubda Jungoriya Olatovidan Olako l boti-g i, shimolda esa Oltoy tog ʻ ʻ ʻ tizmasidan Zaysan botig i bilan aj ralgan. Tizmalarning sharqiy qismlari Xitoy ʻ hududidir. Tor-bog otoyning dengiz sathidan balandligi 2900 m dan, Saur tiz ʻ masiniki esa Xitoy hududida 3800 m dan ortiqdir. 1.2. O`rta Osiyo tog` tizmalari iqlimi,ichki suvlari va tarqalgan tuproqlari O`lka tog lari nisbatan janubiy kengliklarda joylashganligi va Quyosh ʻ radiasiyasini ko p olganligi sababli, arid iqlimli hududlar qatoriga kiradi. ʻ Qish faslida qutb frontinnig Eron tarmog ida hosil bo lgan siklovlar ʻ ʻ tog larning janubiy qismlariga kirib keladi. Bular haroratni keskin o zgartiradi, ʻ ʻ namliklar olib keladi, bular yog in sifatida yog adi, qishda havo harorati past ʻ ʻ bo lganligi sabab-li siklonlar olib kelgan namgarchilik 1500 m balandliklarda ʻ yog in sifatida tushadi, yozda esa yog ingarchilik 3000 m balandlik atroflarida ʻ ʻ yog adi. ʻ 11 Qish kunlari shimoldan sovuq havo massalari kelib turadi, natijada ob-havo tez-tez o zgarib turadi, harorat pasayadi, havo quruqligi oshadi. Sovuq havoʻ massalari og ir bo lganligi sababli, 500-600 m dan balandlikka ko tarila olmaydi. ʻ ʻ ʻ Shuning uchun tog -oldi hududlarda qishda tepaliklarga nisbatan iliqroq bo ladi. ʻ ʻ Tog oraliq botiqlari, ayniqsa, janubda joylashganlari shimol-dan tog lar bilan ʻ ʻ to silganligi uchun ularga sovuq havo massalari ko pincha kira olmaydi. Shuning ʻ ʻ uchun bunday botiqlarda, xususan Janubiy Tojikiston botig ida yanvarning ʻ o rtacha harorati +1°-3,5°C bo ladi. Bunday musbat haroratlar Hisor va Kopetdog` ʻ ʻ tizmmalarining tog oldi hududlari uchun ham xosdir. Shimolga silji gan sari ʻ yanvar oyining o rtacha harorati pasayib boradi. Tizma-larning yuqori qismlariga ʻ ko tarilgan sari harorat yanada pasa-yib boradi. Toglarda havo haroratining ʻ taqsimlanishida tog vodiy shamollarining (fyonlarning) ahamiyati kattadir. Tizma- lar va vodiylarda fyonlar ta'siri katta bo lsa, qish kunlari havo harorati ancha ʻ yuqori bo ladi. ʻ Yilning yoz faslida o lka xududi ustida mahalliy-tropik havo massalari hosil ʻ bo ladi. Tog larning pastki qismlari bu havo massalari ta'siriga uchraganligi uchun ʻ ʻ ko pincha, havo ochiq, quruq bo lib, sutkalik harorat amplitudasi kattalashadi. ʻ ʻ Iyulning o r-tacha harorati janubdan shimolga kamayib boradi. Masalan. Po- ʻ mirning etagida +26°28°S, Saur va Torbog otoyda +22°-24°C. Tog tizmalarining ʻ ʻ yuqori qismlarida esa iyulning o rtacha harora ti +2-4°C, baland tog larda yanada ʻ ʻ pastroqdir. Havo haroratining taqsimlanishiga tizmalarning mutlaq ba landligidan tashqari, tuzilishi ham katta ta'sir ko rsatadi. Masalan, tizmalarni yuzasi tekis ʻ bo lsa, ular kunduzi kuchli qi ziydi, kechalari esa soviydi, natijada keskin quruqroq ʻ kontinen-tal iqlim shakllanadi. O`rta Osiyo tog lari shimoldan janubga va g arbdan sharqqa kat-ta ʻ ʻ masofalarga cho zilganligi, dengiz sathidan har xil baland-liklarga ko tarilganligi, ʻ ʻ tizmalar yonbag irlari turli tomonlar-ga qaraganligi va veer shaklida g arb ʻ ʻ tomonga cho zilganligi na-tijasida yog inlar miqdori bir xil emas. Tizmalarning ʻ ʻ 12 baland qismlariga ham havo massalari, asosan, Atlantika okeani va Urta dengizdan keladi. Shuning uchun bunday balandliklarda yog ingar chilikning miqdori 800-ʻ 1000 mm dan ziyod. Fandar Akademiyasi, Oqshiyrak, Xon Tangri, Matchoh tor massivlarida esa yog ingarchi lik miqdori 1600-2000 mm ga ko payadi. Bunga ʻ ʻ sabab bu tog mas-sivlarining dengiz sathidan juda balandligi, kenglik bo ylab ʻ ʻ tarqalganligi. hamda tizmalarning g arb va janubi-g arb tomon veer ʻ ʻ (elpigichsimon) shaklida cho zilganligidir. Bunday sharoit g arbdan kelayotgan ʻ ʻ nam havo massalarini sharq tomon bemalol o tishiga sharoit yaratadi. Biroq, tog ʻ ʻ tizmalarining sharqiy qism-lari va botiqlar g arbdan tizmalar bilan to silganligi ʻ ʻ sababli, kam (200-800 mm) yog in tushadi. Shunday qilib, tizmalarning g ar-biy ʻ ʻ va janubi-g arbiy yonbag irlariga ko p yog in tushib, qarama-qarshi yonbag irlari ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 3-4 marta kam yog in oladi. Urta Osiyo tog larida yog ingarchilikning yil fasllari ʻ ʻ ʻ bo ylab taqsimlanishi ham bir xil emas. Uning shimoli-sharqiy qismida joylashgan ʻ tog tizmalarida eng ko p yog ingarchilik yozda tushadi, janubiy qismidagi tog ʻ ʻ ʻ ʻ tizmalarida esa bahorda (mart-aprel) yog adi. Tog tizmalarining eng yuqori ʻ qismlarida yogingarchilik ning taqsimlanishi deyarli bir xildir. Tog tizmalarining balandligi ortgan sari yog ingarchilikning ko p yog ishi ʻ ʻ ʻ ʻ kechikadi. Janubdagi tizmalar tog etaklarida (500-600 m) eng ko p yog in mart, ʻ ʻ ʻ o rta balandlik tizmalarda aprel va tizmalarning eng baland qismlarida esa yoz ʻ oylarida yogadi. O`lka tog larida yog in yomg ir va qor, ba'zi vaqtlarda esa dul shaklida ʻ ʻ ʻ yog adi. Qishda yog in, asosan, qor shaklida tushadi. Qor-larning qalinligi tog oldi ʻ ʻ ʻ hududlarda 2-5 sm, bo lsa, yuqori qismlarida 10 ga etadi. Qorli kunlar togolli ʻ hududlarda 25-30 kun bo lsa, tizmalar orasidagi vodiylarda 130 kunga etadi. ʻ Eg ingarchilikning bunday taqsimlanishi tog tizmalarida har xil balandlik tabiat ʻ ʻ mintaqalarining shakllanishiga olib keladi. Tog lar butun o lka uchun suv oqimlari hosil bo ladigan hudud hisoblanadi. ʻ ʻ ʻ Tog larda baland ko tarilgan sari yog ingarchilikning miqdori oshib boradi, havo ʻ ʻ ʻ harorati pasayadi va bug lanish kamaya-di. Shu sababli tog larda daryo tarmoqlari ʻ ʻ 13 juda zich va ularda suv sarfi kattadir. Tizmalar yonbag irlarining tikligi va ko pʻ ʻ joy-larda suv o tkazmaydigan tog jinslaridan tashkil topganligi sababli, ʻ ʻ yog ingarchilikning asosiy qismi suv oqimiga aylanadi va ulardan juda ko p (15 ʻ ʻ minggacha) daryolar va soylar hosil bo lgan, yog ingarchilikning tog jinslariga ʻ ʻ ʻ shimilgan qismlaridan er osti suvlari hosil bo ladi. Bundan tashqari, bu suv ʻ oqimlaridan ko p lab ko llar vujudga kelgan. ʻ ʻ O`lka tog laridagi suv oqimlaridan (muzlik va qorlar eri-shidan hosil bo lgan ʻ ʻ suvlar, yomg irlar, qisman, er osti suvlari) hududning ulkan daryolari hisoblangan ʻ Amudaryo, Sirdaryo, Zaraf-shon, Talas, Chu. Ili va boshqa daryolar boshlanadi. Tog larda oqim hajmi katta emas. Hududning katta qismi uchun u 5-20 l/s- ʻ km³, ba'zi joylarda/ Vaxsh va Qafrixon daryolari yuqori oqimi Panjning ba'zi irmoqlarida 40 l/ s km² ga ko payadi. Bunga sabab bu daryolar Fanlar ʻ Akademiyasi, Pyotr 1 va Darvoz tizmalarining ko p nam oladigan garbiy va ʻ janubi-g arbiy yonba-g irlaridan boshlanadi va oqib o tadi. Sharqiy Pomir, ʻ ʻ ʻ Markaziy Tyanshan va Kopetdor tog tizmalaridan boshlanuvchi daryolarning ʻ oqim hajmi yog ingarchilik kam bo lganligi sababli, juda kam (1-5 l/ske³). Oqim ʻ ʻ hajmi kam joylarda daryolar zichligi ham katta emas. Tog lardan boshlanadigan daryolar, asosan, erigan muz va qor hamda ʻ yomg ir va er osti suvlaridan to yinadi. Hududning baland tog laridan ʻ ʻ ʻ boshlanadigan daryolari asosan, erigan muz va qor suv laridan, o rta baland ʻ tog laridan boshlanadiganlari qor va yomg ir suvlaridan, past tog laridan ʻ ʻ ʻ boshlanadigan daryolar esa yomg irlar va er osti suvlaridan to yinadilar. ʻ ʻ O`rta Osiyo tog larida ko plab ko llar uchraydi. Ularning boti-gi turli yo llar ʻ ʻ ʻ ʻ bilan kelib chiqqan. Qo llarning eng yiriklari (Sassiqko l, Issiqko l, Sanko l, ʻ ʻ ʻ ʻ Cho tirk l, Qorako l va boshqalar) joyning tektonik jarayonlar natijasida ʻ ӯ ʻ cho kishidan hosil bo l-gan. Qo llarning ayrimlari (Sarez, Yashilkul, Sarichelak, ʻ ʻ ʻ Ko gala, Qurbonko l va boshqalar) zilzilalar vaqtida daryo yonbag irlarini o pirilib ʻ ʻ ʻ ʻ 14 tushishi, ba'zi bir ko llar (Zork l, Iskandarko l, Ara-shon va boshqalar)ʻ ӯ ʻ muzliklarning harakati natijasida vujudga kelgan. Bulardan tashqari, karst jarayonlari natijasida hosil bo lgan ko llar ham uchraydi (Konbeshbuloq, ʻ ʻ Kattako l, Qo libetub, Xo jabulgur, Xomkon va boshqalar). ʻ ʻ ʻ Tuproq qoplami tog larning tabiiy sharoitiga binoan har xil-dir. Hududda ʻ tarqalgan tuproqlarning katta qismi qattiq tor jinslarining nurashi natijasida hosil bo lgan elyuviy, delyuviy va oqar suvlar keltirgan allyuviy va prolyuviylarda ʻ shakllangan. Shuning uchun ularning tarkibida ko plab chag ir toshlar, shag allar ʻ ʻ ʻ uchraydi. O`lka tog larida tog oldi va past tog mintaqalarida, asosan, bo z tuproqlar ʻ ʻ ʻ ʻ tarqalgan. Bu tuproqlar uchun ona jins vazifasini lesslar va lyossimon jinslar o taydi. Shu sababli tuproqlarning kimyoviy, mexanik tarkibi lyosslardan deyarli ʻ farq qilmaydi. Jungoriya Olatovi, Shimoliy va Markaziy Tyanshan tog oldi hududlarida ʻ tog -kashtan tuproqlar tarqalgan. ʻ O`lkaning janubiy qismida joylashgan balandlik mintaqasi-ning bo z ʻ tuproqlaridan yuqorida jigarrang tuproqlar hosil bo l gan. Bu mintaqada ʻ o simliklar ancha qalin va kimyoviy nurash kuch-li bo lganligi sababli chirindiga ʻ ʻ boyroq (3-7%, archazorlar er ostida 12-14%). Tog-dasht o simliklari ostida turli ʻ baland-liklarda tog qoratuproqlari yoki o tloq-dasht tuproqlari, o rmon-zorlar ʻ ʻ ʻ ostida esa qo ng ir va to q qo ng ir tog -o rmon tuproqlari tarkib topgan. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 15 II-bob . O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari 2.1. Balandlik mintaqalari O`lka tog larida balandlik mintaqalar o ziga xos xususiyatlarga ega. Iqlimiʻ ʻ kontinental bo lganligi sababli cho l, chalacho l va dasht mintaqalari keng ʻ ʻ ʻ tarqalgan va ular dengiz sathidan ancha ba landlikka qadar ko tariladi. Tog larda ʻ ʻ cho l mintaqasi bir-biridan turli balandliklarda joylashgan mintaqalarda: birin- ʻ chisi, tog tizmalarining pastki qurg oqchil, lekin iliqroq min-taqasida, ikkinchisi ʻ ʻ esa tog tizmalarining baland, sovuq-quruq mintaqasida tarqalgan. Bularning biri ʻ ikkinchisidan boshqa mintaqalar bilan ajralgan. Tog larning o ziga xos ʻ ʻ xususiyatlari-dan yana biri yaxlit o rmon mintaqasining yo qligidir. Urmonlar ʻ ʻ faqat namgarchilik mo l joylardagina tarqalgan bo lib, alohida-alohida massivlar ʻ ʻ (orollar) holida tarkib topgan. Biroq ba'zi bir tog tizmalari yonbag irlarida katta- ʻ ʻ katta maydonlarni egal lagan. Bular, asosan, tog larning o rta balandlik qismida ʻ ʻ o rmon, o tloq-dasht mintaqasida uchraydi. Tog o rmonzorlarida eman va ʻ ʻ ʻ ʻ qarag ay daraxtlari uchramaydi. Bu erda qoraqarag ay va oqqara-gay daraxtlari ʻ ʻ nem tarqalgan. Eng ko p uchraydigan daraxtlari archalar va har xil mevali ʻ daraxtlar hisoblanadi, 16 Tog balandlik mintaqalarining yana bir xususiyati bir min-taqada turliʻ o simliklar (dasht, o rmon, o tloq, buta) bir-biri bilan aralash holda tarqalishidir. ʻ ʻ ʻ Tog larning kam namgarchilik tushadigan joylarida esa dasht o simliklari deyarli ʻ ʻ hamma minta qalarda uchraydi. O`lka tog lari shimoldan janubga, g arbdan sharqqa katta ma sofalarga ʻ ʻ cho zilganligi, yonbag irlari turli tomonga qaraganligi sababli, tabiat mintaqalari ʻ ʻ dengiz sathidan har xil balandlik larda joylashgan. Masalan, tog tizmalarining ʻ etaklaridai bosh-lanadigan chalacho l mintaqasini 2000-2500 m balandliklargacha ʻ uchratish mumkin. Sovuq va qurg oqchil cho llar Markaziy Tyanshanda 3200 m. ʻ ʻ Sharqiy Pomirda esa 4200 m mutlaq balandliklarda shakllangan. Olimlar tomonidan o lka tog larining g arb va janubi-g arb tomonlarga ʻ ʻ ʻ ʻ ochiq qismlarida quyidagi tabiat balandlik minta qalarini ajratishgan. Cho l-dasht mintaqasi ʻ tog oldi tekisliklar va tog etaklarining pastki 600- ʻ ʻ 800 m balandlikkacha (Kopetdog da esa 1200 m gacha) bo lgan qismlarini ʻ ʻ egallaydi. Mintaqaning iqlimi qurg oqchil, yoz oylarida havo harorati yuqori, qishi ʻ iliqroq, yog ingarchilik ning asosiy qismi bahor oylarida tushadi. Faqat o lkaning ʻ ʻ shi moli-sharqiy qismida joylashgan tog tizimlarining (Shimoliy Tyanshan, ʻ Jung oriya Olatovi, Torbogotoy, Saur) shimoliy tog etak larida yoz oylari havo ʻ ʻ harorati nisbatan pastroq, qishi sovuqroq va yog in dil bo yn tekisroq ʻ ʻ taqsimlangan. Mintaqa hududida aso san less va lyossimon tog jinslari hamda tarkibida shag al toshlar, qumlar ko p prolyuvial yotqiziqlari tarqalgan. Bu tog ʻ ʻ jinslarida bo z va qo ng ir tuproqlar hosil bo lgan. Bo z tuproqlarda, asosan, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qorabosh-qo ng irbosh o simlik turkumlari o sadi. Hisor tizmasi-ning janubiy tog ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ etaklari va Janubiy Tojikiston bozigidagi past toglarda pistazorlar, Kopetdog da ʻ esa shuvoq va sho ralar ham uchraydi. Shimoliy Tyanshanning tog etaklarida ʻ ʻ asosan, shuvoq lar tarqalgan bo lib, qo ng irbosh va qoraboshlar kamroq o sadi. ʻ ʻ ʻ ʻ 17 Mintaqaning past (er osti suvlari er yuzasiga yaqin) joylarida (sho rlanganʻ tuproqlarda) zaxob o tloqlar (mezogalofit, boshoq-doshlar: yovvoyi arpa, ʻ oqmomiq, ajriq, sho r ajriq) tarqalgan. Mintaqadan oqib o tadigan daryo ʻ ʻ qayirlarida allyuvial-o tloq tuproqlarda to qay va o tloq o simlik guruhlari o sadi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ aqani Mintaqaning hayvonot dunyosi cho llarnikiga o xshash. Daryo vo-diylari ʻ ʻ bo ylab toy oraliq botiqlariga va ularni o ragan tiz malarda sut emizuvchilardan ʻ ʻ sariq yumronqoziq, kulrang og maxon, O rmon sichqoni, ko rsichqon, yaltiroq ʻ ʻ ʻ sassiqko zan, bo rsiq va bosh qalar, qushlardan kakliklar, sudralib yuruvchilardan ʻ ʻ chipor ilon, dasht qora iloni, charxilon, har xil kaltakesaklar va boshqalar yashaydi. Tog -dasht mintaqasi, ʻ Tog larning shimoliy qismida 900-1000 m, janubiy ʻ qismida 1500 m, ba'zi joylarda esa 2000 m baland-liklargacha tarqalgan. Er yuzasi daryolar bilan ancha zich va chuqur qiymalangan, havo harorati pastroq, yog ingarchilik miqdori ko p-roq. Mintaqada tog -kashtan, to q kulrang, jigarrang ʻ ʻ ʻ ʻ tuproqlar tarqalgan bo lib, ular lyosslarda va tub tog jinslarining nurashi natijasida ʻ ʻ kelib chiqqan elyuviy va delyuviylarda hosil bo lgan. Tog li hududning iqlim ʻ ʻ sharoitlari turlicha bo lganligi sababli, uning shimoliy qismida joylashgan tog ʻ ʻ tizmalarning (Shimoliy va Markaziy Tyanshan, Jungoriya Olatovi) kashtan tuproqlarida betaga, chalovli dashtlar, janubdagi tog tizmalarining (Oloy-Hisor, ʻ Janubiy Tojikiston botig i Kopetdog) jigarrang tup-roqlarida baland bo yli o tli ʻ ʻ ʻ dashtlar (efemeroidlar) tarqal-gan. Tog-o rmon-o tloq-dasht mintaqasi. ʻ ʻ O1lka tog larining 1200 m, ba'zi ʻ joylarda 2000 m balanddan yuqori qismida tarqalgan. Mintaqa relefi, asosan, o rta ʻ balandlik, daryolar (daralar) bilan chuqur qiymalangan, daryo yonbag irlari juda ʻ tik. Mintaqada havo harorati ancha past, bug lanish kam. Bu erdagi tizmalarning ʻ garb na janubi-g arb tomonga qaragan yonbag irlarida namgarchi-lik mul, ʻ ʻ shimoliy va g arbiy sibag irlarida esa, aksincha. Bun-day holat mintaqada tuproq ʻ ʻ o simlik qoplamining balandlik bo ylab tarqalishidagi o ziga xos xususiyatlarni ʻ ʻ ʻ keltirib chiqa radi. 18 Shimoliy va G arbiy Tyanshanda mintaqa quyi qismlarining (1200-2000 m)ʻ chirindiga boy (9,1% dan ziyod) qoratuproqlarida asosan, 1, o tloq-dashtlar, turli ʻ xil o t o simliklar tarqalgan. Dasht O simliklari orasida buta o simliklari ʻ ʻ ʻ ʻ (na'matak, uchqat, tobul-gi va boshqalar) ham uchraydi. Tog larning boshqa ʻ qismlarida, jigarrang tuproqlarda boshoqdoshlarga oid turli xil o tlar, baland bo yli ʻ ʻ o tloq-dashtlar, archalar va butalar (bodom, pista, na'matak va boshqalar) ʻ tarqalgan. Mintaqaning mo l namlik tushadigan qismlarida o rmonzorlar uchraydi. ʻ ʻ Mintaqaning o rmonlar tarqalgan qismining quyi ba-landliklarida, tog -o rmon ʻ ʻ ʻ qo ng ir tuproqlarida kengbargli o rmon-zorlar (yong oqzorlar, yovvoyi olmalar, ʻ ʻ ʻ ʻ zarang daraxtlari) tar-qalgan. Bunday o rmonzorlarning katta maydonlari Farg ona ʻ ʻ tiz masining g arbiy Sibagirlarida, Chotqol va Piskom tizmalari-ning janubiy ʻ yonbag irlarida, Zarafshon tizmasining shimoliy yonbagrining ayrim qismlarida va ʻ boshqa joylarda tarqalgan. Tyanshanning shimoliy yonbag irlari balandliklarida ʻ (1400-2000 m) keng bargli o rmonlar o rnini tog terak, yovvoyi olmalar egal laydi. ʻ ʻ ʻ Mintaqaning yuqori qismida (2500-2600 m gacha) Tyanshan qara-gaylari va oqqarag aylardan tashkil topgan ninabargli o rmonlar uchraydi. ʻ ʻ Mintaqaning mezofit tog o tloqlariga oq so xta, sariqamish, yaltiroq ʻ ʻ ʻ bug doyiq, suvyigor, oyboltirg on va boshqa o simliklar tipik vakildir. Bular ʻ ʻ ʻ yonbag irliklarining tik bo lmagan tor-o tloq qoratuproqsimon tuproq qismlarida ʻ ʻ ʻ tarqalgan. Bunday srlarda butalardan na'matak shilvi, irgay, daraxtlardan yovvo yi olma, yong oq tyakshan qoraqaragayi ham uchraydi. ʻ Mintaqa o simliklarga nisbatan boy va o rmonzorlar tarqal-ganligi sababli, ʻ ʻ hayvonot dunyosi o ziga xos xususiyatlarga egadir. Bu erda endemik turlar ʻ (tyanshan korolyogi, tyanshan sariq sichqo ni, tyanshan ko rsichqoni) uchraydi. ʻ Urmonzorlarda kedrovka, klest, uch barmoqli qizilishton, qarchig aysimon ʻ boyqush, silovski, kun gir ayiq, maral va boshqa qushlar hamda sut emizuvchi hayvonlar yashaydi. Kengbargli o rmonlarda esa jayra, turkiston kalamushi, ʻ 19 yovvoyi cho chqa, elik (kosulya), qorayaloq, zargaldoq, archazorlarda archaʻ boltatumshug i va boshqalar yashaydi. ʻ Subalp mintaqasida subalp o tloqlari, tyanshan qoraqarag a yn, ʻ ʻ oqqaragayn, archazorlar va dasht o simliklari tarqalgan. Min-taqa toglarning ʻ shimoliy qismida (Shimoliy Tyanshan) 1500-1600 m balandliklardan boshlanib, janubga siljigan sari 3000 -3500 m larga ko tariladi. Subalp o tloqlari ʻ ʻ Tyanshanning shimoliy tizmalarida, ayniqsa, keng tarqalgan bo lib, boshqa ʻ toglarda esa kamroqdir. Bu qismlarda ko proq o simliklarning tog kserofit va dasht ʻ ʻ guruhiga mansublari o sadi. ʻ Mintaqada yoz salqin, yogingarchilik yil bo yi deyarli tekis taqsimlangan, bu ʻ o tloq o simliklarini o sishiga sharoit yaratadi. ʻ ʻ ʻ Subalp mintaqa, asosan, tog tizmalarining shimoliy yonbag ir-larida ʻ ʻ shakllangan. Mintaqada tog -o tloq va qoratuproqsimon tuproq qoplamlari hosil ʻ ʻ bo lgan. Usimlik tarkibida boshoqdosh-lardan osiyo sulibeshi, jungoriya ʻ tulkikuyrugi, qizil betaga, tri-zetriya turlari, har xil o simliklardan manjitkalar, ʻ yorongul, ayiktovon, tog ko ziqulog i va boshqalar uchraydi. ʻ ʻ Subalp mintaqasida, ayniqsa, Shimoliy Tyanshan, Pomir, Oloy Hisor tizmalarida yon tomonga taralib o suvchi (stlani-ki) archalar tarqalgan. Ular 2600- ʻ 2700 m dan to 3000 m gacha, ba'zi joylarda undan ham balandroqda uchraydi. Mintaqaning hayvonot dunyosi xilma-xildir. Chunki mintaqaga yondosh o rmon-dasht va alp mintaqalaridan turli hayvonlar ki-rib keladi. Mintaqada sut ʻ emizuvchilardan qo ng irtish, tyanshan malla cho lsichqoni, o rmon sichqonlari, ʻ ʻ ʻ ʻ kumushrang cho lsichqoni, pi-shuxa, sug urlar, farg ona oqsuvsari, turkiston ʻ ʻ ʻ latchasi va bosh qalar, qushlardan archa boltatumshugi, mitti qirol vyuragi, chit tak va boshqalar uchraydi. 20 Alp mintaqasi dengiz sathidan 3000-3500 m balandlikda joylashgan. Mintaqada yoz qisqa, salqin, qish sovuq, qorli, kunduz va kechalari harorat o zgaruvchan, kuchli shamollar bo lib turadi. Bu o simlik va hayvonot dunyosigaʻ ʻ ʻ katta ta'sir ko rsatadi. Tog tizmalarining turli qismlarida yog ingarchilik notekis ʻ ʻ ʻ tarqalgan. Egni-sochin mul tushadigan va ular oqib ketmasdan tuproqlarga shimiladigan joylarda alp o tloqlari tarkib topgan. Egin kamroq tushadigan va ʻ maydalangan tosh uyumlari keng tarqalgan joylarda kserofit o simliklari o sadi. ʻ ʻ Alp o tloqlarida to n gizsirt ko p yillik o tsimon o simliklar guruhi va ularning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ tarkibida sovuqqa chidamli iloq yoki edelveys uchraydi. Har xil O simliklardan alp ʻ sanchiquti, oltoy binafshasi, toshyorar va boshqalar o sadi. Toshloqli ʻ yonbag irlarda yostiqsimon yarim buta zorlar: akantolimon, sibbaldiya va ʻ boshqalar tarqalgan. Alp o tloqlarida betaga dashtlari katta maydonni egallaydi. ʻ Alp o tloqlarida chirindili va torfli tog-o tloq tuproqlari hosil bo lgan. Alp ʻ ʻ ʻ mintaqasida katta maydonlar qoyalar va mayda toshlar uyumlari bilan qoplangan. Alp mintaqasining hayvonot dunyosi boy emas va o ziga xos xususiyatlarga ʻ egadir. Alp o tloqlarida archa va tor bosh suyakli cho lsichqoni, tyanshan sichqoni, ʻ ʻ sug urlar yashaydi. Qushlardan tog konski, alp zavirushkasi, mitti qirol vyurigi, ʻ sariqtumshukli alp zag chasi va boshqalar yashaydi. Odamlar borishi juda qiyin ʻ bo lgan joylarda tog echkilari, qor qoploni kabilar bor. ʻ Baland tog cho la mintaqasi Pomir va Tyanshanning Markaziy qismlarida ʻ ʻ dengiz sathidan 3500 m dan baland joylarda tar-qalgan. Mintaqa iqlimi juda kontinental, yozi salqin, qishi o ta sovuq. Shuning uchun o simliklari kserofit va ʻ ʻ kriofitlardan iborat. Tizmalarning 3800 m balandligigacha shuvoqlar o sadigan ʻ sovuq cho llar joylashgan. Sharqiy Pomirning bu balandliklari-da tereskenli ʻ cho llar tarqalgan, 4000-4200 m balandliklarda katta maydonlarni baland tog ʻ ʻ yostiqsimonlari egallagan. Mazkur balandliklarda Pomirda akantelimon yostig i, ʻ Tyanshan sirtlarida esa driadgullilar keng tarqalgan. Ulardan tashqari oqsitrogik estigi, rozpanja va boshqalar uchraydi. Yer osti suvlari yaqin bo lgan joylarda, ʻ buloqlar va ko llar atroflarida o tloqlar tarqalgan bo lib, ularda to ngizsirt, rang ʻ ʻ ʻ ʻ 21 (qorabosh), arpa va boshqa o simliklar o sadi. Utloqlarda sho rlanish jarayoni bo lʻ ʻ ʻ ʻ ganligi sababli, bunday joylarda galofitlar ham uchraydi. Tup-rog i sochilma ʻ toshlarga boy. Hayvonot dunyosi boy emas, baland toglar mintaqasiga xos hay vonlar yashaydi. Qushlardan shoxli to rg ay, toshsirchumchuq uchraydi. Pomirda qizil ʻ ʻ sugur, qo tos, arxar, tibet suvbuldurug i va tibet ulari yashaydi. ʻ ʻ 2.2. Balandlik mintaqalarining o’simlik va hayvonot olami O `rta Osiyo tog lari o simliklarga boy. Hududda 5500 ga yaqin O simlik ʻ ʻ ʻ turlari mavjud bo lib, ulardan 25-30% (1400-1500 tur) endemik o simliklar ʻ ʻ hisoblanadi. Bu yerda O`rta dengiz va Markaziy Osiyo o lkalariga xos o simliklar ʻ ʻ ham tarqalgan. O`lka tog lari murakkab geologik taraqqiyot yo lini o taganligi, turli ʻ ʻ ʻ ekologik sharoitlar mavjudligi ko p o simlik turlarini kelib chiqishiga sababchi ʻ ʻ bo lgan. Toglar arid mintaqada joylash-ganligi uchun kserofitlar, efemer va ʻ efemeroidlar keng tarqal-gan. Shu bilan birga tog larning ko p nam oladigan ʻ ʻ qismlarida mezofit o simliklar (O t o simliklar, kengbargli va ninabargli daraxtlar, ʻ ʻ ʻ turli butalar) ham uchraydi. Tog larda tuproq qoplami singari o simliklar ham balandlik mintaqalanish ʻ ʻ qonuniyatiga monand tarqalgan. O`lka tog larining hayvonot dunyosi ham turli-tuman va boydir. Hayvon ʻ turlaridan 120 dan ortiq sut emizuvchilar, 500 ga yaqin qushlar borligi aniqlangan. Biroq, sudralib yuruvchilar va suvda ham, quruqlikda ham yashaydigan hayvonlar ancha kam. Issiqlikni yoqtiruvchi sudralib yuruvchilar toglarning pastki qismlarida tarqalgan. Masalan, Kopetdog da sudraluvchilarinig 40 dan ziyod turi, ʻ Tyanshanning tog oldi qismlarida 19-20 turi yashaydi. ʻ Mazkur hududlarda endemik hayvonlar, ayniqsa, sut emizuvchi-lar, hasharotlar ko p. Bularga sut emizuvchilardan menzbir su-guri, relikt ʻ 22 yumronqoziq, qizil pishuxa, kumushrang cho lsichqon va boshqalar, sudralibʻ yuruvchilardan Pavlov agamasi, Turkiston agamasi, Nikol kaltakesagi, oloy taqirko zligi va boshqalar ki radi. ʻ O`lkaning tog li hududida endemik va tub joyli hayvonlardan tashqari, ʻ boshqa materik (Shimoliy va Markaziy Afrika, Urta Evropa, Kichik Osiyo, Hindiston, Himolay va boshqa) larda yashay-digan hayvon turlari bilan qarindosh hayvonlar ham uchraydi. Tog oldi va past tog mintaqalariga cho l va dasht hayvonlari kirib kelgan. ʻ ʻ ʻ Yuqoriga ko tarilgan sari tog larga xos hayvon tur-larining soni ortib boradi. ʻ ʻ Biroq, baland tog mintaqasida havo harorati past bo lganligi sababli hayvonot ʻ ʻ dunyosi ancha kamba-gal. Masalan, Sharqiy Pomirda havo harorati past va o simliklar siyrak bo lganligidan, sut emizuvchilarning faqat 21 turi, qush-larning ʻ ʻ 48 turi yashaydi. Ularning soni ham ancha kamdir. Bu erda suvlarda va quruqlikda ham yashaydigan hayvon turlari umu-man uchramaydi. Baland tog mintaqasida ʻ kemiruvchilar va tuyoqlilar hamda ular bilan ovqatlanadigan yirtqich hayvonlar ko proq uchraydi. ʻ Ko pchilik zoogeograflarning fikricha, tog hududlari Paleo arktika ʻ ʻ zoogeografik oblastining Markaziy Osiyo kichik oblastiga kiradi. Haqiqatan ham hudud Markaziy Osiyo faunasining Fap-biy forposti (istehkomi) hisoblanadi. Biroq, Kopetdog, Parapamiz, Bandi Turkiston, Nishopur, Elbrus, Hindikush tizmalari Eron-Afg oniston tog lik, Jungoriya Olatovi, Torbog otoy va Saur ʻ ʻ ʻ tizmalari Markaziy Osiyo zoogeografik provinsiyalariga kiradi. 23 Xulosa O‘rta Osiyo tog‘lari geografik jihatdan murakkab va noyob hududlardan biri bo‘lib, ularning balandlik mintaqalarini o‘rganish tabiiy va antropogen omillarni chuqur tushunish uchun muhimdir. Ushbu tadqiqot davomida O‘rta Osiyo tog‘larining balandlik bo‘yicha tabiiy zonalligi, iqlim, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosining taqsimlanishi tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tog‘li hududlarda balandlik ortishi bilan iqlim sovuqlashadi, namlik kamayadi va landshaft sezilarli darajada o‘zgaradi. Natijada, tabiiy resurslardan foydalanish imkoniyatlari ham o‘zgarib boradi. Balandlik mintaqalarida qishloq xo‘jaligi va chorvachilik faoliyati cheklangan bo‘lsa-da, bu hududlar muhim ekologik tizimlarni shakllantiradi. Shuningdek, inson faoliyatining tog‘li mintaqalarga ta’siri tobora ortib bormoqda. Xususan, yaylovlarning degradatsiyasi, muzliklarning kamayishi, suv resurslarining kamayishi va sanoat ifloslanishi kabi muammolar dolzarb 24 hisoblanadi. Shu sababli, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik muvozanatni saqlash bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish zarur. Ushbu kurs ishi natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘rta Osiyo tog‘larining tabiiy resurslarini himoya qilish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va mahalliy aholi uchun qulay iqtisodiy sharoit yaratish muhim vazifalardan biridir. Kelajakda ushbu hududlarda ekologik barqarorlikni saqlash, tog‘-kon sanoati, turizm va chorvachilik faoliyatini tabiiy muhitga mos ravishda olib borish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish lozim. Foydalanilgan adabiyotlar 1. P. Baratov, M. Mamatqulov, A. Rafiqov O’rta Osiyo Tabiiy geografiyasi. Toshkent “O’qituvchi” 2002. 2. I.E. Karimov va M.M. Kayumova “MАRKАZIY ОSIYO GЕОGRАFIYAS” FANIDAN O’QUV-USLUBIY MAJMUA Jizzax 2019. 3. P. G’ulomov, H.Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov 7-sinf geografiya darslik. «O‘QITUVCHI» NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI TOSHKENT — 2017 4. 7-sinf o’quv atlasi TOSHKENT 2017 5. Baratov P., Sultanova N.B. “ UMUMIY YER BILIMI” Toshkent-2011. 6. I.A.Hasanov, P.N.G‘ulomov O‘zbekiston tabiiy geografiyasi 1-qism Toshkent-2006 7. I.A.Hasanov, P.N.G‘ulomov, A.A.Qayumov “O’zbekiston tabiiy geografiyasi” 2-qism oliy ta’lim muassasalari uchun. Toshkent -2009 25 8. Ziyo.net 9. Arxiv.uz Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy universiteti Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Geografiya yo`nalishi 4-bosqich talabasi _________________________________________ning “ O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari ” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishining I bobi “O`rta Osiyo tog`larining umumiy tavsifi” deb nomlangan. Mazkur bobning 1.1-bandi “O`rta Osiyo tog` tizmalari va ularning shakllanishi” tabiiy geografik o’rni va unga ta’sir etuvchi omillarga ajratilib ko`rib chiqilgan va taxlil qilingan. Bobning 1.2-bandi O`rta Osiyo tog` tizmalari iqlimi,ichki suvlari va tarqalgan tuproqlari ga bag`ishlangan. Ushbu bandda tog’ tizmalari, uning tuzilishi iqlimi haqida batavsil yozilgan. Kurs ishining II bobida “O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari” haqida bayon etilgan. Har qanday hudud tabiiy sharoit muhit turli xil bo`ladi, ham shunga mos holda tashkillashtirishi maqsadga muvofiqdir. Bobning 2.1-bandida 26 “Balandlik mintaqalari” to`liq ko`rib chiqilgan. Bobning 2.2-bandida “Balandlik mintaqalarining o’simlik va hayvonot olami” bandida balandlik minqtaqalarida tarqalgan o`simlik va hayvonot olami alohida ko`rib chiqilgan va chuqur taxlil qilingan. Xulosa qilib aytganda, Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Geografiya yo`nalishi 4-kurs talabasi ____________________________“ O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari” mavzusidagi kurs ishi talab darajasida yozilgan. Ishda imloviy xatolar uchraydi, bundan tashqari ishda mavzuga doir xarita keltirilmagan. Yuqorida keltirilgan kamchiliklar ishning saviyasiga ta’sir qilmaydi va ishni a’lo bahoga baholash mumkin. Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy universiteti Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya kafedrasi o`qituvchisi:______________ 27

MUNDARIJA

Kirish

I-bob. O`rta Osiyo tog`larining umumiy tavsifi

1.1. O`rta Osiyo tog` tizmalari va ularning shakllanishi

1.2. O`rta Osiyo tog` tizmalari iqlimi,ichki suvlari va tarqalgan tuproqlari

II-bob. O`rta Osiyo tog`lari balandlik mintaqalari

2.1. Balandlik mintaqalari

2.2. Balandlik mintaqalarining o’simlik va hayvonot olami

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить