O‘rta osiyodagi og‘irlik o‘lchov va uzunlik birliklari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	38.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘rta osiyodagi og‘irlik o‘lchov va uzunlik birliklari

Купить

MAVZU: O’RTA OSIYODAGI OG’IRLIK O’LCHOV VA UZUNLIK BIRLIKLARI
REJA:
1. O’rta Osiyodagi o’lchov birliklariga hisa qo’shgan alomalar
2. O’rta osiyoda qo’llanilgan taqvimlar tarixi
3. O’rta Osiyadagi hozirgi davir o’lchov og’rlik va uzunlik birliklari

Yurtimiz ming yillar davomida o‘zining yuksak madaniyati va shonli tarixi bilan jahon
maydonida o‘ziga xos shuhrat qozonib kelgan. Ajdodlarimizninh ilm-fanning barcha
sohalarida samarali ijod qilib, buyuk ilmiy kashfiyotlar qilishgan. Ular qoldirgan benihoya
boy ilmiy me'ros, hozirgi kun uchun ham o‘ta qadrli va dolzarbdir. Buyuk bobokalon
ajdodlarimiz - Muso al Xorazmiy, Abu Rayxon Beruniy, Ibn Sino, Ahmad al Farg‘oniy, Abu
Nasr Farobiy, Mirzo Ulug‘bek, g‘iyosiddin al Koshiy singari o‘tkir mutafakkir
allomalarimizning aniq va tabiiy fanlar borasida olib borgan ilmiy faoliyatlariga, jahon hali
hanuz tahsinlar o‘qimoqda. Ularning o‘z ilmiy ishlarida foydalangan o‘lchov birliklari ham
o‘ziga xos bo‘lib, mazkur allomalarning ilmiy ishlarini o‘rganishda va mohiyat-mazmunini
anglashda asosiy o‘rinlardan birini egallaydi.
Umuman olganda, IX-XII asrlar islom uyg‘onish davri deb yuritiladigan, jahon ilm-
fani osmonida Beruniy, al-Xorazmiy, Ibn Sino kabi bobolarimizning porlashi bilan
boshlangan buyuk ilmiy tariximizda ham, shonli o‘tmishimizning keyingi davri - Temuriylar
hukmronligi ostida o‘tgan XIII-XV asrlarda ham, va o‘zbek xonliklarining qaror topishidan
toki ularning tanazzuligacha bo‘lgan XVI-XIX asrlarda ham, mamlakatimiz hududida
muqaddas islom dini va shariat qonunlari ustivor bo‘lganligini e'tirof etish o‘rinlidir. Shunga
ko‘ra, xalq kundalik turmushi va savdo munosabatlarida ham, buyuk allomalarimizning ilmiy
ishlarida ham, asosan islom dini shariat qonunlarida o‘rnatilgan o‘lchov birliklaridan
foydalanilgan.
Islom dini va musulmon jamiyati odatda o‘lchovlar borasida jiddiy qoidalar bilan ish
yuritgan va yuritib kelmoqda. Islomda o‘lchov birliklariga bo‘lgan munosabat hech qachon
yuzaki bo‘lmagan, chunki, musulmon jamiyatida, savdoda ham, boshqa munosabatlarda
ham, qat'iy mezonlarga amal qilingan. o‘lchovdan adashish, yoki, unda qasddan
chalkashtirish, birovning haqqiga xiyonat qilingani bo‘lib, hamma zamonlarda ham qattiq
qoralangan. Ajdodlarimiz o‘lchovlar borasida juda ehtiyotkor bo‘lishgan va ularda
xiyonatkorlikdan hazar qilishgan... Ushbu birliklarning aksariyati bugungi kunda faqat o‘sha
eski qo‘lyozma manuskriptlardayu, tarix muzeylarda qolgan. Biroq barchasi ham emas.
Islom dini qoidalariga ko‘ra bajariladigan amallarda, xususan Ramazon ro‘zasi vaqt hisobida,
fitr sadaqalarida, musofirchilik, tahorat va g‘usl masalalari va ho kazolarda ular hali hamon
o‘z dolzarbligini saqlab kelmoqda. Shu sababli ham, qadimgi islomiy birliklarning hozirgi

zamon o‘lchovlaridagi muqobil qiymatlarini bilish foydadan holi bo‘lmaydi.o‘rta asrlar
musulmon sharqi mamlakatlari tarixi va o‘lchov birliklari borasida ko‘zga ko‘ringan
tadqiqotchi olim Valter Hints (Olmoniya) va olima Ye.A. Davidovich (Rossiya), o‘z
asarlrida, bir-biridan mustaqil ravishda shunday faktni keltirishgan: Markaziy Osiyo
musulmonlari, shar'iy o‘lchov birliklari borasidagi qoidalarga, boshqa har qanday hudud
musulmonlaridan ko‘ra qat'iy amal qilishgan. Bunda xalqaro savdo munosabatlarini
yuritishda ham jiddiy ehtiyotkorlik choralari ko‘rilgan. Xususan, Ye.A. Davidovich tadqiq
qilgan bir tarixiy hujjatda, Buxoro amiri bilan rus savdogarlari o‘rtasida tuzilgan o‘zaro oldi-
sotdi kelishuvida, o‘zaro muomalada, vazn o‘lchov birliklarining mann deb nomlangan
turidan foydalanilishi, uning ikki xili borligi, kichik mann 320 funt, katta mann esa 640 funt
tosh bosishi haida maxsus qayd etib o‘tilgan va vakolatli shaxslarning imzolari bilan
tasdiqlangan. Hujjat taxmnan XVII-asr ikkinchi yarmiga tegishli deb baholanadi.Umuman
olganda esa, tariximizni tobora chuqur o‘rganarkanmiz, ajdodlarimizning buyuk zehn-
zakovatlaridan hayratlanmaslikning hech qanday imkoni qolmaydi...
Uzunlik — asosiy fizik kattaliklardan biri.Uzunlik —chizikdarning sonli
xarakteristikasi. Kesma uzunligi uning uchlari orasidagi masofaga teng . Siniq chiziq
uzunligi uni tashkil qiluvchi kesmalar uzunliklari yig indisiga teng . Regulyar chiziq uzunligiʻ
unga ichki chizilgan siniq chiziqlar uzunliklari yuqori chegarasiga teng . Regulyar chiziq
uzunligi chekli son bo ladi.
ʻ
Uzunlik so'zi predmet o'lchamlarini (uzinligi, eni, baladligi,chuqurligi) anglatib, eng
yaqin va eng uzoq nuqtalar orasidagi masofa (kuzatuvchiga nisbatan), ya'ni fazodagi ikki
nuqta orasidagi masofadir (trayektoriya, yo'l, to'lqin uzunligi).
Metr (belgilanishi: m; grekcha μέτρον — o'lchov) — SI dagi uzunlik o'lchov birligi. 1
metr — yorug'lik nurining vakuumda, 1/299 792 458 soniya ichida bosib o'tgan masofasiga
teng.
Metr — 1) metrik o lchov tizimi va Xalqaro birliklar tizimi SI dagi uzunlik birligi.
ʻ
Qisqacha m bilan belgilanadi. 1 m = 0,469 sarjin = 1,406 arshin = 3,281 fu/i=10dm=100
sm=1000 mm; 2) metrik o lchov tizimida M. Parij meridiani uzunligi choragining o ng
ʻ ʻ
milliondan bir qismi (10~7) ga, Xalqaro birliklar tizimida esa M. kripton -86 atomining 2r10

va 5d5 energetik sathlar orasidagi o tishga mos keladigan nurlanish vakuumidagiʻ
1650763,73 to lqin uzunligiga teng uzunlik o lchovi.
ʻ ʻ
METR (yun. metron — o lchov, metreo — o lchayman) — qo shma so zlar bo lagi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
O lchov asboblari (mas, barometr, termometr) hamda metr tizimidagi uzunlik o lchovlari
ʻ ʻ
(mas, kilometr, santimetr) ni anglatadi. METR (musiqada) — ritmik tuzilmalarning hajmi va
sifatini belgilovchi, kuchli va kucheiz (yoki uzun va qisqa) hissalarning muayyan tartib va
o lchamlarda izchil almashinuviga asoslangan badiiy vaqt o lchovi. Kuchli va kucheiz
ʻ ʻ
hissalar munosabatlariga asoslangan M. tizimi nota yozuvida takt yordamida ifodalanadi.
Og zaki an anadagi musiqa merosi va kompozitorlar ijodida muttasil — bir xil va no-
ʻ ʼ
muttasil — turli taktli M. uchraydi. M. taktda hissalarning birikishiga ko ra, oddiy (2 yoki 3
ʻ
hissali) va teng qismlardan tashkil topgan murakkab (4, 6, 9 yoki 12 hissali) turlarga
bo linadi. Oddiylarida taktning birinchi , hissasi, murakkab M. larda esa har bir M.
ʻ
guruhining birinchi (ko proq boshlang ich) hissalari kuchli ifodalanadi. Bir taktda ikki va
ʻ ʻ
undan ortiq teng bo lmagan guruxlardan tuziladigan aralash M. ham bo ladi (maye., 5, 7
ʻ ʻ
hissali). Muayyan ritmik birliklar (chorak, yarim chorak, nimchorak notalar)dagi u yoki bu
M. ifodasi takt o lcho-yei deb yuritiladi. Sharqxalqlari og zaki an anadagi musiqada M. usul
ʻ ʻ ʼ
(o zbek, tojik, turk, uyg urlarda), iyqo (arabcha), tala (hindcha) va boshqa shakllarda
ʻ ʻ
namoyon bo ladi. Ayrim musiqa janrlari uchun muayyan M.lar harakterli. Mas, vals 3
ʻ
hissali, marsh 2 yoki 4 hissali. Maqom "as/otarida murakkab 2 hissali, talkin va boshqa
qismlarida aralash hissali M.lar uchraydi.
Metrologiya" sozi grekcha metros-kenglik va logos oqish manosini bildirib, kenglik
haqida oqish, aniqroq manoda esa olchovlar haqidagi fan demakdir. Zamonaviy tarixiy
metrologiya fanining vazifasi insoniyat tarixiy taraqqiyotining turli davrlarida qollanilgan
olchov birliklari tarixi va ularni hozirgi davr olchov birliklariga muvofiqligini yoritish,
ajdodlarimizning bebaho merosini kelajak avlodlarga yetkazishdan iboratdir. Tarixiy
metrologiya ijtimoiy-iqtisodiy, xojalik, huquq, madaniy tarixni organishda zarurdir.
Olchovlar rivoji avvalo jamiyatning ishlab chiqarish holatlari bilan bogliqdir.
Bazi manbalarda XIX asr oxiridan kitob va traktlarda metrologiya termini uchrashi
qayd etiladi. Vaholanki olchovshunoslik poydevoriga ajdodlarimiz juda qadimdan asos qoyib
kelishgan.

Olchov va olchov birliklari togrisidagi bir qator malumotlar buyuk olim Abu Abdulloh
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy asarlarida keltirilgan bolsa, ulug olim Ahmad Fargoniy
esa dunyoda birinchi bolib (861 yili) suv sathini olchaydigan asbob kashf etgan va uni yasab
amalda qollagan.
Yusuf Xos Xojibning turkiy tilda yozilgan «Qutadgu bilig» asarida olchov va olchov
birliklaridan foydalanibgina qolmay, balki olchash va iyyor ishlariga tegishli bilimlarni
mukammal bilishga chaqirilgan.
Boy madaniy merosga ega bolgan, jahon fani xazinasiga bebaho hissa qoshgan ozbek
хalqi qadimdan olchovshunoslik sohasiga va uning rivojlanishiga katta ahamiyat berib
kelgan. Olchovshunoslik bilan shugullanuvchi kasb egalari bolgan.
Mamlakatimiz kutubxonalari, arxiv va muzeylarida organilmagan, 20 mingdan ortiq
tarixiy yozma manbalar mavjud bolib, albatta ularni varaqlasangiz uzoq otmishda qollanilgan
olchov birliklariga duch kelasiz.
Qollanmaga kiritilgan qadimgi olchov birliklari tarixiga oid malumotlar Orta Osiyo va
mamlakatimiz xalqlari tarixini organishda muhim manba bolib xizmat qiladi.
Qadimgi olchov birliklari
Uning poydevoriga ajdodlarimiz qadimdan tamal toshi qoyib kelishgan. Dastlab ular,
kundalik ishlarida zarur bolgan vaqt, uzunlik, yuza, hajm va ogirliklarni olchash uchun kerak
bolgan usullarni topib, ulardan amalda foydalanishgan. Eng qadimgi olchash birliklari
antropometrik, yani insonning muayyan azolariga muvofiqlikka yoki moyillikka asoslangan
holda kelib chiqqan olchash birliklari hisoblanadi. Haqiqatdan ham ular vaqtni olchashda
erta, kech, kun, tun, kun–tun kabi atamalardan foydalanishgan bolsa, uzunlikni olchashda
qadam, qarich, quloch, barmoq, tirsak, shuningdek arpa yoki bugdoy donlaridan yoki ot
yolidan foydalanishgan. Yuza va hajmlarni esa boshqa malum yuza yoki hajmga nisbatan
qiyoslab olchashgan. Ogirlikni olchash uchun bir narsani vazni ikkinchi narsani vazni bilan
solishtirilgan, bunda asosan don (arpa, bugdoy, noxat va hakozo) va meva (danak, yongoq va
haqozo) donalaridan foydalanishgan. Olchashning mana shunday oddiy usullari
ajdodlarimizning osha davrdagi kundalik ishlari uchun yetarli bolgan.

Boy madaniy merosga ega bolgan, jahon fani xazinasiga ulkan hissa qoshgan ozbek
xalqi qadimdan olchovshunoslik sohasiga va uning rivojlanishiga juda katta ahamiyat berib
kelgan. Shuning uchun bolsa kerak xalqimiz tomonidan shu sohaga tegishli yuzlab naqllar
yaratilgan: Bogni boqsang bog bolur, botmon-botmon yog bolur», «Yemak tuz bilan, tuz
olchov bilan», «Yetti olchab, bir kes», «Har yerning oz botmoni bor», «Har kim oz qarichi
bilan olchar», «Har yerni qilma orzu, har yerda bor tosh –tarozu» va hakozo.
Xalqimiz qadimdan dunyodagi koplab mamlakatlar bilan iqtisodiy, ilmiy va boshqa
kopgina sohalar boyicha aloqalar qilishgan, savdo-sotiq bilan shugullanishgan. Mana shu
aloqalarning samarali bolishida xalqimizning olchov va olchov birliklariga katta ahamiyat
berishi va ulardan togri foydalanishi muhim bolgan. Ayniqsa, osha davrning oqimishli
kishilari olchash sohasiga tegishli ilmlarning yaratilishiga oz hissalarini qoshish bilan birga
kishilarni shu sohadagi ilmlarni oganishga ham chaqirishgan. Natijada yuzlab olchovlar va
olchov birliklari ni yaratishgan va amalda qollashgan.
Olchov va olchov birliklari togrisidagi bir qator malumotlar buyuk Xorazmlik olim
Abu Abdullox Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy algebraik risolasining «Olchashlar
haqida» deb ataladigan va geometriya (xandasa) ga doir qismida keltirilgan. Olim bunda
uzunlik, yuza va hajmlarni hisoblash va olchash usullari bilan topishga katta ahamiyat
bergan. Unda tanob, gaz, barmoq kabi olchov birliklari va olchov yogochi kabi olchash
vositalari togrisida yaxshi malumotlar berilib, ularni amalda qollashning yol-yoriqlari
korsatilgan. Xorazmiy «Quyosh soatlari togrisida risola» asarida ham olchash sohasiga
munosib hissa qoshgan. Ulug olim Ahmad Fargoniy dunyoda birinchi bolib (861 yil) suv
satxini olchaydigan asbob kashf etgan va uni yasab amalda qollagan.
U «Quyosh soatini yasash haqida kitob» asarini ham yozib olchovshunoslik sohasining
rivojlarishiga munosib hissa qoshgan.
Buyuk allomalar Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali Ibn Sinolar tomonidan yaratilgan
asarlarda juda koplab olchov birliklari keltirilgan. Ularning kopchiligi hozirgi kunda ham oz
kuchini yoqotmagan. Boboqalon shoirimiz Yusuf Xos Xojibning turkiy tilda 1069 - yili
yozilgan «Qutadgu bilig» asarida olchov va olchov birliklaridan foydalanibgina qolmay,
balki olchash va iyyor ishlariga tegishli bilimlarni mukammal bilishga ham chaqirilgan. Bu

iboradagi «iyyor ishi» atamasi metall sofligini sinash, bozordagi tosh va tarozilarning
togriligini, muomaladagi oltin va kumush pullarning sofligini va ogirligini kuzatib turish kabi
ishlarni bajarish manolarini bildiradi.
Mamlakatimiz hududida olchash ishlariga, yani olchovshunoslik sohasiga katta
ahamiyat berilganini Noshruddin Burxonuddin ogli Rabguziy tomonidan 1310 - yili turkiy
tilda yozilgan «Qissai Rabguziy» asaridagi, Amir Temur, Alisher Navoiy, Zaxriddin
Muhammad Bobur va boshqa onlab olimu-fozillarning asarlaridagi malumotlardan ham bilsa
boladi.
Suv sathini olchashda qollaniladigan olchov va olchov birliklari ham xalqimiz
tomonidan yaratilgan, «Quloq» , «Tegirmon » singari olchov birliklari bunga misol bola
oladi.
19-asrda Rossiya Orta Osiyoni bosib olganidan song u mahalliy aholiga «Ovrupa
madaniyati » ni singdirish rejalarini amalga oshirdi. 1894 yili Rossiya hukumati ras olchovini
Turkistonda sozsiz qollash togrisida korsatma elon qildi. Otish muddati yirik savdogarlar
uchun 3 yil, boshqalar uchun esa 5 yil qilib belgilangan edi. Shundan keyin qadimgi mahalliy
olchov va olchov birliklariga oid barcha malumotlar sekin-asta muomaladan siqib chiqarila
boshladi. Masalan, 30-yillardk tahlil orniga analiz, sarjin orniga sajen, tanob orniga desyatina
, chaqirim orniga versta kabi olchov birliklari qollaniladi.
Frantsiya kabi mamlakatlarda ham, Orta asrlarda feodal knyazliklarda bir-biridan farq
qiluvchi, turli olchov birliklari ishlatilgan. Sanoat inqilobi dunyo mamlakatlari ortasidagi
savdo-sotiqning rivojlanishi turli olchov birliklaridan voz kechib, yagona metrik tizimga
otishni taqozo etdi.
1875 - yilning 20 - mayida Parijda 17 mamlakatning diplomatik vakillari tomonidan
metrik konvensiyaning hujjatlari imzolandi. Xalqaro birliklar tizimi (XBT) 1960 yildan
boshlab sobiq SSSRda qollana boshladi.Shunga qaramay XTB joriy qilinganiga 45 yildan
oshgan bolsa ham muomalada ajdodlarimizdan meros bolib qolgan birliklardan hozir ham
xalq orasida unumli foydalaniladi.
Jahon xalqlari tomonidan ,bir necha ming yillar davomida kashf etilgan vaqt, uzunlik,
yuza, hajm, ogirlik va boshqa olchov birliklarining nomlari har xil bolgani bilan ularning

qiymatlari bir-biriga juda yaqin. Insoniyat taraqqiyotining dastlabki bosqichidayoq
odamlarda u yoki bu kattaliklarni olchash ehtiyoji bolgan. Orta Osiyoda qadimdan uzunlik
olchovi inson tanasining biror azosi yordamida amalga oshirilgan, shuningdek don eni-yu ot
yolining eni qollanilgan bolsa, ikkinchidan, bugdoy, arpa donlarining ogirlik olchovi sifatida
qollanilishidir. Orta Osiyo hududidan, buyuk ipak yolining otishi, garb bilan sharq o`rtasida
joylashganligi uchun ajdodlarimiz tomonidan kashf qilingan olchov va olchov birliklari
dunyoning tort tomoniga tarqalib, osha tomon xalqlari tomonidan bazan bizning tilimizda,
yoki bolmasa, oz tillariga tarjima qlinib qollanilgan. Shuning uchun ham musulmon
davlatlari, shu jumladan Orta Osiyo qollanilgan olchov va olchov birliklari kopchilik
tadqiqodchilardan biri nemis olimi V.Xintsdir. U Maroqashdan to Hindistongacha bolgan
hududdagi musulmon davlatlarida qollanilgan olchov va olchov birliklarini oz qollanmasida
keltirib, katta ish qilgan.
Ayniqsa, osha vaqt olchov birliklarini metrik tizimga aylantirib berishi uning fanga
qoshgan katta hissasidir. Biroq u bazi noaniqliklarga yol qoygan. Orta Osiyodagi Orta asr
olchov va olchov birliklari togrisida V. Xintsga nisbatan biroz aniqroq malumotlar E. A.
Davidovich tomonidan keltirilgan. Lekin E. A. Davidovich ham xatolarga yol qoyilgan
manbalardan foydalanib yozgan qollanmasida bir qancha noaniqliklarga yol qoygan, masalan
uzunlik birligi -olchin togrisida soz borganda; bu olchin olchov birligi 71,12 sm ga teng
bolgan rus arshinning ozi bolib, u Xorazmda, Buxoroda va Orta Osiyoning boshqa joylarida
ruslarning bosib olishdan ancha burun qollanila boshlagan - deb yozadi. Bu - notogri fikr.
«Qadimiy olchov birliklari» qisqacha izohli lugat muallifl N. Axrorov quyidagilarni yozadi:
Masalan, Rabguziyning «Qissai Rabguziy» asarida arshin ( arshin =65,2-112 sm ) olchov
birligi keltirilgan. Arshin (1 arshin = 65,2 — 112 sm ) rus olchov tizimiga I. Grozniy
tomonidan 1550 - yilda kiritilgan. Olchin olchov birligida esa «olchin» toqmoq deb
ataladigan uzun dastali katta yogoch toqmoq dastasi uzunligiga nisbatan olingan; uning
uzunligi 71-72 sm ga teng bolib, qari, gaz olchov birliklariga teng va shu olchov birliklari
bilan bir qatorda amalda qollanilib kelgan. Yana shuni aytish kerakki, olchin ozbek xalqining
tarkibiga kirgan uruglardan birining nomi.
Rus tadqiqodchisi N. V. Xanikov fikriga kora, 45 ta olchov sharq xalqlari (eronliklar,
arablar, turkiy uruglar) dan rus olchovshunosligida ozlashtirilgan.

Eramizdan avvalgi 283 - 263 yillarda Misr olchov tizimi paydo bolgan. Uzunlik
olchovi; atur milda - 5,235 km ogirlik olchovi; katta ptolomey mina = 29,46 kg ; kichik
ptolomiy mina = 341 g.
Bu olchov tizimidagi bir qancha olchov birliklari Ozbekiston hududidagi olchov
birliklariga mos keladi. Masalan, sarjin = 2160 mm, arshin = 720 mm, tirsak = 540 mm, oyoq
yuzi (kafti)=360 mm, kaft (qol kafti ) = 99 mm, barmoq 22,5 mm va hokazo.
Misr olchov tizimidagi vazn va uzunlik olchovlari Osiyo mamlakatlari va Hindistonda,
Yunonistonda, songra bazi ozgarishlar bilan Italiyada, undan butun Yevropada tarqalgan.
Shunday qilib, bir mamlakatdagi olchov birliklari ikkinchi mamlakatga otib, bir-birini
boyitgan.
Ajdodlarimiz maxalliy olchov birliklariga asos solibgina qolmasdan olchovlarni togri
qollanishi ustidan qatiy nazorat olib borishgan. Tarixiy manbalarda tarozidan yoki gazdan
xaridor haqiga xiyonat qilganlar qattiq jazolanganligi yozib qoldirilgan.
Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Mirzo Ulugbeklar mahalliy olchov birliklaridan
foydalanib, nomlari abadiyatga muxrlanganligi sir emas. Samarqandu Buxoroning,
Shaxrisabzu Xivaning salobatli inson aqlini lol qoldiruvchi minoralari оsha olchov birliklari
asosida qurilgan edi. O’rta Osiyoning qadimiy o’lchov birliklari. Hozirgi o‘lchov birliklari
qabul qilinmasdan oldin O‘rta Osiyoda xilma-xil o‘lchov birliklari bo‘lgan.
Mamlakatimizda hozirgi o‘lchov birliklari 1918 yilda joriy qilingan. 1927 yildan
e‘tiboran boshqa har qanday o‘lchov birliklaridan foydalanish butunlay man etilgan.
Shundan so‘ng uzunlik uchun metr, og‘irlik uchun kilogramm, hajm uchun kub metr,
suyuqlik uchun litr, vaqt uchun soniya va ularning hosilalari qabul qilindi. Shunga
qaramasdan yozma adabiyotda va xalq orasida botmon, misqol tosh, gaz, qarich, tanob,
chaksa kabi o‘lchov birliklari hamon tilga olinadi. O‘rta Osiyodagi qadimiy o‘lchov
birliklari haqida bir qancha tarixchilar, sharqshunoslar, etnograflar, tilshunoslar so‘z
yuritganlar. Ana shu mutaxassislarning fikrlarini keltirib o‘taman.
Sug‘d yil hisobi - Markaziy Osiyoda yashagan sug‘diylarning quyosh taqvimiga
asoslangan yil hisobi. So‘g‘d taqvimi qadimgi eron (avesto) va xorazmiy taqvimlariga juda
yaqin bo‘lgan. Bir yil 12 oy va xar bir oy 30 kundan tashkil topgan.Ortiqcha besh kun yilning

12-oyi oxiriga qo‘shilgan. Bu besh kun alohida nom bilan aytilgan. Har yili qoldiq sifatida
yig‘ilib boradigan chorak kunning to‘rt yilda to‘la bir kun bo‘lishiga e’tibor qilinmagan.
Yangi yil bahorgi tengkunlikdan boshlagan.
Sug‘d oylarining tartibi va nomlari quyidagicha: 1.Navsard. 2.Jarjin. Z.Naysanj.
4.Basokanj. 5.Ashnxanda. b.Majnda. 7.Farkon. 8.Obonj. 9.Fug‘. 10.Masfug‘. 11.Jamdanj.
12. Xashvim. Oylar nomlarining o‘qilishi va aytilishida ayrimtafovutlar bor. Chunki
qo‘lyozma manbalarda (Abu Rayhon Beruniy asarlarida ham) sug‘d oylarining nomi faqat
undosh tovushlar bilan yozilgan. Undoshlar orasidagi unlilar yozilmagan. Sug‘diylar ham
qadimgi eronliklar kabi oyning har bir kuniga (30 kunga) alohida-alohida nom berganlar.
Sug‘d yil hisobi qachondan boshlanganligi va qaysi voqea asos qilib olinganligi to‘g‘risida
ma’lumot yo‘q. Abu Rayhon Beruniyning xabar berishicha sug‘d taqvimi ancha qadimdan
mavjud bo‘lsa-da rasmiy yil hisobi milodiy 413 yildan boshlangan. Sug‘d taqvimiga oid
atamalar va yil hisobi sanalari IV-X asrlarga oid tangalar, bitiklar, maktublar va rasmiy
davlat hujjatlarida tez-tez uchrab turadi. Sug‘d tili va yozuvining muomaladan qolishi bilan
sug‘d taqvimi ham asta-sekin unutila boshladi.Sug‘d taqvimi Xorazmiy taqvimiga juda yaqin
bo‘lgan sug‘d taqvimining vujudga kelishida xorazmiy taqvimi asos bo‘lgan bo‘lsa ajab
emas, chunki xorazmiy tili bilan sug‘d tili ko‘p jihatdan bir-biriga yakin turadi. Shuni ham
aytib o‘tish kerakki xorazmiy oylarining nomlari ham, sug‘d oylarining nomlari ham
lug‘aviy jihatdan qanday ma’no berishi noma’lum. Bu haqda Abu Rayxon Beruniy ham
to‘xtalmaydi. Xorazmiy tilidagi va sug‘d tilidagi hujjatlarda ham oylarning qanday ma’no
anglatishi xususida ma’lumotlar yo‘q. Avesto yil hisobi - Eron va Markaziy Osiyo xalqlari
qo‘llagan eng qadimgi yil hisobi, taqvim. Bu taqvim zardusht ta’limoti bilan birga vujudga
kelganligi uchun zardusht taqvimi, oy nomlari va boshqa hamma atamalari "Avesto"
kitobidan olinganligi uchun avesto taqvimi ham deyiladi. Eronda qo‘llangan eng qadimgi
taqvim bo‘lganligi uchun hozirgi ilmiy adabiyotlarda qadimgi eron taqvimi nomi ham
ishlatiladi. Zardusht yil hisobi quyosh yiliga asoslangan bo‘lib, 12 oydan iborat. Har bir oy
30 kun, yana qo‘shimcha 5 kun bor. Bu 5 kun alohida oy hisoblanadi. Taqvimdagi 12 oyning
nomi "Avesto"dagi ma’budalarning nomiga borib taqaladi. Oy nomlaridan tashqari oy
tarkibiga kirgan kunlar (30 kun) ning ham alohida-alohida nomlari bor. "Avesto"ning
milodiy VI asrda sosoniylar davrida tuzilgan matnida oylar va kunlarning to‘liq nomi

ro‘yxati keltirilgan. Biroq ba’zi taqvim atamalarAvesto"ning eng azaliy qismlari deb
hisoblanuvchi miloddan avvalgi VIII-VII asrlarda tarkib topgan. "Gotlar"da ham uchraydi.
Zardusht taqvimi qachon va qaerda tuzilganligi to‘g‘risida fanda hozircha aniq ma’lumot
yo‘q. Olimlarning taxmin qilishicha bu taqvim Sharqiy Eron yoki Markaziy Osieda miloddan
avvalgi birinchi ming yillikning boshlarida tuzilgan. Dastlab, g‘arbiy Eronda Ahmoniylar
davrida rasmiy davlat taqvimi sifatida qabul qilingan (ilmiy adabiyotlarda qadimgi eron yil
hisobi deb atalishining sababi ham shu). Bu holat Ahmoniylar davrida zardusht dinining
keng yoyilishi bilan izohlanadi Zardusht taqvimi Hindistonda hozirgi vaqtda istiqomat
qilayotgan zardusht jamoalarining taqvimi bilan qiyoslab ko‘rilganda mazkur taqvim g‘arbiy
Eronda Ahmoniylar davrida miloddan avvalgi 505, 490, 484, 481, va 441 sanalarning
biridan boshlangan deb hisoblash mumkin. Abu Rayhon Beruniy o‘zining "Xronologiya"
asarida yuqoridagi yillarning eng oxirgisi-miloddan avvalgi 441-yilni eng to‘g‘ri sana deb
oladi va zardusht taqvimi shu yildan boshlangan deb ko‘rsatadi.Zardusht taqvimi 365 kun,
har biri 30 kundan tuzilgan 12 oy va yana 5 kundan iborat, to‘rt yilda yana 1 kun orttirilgan.
Demak, har to‘rt yilda (kabisa yilida) 12-oyning oxiriga 5 kun emas, 6 kun qo‘shilgan.
Zardusht yil hisobi qadimgi eron manbalarida - Behstun va Naqshi Rustam kitobalarida
hamda boshqa yozm Zardusht oylarining nomlari: 1. Farvardinmoh, 2. Ordi - behishtmoh, 3.
Xurdodmoh, 4. Tirmoh, 5. Murdodmoh, 6. Shahrivarmoh, 7. Mehrmoh, 8. Obonmoh, 9.
Ozarmoh, 10. Daymoh, 11. Bahmanmoh, 12. Isfandarmazmoh. Har bir oyda 30 kunning
maxsus nomi ham bo‘lgan ular quyidagilar: 1. Xurmuz, 2. Bahman, 3.Urdubehisht. 4.
Shahrivar, 5. Isfandarmaz, 6. Xurdod, 7. Murdod, 8. Dayba ozar, 9.Ozar, 10. Obon, 11. Xur,
12. Moh, 13. Tir, 14. Jo‘sh, 15. Dayba mehr, 16. Mehr, 17.Sarush, 18. Rashn, 19. Farvardin,
20, Bahrom, 21.Rom, 22. Bod, 23. Daybadin, 24.Din, 25. Ard, 26. Ashtoz, 27. Asmon, 28.
Zomyoz, 29. Morasfand, 30. Aniron. O’ttiz kunga atab qo‘yilgan mazkur nomlar yilning o‘n
ikki oyidagi hamma kunlarga taalluqli bo‘lgan.Qadimgi Eron yil hisobi, ya’ni zardusht yil
hisobi milodiy 632 yilgacha qo‘llanb keldi. 632 yilda sosoniy podshohlardan Yazdgird 11I
zardusht taqvimini isloh qildi. Yangi taqvim shu podshohning nomi bilan Yazdgird taqvimi
nomini oldi. Boshlanish vaqti ham Yazdgird III ning taxtga o‘tirgan kuni - milodiy 632-yil
16-iyundan hisoblandi. Qadimgi eron, ya’ni zardusht taqvimining atamalari, xususan
oynomlari fors-tojik va turkiy manbalarda o‘rni-o‘rni bilan uchrab turadi. Mazkur atamalar
ko‘proq eroniy va turkiy xalqlarning eng qadimgi zardusht ta’limoti bilan bog‘liq rasm-

rusumlari, urf-odatlari bilan bog‘liq holda tilga olinadi. Orta Osiyo va Eron xalqlari arab
istilochilari kelmasdan ilgari, otashparaslik davrida quyosh kalendaridan foydalanar edilar.
Musulmonlik bilan birga bu olkalarga xijriy qamariy kalendar (yani oy kalendari)
kiritildi.Oylarning ozgarib turishiga qarab tuzilgan bu kalendarga kora bir oy 29,5306
sutkaga, 12 oy esa 354, 3672 sutkaga teng, yani bu kalendarning bir yilda 10 tropik kunga
teng.
Xulosa:Men bu mavzuni mustaqil o’rganib qadimgi O’rto Osiyodagi o’lchov
birliklarini o’rgandim.Ya’ni qadimgi o’lchov birliklarini nomlari bildim va ularni
o’rgandim.Ajdodlarimiz qadimda qanday o’lchov birliklarini kashf qilganini bilib
oldim.Ajdodlarimiz bu yo’nalishga katta hissa qo’shishgan.Xususan bobomiz buyuk
mutaffakir Farobiy Nilning uzunligi va Yer radiusini o’lchagan.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Do’stiyor G’ofurov. “Xronologiya kitobi”
2.Qodirov A. Vaqt va kalendar
3. Raxmonqulov Z. Xronologiya
4.Internet materiallari asosidan foydalandim (ziyo.uz Arxiv.uz)

O‘rta osiyodagi og‘irlik o‘lchov va uzunlik birliklari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish