O‘rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	44.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi

Купить

Mavzu: O`rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi
REJA:
I.KIRISH
II.ASOSIY QISM
1.Arablar davrida o`rta osiyoning bosib olinishi
2.Islom dinining o`rta osiyoda tarqalishi
3.Arab hukmdorlarining movorunnahrdagi siyosati
III.XULOSA
IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

Markaziy Osiyo davlatchiligi tarixida Turk xoqonligi
davlati muhim o‘rin egallaydi. Turk xoqonligi hususidagi
manbalar yetarli bo‘lsada, lekin ularning ko‘pchiligi bir-biriga
qarama-qarshiligi ma’lumotlar olindi. Birinchi navbatda VII-
VIII asrlarda to‘plangan manbalar ancha qimmatlidur. Bu yepik
grafik yodgorliklar O‘rgun-Enese runiy yozuvlari Xitoyning
“tanxonadoni tarixi” VII-IX rasr tarixiy manbasi VI asr ohirida
yashagan Vizantiyalik tarixchilar Menandir , Protektor, Piyofan,
Vizantiyskiy, suriyachilik tarixi Ionna Efessiylarning tarixi
asarlaridir.
Shuningdek bu to‘g‘ridagi ma’lumotlar arab tarixchilari at-
Tabariy, Denovariy (IX-X asr) o‘lkamiz fuzalolaridan Abu
Rayxon Beruniy, Narshahiy (X asr) va boshqalar asrlarida ham
uchraydi. Keyingi vaqtda bu masalaga yanada e’tibor kuchaydi.
Arxeolog olimlar, tarixchilar, adabiyotshunoslar, antropologlar
bu xususida yangi tadqiqotlar olib bormoqdalar. Turklar, turkiy
qabilalar tarixi masalasi Toshkentda o‘tkazilgan III jahon
Turkologiya anjumanida ham keng muhokama etildi.
“Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Manas”, “Dada qo‘rqut” kabi
umumturkiy xalq dostonlari, O‘rta asrlardagi Mahmud
Qoshg‘ariy, Ahmad Yugnakiy, Yusuf Xos Hojib va boshqalar
asarlarida turkiy madaniyat, adabiyot, tarix to‘g‘risida turli
ma’lumotlar keltiriladi. 1
XI asrda yashagan alloma, Mahmud Qoshg‘ariyning
zamondoshi Yusuf Xos Hojib o‘zining “Qutadg‘u bilig”
(Saodatga yo‘llovchi bilim) asarida afsonaviy turk sarkardasi
Alp Er Tunga to‘g‘risida shunday deb yozadi: “... u bilimdon ,
zakovatli, katta hunar egasi edi, bu fazilatlari uning shon-
shuhratini dunyoga taratgan. U turk beklarining sarasi, ovozasi
olamni tutgan, hunari talay edi. Uning tengi topilmasdi. Forslar
uni Afrosiyob deb atashgan”.
1
Narshaxiy. Buxoro tarixi T., “Kamalak” 1991 yil

Tarixda turklarning kelib chiqishi hususida ko‘plab afsona,
rivoyatlar ham mavjuddir. Abu Is’hoq Nishopuriy jam qilgan
(VIII asr) “Qissai-al anbiyo” asarida turklarning kelib chiqishi
Nuh payg‘ambarga borib taqaladi.
Xitoy yozma manbalarida Turklar “xun” nomi ostida eramining
92 yilida Oltoyning etaklariga kelib o‘rganishganligi va
jujanlardan ruxsat olib ular uchun temir qazib chiqarishni
boshlagapnlari haqida ma’lumot berildi. Bu ulug‘ Ashin urug‘i
nomi bilan avval oshda atalib kelgan. Xitoylar Ashin qabilasini
“Tu-kyu”, deb ham yuritilgan. P. Pel’o bu so‘zni “Turk-yut”
(ya’ni turkiylar) deb izohlagan. “Turk” atamasi kuchli, baquvvat
degan ma’noni anglatadi.
Avval bu ulug‘ga berilgan turk atamasi keyinchalik ularga yaqin
turgan barcha qabila-urug‘larga ham umumiy nom sifatida
aytilib ketilgan. 2
Ashin urug‘idan bo‘lgan Asan (Asyan), va Tuu, (460-545)
turkiy qabilalari ittifoqiga asos soladilar. Tuuning o‘g‘li Bumin
(bu turkcha nom, xitoycha Tumin) o‘ziga Tele qabilasini
buysundiriladi. Endilikda ancha mustahkamlangan bu qabilalar
ittifoqi o‘zlari qaram bo‘lib turgan jujanlardan xalos bo‘lish
yo‘lini qidirishadi. Bumin 551 yili Markaziy Osiyodagi eng
kuchli bo‘lgan jujanlar xonini mag‘lub etadi.
O‘sha yili Bumin yangi davlat –Turk hoqonligiga (551-744)
asos soladi. Ili daryosi bo‘yida hukmdor deb e’lon qilingacha
“Ilixon” degan unvonni oladi. Turklar hukumdori o‘zini hoqon
(turkcha-qag‘an) deb yurita boshlaydi. Oltoydagi O‘tukan shahri
yangi Turk hoqonligining poytaxti qilib belgilanadi. Bumin o‘z
ukasi Istamiga (Istemi-turkcha, Sedimi-xitoycha, Sinjibu-
arabcha, Stembi-xagan yunoncha) birinchi sarkarda, davlatning
birinchi amaodor darajasiga to‘g‘ri keluvchi “Yabg‘u” (bahodir)
unvonini berib u bilan birgalikda o‘z davlatini kegaytirish
2
Narshaxiy. Buxoro tarixi T., “Kamalak” 1991 yil

payiga boshchilik qilib tez orada Sharqiy Turkistondagi nushibi,
turkash, uzli qabilaarini o‘ziga buysundiradi.
Muqanxon hukumronligi davri turk hoqonligini eng qudratli
pallaga olib kirdi. 554 yil Muqan hoqon Sharqqa yurish qilib
Uzoq Sharq o‘lkalarini o‘ziga buysundiradi va Tinch okeani
qirg‘oqlariga chiqadi. U O‘rxun, Tug‘la, Selenga daryolari
bo‘ylaridagi qabilalarni, Yenisey daryosi bo‘ylaridagi
qirg‘izlarni, Baykal atroflaridagi uyg‘urlarni o‘ziga
bo‘ysundiradi. Muqan hoqon eftalitlar davlatini tugatish uchun
544 yil Eron shohi Xusrav I Anusheronga elchi jo‘natadi.
588 yil turklar Ural va Volga bo‘ylarini zabt etib Shimoliy
Kavkazdagi ko‘chmanchi ovarlar bilan to‘qnashadi. Turklar
eftalitlar va ovarlarga qarshi kurashishda Vizantiya va Eron
bilan do‘stona aloqani mustaxkamlashga harakat qila
boshlaydilar. Vizantiyadan foydalangan Eron eftalitlardan
Toharoston, Chag‘aniyon, Qobul atrofdagi yerlarni tortib oladi 3
.
563 yildan eftalitlarga qarshi shimoldan turklar Choch vodiysiga
bostirib kiradilar. Tez orada ular tomonidan Samarqand , Kesh,
Naxshab egallanadi. Eftalitlar Xuttalon, Termiz, Balx, Amul,
Zamm shaharlaridane yordam olib Buxoro yaqinida katta jangga
tayyorgarlik ko‘rdilar. 8 kunli shiddatli jangda eftalitlar
turklardan yengiladilar.
Turklar tezlik bilan harakat qilib iloji boricha eftalitlarning
yerlarini ko‘proq o‘z ko‘llariga olishga harakat qiladilar.
Amudaryoning janubiy sohiligacha bo‘lgan yerlar, Eron, uning
shimoliy sohillaridan Kaspiygacha bo‘lgan yerlar turklar qo‘liga
o‘tadi. Birmuncha vaqt eftalitlarning qolgan-qutgani Zarafshon
vohasida yashab turklarga soliq to‘lab turadi. Janubdagi yarim
mustaqil eftalitlar yerloari sosoniylar tomonidan bir oz vaqtdan
3
Narshaxiy. Buxoro tarixi T., “Kamalak” 1991 yil

keyin butkul bo‘ysundirilib olinadi. Eftalitlar davlatining
mag‘lubiyatidan so‘ng bevosita ittifoqchilar o‘rtasida
kelishmovchiliklar paydo bo‘la boshlaydi.
Hoqonlikning bevosita g‘arbiy qismini boshqarib turgan Istami
va bosh hoqon Muqanxon ham savdo yo‘li va uning ahamiyatini
yaxshi tushunib bu masalani tinchlik bilan hal qilishga harakat
qila boshlaydilar. Istami Yabg‘u Sug‘d ixshidiga bu masalani
hal etish vazifasini topshiradi. Eronga mashhur Sug‘d savdogarri
va diplomati Moniax boshchiligida elchilar guruhi jo‘natilgan.
Xusravshoh o‘z atrofidagi amaldorlarning maslahatiga kirib,
sug‘diylar olib kelgan ipakliklarni sotib olib, so‘ng uni elchilar
ko‘z o‘ngida yig‘ib yoqib tashlaydi. 4
Istami bu voqeadan so‘ng qatitq ranjisa-da, Xusravshoh
huzuriga 2-marotaba o‘z elchilarini yuboradi. Bu elchilar guruhi
endilikda faqat turklardan iborat bo‘lib, uning natijasidan yaqin
oradagi siyosat namoyon bo‘lishi kerak edi. Bu safar turk
elchilari zaharlab o‘ldiriladi. Ularning faqatgina bir nechasigina
hoqon huzuriga yetib keladi. O‘z ishlarini sosoniylar “Turklar
issiq ob-havoni ko‘tarisha olmadilar” deb berkitishadi. Istami
Husrav I Anushervon qo‘shinlarini tor-mol qilib Eronning
shimoliga bostirib kiradi. Eftalitlar o‘z yerlarining Eronga tushib
qolgan qismini yana o‘z qo‘llariga qaytarib oladi. Eron tinchlik
sulhiga kelishib 40000 Vizantiya tillasi to‘lash majburiyatini
oladi. Undan so‘ng Eron bilan Vizantiya o‘rtasida ham urush
boshlanib, ketib, sosoniylar davlati juda nochor ahvolga tushib
qoldi.
576 yili Muqan hoqon va Istami yabg‘ularning vafotidan so‘ng
Turk hoqonligining ta’siri ancha zaiflasha boshlaydi. Eron
sarkardasi Bahrom Chubin Chur-Bag‘a hoqon
4
O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

qo‘mondonligidagi 30000 kishilik turk qo‘shinini tor-mol qiladi.
Chur Bag‘a jangda haloq bo‘ladi. Bahrom Chubin Buxoro
yaqinidagi Poykend shahriga bostirib Hoqon hazinasini esa Eron
shohi Xurmuzdga yuboradi.
Muqon hoqon vafotidan (576 yil) so‘ng taxtga uning ukasi
Arslon To‘ba o‘tirdi. Arslon To‘la buddiylikka berilgan bo‘lsa-
da, mmlakatni mustahkamlash uchun Si saltanati bilan
shartnoma tuzadi. Bundan tashqari u mamlakatni ijtimoiy-
iqtisodiy jihatdan rivojlantirish choralarini ham ko‘rdi. Ammo,
581 yilda Arslon To‘ba vafot etgach Turk hoqonlari o‘rtasida
o‘zaro kurashlar avj olib ketdi. Bu kurashlar natijasida hoqonlik
ikki qismga: sharqiy va G‘arbiy qismga bo‘lnib ketdi. Sharoqiy
hoqonlik Xitoy va Mo‘g‘ulistoni bir qismini o‘z ichiga olib uni
Arslon To‘baning kichik o‘g‘li Ishbara boshqara boshlaydi.
Ikkinchi hoqon g‘arbiy yerlarini-Yettisuv, markaziy Osiyoning
asosiy qismi, Sharqiy Turkiston, hozirgi Qozog‘iston tasarrufini
olgan Istami yabg‘uning o‘g‘li Qora Churin boshqarar edi. Qora
Churin Istamining vafotidan (576 yil) so‘ng bu lavozimiga
o‘tirgan bo‘lib, boshqa hoqon va xonlar ichida eng qobiliyatlisi
va tadbirkori edi. Keyingi xonlar-To‘amon va Amroq edi.
Ulardan tashqari yana kichik 4 ta xon bo‘lgan. Bu hokimlar
o‘rtasida zimdan adovat kezar, ularning ko‘pi bir-biriga
dushmand bo‘lib, qulay vaziyat kelishini kutib turar edilar.
O‘zaro kurashlar natijasida mamlakat ichida ham ahvol
keskinlashib, iqtisodiy tanazzul boshlanib ketdi. 5
Shu vaqtda keskin vaziyat paytida turkiy shahzoda Obro‘y
boshchiligidagi xalq harakati (585-586 yillar) bo‘lib o‘tdi.
Obro‘y harakati to‘g‘risida uzuq-yuluq ma’lumotlar saqlanib
qolgan. Xususan Abdurhmon Muhammad Nishopuyriyning (XI
5
O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

asr) “Hazinat-al-ulum” asaridagi bu masalaga ag‘ishlangan
parcha Narshahiyning “Tarixi Buxoro” asariga kiritilgan. Uning
yozishicha Obro‘yning qarorgohi Poykandda bo‘lib, u boy
zodagonlar va savdogarlar ustidan qattiq nazort o‘rnatgan.
Bunga chiday olmagan zodagonlar Turkiston tolmoniga yo‘l
olishgan. Obro‘y atrofida esa qashshoq dehqonlar guruhlari
yig‘ila borgan.
O‘zaro muttasil urushlar hamada taxt talashishlar mamlakatni
parchalanib ketishi va ma’naviy iqtisodiy inqiroz holatiga olib
keldi. Qora Churin qarib qolgan vaqtida taxminan 600 yillarga
kelib o‘zini xoqon deb e’lon qiladi. Qora Churin Bug‘u xoqon
(qahramon xoqon) degan nomni olgan edi. Xoqonlikdagi og‘ir
vaziyatdan foydalangan Xitoy imperatori ichki nazolar keltirib
chiqarishga harakat qiladi. 582-603 yillardagi o‘zaro
urushlardan so‘ng 603 yil xoqonlik to‘la mustaqil 2 qismga:
Sharqiy va G‘arbiy qismlarga aylandi. G‘arbiy xoqonlik ta’siri
ostida Yettisuv, Chuvodiysi, Volga, Kubanning kuyi qismi ,
Irtish, Ishim daryolari bo‘yidagi yerlar, Markaziy Osiyoning
kichik yarim mustaqil davlatlari uning tarkibida bo‘ldi. 6
Feodal munosabatlar rivojlanayotgan G‘arb hoqonligining
ijtimoiy tarkibi ham, siyosiy boshqaruvi ham ancha-muncha
murakkab edi. Yarim asrlik hukumdorlik jarayonida turklarning
bir qismi o‘troqlashadi, qolganlari yerli chorvadorlar bilan
aralashib ketadi. Ztroq hayotning an’anaviy –ma’muriy
udumlari ta’sirida boshqaruv tarkiblari asta-sekin o‘zgarib,
turklarning ijtimoiy va siyosiy mavqei mustahkamlanib boradi.
Turklar siyosiy hayotda faol qatnashib, Markaziy Osiyo
siyosatining hamma jabhalarida teng qatnasha boshladilar.
Hoqon Sheguy vafotidan keyin (618 yil) hokimiyati kelgan To‘n
6
O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

yabg‘u (To‘n bahodir) davrida G‘arbiy hoqonlik yana
kuchayadi.
Jahon tarixida ulkan iz qoldirgan davlatlardan biri — bu Arab
xalifaligidir. Arab xalifaligi davri O‘rta Osiyo, Eron,
Afg‘oniston, Yaqin va Urta Sharq, Shimoliy Hindiston, Pireneya
yarim oroli va Shimoliy Afrika xalqlarining ijtimoiy, iqti-sodiy,
madaniy taraqqiyotida o‘ziga xos yuksalish davrini belgilab
berdi. Arab istilochilari xususida shubhasiz eng asosiy
ma’lumotlarni arab musulmon mualliflari berib o‘tganlar. Shu
xususda, jumladan, al-Balazuriyning «Futuh al buldon»
(Mamla-katlarning fath etilishi), at-Tabariyning «Tarixi rasuli va
muluk» (Payg‘ambarlar va podsholar tarixi) asarlari alohida
ahamiyat kasb etadi.
Islom dinining vatani Arabiston yarim orolidir. Arablar semit
qabilalari guruxiga mansub bo‘lib, asosan ko‘chmanchi,
chorvachilik bilan hayot kechirgan. Ko‘chmanchilar bjdaniylar
deb yuritilgan. Vohalardagi aholi dehqonchilik bilan
shug‘ullangan. Dengiz bo‘ylari, vohalarda shaharlar qad
rostlagan bo‘lib, ularda asosan savdo-sotiq va hunarmandchilik
bilan kun ko‘radigan aholi yashar edi. 7
VI asrning ikkinchi yarmi VII asrning birinchi yarmidagi arab
ijtimoiy hayoti juda murakkab va rang-barang edi. Unda urug‘-
aymoqchilik munosabatlari endigina kurtak ochib kelayotgan
feodal munosabatlar bilan chatishib ketgan edi. Asosiy savdo
yo‘llarining bu hududdan o‘tishidan arab zodagon-savdo ahli
juda manfaatdor edi. Lekin mamlakatda bu paytda siyosiy
parokandalik hukm surar edi. O‘zaro qabilaviy urushlar
natijasida dehqonchilik va savdo-sotiq ishlariga katta zarar
yetkazilar," xonavayronlik avj olgan edi. Bu holat arab aslzoda
guruhlari, zodagonlari manfaatiga zid bo‘lib, mamlakat iqtisodiy
7
I.A.KARIMOV “O`ZBEKISTON O`Z ISTIQLOL VA TARAQQIYOT YO`LI” T-1992

yo‘nalishida yuqoridagi salbiy holatlar katta zarar yetkazar edi.
Yuqoridagi vaziyat ham turli tabaqa, toifa kishilarining o‘zaro
hamjihatlikka yagona, kuchli davlat atrofiga birlashishga
chaqirar edi. Aholi ichida ko‘p xudolik-butparastlik urf edi
(xususan Ka’bada 360 ta but bo‘lib, ularning eng yiriklari Hubal
va Lut bo‘lgan).
Shunday vaziyatda Islom to‘g‘ri va haq yo‘lni ko‘rsatuvchi din
sifatida yuzaga keldi. Islom — bu Alloh yagona deb e’tirof etib,
unga bo‘ysunmokdik va butun qalbi bilan unga ixlos qilmoqlik
va Alloh buyurgan diniy e’tiqodga imon keltirmoklik dsmakdir.
Islom «itoat», «bo‘ysunish» ma’nolarini bildiradi. Bu dinning
asoschisi Muhammad payg‘ambar (570-632) makkalik
Abdullohning o‘g‘li bo‘lgan. Uning<="" p="">
Muhammad payg‘ambarning ta’limotiga ergash-Pshlarni
«muslim», ya’ni «itoatkorlar», deb yuritganlar. O‘z
payg‘ambarlik faoliyatini Muhammad Makkada boshlagan.
Makka Arabiston yarim orolining Srbiy qismidagi Hijoz
viloyatida joylashgan shahar Io‘lib, bu yerda Ka’ba joylashgan
edi. Diniy ta’limotga ko‘ra Ka’bani Odam Ato barpo qilgan 8
Madinada Muhammad o‘z ta’limotini davom ettiradi. Madinada
shuhrat qozongan makkaliklar butparastlik g‘oyalariga qarshi
ham harbiy, ham siyosiy zarba bera boshlaydilar. Muhammad (s.
a. v.) payg‘ambar vafot etgach (632 y.), ketma-ket «Xulofoiy
rashoddin» (haq yo‘ldan borgan sahih xalifalar) nomlarini olgan
Abu Bakr, Umar, Usmon va Alilar (661 yilgacha) payg‘ambar
siyosatini davom ettirib, Arabiston yarim orolida markazlashgan
- Arab xalifaligi davlatiga asos soladilar. O‘zaro qabilalar
birlashuvi, dini islomning yoyilishida ilohiy muqaddas kitob
Qur’onning o‘rni nihoyatda katta bo‘ldi.
8
I.A.KARIMOV “O`ZBEKISTON O`Z ISTIQLOL VA TARAQQIYOT YO`LI” T-1992

VII asrning ikkinchi yarmidan boshlab xalifalik kengaya borib
o‘z chegaralarini g‘arb va sharq tomon kengaytirishga harakat
qildi. Yaqin va O‘rta Sharqniig boy viloyatlari qo‘lga olinib,
nihoyatda uyushgan va| jangovar arab qo‘shini shiddat bilan
harakatlariii boshlab yuborgan edi. Bir vaqtning o‘zida arablar ■
yurishlarini Vizantiya va Eronga qarshi olib bordilar. Eron shohi
Yozdigard III (632-6^ I), sosoniylarning so‘nggi vakili arablarga
qarshi turishga harakat qildi. Lekin Kadisiya (636 y.) va
Nahavand (642 y.) dagi janglarda arablar qo‘shini forslarga
qaqshatqich zarba berib sosoniylar sulolasiga barham berdilar.
Vizantiyaga qarshi qilingan harbiy harakatlar natijasida Falastin,
Misr, Suriya, Iroq egallandi. Xalifa Umar ibn al-Xattob (634-
644) davrida ilk bora arab istilochilari Xuroson chegaralarida
paydo bo‘lgan edi. 643-644 yillarda arab sarkardasi Abdulloh
ibn Varqa Kirmonni egallab Xurosonning janubdagi darvoza-
lari hisoblangan Tabas va Qureynga yurish qiladi. Bu yerning
aholisi o‘z zimmasiga yiliga 60000 dirham soliq to‘lash
majburiyatini oladilar 9
.
Arablarning keyingi harbiy harakatlari 650-651 Yillarga to‘g‘ri
keladi. Shu yillarda Basra noibi ibn Kurayza Xuroson bilan
chegaradosh yerlarga yurish qsladi. 651 yilda Marv shahri
egallandi. Marv marzaboni (hokimi) Abraz (Baraz) sarkarda ibn
Amirga 2 mln. 200 ming kumush dirham evaziga tinchlik bilak
shaharni topshiradi.
O‘rta Osiyodagi siyosiy parokandalik va kichik 1ilatlarning bir-
birlari bilan tez-tez nizolarga •vrib turishi Qutaybaga qo‘l keldi.
O‘z harbiy yurishlarini Qutayba 705 yil Balx viloyatini bosib
olish bilan boshladi. Balxdan tashqari Qutaybaga Chag‘oniyon,
Shuman va O‘rta Osiyoning janubidagi kichik viloyatlar
bo‘ysunadi. Chag‘oniyon hrkimi Tish arablar tomoniga o‘tib
ketadi.
9
I.A.KARIMOV “O`ZBEKISTON O`Z ISTIQLOL VA TARAQQIYOT YO`LI” T-1992

706 yil Qutayba katta qo‘shin bilan Movarounnahrga kirib keldi.
Tabariyning ma’lumotlariga ko‘ra Qutayba eng obod va boy
shaharlardan biri Poykand tomon harakat qildi. Uning qo‘shini
tarkibida arablar xizmatiga o‘tgan Balx va Chag‘oniyon
hokimlarining ham qo‘shinlari bor edi. Poykandning ko‘pchilik
aholisi savdogarlar edi. Shaharda qoldirilgan harbiy qo‘shinga
turk sarkardasi bosh edi. Sug‘d va boshqa viloyatlardan kelgan
kuchlar bilan poykandliklar arablarga qattiq turib qarshilik
ko‘rsatdilar. Arablar sug‘dlar tomonidan o‘rab olinib
Qutaybaning barcha yo‘llari kesib qo‘yildi.
Lekin ichki ittifoqning yo‘qligi, o‘zaro nizolar natijasida
Poykand himoyachilarining kuchi zaiflasha bordi. Qutayba
qal’aga birinchi safda borgan va shahid bo‘lgan kishilarning
oilalariga katta mukofot va’da qildi. Ketma-ket 15 kun davom
etgan janglardan so‘ng arablar qal’a devorini teshishga
muvaffaq bo‘ldilar. Shahardagi og‘ir janglardan so‘ng Poykand
arablar qo‘liga o‘tdi. 10
Poykand fojiasidan so‘ng Qutayba boshliq kuchli raqibga zarba
berib uni mag‘lub etish maqsadida Sug‘d podshosi Tarxun,
Buxoro hukmdori Xunukxudod, Shopurkom hokimi
Vardanxudod boshliq katta qo‘shin yig‘ildi. Ularga turklar
yordamga kelib, jami qo‘shinning miqdori 40000 kishi atrofida
edi.
Ittifoqchilar qo‘shini Buxoro yaqinida Torob, Xunbun, Romiton
oralig‘ida to‘plandi. Qutayba qurshovda qoldi. Arablarning
ahvoli nihoyatda og‘irlasha bordi. Shunda bu ahvoldan qutulish
uchun Qutayba makkorlik yo‘lini tutib, nayrang ishlatadi
Narshahiyning yozishiga ko‘ra, Qutayba Xayon-an-Nabatiy
ismli o‘z kishisini ittifoqchilar ichida qudratli bo‘lgan Sug‘d
podshosi Tarxunga maxfiy suratda vakil qilib yuboradi. Nabatiy
10
I.A.Karimov “o`zbekiston XXI asr bo`sag`aida T-1995

Tarxunga arablar havo sovushi bilan shundoq ham Marvga
qaytib ketajaklarini, holbuki turkiylar Sug‘dni arablar
ketganidan so‘ng butkul egallab olajaklari xususida soxta xabar
yetkazadi. Bu xabar ittifoqchilar ichida bo‘linishga sabab
bo‘ladi. Tunda sarosimaga tushgan Tarxun Qutayba lageriga
sovg‘a-salomlar bilan 2 mln. dirham yuborib, evaziga sulh
shartnomasi matnini oladi.
Arablar ittifoqchilarni zaiflashtirib, ketma-ket ular yerlarini
egallay boshlaydilar. 708-709 yillar mobaynida Qutayba Buxoro
va uning atrofiga bir necha bor hujum qilib , Buxorxudod
Tug‘shod qo‘shinlarini tor-mor etadi va unga amir etib o‘z
yaqinlaridan birini tayinlaydi. Amir Buxorxudod ustidan nazorat
qilib turish, Buxoroda qoldirilgan harbiy qismga askarboshilik
qilish, aholidan soliq undirishi va uni o‘z vaqtida xalifalikka
yetkazib berish vazifasini ado etar edi.
Xorazmda boshlangan ichki ziddiyatlar Qutayba fikrini
o‘zgartirdi. Xorazmda xalq g‘alayoni boshlangan bo‘lib, unga
Xorazmshoh Chag‘onning ukasi Xurzod boshchilik qilar edi.
Qutayba Xurzod boshchiligidagi qo‘zg‘olonchilarni tor-mor
keltiradi. 710-712 yillarda Xorazmshoh Qutayba bilan tinchlik
sulhini tuzib, unga 10000 qoramol miqdorida boj go‘laydi.
Xorazm shu bilan o‘z mustaqilligini yo‘qotib arablar
hokimiyatini tan oladi. Qutayba esa o‘z qushini hamda
Xorazmshoh va Buxorxudod qo‘shinlari '•ilan birgalikda
Samarqandga yo‘l oladi. 11
Shu paytda norozilik va qo‘zg‘olon natijasida So‘-dlar podshosi
Tarxun taxtdan ag‘darilgan edi. Sug‘d mkdshosi va Samarqand
afshini sifatida Tarxunning uk.chsi G‘urak (710-737) taxtga
o‘tiradi. Tarxun zsa >i1>sda o‘zini-o‘zi halok etadi.
11
I.A.Karimov “o`zbekiston XXI asr bo`sag`aida T-1995

G‘urak Qutaybaga qarshi chiqadi. Ka^taqo‘rg‘on Iqinidagi
Arbinjon mavzesida shiddatli jang bo‘lib *Tadi. Ammo
G‘urakning kuchlari ozlik qilib Samarqandga chekinishga
majbur bo‘ladi. Arablar tomonidan Xorazm va Buxoro
hokimlari qo‘shinining qatnashuvi, sug‘diylarning yakkalanib
qolishlari va atrofdan yordam ololmasliklariga sabab bo‘ladi.
Undan tashqari Samarqand zodagonlari ichida birlik ham
yo‘qoladi. Tarxunning o‘limdan so‘ng uniig tarafdorlari ko‘proq
arablarga yon bosa boshlashadi. Panjikent hokimi Devashtich
shu guruhga rahbarlik qila boshlaydi. Qutayba esa «Tarxun
o‘limi uchun qasd olaman» deb e’lon qiladi. 12
Qamalda qolgan G‘urak Shosh podshosi, Turkiy xoqon va
Farg‘ona ixshidiga murojaat qilib ulardan yordam so‘raydi.
Turkiylar qo‘shini bu paytda Sug‘d chegarasi yaqinida bo‘lib
Farg‘ona va Shosh qo‘shinlari bilan birgalikda ittifoqchilar
lashkarini vujudga keltiradi. Ittifoqchilar qo‘shinining tepasiga
lashkarboshi etib Turkiy xoqonning kichik o‘g‘li Inal xoqon
tayinlanadi. Qutayba darhol o‘z ukasi boshchiligida saralangan
qo‘shin tuzib, ittifoqchilar yo‘liga tuzoq qo‘yadi. Arablar
ittifoqchilarni tor-mor etib, ularning mol-mulklarini talaydilar.
Qutayba shundan so‘ng Samarqandga hujumni kuchaytiradi.
Shahar ra’danroz (tosh otg‘ich) lardan o‘qqa tutiladi. Bu
janglarda ayniqsa buxoroliklar, xorazmliklar katta jonbozlik
ko‘rsata boshlaydilar. Bir oy davomida shahar mudofaachilari
Samarqandni qahramonona mudofaa qildilar. Arablar oxir
oqibatda shahar devorlarini buzib Shahristonga bostirib kirdilar.
Samarqand arablarga taslim bo‘ldi. G‘urak va Qutayba o‘rtasida
sulh tuzildi. Qutayba jo‘nab ketishi oldidan shaharda o‘z ukasi
Abdurahmon ibn Muslim boshliq yaxshi saralangan qo‘shinni
qoldirib ketadi. Lekin matonatli Sug‘d aholisining qarshiligi bu
bilan tugamaydi. Al-Yaqubiyning yozishicha, 712 yil kuzida
12
Narshaxiy. Buxoro tarixi T., “Kamalak” 1991 yil

Samarqandda arab noibiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Ularga
turklar yordam beradi. Faqatgina 713 yil bahorid» Qutaybaning
yetib kelishi bilan shahardagi qo‘zg‘olon bostiriladi.
Mug‘ tog‘idan topilgan hujjagga ko‘ra Qutayba o‘zining keyingi
yurishlarida Shosh, Farg‘ona va Turkiy xoqonlik qo‘shinlaridan
iborat yana bir harbiy vdtifoqning qarshiligiga duch keladi.
Sug‘d, Shosh, Farg‘ona ittifoqiga GTanjikent hokimi
Devashtich ham qo‘shiladi. U Shosh va boshqa yerlarga o‘z
elchisi Fatufarnni yuboradi. Fatufarn nomani Shosh hukmdori
Moxedu tudun (Bahodir tudun) ga topshiradi. Qolgan ikki
maktubni Farg‘ona elchisi orqali turkiylar hokimi va Farg‘ona
ixshidiga berib yuborgan. 13
Qutayba bu o‘lkalarni tezda o‘ziga bo‘ysundirish harakatiga
tushadi. Tabariyning ma’lumotlariga ko‘ra, Qutayba 713 yil
Buxoro, Kesh, Nasaf va Xorazm aholisidan 20000 askar to‘plab
berishni talab qildi. O‘z qo‘shini bilan uni qo‘shib, qo‘shinni 2
ga bo‘lib ajratadi. Kesh, Nasaf, Xorazmdan kelgan qo‘shin
Shosh viloyatiga, o‘zi esa asosiy kuch bilan Ustrushona orqali
Farg‘ona vodiysiga yo‘l oladi. Birinchi qo‘shin Shosh qo‘shinini
tor-mor etib, Shosh viloyatini egallaydi. Qutayba esa
Ustrushonada hal qiluvchi jang olib borib , Xo‘jand va Kosonni
zabt etadi yil boshida esa Farg‘onaga qochib ketishga majbur
bo‘ladi. Qutayba o‘sha yili Qashqargacha bo‘lgan yerlarni istilo
etadi. Hamma viloyatlarga arablardan bo‘lgan amirlarni noib
etib tayinlaydi. O‘sha yili arab xalifasi Volid vafot
etadi - Xalifalik taxtiga Sulaymon ibn Abdumalik »chiqadi.
Qutayba Sulaymonga nisbatan g‘animlik munosabatida bo‘lib
uni qo‘llamas edi. Qutaybaga nisbatan isyon ko‘tariladi.
Natijada bu isyon muvaffaqiyatsiz tugab Qutaybaning o‘zi
Farg‘onada o‘ldiriladi (735 y.).
13
I.A.Karimov “o`zbekiston XXI asr bo`sag`aida T-1995

Shunday qilib, 10 yil davomida olib borilgan doimiy kurashlar
natijasida Movarounnahr xalifalik ixtiyoriga kirsa-da, ammo
uning mag‘rur aholisi uzmni butkul tobe etilgan deb
hisoblamaydi. Shuning uchun ham Qutayba har yili qishlash
uchun Marvga jo‘nab ketar, bahorda esa yangi kuchlar bilak
Movarounnahrga hujum qilar edi. Shuning uchun ham arablar
Movarounnahrni egallashda muvaffaqiyat qozondilar. Buning
asosiy sabablari quyidagicha edi. Avvalo mamlakatda hukm
surayotgan siyosiy tarqoqlik va kichik hukmdorlarning o‘zaro
kurashlari arablarga juda qo‘l kelgan edi 14
.
Bu vaziyatdan ular ustalik bilan foydalanishar edi. Ular kichik
davlatlarning o‘zaro birlashuviga yo‘l qo‘ymaslikka harakat
qildilar va buning uddasidan chiqdilar. Arablar o‘zaro
kurashayotgan hokimlarning biriga ikkinchisini yengishi uchun
yordam ko‘rsatib, keyin ularning har ikkisini ham birin-ketin
bo‘ysundirdilar. Sug‘dni zabt etishda Qutayba arab qo‘shini
bilan bir qatorda Xorazm, Buxoro va Nasafning kuchlaridan
foydalangan edi.
Ayniqsa arablar ko‘chmanchi jangovar turkiylar bilan o‘troq
dehqonchilik viloyatlari aholisi o‘rtasida ba’zan yuzaga kelgan
kelishmovchiliklardan foydalanib, ularni birini ikkinchisiga
qarshi qo‘ydilar va ittifoqchilarni ajratib yuborishga muvaffaq
bo‘ldilar. Shu bilan birga, xalifalik Movarounnahrdan harbiy
qurol-aslahalar jihatidan unchalik ustun bo‘lmasa ham, biroq
qo‘shin saflarini to‘ldirib turish imkoniga ega edilar.
Arablar qo‘shiniga muntazam ravishda yangi harbiy kuchlar
ichki viloyatlardan safarbar qilib turilar edi. Undan tashqari
keskin qarshilik kurashini olsh borgan xalq, mahalliy
hukmdorlarning xoinon harakatlari, arablar bilan maxfiy til
birik-tirishlari tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
14
Narshaxiy. Buxoro tarixi T., “Kamalak” 1991 yil

Iqtisodiy hayotni o‘z qo‘llaridan chiqarmaslik maqsadida arablar
bu yerda sosoniylar tartibidagi soliq tizimini joriy qildilar. Bu
tizimga yer solig‘i - xiroj (hosilning o‘ndan bir yoki o‘ndan ikki
qismi miqdorida) chorva, hunarmandchilik, savdo-sotiqdan
zakot (qirqdan bir miqdorda) hamda islomni qabul qilmagan
shaxslardan olinadigan jiz’ya solig‘i ham qo‘shildi. 15
Arablar o‘z hukmronligi siyosiy negizini mustahkamlash va
uning barqarorligini ta’minlashda islom dinini keng yoyishga va
targ‘ib qilishga katta e’tibor berdilar. O‘rta Osiyo aholisi ichida
e’tiqod qilayotgan zardushtiylik, moniylik, buddizm, nasroniy
va boshqa dinlar soxta deb e’lon qilindi. Ayniqsa
zardushtiylikka qarshi keskin kurash olib borildi. Bosib olingan
yerlarda bu dinning barcha ibodatxonalari yo‘q qilindi. Uning
o‘rniga machitlar barpo qilina boshlandi. Zardushtiy
adabiyotlar, xususan diniy kitoblar , Sug‘d tilidagi nomalar, xalq
adabiyoti yo‘q qilinib yuborildi.
«Qutayba ibn Muslim Xorazm xattotlarini qatl ettirdi va din
peshvolarini qirib tashlab, ularning kitob va qo‘lyozmalarini
yoqib yuborgandan keyin, — deb yozgan edi Beruniy, —
xorazmliklar savodsiz bo‘lib qoldilar, ularning faqat yodda
saqlab qolgan xotiralarigina qoddi, ammo vaqt o‘tishi bilan bu
unutilib, faqat o‘zlari uchun mos bo‘lgan xotiralargina saqlanib
qoldi».
Sug‘d tilidagi dunyoviy adabiyotlar yo‘q qilib tashlandi. Islom
dinini qabul qilgan, musulmon bo‘lgan mahalliy aholi vakillari
dastlabki yillarda xiroj va jiz’ya soliqlaridan ozod etilib, ularga
anchagina imtiyozlar berildi. Nomoz o‘qish uchun masjidlarga
borgan shaxslarga 2 dirhamdan pul ham berilar edi. Jiz’ya
solig‘ini o‘z vaqtida to‘lamagak kishilar tutib olinib bo‘yinlariga
«qarzdor», deb •pxtachalar osib qo‘yilgan.
15
Jo`rayev N “ O`zbekiston tarixi” T-1998

Qutaybaning o‘limidan so‘ng arab hokimiyatining
Movarounnahrdagi mavqei biroz zaiflasha bordi. Xurosonning
yangi noibi Al-Jarroh (717-719) yangi musulmon aholisiga
islomga zid ravishda shafqatsiz munosabatda bo‘la boshlaydi.
Sulaymon vafotidan so‘ng tyaxtga o‘tirgan yangi xalifa Umar
ibn Abdulaziz (717-719) - Umar II xorijiylar ta’limoti tgrafdori
edi. Xorijiylar shialardan ajralib chiqqan guruh bo‘lib ILK islom
ta’limoti tartiblarini va umumiy tenglik goyalarini ilgari surar
edilar. Umar II Movarounnahrdagi murakkab vaziyatni hisobga
olib, bo‘ysundirilgan xalqlar bilan murosachilik siyosatini
yurgiza boshladi. U Movarounnahr aholisini islomni qabul
16
qilishga chaqirib, katta ahamiyatli farmon qabul qildi. Unga
ko‘ra arablarga yangi yerlarni zabt etish man qilindi va
moliyaviy islohotlar o‘tkazish ko‘zda tutildi. Arablar bilan bir
qatorda yangi musulmonlardan ham jizya va xiroj solig‘i olish
bekor qilindi. Umar II soliq yig‘uvchilardan va xalifalik
amaldorlaridan Qur’on va hadislarga qatiy amal qilishni
buyurdi.
Arab feodal-zodagonlari turli yo‘llar bilan xiroj solig‘i yig‘a
boshladilar. Xalifa xazinasiga keladigan soliqlar esa kamayib
keta boshladi. Xiroj yerlarini davlat solig‘i sifatida saqlab qolish
maqsadida Umar II arablarga o‘z yerlarini kengaytirishni man
etdi va hijriyning 100 yilidan (719 yil) keyin sotib olingan
barcha xiroj yerlarini qaytib berishni buyurdi. Shu paytgacha
olingan yerlardan esa xiroj emas, ushr (o‘ndan bir qismi) soliq
olish ko‘zda tutildi.
Umar II islohotlaridan ruhlangan Samarqand ahli zodagonlari
unga elchilar yuborib Samarqand Shahristonini qaytarib berishni
so‘radilar. Umar II ramarqand hokimi Sulaymon ibn-Abus-
Sariyaga maktub yozib , qozi bu ishni hal qilib berishini so‘raydi.
Samarqandliklar shikoyati ko‘rib chiqilib, bu ish
16
Jo`rayev N “ O`zbekiston tarixi” T-1998

samarqandliklar foydasiga hal bo‘ldi. QoziSamarqanddan arab
garnizoni olib chiqib ketilishi
kerakdeb hukm chiqardi. Bu esa urushni bildirar edi.
Arablar kuch-qudratini bilgan samarqandliklar o‘z
da’volaridan yana voz kechdilar. Mahalliy zodagonlar
o‘zlarini musulmon hisoblab, g‘aznaga soliq to‘lamay
qo‘ydilar. Shundan so‘ng xalifalik barchadan
soliqlarni olishni belgiladi. Natijada Movarounnahrda norozilik
kuchayib keta boshladi. Mahalliy zodagonlar bilan arab
ma’muriyati orasida ziddiyat keskinlasha bordi. 17
Islom dini jahon miqyosida tarqalgan dinlardan biri bo‘lib,
bugungi kunda yer yuzi aholisining 1 milliarddan ortig‘i unga
e’tiqod qiladi. Islom dinining kelib chiqishi va uning yoyilishi
bevosita Muhammad payg‘ambarimiz faoliyati bilan bog‘liqdir.
Makka shahridagi Quraysh qabilasining nufuzli Xoshimiylar
xonadonida 570 yilda tavallud topgan Muhammad Ibn Abdulloh
nihoyatda ibratli hulq-odob doirasida voyaga yetib, 40
yoshlarida Xiro nomli g‘orda u kishiga Kur’on oyatlari Alloh
tomonidan nozil bo‘la boshlagan. Alloh u kishini butun
insoniyatga haq yo‘lni ko‘rsatuvchi elchi - Rasul bo‘lishini
ixtiyor etganlar.
610 yildan boshlab Muhammad Alayhissalom Makkada Islom
dinini (yakka xudoga sig‘inishni) targ‘ib qilishni boshlagan.
Islom so‘zini ma’nosi-arabcha, «Xudoga o‘zini
topshirish» , «Itoat» , «Bo‘ysunish» demakdir. Umuman
islomning kelib chiqishi VI asr oxiri va VII asr boshlarida
Arabiston yarim orolida yuz bergan ijtimoiy, iqtisodiy
o‘zgarishlar bilan boliqdir. Yakka xudoga sig‘inish haqidagi
targ‘ibot islomdan ilgari boshlangan edi. Uni dastlab targ‘ib
qilgan xanif (haqiqat izlovchi, e’tiqod qiluvchi)lar mahalliy
17
Jo`rayev N “ O`zbekiston tarixi” T-1998

qabila xudolariga, ularning sanamlariga emas, yagona xudoga
itoat qilishga da’vat qilganlar. Xaniflik VI asr oxiri va VII
boshlarida asta-sekin Arabistonning bir muncha viloyatlariga
yoyila boshlagan. 610 yillardan yakka xudoga sig‘inish targ‘ibi
boshlangan. Muhammad izidan dastlab juda oz kishi ergashgan.
Avval uning eng yaqin kishilari islomni qabul qilganlar.
Keyinchalik ularning soni ortib borgan. Makka zodagonlari
bunga qattiq qarshilik ko‘rsatganlar. Ahvol keskinlashganligi
sababli melodiy 622 yilda Muhammad boshchiligidagi Makka
18
musulmonlari Madina (Yasrib) shahriga ko‘chishga majbur
bo‘ldilar. 622 yili yuz bergan bu ko‘chish (arabcha «Xijradan»)
musulmonlarning xijriy yil hisobi boshlangan. Madinada
Musulmonchilik ko‘chayib borgan va natijada keyinchalik
Makka ahli ham islom dinini qabul qilgan. Bu 630 yillarga
to‘g‘ri keladi. Natijada kuchli Islom davlati vujudga keladi va
ularning ustidan turuvchi arab halifaligiga asos solinadi.
Halifalik ko‘pgina Sharq va G‘arb davlatlarini o‘ziga
bo‘ysundiradi. Shunday qilib VIII asrning oxiriga kelib
Atlantika okeanidan Tyan-shangacha, Kavkazdan hind
okeanigacha bo‘lgan yerlarda, turli tilda so‘zlashuvchi xalqlarni
o‘zida birlashtirgan buyuk arab halifaligi vujudga keladi.
Muhammad 632 yilning iyun oyida Madinada vafot etadi. Uning
vafotidan so‘ng o‘rinbosarlari yoki noiblari(arabchada
“Xalifalar”) davlatni boshqara boshlaganlar. Dastlabki to‘rt
halifa islom tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, ular Abu
Bakr , Umar, Usmon va Alilardir. Iqtisodiy va harbiy jihatdan
mustahkamlanib olgan arab halifaligining qo‘shni mamlakatlarni
bosib olish uchun harbiy yurishlari-arab istilosining birinchi
bosqichi-Umar halifaligi davrida (634-644)boshlangan. VII asr
oxiridan VIII acp o‘rtalarigacha arab istilochilari avval Eron
18
Karimov I.A “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” T- 1999

hududini, so‘ngra esa O‘rta Osiyo yerlarini to‘liq bosib oldilar
va bu hududlarda ham islom dinini tarqatdilar. Movaraunnahrda
(ikki daryo oralig‘i-arablar shunday nom bergandilar) So‘g‘d,
Xorazm, Turk yozuvlari o‘rniga arab tili va yozuvi joriy qilina
boshladi. Arablar hukmronligiga qarshi Movaraunnahr xalqlari
qattiq qarshilik ko‘rsatdilar. Muqanna, Rofi Ibn Lays, Sumbod
Mug, Gurak, Divashti, Abu Muslim, Hamza Al Xorij, Xoris Ibn
Surayj boshchiligidagi yirik xalq qo‘zg‘olonlari bo‘lib o‘tdi.
Lekin bu qo‘zg‘olonlar shavqatsizlarcha bostirildi. Islomning
dunyoviy din sifatida vujudga kelishi va boshqa mayda dinlar
o‘rnini eg‘allashi tarixan ijobiy rol o‘ynadi. Chunki unda avvalgi
dinlarning ijobiy xususiyatlari o‘z ifodasini topgan 19
edi.
Chunonchi, islom va uning muqaddas kitoblari bo‘lmish
«Kur’on» va «hadislarda» ahloq-odob, iymon, insonni ulug‘lash,
tarbiya, insoniy fazilatlar masalalari a sosiy o‘rinni olgan edi.
O’rta Osiyoning qulay va go`zal tabiy iqlim va sharoiti hamda
b е hisob boyliklari hamisha arablarning diqqat-e'tiborini o`ziga
tortib k е lgan. Manbalarning ma'lumotlariga qaraganda arablar
651 yilda O’rta Osiyo ch е garalari- Marv, Hirot va Balx
hududlarida paydo bo`ladilar.
Arablar bosqini arafasida Movarounnahr hududi da f е odal
tarqoqlik hukm surgan. Bu yerda 15 dan ortiq kichik-kichik
davlatchalar bo’lib ular o`zaro urushlar olib borar edilar. Bu xol
arablar tomonidan O’rta Osiyo yerlarini bosib olishni
tezlashtirdi. Arab bosqini ikki bosqichda olib borildi. Birinchi
bosqich 705 yilgacha bo`lgan davrni o`z ichiga oladi, Bu davrda
arablar vatanimiz hududiga vaqti-vaqti bilan xujumlar uyushtirib
turdilar, mamlakat boyliklarini taladilar, ko`plab odamlarni qul
qilib o`z yurtlariga olib k е tdilar va o’lkani bosib olish
maqsadida harbiy ma'lumotlar to’plash bilan shug’ullanganlar.
19
Karimov I.A “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” T- 1999

O’rta Osiyo yerlariga birinchi bor lashkar tortib k е lgan xukmdor
Ziyod bin Abu Sufyondir. U 667 yilda Amudaryo bo’ylarigacha
k е ladi, Marvni egallab katta boylik va o’ljalar olib yurtiga
qaytib k е tadi. 673 yilda Ziyodning o’g’li Ubaydulloh Ziyod
yana Buxoroga qo’shin tortib k е ladi. U Boyqand va Romiton
yerlarini egallaydi. Bu davrda Buxoro taxtini malika Xotun
bohqarar edi , U Buxoro hukmdori b е vaqt olamdan o’tgan Bidun
Buxorxudotning b е vasi bo’lib o’g’li Tog’shoda yosh
bo`lganligidan davlatni o`zi boshqarmoqda edi. Xotun oqila va
tadbirkor bo`lganligidan axoli qirg’in bo`lmasligi va mamlakatni
vayronalikdan saqlab qolish maqsadlarini ko`zlab Ubaydullox
bilan sulh bitimi tuzadi va arablarga har yili bir million dirham
tovon to’lab turish majburiyatini oladi. Chunki kuchlar t е ng
emas edi, yordamga chaqirilgan turk lashkarlari ham vaziyatni
biror-bir darajada o`zgartira olmasdi. Arablar buxoroliklardan
to’rt ming kishini asir qilib oldilar, juda ko’plab 20
boylik- xazina,
qurollar, kiyimlar , oltin, kumush narsalarni o’ljaga tushirdilar.
Ular podsho xotinning bir poy etigi va paypog’ini ham topib
oladilar. Tilla ishlatilib, har xil qimmatbaho toshlar bilan
b е zatilib tayyorlangan etik va paypoq sahroyi arablarni juda
ham hayratga solgan. Bu etik va paypoq ikki yuz ming dirham
baholangan 1
.
O’rta Osiyoning boyliklari mol-dunyoga o’ch arab
sahroyilarining tinchligi va farog’atini buzgan edi. Har ikki
o`rtada shartnoma- bitim tuzilgan bo`lsada, Ubaydulloh o’rniga
Xuroson amiri etib tayinlangan Said ibn Usmon 675 yil 25
noyabrdan 676 yil 13 noyabrgacha Buxoro ustiga qo’shin
tortadi. U juda ko`p hiyla-nayranglar ishlatib Buxoro va unga
yordamga k е lgan So’g’diyona, K е sh, Nasaf qo’shinlarini tor-
mor k е ltirdi. Buxoro podshosi Xotun ibn Usmonning talabi bilan
uning do`zuriga bo-rishga majbur bo`ldi va juda ko`p ulponlar
20
Karimov I.A “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” T- 1999

to’lab, shaxzoda va aslzodalardan 80 kishini garovga berdi.
Shundan so`ng arablar Movarounnahr va uning poytaxti
Samarqandga yurish qildilar. Ular bu joylarni egallab juda ko`p
boyliklarni qo’lga kiritdilar va samarqandliklardan 30 ming
kishini asirlikka oldilar. Yozma manbalarda Said ibn Usmon
bilan Movarounnahrga k е lgan ko`p ming kishilik arab
qo’shinlari qatorida Muhammadning avlodlaridan Ko’sam ibn
Abbos ham bo`lgan, (Tarixchi Abu Tohir Xojaning ma'lumotiga
qaraganda Abbos o’g’li Qusam Abbos ibn Abdulmutallib ibn
Xoshim al-Qarshi al Xoshimiy Muhammad payg’ambarning
amakisi). Sa'id ibn Usmon Buhoro va 21
Samarqanddan qo’lga
olgan o’ljalarni Kusam ibn Abbosga ko`rsatib: «Bu o’ljalardan
har kishiga bir hissa, s е nga esa ming hissa beraman» d е ganda,
Qusam ibn Abbos shariat buyurganidan bir xissa ham- ortig’ini
olmayman degan ekan. Qusamning taqdiri tug’risida turlncha
ma'lumotlar bor. Ba'zilar uni Samarqandda o’ldirilgan d е salar
yani ba'zi birovlar u Marvda vafot etgan d е b isbotlaydnlar.
L е kin nima bo`lganda ham Narshaxiyning «Buxoro tarixi»da
yoznlishicha Samarqanddaga Shoxizinda maqbarasi shu shaxs
nomi bilan bog’liqdir. Sa'id ibn Usmon garovga olingan
buxorolik shadzodalarni Marvga qaytishda ozod qilishga so`z
bergan edi. L е kin u va'dasida turmaydi va shahzodalarni aldab
Madinagacha olib borib ularni barcha zarbop kiyimlarini е chib
olib qullarga aylantiradi. Erkparvar buxoroliklar bunday xaqorat
va pastkashlikka chiday olmasdan Sa'id ibn Usmon saroyiga
bostirib kiradilar va avval uni, so`ngra o`zlarini o’ldiradilar.
Xuroson amirligiga Muslim ibn Ziyod ibn Abiyx 2
tayinlanadi,
U ham o`z faoliyatini Buxoroga yurishdan boshlaydi. Buxoro
xukmdori har galgid е k yana turklarga va so’gdlar hokimi
Tarxun 3
ga yordam so’rab murojaat qiladi. Biroq, bu safar ham
musulmon arablarning qo’li baland k е ladi. Juda ko`p boyliklar
o’lja olinadi. Har bir arab askariga 10 ming dirhamdan o’lja
ulashib beriladi. Xotun bilan Muslim ibn Ziyod o`rtasida sulh
21

tuziladi. Arablar Marvga qaytadilar. Ammo bu qaytish mol-
dunyo va boylikka yuz tuban k е tgan sahroyi arablarniyg oxirgi
qaytishi emas edi.
704 yilda Xuroson taxtiga Qutayba Ibn Muslim o’tiradi va
Xurosonni batamom o`ziga bo’ysundiradi. Ana shu davrdan
e'tiboran arab bosqnchilari tomonidan Mo-varounnaxrni zabt
etishning ikkinchi davri bopshlanadi. Endi ular 22
O’rta Osiyoni
batamom bosib olishga qaror qiladilar. Qutayba ibn Muslimning
705 yilda ushbu maq-sad yo`lidagi Axorun va Shuman (Surxon
va Kofirnxon oralig’idagi yerlar) hududlariga uyushtirgan
birinchi yurishni muvaffaqiyatsiz yakunlanadi. Tarixchi
Narshaxiyning ma'lumotiga qaraganda Kutayba katta
tayyorgarlikdan so`ng «sakson sakkizinchi yili (12 d е kabr 796-
30 noyabr 707) Jayxun daryosidan o`tadi. Baykand axo lisi
bundan xabardor bo’lib, Baykandni juda mustahkam hisor bilan
o’raydilar, qadimgi vaqtlarda Baykandni shoriston d е ganlar va
mustaxkamligidan, uni «j е z shahar» d е b ataganlar («Buxoro
tarixi», 120-b е t). Musulmonlar qattiq va shiddatli janglardan
so`ng bu shaharni egallaydilar. Ikki o`rtada sulh tuziladi.
Qutayba Baykand shaxrida amir qilib Barko ibn Nasr
Bodiliyni tayinlab o`zi Buxoro tomon ilgari yurishni davom
ettiradi. Baykandda xukmron bo’lib qolgan Barko shahar
xalqiga jabr va zulm o’tkazadi, axloqiy buzuq ishlar bilan
shugullanadi. Bunga javoban shahar fuqarolari qo`zg’olon
ko`taradilar. Ko`tayba bu xabarni eshitib t е zda orqasiga qaytadi
va qo’zg’olonni shafqatsizlik bilan bostiradi. Uning buyrug’i
bilan arab sahroyilari shaharni talaydilar va harob qiladilar.
Rivoyat qilishlaricha, Qutayba Poykandni fitx qilganda bir
butxonadan og’irligi to’rt yuz diram (bir diram — 3,186 gr.)
k е ladigan bitta kumush but, ko`plab kumush jomlar, har biri
kabutar tuxumid е k k е ladi gan marvaridlar topiladi. O’lja olingan
22
Karimov I.A “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” T- 1999

barcha boyliklarni tarozida tortganlarida bir yuz ellik ming
misqolni (I misqol — 4,240 gr) tashkil etadi. Xalqdan talab
olingan barcha oltin va kumushlarni sovg’a o‘laroq Dajjojga
yuborganlarida u Qutaybaga xat yozib , minnatdorchilik
bildirgan va «...Xudo s е nga barakat bersin!» d е gan.
Qutayba Poykandni batamom o`ziga tob е etgach uning
atrofidagi barcha qishloqlarni ham egallaydi va 707 yilda K е sh,
Naxshabni fath qiladi. 708 (90) yilda Vardan (hozirgi Vardonz е )
ustiga yurishga tayyorgarlik ko`rayotganda 23
kutilmagan
qarshilikka duch k е ladi. Turk xonlari Qutaybaga qarshi ittifoq
tuzib Torob, Xunbun va Ramiton oralig’ida uni ko`p lashkar
bilan o’rab oladilar. Xitoy podshosining jiyani Ko’rmag’onun
ham bu ittifoqqa qo’shiladi. Natijada Qutayba o’ir ahvolga
tushib qoladi. Qutaybaning yaqin kishilaridan bo`lgan Xayyoni
Nabatiy ishlab chiqqan r е ja asosida musulmon arablar og’ir
vaziyatdan eson-omon qutuladilar.
Marvda bir oz muddat dam olib 709 (91) yilda Narshaxiy bergan
ma'lumotlarga qaraganda Iroq va Xurosondan yordam kuchlari
olib Buxoro ustiga yurish boshlaydilar, Bu Qutaybaning
to’rtinchi safar Buxoro ustiga lashkar tortib k е lishi edi. Buxoro
aholisi har safar Islom lashkari k е lganda musulmon bo`lar,
qaytib k е tgach esa dindan chiqar edi. Bu paytda Xotun juda
qarib qolgan edi, davlat endi uning o’gli Tog’shoda boshqarardi.
Qutayba qattiq jangdan so`ng Buxoroni egallaydi. Tog’shoda
Islom dinini qabul qilgach Qutayba uni Buxoro taxtida xukmron
sifatida qoldiradi. Tog’shoda o’ttiz ikki yil Buxoroni boshqaradi.
Tog’shoda islom dinini qabul qilgandan k е yin tug`ilgan
farzandiga Qutaybaga bo`lgan hurmat va e'tiqodi ramzi si fatida
Qutayba d е b ism qo’yadi. Qutayba ot'asidan so`ng Buxoro
taxtiga utiradi. U Abu Muslim davrida dindan qaytadi. Shu bois
23
Narshaxiy. Buxoro tarixi T., “Kamalak” 1991 yil

Abu Muslim Qutayba ibn Tog’shodani o’ldiradi. Qutaybaning
serdaromad va g’allakor yerlari uning birodari Bunyod ibn
Tog’shodageriladi. Bu yerlar Ismoil Somoniy davriga qadar
Bunyod hukmronliga ostida bo`ldi. Qutayba ibn Muslim
shimoliy sharq tomon g’olibona bosqinchilik yurishlarini davom
ettirdi. U 710 yilda Shuman , Nasaf, Keshni zabt etadi 24
. 711
yilda aka-uka Chag’on va Hurzod janjalidan foydalanib
Xorazmni bosib oladi. Shundan so’ng Qutayba endi asosiy
zarbani kuchli raqib, l е kin laqma siyosatdon so’g’d hokimi
Tarxunga qarshi qaratadi. O`rtada uzilgan sulh shartnomasiga
qaramasdan; o`zaro k е lishuv asosida Samarqanddagi masjid
kurilishini t е zlashtirish bahonasida shaharga gisht teruvchilar
urniga 4000 qurollangan arab kiritiladi. Shahar talanib, aholi
harob qilinadi. Tarxun ham qatl etiladi. Sosoniy-larning eng
so`nggisi Yazdigarning qizi ham asir olinadi va u Halifa Validga
yuboriladi. Samarqandda qo’lga olingan oltin butlar va ularning
jihozlari 50 ming misqolni tashkil etadi. Samarqandni
egallashda 300 ta d е vorbuzar moslamalar ishlatilib, arablar
Samarqandni batamom vayron etadilar. Nihoyat Samarqandning
yangi hokimi G’o’rak (709—738) bilan Qutayba o`rtasida sulh
bitimi imzolanib, bu bitimga ko`ra u arablarga yiliga 2200000
dirham tovon to’lashi kerak bo`ladi, Yana arablarga uch yuz
ming sog’lom kishini qul o’rnida berish sharti ham bor edi.
Shartnomaga asosan shahar markazi arablarga bo`shatib
beriladi. Qutayba u yerda masjid qurdiradi. (Afrosiyobda.)
713—715 yillarda u Toshk е nt, Ho’qand, Turkiston Chini
(Sharqiy Turkiston) yerlarini to Qashg’argacha bo`lgan yerlarni
egallaydi. Ana shu tarika Qutayba ibn Muslim O’rta Osiyo
yerlarini zabt etib Xitoy hududigacha cho`zilgan o’lkada
yashayotgan xalqlarni islom diniga kiritadi.
Farg’ona orqali Qutayba Marvga yo`l oladi. Marvda halifa Valid
vafot etgan bo’lib, halifalik taxtiga uning raqibi Sulaymon ibn
24
Jo`rayev N “ O`zbekiston tarixi” T-1998

Aidumalik o’tirgan edi. Qutayba undan xavotirlanar va
Sulaymonga ishonmas edi. Shu sababdan u Sulaymonga qarshi
ochiq isyon ko`taradi. Ammo isyonchi sifatida o`z askarlari
tomonidan o’ldiriladi. Bu voq е a Vamberi bergan ma'lumotlarga
ko`ra 714 (96) yilda Qutayba ibn Muslim 47 yoshida ekanida
sodir bo`lgan edi. Boshqa manbalarda esa 715 yilda arab
askarlari tomoihan o’ldiriladi, d е yiladi. 25
Shunday qilib sahroyi arablar dunyoning eng qadimiy va madaniyat
o’lkalaridan biri bo`lmish Movarounnahrni o`z mustamlakalariga
aylaltiradilar. Movarounnahr hududida yashagan ajdodlarimiz
ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotda sahroyi
arablarga qaraganda anchagina oldinda edilar. Nima sababdan
ularni arab istilochilari nisbatan t е z va oson bosib ola oldilarq
Buning sabablari- birinchidan o’lka xalq1ari o`rtasida ijtimoiy-
iqtisodiy va siyosiy birlikning bo`lmaganligi va f е odal
tarqoqlikning mavjudligidir. Arablar Movarounnahr yerlariga
bostirib k е lgan paytda o’lkada bir-biriga dushman bo`lgan 15 dan
ortiq kichik-kichik f е odal davlatchalar bor edi. Bu holdan arablar
ustalik bilan foydalandilar. Ikkinchidan, arablar ko’chmanchi turk
qabilalari bilan mahalliy o’troq xalqlar o`rtasida mavjud bo`lgan
qarama-qarshiliklardan ham foydalandilar. Uchinchidan , arablar
Movarounnahrga qadar juda ko`plab boshqa mamlakatlar va aholi
hududlarini bosib olgan edilar. Ular bu mamlakatlarning aholi
kuchlari, moddiy boylik imkoniyatlaridan ona tuprogimiz
hududlarini bosib olish chog’ida foydalandilar. To’rtinchidan,
arablar Movarounnahr hududlariga bostirib k е lganlarida bu yerda
ko`pdinlilik hukm surardi. Bu hol arablarga qarshi o’lkamiz hududi
xolqlarining birlashuviga to’sqinlik qildi va arab bosqinchilarining
g’alabasini е ngillashtirdi.
25
Jo`rayev N “ O`zbekiston tarixi” T-1998

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Narshaxiy. Buxoro tarixi T., “Kamalak” 1991 yil 115 -bet
2. WWW.AIM.UZ
3. Jo`rayev N “ O`zbekiston tarixi” T-1998
4. Karimov I.A “O`zbekiston XXI asrga intilmoqda” T- 1999
5. I.A.Karimov “o`zbekiston XXI asr bo`sag`aida T-1995

O‘rta Osiyoning arablar tomonidan bosib olinishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish