Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 3.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘rta zarafshon sharoitida an’anaviy to‘qay o‘simliklarini bio-ekologiyasini o‘rganish

Купить
O RTA ZARAFSHON SHAROITIDA AN’ANAVIY TO QAYʻ ʻ O SIMLIKLARINI BIO-EKOLOGIYASINI O RGANISH ʻ ʻ MUNDARIJA KIRISH .....................................................................................................................3 I-BOB . Adabiyotlar sharhi .....................................................................................6 1.1. O rta Zarafshondagi to qayzorlar ekologiyasi....................................................6 ʻ ʻ 1.2. To qayzor florasidagi an’anaviy o simliklar ʻ ʻ bioekologiyasi............................15 II-BOB. TADQIQOT SHAROITLARI, OB’EKTLARI VA USLUBLARI ..........................................................................................................2 4 2.1. Tadqiqot sharoitlari..........................................................................................24 2.2. Tadqiqot ob’ektlari...........................................................................................24 2.3. Tadqiqot uslublari.............................................................................................25 III-BOB. TADQIQOTDAGI SHAHSIY IZLANISHLAR ........... .......... ..........2 7 3.1. To‘qayzorning o‘ziga xos xususiyatlar i ...........................................................2 7 3.1.1. Zarafshon to‘qay landshaftlari va ularni muhofaza qilish .......................... .29 3.2. To‘qoyzorda uchraydigan o‘simlik turlari, oilasi, t asnifi ............... . .................3 2 3.2.1. Vegatatsiya va generatsiya davri...................................... .. ...........................3 6 3.2.2. Biotopi................................................................ .. .........................................39 3.2.3. Soni............................................................................. . ..................................39 3. 3.Chakanda o‘simligi haqida....................................................... .. .....................41 3.3.1. Chakanda mevasi va ko ' payishi.....................................................................43 3.3.2. Ahamiyati......................................................................................................45 3.4. O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan va to‘qayzorda uchraydigan o‘simliklar turlari.............................................................. . ......................................51 XULOSA ................................................................................................................53 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .......................................... ...... ..............54 Kirish Mavzuning dolzarbligi . Vatanimiz xalq xo‘jaligini yuksaltirishning manfaatlari bepoyon mamlakatimizdagi tabiiy boyliklarni keng miqyosda rivojlantirishni,o‘rganishni, ulardan eng ko‘p foydalanishni talab qiladi. Mo‘l-ko‘l oziq-ovqat mahsuloti va xomashyo hosil qilish, keng iste’mol ashyolari ishlab chiqarish masalalarini hal etishda Vatanimizning tabiiy boyliklari ichida uning o‘simlik boyliklari alohida o‘rinda turadi. O‘simlik boyliklari ham, tabiiy ishlab chiqarish kuchlari qatorida kishilar hayotida g‘oyat muhim rol o‘ynab kelgan va o‘ynamoqda. Ular orasida oziq-ovqat, yem-xashak, kauchuk, bo‘yoq moddalari beradigan, vitaminli, efirli, shuningdek, dorivor juda ko‘p qimmatli o‘simliklar bor. Inson hayotini butunlay deyarli o ‘simlikka bog‘liq deyish mumkin. Chunki insonlar uchun zarur oziq-ovqat, qandi-qandolat, yoqilg‘i, kiyim-bosh, qurilish materiallari, tabiiy bo‘yoq, dorivor xomashyosi, nihoyat, sanoatning ko‘p sohalari uchun zarur bo‘ladigan xomashyolarni faqat o‘simliklar beradi. Endilikda sanoatimizning juda ko‘p tarmoqlari Vatanimizda yetishtirilgan xom-ashyo hisobiga ishlamoqda. Shuning uchun ham xalq xo‘jaligini tabiiy o‘simliklar homashyosi bilan ta’minlash va shu maqsad bilan o‘simlik resurslarini aniqlash hamda o‘rganish hozirgi kunning eng dolzarb vazifalaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Keyingi yillarda Markaziy Osiyo, jumladan, O‘zbekiston tuproq va iqlim sharoitlarining o‘zgarishi, ikkinchi tomondan sanoatning jadal sur’atlar bilan rivojlanishi, qishloq xo‘jaligida turli kimyoviy moddalarning qo‘llanilishi hamda insonning tabiatga nooqilona tazyiq ko‘rsatishi natijasida biologik resurslarga keskin ta’sir etish holatlari kuzatilmoqda. Natijada o‘simliklarning kamayishi, nobud bo‘lish holatlari yuzaga kelmoqdaki, bu bevosita ekologik himoyani taqazo etadi. Ma’lumki, O‘zbekiston hududida Zarafshon vohasi nafaqat tuproq-iqlim sharoitlari, balki o‘simliklar dunyosi bilan boshqa tabiiy geografik nohiyalardan 2 farq qiladi. Shu bois, Zarafshon vohasi tabiiy o‘simlik resurslaridan tejamli va oqilona foydalanish aholining o‘simliklar mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyoji va sanoatni xomashyo bilan ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy ilmiy manbalarda Zarafshon vohasining tabiiy o‘simliklar resurslariga oid ma’lumot mavjud bo‘lsada, ammo uning turli iqlim-sharoitlarida tarqalishi, foydalanilishi va nodir o‘simliklar muhofazasiga oid ma’lumotlar deyarli kam uchraydi. Shunday kelib chiqqan holda o‘zbekiston, jumladan, Zarafshon vohasining o‘simliklar resurslarini o‘rganish, ularning zahiraviy holatlarini baholash hamda ularni muhofaza qilish bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. O‘ zbekistonda umumiy yer madonining 4,3% qo‘riqxonalar hududiga to‘g‘ri keladi. Ammo hayvonot dunyosini asrab qolish uchun kamida qo‘riqxonalar hududi kamida 10%ni tashkil etishi zarur bo‘ladi. Muhofaza etiladi gan tabiiy hududlari tarmog‘ini tashkil etish buyicha Davlat dasturi ishlab chiqilgan bo‘lib, dasturning amalgam oshirilishi natijasida muhofaza etiladigan tabiiy hududlari maydonining mamlakat umumiy maydonidagi ulushi 17% gacha kengayadi, bu esa hayvonot va o‘simlik dunyosi endemik turlarini kamrab olgan holda, barcha turdagi ekotizimlarni muhofaza etishni ta’minlaydi Ekotizim va biologik xilma- hillikni qayta tiklash va asrab-avaylash masalalari davlat miqyosidagi hamda tarmoqlar doirasidagi dasturlarga kiritilgan. O‘zbekistonda daryo qayirlari keskin o‘zgarishlarga uchragan xududlar xisoblanadi. Qayir o‘rmonlari deyarli yo‘qolib ketgan. Masalan, Zarafshon daryosi bo‘ylaridagi 500 ming gektar to‘qayzorlardan hozirgi kunga kelib 50 ming gektari saqlanib qolingan. 50-yillarda O‘zbekiston hududidagi to‘qayzorlar 3 mln 880 ming gektarni tashkil etgan. To‘qayzorlarning o‘zlashtirilishi, o‘rmonzorlarining qurilish materiallari sifatida kesilishi, mol boqilishi, suv omborlarining qisqarishi, suv bosishi, yong‘inlar va boshqa sabablar oqibatida to‘qayzorlar maydoni keskin qisqarib ketdi. 3 1 -Rasm. Zarafshon Milliy tabiat bog‘i. E kotizimlar maydonining 10 barobar qisqarishi natijasida uning tarkibidagi turlar soni o‘rtacha 30 % ga kamayib ketadi. To‘qayzorlarda o‘simliklarning yo‘qolishi bilan buo‘simliklar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan hayvonlar turlari ham qisqarib boradi. To‘qayzorlarning o‘ziga xos ekotizimini saqlab qolish maqsadida O‘zbekiston hududida Zarafshon, Baday to‘qay, Qizilqum qo‘riqxonalari tashkil etilgan. Zarafshon qo‘riqxonasi 1975 yilda tashkil kilingan. Uning maydoni Samarqandning Cho‘pon ota tepaliklardan boshlanib, daryoning o‘ng qirg‘oq bo‘yi olab oqimga qarshi 47 kilometrga chuziladi, eni esa, 300-1500 metrlar oraligida. Qo‘riqxona maydoni 2352ga bo‘lib, shundan 680 ga o‘rmon bilan qoplangan va u milliy boyligimiz hisoblanadi. 4 I-BOB . Adabiyotlar sharhi 1.1. O rta Zarafshondagi to qayzorlar ekologiyasi. ʻ ʻ O‘zbekiston biologik resurslari orasida o‘simliklar muhim ahamiyat kasb etadi. O‘simliklar resurslari nafaqat qishloq xo‘jaligi, sanoat balki inson hayotida muhim o‘rin tutadi. Binobarin, aholini ekologik toza mahsulotlar bilan ta’minlash, ishlab chiqarishda yangi qishloq xo‘jaligi ekinlarini joriy etish hamda sanoatni uzluksiz xomashyo bilan ta’minlashda o‘simliklar resurslari strategik ahamiyatga molik. Tabiiy o‘simlik zahiralari tugallanmaydigan resurslar hisoblanib, mahsulotlarni cheksiz muddatda beradi. O‘simliklar va hayvonot olami bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq. Agar o‘simlikning bir turi yo‘qolsa hashoratlarning 10 dan 30 turigacha qirilishi mumkinligi aniqlangan yoki ba’zi hayvonlar shu joyni tark etishi mumkin. Shu jihatdan qaraganda o‘simlik va hayvonot dunyosi barcha joylarda saqlanishi zarur. Yer kurrasida qariyb 1-1,5 mln. hayvon turlari yashaydi. Bu miqdor o‘simlik turlaridan uch marta ko‘p. YuNESKO ma’lumotiga ko‘ra, keyingi yuz yil mobaynida insonning xo‘jalik faoliyati 25 ming turdagi oliy o‘simliklar va 1 ming turdagi umurtqali hayvonlarning qirilib ketish xavfini keltirib chiqaradi. O‘simliklarning inson hayotidagi ahamiyati nihoyatda katta. Ular atmosferada kislorod balansini tartibga solib turadi, davolovchi va sanitariya gigiyenik xususiyatlarga ega. O‘rmonlar havodan is gazini iste’mol qilib tirik organizm uchun naqadar zarur bo‘lgan kislorodni fotosintez Yo‘li bilan yetkazib beradi. Aniqlanishicha, 1 ga maydondagi yaxshi holdagi daraxtzor bir yilda 4,6-6,5tonna is gazini yutib 3,5-5,0 tonna kislorod ishlab chiqaradi. Shuningdek, quruqlikdagi fitomassa is gazini ko‘l, dengiz va okeanlardagi fitoplanktonga nisbatan ikki marta ko‘p iste’mol qilar ekan. Sayyoraviy miqyosda kislorod balansini barqarorlashtirishda shimoliy yarim shardagi igna bargli va tropik hamda subtriklarning abadiy yam-yashil bargli o‘rmonlari eng ko‘p ahamiyatga ega. O‘simlik qoplami yog‘in-sochinning asosiy qismini o‘z tanalarida tutib qolganligi tufayli yuzaki eroziyaning oldini oladi, daraxtzorlar zich o‘sgan daryo va soy vodiylarida surilma, sel va chuqurlama, eroziya kabi hodisalarning sodir 5 bo‘lishi kamdan-kam bo‘ladi. O‘simlik olami, ayniqsa, tog‘ yonbog‘irlarida qor qoplamining erishini sekin-asta kechishiga ta’sir etadi. Tekisliklarda o‘rmon va ixotazorlar shamol eroziyasining oldini oladi, yozning jazirama kunlarida soya salqinli o‘ziga xos mikro iqlim vujudga keltiradi. Respublika tabiiy sharoitlarining turli-sharoitlarining turli-tumanligi, uning biologik boyliklarining ham har xil bo‘lishiga ta’sir etadi. Hozirda o‘simliklarning 4168 turi mavjud bo‘lib, ularning 577 turi dorivor hisoblanadi. O‘zbekistonning o‘rmon fondi 10 mln.ga, shundan qariyb 2 mln.ga maydon o‘rmon bilan qoplangan. O‘rmonli yerlar tekislikda, qumli hududda 3 mln.ga tog‘ yonbag‘irlarida 0,5 mln.ga dan ziyod, qayirlardagi[17] o‘rmonlar maydoni 31 mingga, tog‘ vodiylaridagi To‘qay o‘rmonlar maydoni 23 mingga. Respublikamiz o‘rmonlarga ancha kambag‘al, mamlakat hududining 5 mingni tashkil qiladi. XIX asrning o‘rtalariga qadar tog‘ yonbag‘irlarining 700-800 m balandligigacha keng bargli va mayda bargli o‘rmonlar tushib kelgan. Adirlar va past tog‘lar pista va bodamzorlar bilan qoplangan edi, Zarafshon, Surxandaryo, Qashqadaryo, Zomin, So‘x, Sangzar va boshqa daryolar orqali kesilib bog‘langan holda o‘rmon yog‘ochlari oqizilgan. “Turkestanskiye vedomosti” gazetasida bosilgan (V.Lim, 1996) xabariga qaraganda XIX asr oxirlarida Samarqandga har yili Panjikent va Qoratepadan keng bargli o‘rmon yog‘ochlarini yoqish natijasida tayyorlangan 13440 pud (1 pud 16 kg), archalarni kesib tayyorlagan 21120 pud ko‘mir keltirilgan, ya’ni yiliga 16800 keng bargli va 17 ming dona archa daraxtlari kesilgan. Tog‘lardagi archazorlar, bodomzorlar, olmazorlar, olchazorlar tekislik va tog‘ etaklaridagi shaharlarda yashovchi aholi tomonidan qurilish materiali, “pista” ko‘mir tayyorlash uchun to‘xtovsiz qirqilib turgan, tog‘lardagi daryo va soy vodiylarida topilgan miss, temir rudalaridan metall olishda ko‘plab daraxtlar kesib yoqilgan, shuning uchun ham tog‘ yonbag‘irlari va daryolar bo‘ylaridagi to‘qayzorlar o‘rmonlarga juda ham kambag‘al. Archazorlar siyrak, ba’zan katta maydonlarda archa uchramaydi, ularni asosan 1800-2000 m balandlikdan boshlabo‘sishi kuzatiladi. Tekisliklarda ham qora va oq saksovul, cherkez, kandim, 6 shuvok, to‘qayzorlardagi tupangil, jiyda, tol asosan yoqilg‘i sifatida qirqilib turganligi tufayli ular endilikda siyrak uchraydi. Qashqadaryo, Zarafshon, Amudaryo, Surxandaryo, Chirchiqning to‘qayzorlari XX asrga qadar asosan qirqib bo‘lingan edi, faqat onda-sonda kichik maydonlarda dov-daraxtlar saqlanib qolgan. To‘qayzorlar keyingi yillarda bearmon yo‘q qilindi. Binobarin, insonning xo‘jalik faoliyati o‘rta asrlar, xususan XIX asrlarda o‘simlik qoplamini ancha siyraklashuviga jiddiy ta’sir etgan, XX asrda dov-daraxtlarni qirqish, yangi yerlar ochish maqsadida to‘qayzorlarni yo‘q qilish davom etdi. O‘zbekiston o‘rmonlar geografik joylashuviga muvofiq, uch toifaga bo‘linadi: 1) tog‘, 2) cho‘l va 3) to‘qay o‘rmonlari. Tog‘li hudud mamlakatda 6634 mingga teng. O‘zbekiston Respublikasi [6] o‘rmon qo‘mitasi (1995) ma’lumotiga ko‘ra, shu maydonning 601,1 mingga qismida o‘rmon o‘sishi mumkin, hozirgi kunda atiga 105 ming gektardan ziyodroq hudud o‘rmon bilan band. Tog‘ yonbag‘irlarining o‘rmon bilan qoplanganlik darajasi 2,5%. Tog‘ o‘rmonlariga uning siyrakligi, yakka holda o‘suvchi daraxtlarning ko‘pligi, daraxtzorlar orasida yalang bo‘sh joylarning bisyorligi xos. Tog‘ o‘rmonlari asosini archazorlar, pistazorlar va yong‘oq mevali daraxtzorlar tashkil qiladi. Archa o‘rmonzorlari uch turdagi, ya’ni yarimsharsimon, Zarafshon va Turkiston archa turlaridan iborat. Zarafshon archasi (qora archa) keng tarqalgan va 1500-2300 m balandlikda uchraydi. Yarimsharsimon (sovur) archa 2000-2700 m balandlikda tarqalgan. Turkiston archasi asosan Turkiston tizma tog‘larida 2200-3100 m balandlikda uchraydi. Tog‘ o‘rmonlari orasida pistazorlar maydon jihatidan ikkinchio‘rinni egallaydi. Pista qirg‘oqchilikka chidamli va qimmat mevali daraxt. Pistazorlar sof holda qirg‘oqchil tog‘ etaklari va past tog‘lar yonbag‘irlarida tarqalgan. Pistazorlarning asosiy qismi Bobotog‘ tizmasida (Surxandaryo, maydoni 50 ming.ga) qisman Samarqand atrofida va boshqa tog‘li hududlarda uchraydi. Archazorlar Bilan pistazorlar[1] oralig‘ida bodomzor, yong‘oq, tog‘ olcha, olma, o‘rik, do‘lana, na’matak, qora qand va boshqa daraxtlar hamda butali o‘rmonzorlar joylashgan. Ular ko‘plab meva berishi 7 Bilan birga yonbag‘irlarni surilma va eroziyadan muhofaza qiladi. Tog‘ mintaqasi okean sathidan 1000-1200 m dan 2700-2800 m gacha bo‘lgan balandlikdagi joylarni o‘z ichiga oladi. Balandlikka ko‘tarilgan sari havo harorati pasayib, yog‘inlar miqdori ortib boradi. Tog‘larda yoz salqinroq, cho‘ldagidan nisbatan qisqaroq bo‘ladi. O‘zbekistonning yeng baland cho‘qqisi Hazrat Sulton (4643 m) Hisor tog‘ida joylashgan. Oddiy bo‘z tuproq tog‘ etaklarida okean satxidan tahminan 500-600 m dan 1000 m gacha bo‘lgan balandliklarda tarqalgan. Tuproq tarkibida chirindi 1,5- 2,5%-ni tashkil yetadi. Oddiy bo‘z tuproqli joylar sug‘oriladigan (obikor) va bahorikor yerlar hisoblanadi. To‘q tusli bo‘z tuproqlar balandroq joylarda (okean sathidan 1000-1600 m balandliklarda) tarqalgan. Tuproq tarkibidagi chirindi miqdori 3-4% ga boradi ko‘pincha bahorikor ekinlar ekiladi. Daryo vodiylarida kichikroq qilinadi(Baratov,1980). Joylarda sug‘orib dehqonchilik Tog‘larning shimoliy yonbag‘rlari janubiy yonbag‘rlariga nisbatan salqin va namroq bo‘lganligidan o‘tlar yoz bo‘yi ko‘m ko‘k bo‘lib o‘sib turadi. Tog‘larning g‘arbiy yon bag‘irlarida sharqiy yon bag‘rlariga nisbatan yog‘in ko‘proq bo‘ladi, binobarn bu yon bag‘rlarida o‘simliklar ham ko‘proq va qalin o‘sadi. Tog‘ mintaqasidagi nam iqlim va qalin o‘simlik qoplami tuproq tarkibida chirindining ko‘payishiga sharoit yaratadi. Tog‘larda tog‘ qo‘ng‘ir va tog‘ jigarrang tuproqlardan tarkib topgan. Bunday tuproqlar tarkibida chirindi miqdori ham ko‘p bo‘lib, 4-5% gacha yetadi. Respublikamizning tog‘lari va tog‘ etaklarida, daryo vodiylarida va qayirlarda o‘tloq, botqoq-o‘tloq tuproqlar tarqalgan. Tog‘larning yonbag‘larida betaga, rovoch, tog‘ yalpizi kabi o‘tlar o‘sadi, namatak, zirq, duq cho‘p va irg‘ay kabi butalar, yuqoriroqda esa o‘rmonlar uchraydi. Tog‘ o‘rmonlarida bodom, pista, do‘lana, o‘rik, olma, olcha, yong‘oq kabi mevali daraxtlar o‘sadi. Okean satxidan 1400 m dan 2500 m gacha bo‘lgan balandliklardan archa uchraydi. Archa yog‘ochi mustahkam, qimmatbaho daraxt bo‘lib, uzoq umr ko‘radi va ular shifobaxsh oromgohlar hamdir. 8 Tog‘ o‘rmonlarning ahamiyati beqiyos va ular suv oqimlarini tartibga soladi, sellarning oldini oladi, tuproqlarni yuvilib ketishdan saqlaydi, havo haroratini mo‘tadillashtiradi, havodagi zararli moddalarni, changni yutib, kislorod va namni ko‘paytiradi. Tog‘ mintaqasining hayvonot dunyosi boy va juda xilma xildir. O‘rmonlarda jayra, Bo‘rsiq, olmaxon yashaydi. Ilonlar ham uchraydi. Mazkur mintaqada qushlar juda ko‘p: boltatumsho‘q, mayna, zarg‘aldoq, bulbul uchraydi. Boyo‘g‘lilar zararkunanda kemiruvchilarni qirib foyda keltiradi. Sut emizuvchi hayvonlardan ayiq, bo‘ri, ba’zan silovsin ham uchraydi. O‘zbekiston hududining shimoli – g‘arbdan janubi sharqqa cho‘zilgan katta tekislik qismida cho‘llar, janubiy sharqiy qismidagi adir va tog‘larda esa balandlik mintaqalari[8] landshaftlari vujudga kelgan. O‘zbekiston asosan Sirdaryo va Amudaryo oralig‘ida joylashgan. Tog‘lari qo‘shni Tojikiston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston hududlarida joylashgan. Tiyenshon va Hisor – Oloy tizma tog‘larining g‘arbiy va janubi g‘arbiy tarmoqlari o‘zbekiston hududida o‘rin olgan. Ularning okean sathidan balandligi janub va g‘arb tomon asta-sekin pasayib borib, tekislikka tutashib ketadi. O‘zbekistonning shimoli sharqiy qismida G‘arbiy Tiyanshanning bir qancha tog‘ tizmalari: Qoratog‘, Ugam, Piskom, Chotqol, Qurama joylashgan. Zarafshon daryosi vodiysining janubida Zarafshon tizma tog‘lari joylashgan bo‘lib, uning sharqiy baland qismi qo‘shni Tojikiston xududidadir. O‘zbekiston maydoni u Chaqilokalon va Qoratepa nomlari bilan ataladi va ancha pasayib qoladi. Bu tizmaning g‘arbida esa, Ziyovuddin nomli past tog‘ tizmalari bo‘lib, ularning yeng baland qismi 1115 m ga yetadi. Zarafshon tizma tog‘larining janubida Hisor tog‘ tizmasining janubi g‘arbiy tarmoqlari joylashgan. Tog‘lardagi o‘simliklar mintaqalari (poyaslari) tekislikdagiga o‘xshab ketsada, ularning tog‘lardagi yashash va rivojlanish sharoiti tekisliklardagi yashash, o‘sish va rivojlanish sharoitidan sezilarli farq qiladi. Shuning uchun O‘zbekiston tog‘larining har xil balandlikdagi o‘simlik tiplarini ta’riflashda tik mintaqalar emas, balki “belbog‘”lar deyish ma’quldir. O‘zbekiston iqlimining o‘ziga xos 9 asosiy xususiyatlari havo haroratining yuqoriligi va yillik yog‘in miqdorining kamligidir. Respublika hududining asosiy qismi mo‘tadil janubiy qismi esa subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. O‘zbekiston hududidagi yog‘inlar miqdori joyning okeandan uzoq – yaqinligiga va nisbiy balandligiga, tog‘ tizmalarining qayerda joylashganligiga, tog‘lar yonbag‘rlarining quyoshga o‘ng yoki teskariligiga va havo massalarining[25] xususiyatiga bog‘liq. Tog‘ o‘rmonlarining ahamiyati beqiyos, katta, lekin aholi yoqilgan va qurilish materiallari bilan barcha joylarda yetarli ta’minlanmaganligi tufayli o‘rmonlarni qirqish hollari uchrab turadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida, ayniqsa qurilish materiallarining qimmatligi aholini yonbag‘irlardagi daraxtlarni qirqishga undaydi. T oshkent viloyatining Bustonliq tumanida har bir oila bir yilda yoqilg‘i sifatida o‘rtacha 15-20m o‘tin to‘playdi. Qurigan daraxt va butalar Bilan birga o‘sib turgan daraxtlar ham qirqiladi. Umuman Ugom, Chotqol mintaqasida har yili kamida 21 ming m daraxt va butalar qirqiladi. Agar bu miqdorni boshqa tog‘li viloyatlarni ham qo‘shib hisoblasak katta hajmda o‘tin tayyorlanishi ayon bo‘ladi. Cho‘l mintaqasi okean sathidan 400-500 m balandliklargacha bo‘lgan joylarni o‘z ichiga oladi va O‘zbekiston hududining 70% ni ishg‘ol qiladi. Cho‘l iqlimining juda issiq va quruq ekanligi, yog‘inlarning juda kam yog‘ishi kuzatiladi. Yozda yog‘in deyarli yog‘maydi. Kunduzi havo harorati +45, +50 S gacha ko‘tariladi, qum ustki qismida +80 S gacha qiziydi. Bunday qattiq issiq qurg‘oqchil iqlim, siyrak o‘simliklar sharoitida tuproqning hosil bo‘lishi jarayoni juda sust boradi. Cho‘l tuproqlari xilma xil bo‘lib, unda sur qo‘ng‘ir qumli cho‘l, taqir va bo‘z tuproqlar uchraydi. Cho‘ldagi organik moddalar yuqori harorat tufayli tez parchalanib minerallashadi. Shuning uchun tuproqlar tarkibida chirindi ancha kam bo‘ladi. Ustyurt platosi, Qizilqumdagi past tog‘lar va Nurota tog‘larining etaklaridagi toshloq cho‘llarda sur qo‘ng‘ir tuproqlar tarqalgan. Bunday tuproqlarda chirindi juda kam, ular ko‘pincha sho‘rtop bo‘ladi. Tuproqning ustki qatlamida kalsiy 10 korbanat, pastki qatlamida esa sulfat tuzlaridan gips to‘planadi. Tarkibida chirindi miqdori 0,3-1% gacha bo‘lgan sur – qo‘ng‘ir tuproqli joylarda siyrak o‘t o‘sadi, mayda mollarni boqish imkoniyati vujudga keladi. Qizilqum, Zarafshon daryosi etagi, Markaziy Farg‘ona va Mirza cho‘ldagi qumli tekisliklarda qumli cho‘l tuproqlari tarqalgan. Bu tuproqlar tarkibidagi chirindi miqdori 0,3-0,6% ni tashkil etadi. Bunday tuproqlardan dehqonchilikda foydalanish qiyin. Qumli cho‘l tuproqlarda o‘sadigan o‘simliklardan Qorako‘l qo‘ylari uchun yaylov sifatida foydalaniladi. Cho‘llarda taqirlar ham uchraydi, ular gipsli jinslardan tarkib topgan bo‘lib, tarkibidagi chirindi miqdori 0,5-1% ga etadi. Taqirlar Ustyurtda, shuningdek quruq deltalarda qadimgi daryolarning ko‘hna qayirlarida uchraydi. Taqirlarda o‘simlik o‘sishi qiyin, tuproq yuzasi qattiq va yorilib yirilib ketadi. Respublikamizning yer osti suvlari yer betiga yaqin bo‘lgan joylarda (Mirzacho‘l, Markaziy Farg‘ona, Qarshi cho‘llari va Amudaryo etagida) sho‘r tuproqlar vujudga kelgan. Bunday joylarda yer osti suvi yer betiga chiqib bug‘lanadi, tuproq tarkibida tuz ko‘payadi. Cho‘l mintaqasidagi yirik sho‘rxoklar (masalan, Borsakelmas sho‘rxogi)dan dehqonchilikda foydalanib bo‘lmaydi [5]. O‘zbekistonning daryo vodiylarida, qayir va deltalarida o‘tloq va botqoq tuproqlar uchraydi. Respublikamiz tekislik qismining sharqiy va janubiy chekkalarida bo‘z tuproqlar keng tarqalgan (ular asosan uch xilda: och tusli bo‘z tuproq, oddiy bo‘z tuproq va to‘q tusli bo‘z tuproqqa bo‘linadi). Tarkibida chirindi ko‘p bo‘lmasa ham zarralari mayda bo‘lib, suv va havoni o‘zidan yaxshio‘tkazadi. Cho‘l mintaqasining okean sathidan 300-500 m balandlikdagi joylarida och tusli bo‘z tuproqlar tarqalgan. Och tusli bo‘z tuproqning tarkibida 1-1,5%gacha chirindi bo‘ladi. Sug‘orib o‘g‘itlar solinsa unumdor tuproqqa aylanib, yaxshi hosil beradi. Amudaryo etagi, Zarafshon, Chirchiq, Ohangaron, Qashqadaryo va Surxandaryo vodiylaridagi qadimiy obikor dehqonchilik qilinadigan joylarda vohalar vujudga kelgan. Bu yerdagi bo‘z tuproqlar uzoq vaqt ishlov berilishi natijasida madaniy tuproqlarga aylangan. 11 Cho‘l mintaqasida o‘simlik qoplami siyrak. Nam yetarli bo‘lgan bahor faslida cho‘l mintaqasining manzarasi o‘zgacha bo‘ladi, bu vaqtda efemer o‘simliklar barg urib o‘sib, cho‘l yam-yashil libosga burkanadi. Jazirama yoz issiqlari boshlanishi bilan cho‘ldagi o‘tlar sarg‘ayib, qovjirab quriydi. Cho‘lda o‘ziga xos ekosistema mavjud[19]. Cho‘l o‘simliklari: jazirama issiq va quruq iqlim sharoitiga moslashgan. Ularning ildizlari juda uzun, barglari mayda yoki butunlay bo‘lmaydi. Shuning uchun tanasidagi nam kam bug‘lanadi. Ba’zi bir o‘simliklar qishda, sernam va salqin muddatda o‘z hayotini tugallashga ulguradi. Qumli cho‘llarda selin, juzg‘un, qora qandim, cherkez, quyonsuyak va iloq o‘sadi. Qumlarda qora qandim va qizilcha butalari, shuningdek saksovul uchraydi. Saksovul qumlarni mustahkamlashda katta ahamiyatga ega. Sho‘rxok joylarda ajiriq, yulg‘un, sho‘ra va shuvoq o‘sadi. Qumli cho‘llarda kun qiyog‘i va qo‘ng‘irbosh o‘sadi. Respublikamiz cho‘llaridan qorako‘l qo‘ylari va tuya boqish uchun yaylov sifatida foydalaniladi. Cho‘lda foydali o‘simliklar ko‘p. Masalan, cherkez va isiriq tarkibida turli xil kasalliklarni davollaydigan alkaloidlar bor, sassiq kavrak tarkibidagi smoladan malham tayyorlanadi, uning ildizi kraxmalga boy. Ayrim o‘simliklardan bo‘yoq olinadi. Yer yuzasining tuzilishi jihatidan o‘zbekiston hududi ikki qismga, katta (78,7%) qismi tekislikdan, qolgan (21, 3%) qismi tog‘lardan va tog‘ oralig‘idagi botiqlardan iboratdir. Cho‘l tuproqlari xilma xil bo‘lib, unda sur qo‘ng‘ir, qumli cho‘l, taqir va bo‘z tuproqlar uchraydi. Ustyurt platosi, Qizilqumdagi past tog‘lar va Nurota tog‘larining etaklaridagi toshloq cho‘llarda sur qo‘ng‘ir tuproqlar tarqalgan. Qizilqum, Zarafshon daryosi qo‘yi qismi, Markaziy Farg‘ona va Mirzacho‘ldagi qumli tekisliklarda qumli cho‘l tuproqlari tarqalgan. Mirzacho‘l, Markaziy Farg‘ona, Qarshi cho‘llari va Amudaryo quyi qismida sho‘r tuproqlar vujudga kelgan. Cho‘l mintaqasida o‘rmonlarning ahamiyati nihoyatda ulug‘vor. Qumli cho‘lda qumlarning ko‘chib yurishini to‘xtatsa, sug‘orma yerlarda tuproqni uchib ketishiga tug‘anoq bo‘ladi, yaylovlarda buta va daraxtlarning mavjud bo‘lishi qorako‘l qo‘ylari iste’mol qiladigan turli xil o‘t-o‘lanlarning o‘sishiga 12 imkon beradi. Oq va qorasaksovul, cherkez, cholbon, qandim o‘rmon hosil qiluvchi daraxt va butalar hisoblanadi. Ular zich o‘sgan joylarda yaylovlar mahsuldorligi gektariga 2 s dan kam bo‘lmaydi, ba’zan 4-5 s. gacha ko‘tariladi. Ammo Respublikaning cho‘l qismida geologik qidiruv ishlarining faollashuvi, avtotransport harakatining kuchayishi, turli ma’danlarni qazib olishning keng miqyosda amalga oshirilayotganligi, shaharchalar qurilayotganligi yaylovlar maydonini qisqarishiga sabab bo‘lmoqda, mavjud o‘rmonlar qirqilmoqda. Hisob- kitoblarga qaraganda 1 km masofada magistral quvurlar yotqazilishi kamida 4 ga maydondagi yaylovlarning buzilishiga ta’sir etadi. Cho‘l mintaqasida hozirga kelib 1 mln.ga maydonda harakatdagi qumlar vujudga kelgan, ularda hech qanday o‘simlik o‘smaydi va yaylov sifatida foydalanilmaydi. Shuningdek, 5 mln.ga maydonda mahsuldorligi juda ham kam bo‘lgan (gektariga 0,5 s.) yaylov vujudga kelgan, bu hududda harakatchan qum massivlari ustuvorlikka ega. Ular mavjud yaylovlardan to‘g‘ri foydalanmaslik oqibatida tarkib topgan[31] Vohalar (Buxoro, Qarshi, Qorako‘l, Qoraqalpog‘iston, xususan To‘rtko‘l, Ellikqal’a) bilan qumli cho‘llarni bir-birlari bilan tutashgan mintaqalarida 200 ming.ga maydonda harakatdagi (barxanli) qum shallari mavjud. Bu hol yoqilg‘i sifatida saksavullar, cherkez, chog‘onni qirqish natijasida vujudga kelgan. Adir mintaqasi okean sathidan 400-500 m dan to 1000-1200 m gacha bo‘lgan balandliklarda joylashgan bo‘lib, tog‘ oldilarini egallaydi. Adir iqlimi cho‘l iqlimidan bir oz farq qilsada, yozi issiq va uzoq davom etadi. Yozi cho‘ldagidek jazirama issiq emas, yillik yog‘in miqdori 300-450 mm.o‘simlik qoplami cho‘ldagidan ko‘ra qalinroq. Bunday sharoitda oddiy va to‘q – tusli bo‘z tuproqlar hosil bo‘ladi [46,51,55]. Yaylov mintaqasi: Yaylov yoki baland tog‘ mintaqasi okean sathidan 2700 – 2800 m balandlikda joylashgan bo‘lib, maydoni uncha katta yemas. Mintaqadagi sovuq va nam iqlim sharoitida och qo‘ng‘ir va o‘tloq tuproqlar hosil bo‘ladi. Yaylov mintaqasi subalp va alp o‘tloqlaridan iborat. Ayrim quyoshga teskari yon bag‘irlarda yil bo‘yi qor saqlanishi mumkin. Subalp o‘tloqlarida asosan baland bo‘yli o‘tlar, shuningdek boshoqlilardan yovvoyi arpa, 13 yovvoyi suli, betagalar o‘sadi. Bu mintaqalardagi alp o‘tloqlari past bo‘yli va kichik o‘tloqdan iborat. O‘tloqlarda qoqio‘t, tipchoq, binafshalar o‘sadi. O‘tloqlardan yozda yaylov sifatida foydalaniladi. Yaylov mintaqasida yirik hayvonlardan alqar, bug‘i va kiyiklar, kemiruvchilardan – sug‘ur yashaydi[15]. Yaylovda yashaydigan qor bo‘rsi, oqtirnoqli ayiq “O‘zbekiston qizil kitobi”ga kiritilgan. Bo‘z tuproqlar respublikamizda dehqonchilik qilinadigan asosiy tuproqlardir. Binobarin ular eng muhim va tugalmas tabiiy boyligimiz hisoblanadi. B o‘ z tuproqlar ishlov berish jihatidan ham, sug‘orish jihatidan ham bir qator qulayliklarga ega. Adir mintaqasida cho‘lga nisbatano‘simliklar ko‘proq. Mintaqa bahorda qizil, sariq rangdagi lolalar va chuchmomalar bilan qoplanadi. Adirlarda qo‘ng‘irbosh, sasir, yantoq, kovrak va gulxayrilaro‘sadi. Adirlarning yuqoriroq qismida zirk namatak butalari va do‘lana kabi buta va daraxtlar uchraydi. O‘zbekiston hududining relyefi juda murakkab. Shuning uchun hududda turli- tumano‘simliklar iqlim sharoitga bog‘liq bir-biridan farq qiladi. Ularning tabiiy ekologik nohiyalarga tarqalishi bevosita nohiyaning tuproq-iqlim sharoitlariga bog‘liq. 2.1 To qayzor florasidagi an’anaviy o‘simliklar bioekologiyasi.ʻ To‘qayzorlar daryo suvini taqsimlash, toshqinlarning oldini olish, tuproq eroziyasi va daryo qirg‘oqlari yemirilishining oldini olib, tuproqdagi tuz me’yorini saqlaydi. Ammo xo‘jasizlarcha munosabat Zarafshon bo‘yi to‘qayzorlarini jiddiy inqirozga uchratdi, asosiy maydonlari payhonlanib, qishloq xo‘jalik ekinlari ekiladigan dalalarga aylantirilgan. Shu sababdan qachonlardir mavjud b o‘ lgan t o‘ qayzorlardan uning ayrim fragmentlarigina saqlangan, xolos. To‘qayzordagi har biro‘simlik o‘zbekiston florasining genofondini tashkil etadi. Shu genofondni saqlash maqsadida “Zarafshon”, Amudaryoda “Payg‘ambar oroli” va “Baday- to‘qay” qo‘riqxonalari tashkil etilib,o‘simliklari davlat himoyasiga olingan. Viloyatimizda “Zarafshon” davlat qo‘riqxonasi joylashgan bo‘lib, uning umumiy maydoni 2352 gektar. Shundan o‘rmon bilan qoplangan maydonlar – 868, toshloq va taqir yerlar – 310, suv, ariq, botqoqliklar – 284, tabiiy butazor va qamishzorlar – 14 890 gektarni tashkil qiladi (1-JADVAL).Bu qo‘riqxonada haqiqiy to‘qayzorga xos o‘simliklar saqlanib qolgan. To‘qayzorda o‘sadigan o‘simliklarning aksariyat qismidan insoniyat ma’lum maqsadlarda foydalanishi mumkin. Lekin tabiat in’omlarining zaxirasi ham bir kun borib tugaydi. Shu bois undan oqilona foydalanishimiz kerak. O‘ simliklar tugaydigan va tiklanadigan tabiiy resurslarga kiradi. Biroq keyingi yillardagi insoniyat tomonidan o‘simlik dunyosiga b o‘ lgan munosabat ularning tiklanish imkoniyatini borgan sari kamayishiga olib kelmoqda [22]. To‘qayzorlardagi tol va teraklarning haddan ziyod ko‘p, rejasiz kesilishi, chorva mollari yaylovlariga aylantirilishi, tabiiy ofatlar, yong‘inlarning ta’siri yosh tuplarni ham zararlantirdi. Ular o‘sadigan hududlarning keng o‘zlashtirilishi, daryo suvi rejimining o‘zgarishi, so‘nggi yillardagi iqlim o‘zgarishlari va yong‘inlar daraxtlar arealining keskin qisqarishiga sabab bo‘’lmoqda. Chakanda, jiyda, zirk, na’matak kabi bebaho dorivor butalar ham keskin kamayib ketdi. 2-Rasm. O‘rta Zarafshon hududidagi to‘qayzorlar. . 15 1-JADVAL. O‘rta Zarafshon hududida tashkil etilgan qo‘riqxona maydoni . Zarafshon davlat qo‘riqxonasi maydoni 2352 gektar O‘rmon bilan qoplangan maydon 868 gektar Taqir yerlar 310 gektar Botqoqliklar 284 gektar Tabiiy butazorlar 890 gektar Bu butalar dorivor bo‘lish bilan birga, ularning mevasi to‘qayzordagi yovvoyi hayvonlar, qushlar uchun ozuqa hamdir. Buo‘simliklar zaxirasini qayta tiklash maqsadida to‘qayzorlarning ochilib qolgan joylariga qaytadan ekishimiz lozim. Ular to‘qayzor sharoitida tez o‘sib, o‘sha joyda yana tabiiy muhitni hosil qiladi. Bu to‘qayzor ekotizimini qayta tiklashning eng samarali yo‘li hisoblanadi. Shundagina to‘qayzorlarda o‘sadigan shifobaxsh dorivor o‘simliklarni ko‘paytirish va uni qayta ishlashni yanada rivojlantirish mumkin. To‘qayzorlar ham boshqa tabiat ne’matlar singari umumxalq boyligi hisoblanadi. Uning tabiiyligini saqlash hayvonot va nabotot olamini asrash insoniyat uchun zarur bo‘lgan ekotizim yaratishga xizmat qiladi. To‘qayzorlar yildan yilga kamayib bormoqda. 1978 yilda ularning maydoni 78 ming.ga, 1983 yilda 34 ming.ga, 1992 yilda 31 ming gektargacha kamaydi. Amudaryo deltasida daraxtli-butali to‘qaylarning maydoni cho‘llashish munosabati bilan ayniqsa, juda tez qisqarmoqda. 60-yillarga qadar hududda t o‘ qayzorlar maydoni 270 ming ga b o‘ lgan holda ularning maydoni hozirda 10-15 marta kamaydi ( 2- JADVAL). 70-80 yillarda paxta maydonlarini kengaytirish bahonasida daryolar uzanlariga qadar yangi yerlar ochildi, shuning uchun ham ko‘p to‘qayzorlar ayni shu davrda butunlay yo‘qoldi. Sanoat revolyusiyasi tufayli inson tabiatga ta’sirini juda kuchaytirdi. Ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tubdan o‘zgardi, tabiiy resurslardan foydalanish hajmi keskin ortib ketdi[39]. Sanoatning kislorodga bo‘lgan ehtiyoji orta borayotgan bir paytda, sayyoramiz o‘simliklari ishlab chiqarayotgan 16 kislorodlarning chorak qismiga yaqini inson tomonidan yoqib yuborilmoqda. Yana yiliga atmosfera tarkibidan ishlab chiqarish maqsadlari uchun 90 mln. tonna kislorod va 70 mln. tonna azot olinmoqda. Olimlarning hisoblaricha yiliga yoqib yuborilayotgan kislorodning 1%i qayta tiklanmay qolaversa, Yana VI-VII asrdan so‘ng yer atmosferasi kislorod zahirasining 70%ga yaqini tugashi mumkin ekan. Buning ustiga yer sharida kislorodning asosiy manbai hisoblangan o‘rmonlar maydoni yil sayin 125 ming km ga qisqarmoqda. Inson sayyoramiz yashil boyligi o‘rmonlarni 50% dan ortig‘ini kesib bo‘ldi. Yevropa mamlakatlarida o‘rmonlarning 85-95%i kesib yuborilgan bo‘lsa, AQSh da o‘rmonlar maydoni qadimgi 900 mln. ga dan 260 mln. ga qisqardi. Hozir Hindistonning 18% hududio‘rmon Bilan qoplangan b o‘ lsa, XXI asrda bu k o‘ rsatkich atiga 9% ni tashkil etadi [4]. Landshaft yelementlari inson yashaydigan muhit hisoblanib, uni har qanday ko‘ngilsiz va nooqilona o‘zgarishlarni ham ifloslanishlardan muhofaza qilish zarur. Landshaftlarni muhofaza qilish deganda, biz uning yelementlarini iloji boricha toza saqlash, undagi muvozanatning buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik, tabiatning tipik va ajoyib territoriyalarini tabiiy holicha saqlab qolish kabilar tushuniladi. Landshaft va uning yelementlarini turli shakillarda muhofaza qilish mumkin. Ularni umumlashtirib quyidagi uch guruhga ajratamiz: landshaftning butun konponentlarini to‘la-to‘kis muhofaza qilish; landshaftning ayrim va ajoyib obektlarini muhofaza qilish; antropogen landshaftning vujudga kelishi va uni optimal saqlash. Landshaftning butun komponentlarini muhofaza qilishda q o‘ riqxonalarning ahamiyati juda katta. 2 -JADVAL. To‘qayzorlar maydonining yillar kesmida qisqarishi. YILLAR TO‘QAYZOR MAYDONI 1960-YIL 270 000 GA 1978-YIL 78 000 GA 1983-YIL 34 000 GA 1992-YIL 31 000 GA 17 Qo‘riqxonalar – bu tabiat etaloni bo‘llib, tabiatni muhofaza qilishda quyidagi vazifalarni amalga oshiradi: 1. Qo‘riqxonalar tashkil etish orqali ma’lum biro‘lka yoki geografik zona tabiatining barcha komplekslari bilan birga namunasi tabiiy holicha kelajak avlod uchun saqlab qolinadi. 2. Qo‘riqxona – bu tabiat etaloni sifatida tabiat komplekslari yaxshi saqlangan maydonlar hisoblanib, unda tabiiy territorial komplekslarining rivojlanish qonuniyatini, o‘zaro aloqasini, organizm bilan muhi to‘rtasidagi munosabatlarni ilmiy jihatida no‘rganiladigan tabiiy laboratoriyadir. Bu tabiiy laboratoriyada olib borilgan ilmiy ishlar natijasi, insonning xo‘jalik faoliyati tufayli o‘zlashtirilgan qo‘shni territoriyada sodir bo‘lgan salbiy va ijobiy o‘zgarishlarga taqqoslanib ilmiy bashorat beriladi. Xo‘jalik faoliyati natijasida atmosferaga yiliga faqat turli yoqilg‘ilar yoqish hisobiga 22 mlrd. tonna karbonad angidrid, 200 mln.tonnadan ortiq, uglerod oksidi, 160 mln. tonna sulfat oksidi, 50 mln. tonna azot oksidi, Yana shuncha uglevodlar, 250 mln. tonna turli kimyoviy zarrachalar- aerozollar hamda 300 ming t qo‘rg‘oshin chiqarilmoqda[3]. XX asr o‘rtalarida faqat toshko‘mir yoqishning o‘zidan yer yuzasiga har yili 2 mlrd.tonna shlak chiqarilgan. Faqat yoqilg‘i yoqish maqsadida esa 15 mlrd.tonna kislorod sarflanmoqda. Hozir inson quruqlik yuzasining 60% dan ortiq qismdan o‘z maqsadlari uchun foydalanayotgan bo‘lsa (30% dan ortig‘ida qishloq xo‘jalikda, 11% da yerlarni haydab ekin ekmoqda), 20% dan ortig‘ini turli qurilishlar tufayli butunlay o‘zgartirib yuborgan (XX asrning o‘zida bunday yerlar 250 mln.ga ga ortdi), 100 mln.ga yer faqat shaharlar qurilishi bilan baland, sanoatlashgan hududlarning yarmidan ortig‘ini muxandislik qurilmalari egallagan. O‘rmonlarning betartib kesib yuborilishi oqibatida keyingi 80-90 yil mobaynida dunyo bo‘yicha sug‘oriladigan yerlarning chorak qismi eroziyaga uchrab (AQShda eroziyaga uchragan yerlar 50% ga yaqinlashdi) qishloq xo‘jalikda foydalanishga yaroqsiz xolga kelgan bo‘lsa, suv eroziyasi tufayli yiliga 24-10 tonna tuproqlarning unumdor qismi yuvilmoqda. 18 Eroziyaning muqarrar rivojlanishi evaziga, keyingi asr mobaynida 2 mlrd. ga yer yaroqsizlandi, yiliga 200-300 ming ga yer shurlanish va botqoqlanish evaziga qishloq xo‘jalik ahamiyatini yo‘qotmoqda. Shuning uchun bu jarayonlarning oldini olishda o‘simliklar muhim ahamiyatga ega [9]. To‘qayli o‘simliklarning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u alohida gidrotermik sharoitda rivojlanadi (yozning yuqori havo darajasida, mo‘tadillik va yomg‘irli havoda). Uning yashash va rivojlanish sharoiti k o‘ pincha biologik xususiyatlariga ham bog‘liq. To‘qayli o‘simliklar ri-vojlanishning yirik ildizli tizimiga, suv va loyqa bosgan erlarga moslashgan. Barcha t o‘ qayli o‘simliklar sh o‘r lanish va tuproqning qurishiga favqulodda mutanosiblashadi. To‘qayli o‘simliklar etilguniga qadar shzflanishga chidamli bo‘ladi[8]. To‘qayli o‘simliklarga fitotsenoz rang-baranglik xos bo‘lib, favqulodda bir xil bo‘lmagan tuproq qatlami bilan bog‘lanadi. O‘rmon qurilishi qoshidagi formatsiyalarga bo‘linadi: a) daraxtli to‘qay, b) butazorli to‘qay, v)o‘tli to‘qay. Formatsiyalar o‘z joylari xususiyatiga qarab 46 assotsiatsiyaga bo‘linadi: qayirli, qayir ustidagi, cho‘llanishli. Daraxtli to‘qayda. Daraxtli to‘qayda 5 formatsiya mavjud: to‘rangil, tolli, jiydali, chakandali, sun’iy tarzdagi va 32 assotsiatsiyali. Qo‘riqxona hududida ular yerosti suvlari 5 m chuqurlikda joylashgan Zarafshon daryosi uchastkalaridan bo‘yiga ingicha lentasimon bo‘lib joylashgan. Eng yaxshi ko‘chatlar chuqurligi 1- 2,5 m bo‘lgan yerosti suvlari qayirning quyi yaxshi zovurlangan uchastkalarigao‘rnashgan . Qo‘riqxona hududida 1950 yilda 100 gektar dan ortiq maydonda sun’iy ixotazorlar tashkillashtirildi. Ko‘p yillar davomida mazkur hududda o‘simliklarni ixchamlashtirish maqsadida olib borilgan ishlar natijasida butun to‘qayli o‘simliklari barbod qilingan. So‘ngra alohida formatsiyalarga bo‘lingan. Daraxtli turlar va o‘tli qatlamlar xarakteriga ko‘ra 16 assotsiatsiyaga bo‘lingan. Butazorli t o‘ qay . B utazorlar asosan taroqsimonlar va yulg‘unlar bilan qoplangan. Taroqsimonlar qo‘riqxona hududida kattagina joyni egallagan. 19 Aksariyati haribgina tuproqli qayirusti va cho‘llashgan zonalarda joylashgan. Qo‘riqxona hududida 4 ta: chingil-yulg‘unli, eriantusli-yontoqli-yulg‘unli, eriantusli-sho‘rali-yulg‘unli assotsiatsiyalar ajratiladi. Taroqsimonlar uzoq issiqlikni va loyqalanishni ko‘tarishga qodir. Ular tuproqning mexanik tarkibi va sho‘rlanishiga talabchandir. O‘tli to‘qaylar. Qo‘riqxona hududidagi o‘tli to‘qayda 7 formatsiya: veynikli, qamishpoyali, qizilmiyali, eriantusli, tolali, boshoqli, shuvoqli va 10 assotsiatsiya qayd etilgan. O‘tli to‘qaylar formatsiyalar tarkibiga ko‘ra ko‘psonlidir. Ularni tashkil etgano‘tlar xilma- xil bo‘lsa-da, barchasi bir xil belgilarga ega: qurg‘oqchilikda o‘sa oladi, o‘qildizli va ildiz otadigan, chidamli. Qo‘riqxona hududida olti oilaga mansub 300 turdan ortiq o‘simlik o‘sadi, shundan: boshoqlilar - 48, murakkabguldoshlar - 40, dukkaklilar - 23, indovdoshlar -20, ra’nodoshlar - 16 va sigirquyruqdoshlar - 12 turda. 59 turdagi dorivor o‘simliklar: dala qirqbo‘g‘ini, jingalak shovul, zirk, achchiqmiya qalampiri, qushxona, qizilmiya, dala choy, na’matak, chakan-da, va boshqalar, shuningdek, 20 turdagi manzarali o‘simliklar: Kesselring savrinjoni, Korolkov za’faroni, o‘tloqzor yoronguli, tatar iksiolirin va boshqalar, 23 turdagi texnik o‘simliklar: zontli susak, qizil eriantus, erusti veynik, qamish, tollar, terak va boshqalar mavjud. (3-JADVAL) Mevali o‘simliklar qo‘riqxona hududida yashovchi ko‘plab turdagi hayvonlar uchun muhim ozuqa manbai sanaladi. Zarafshon milliy bog‘ining hayvonot dunyosi va pitomnik. Zoogeografik xususiyatiga ko‘ra Zarafshon qo‘riqxonasi Zarafshon daryosining Turkiston zoogeografik viloyati Urta Osiyo cho‘lli okrugi Markaziy tumani Buxoro-Toshkent uchastkasi o‘rta Zarafshon vohasidagi yalangliklaridan birida o‘rin olgan. Tekisliklardan oqib o‘tadigan o‘rta Osiyo daryolari qirg‘oqlarda sahrolardan keskin farqlanadigan o‘simliklar va hayvonlarning umr kechirishi uchun sharoit yaratadi. Suv, turli xil daraxtli-butazorli, o‘tli qalin chakalakzorlarning mavjudligi butun bioxilma-xillikni hayot bilan ta’minlaydi. Q o‘ riqxona hududida, bir 20 tomondan, keng tarqalgan palearktik turlar, ikkinchi tomondan, Himolay, hind, hind-afrikalik, tibet va m o‘ g‘ul turlari uchraydi. Q o‘ riqxonaning 30 yillik faoliyati davomida flora va faunaning inventarizatsiyasi o‘tkazildi. Hududda sut emizuvchilarning 30, qushlar - 200, sudralib yuruvchilar - 8 hamda suvda va quruqlikda yashovchilar - 2 turi qayd etilgan. Kanallar va oqimlarda baliqlarning 8 turi suzadi, ulardan 5 turi zog‘orabaliqlar, 2 tasi ilonbaliqlar va 1 tasi laqqalar turkumiga mansub. Suvda va quruqlikda yashovchilardan oddiy ko‘l baqasi, va yashil qurbaqasi odatiydir. Sudralib yuruvchilarning faunasi nisbatan kam-sonli: osiyo taqir ko‘zlisi, tezkor kaltakesak, suvosti ilonlari, olachipor ilon, qum bo‘g‘ma iloni, o‘qilon. Bahorning iliq kunlari bosh-lanishi bilan faolligi 2-3 oylarga boradigan dasht toshbaqalarini k o‘ rish mumkin. Q o‘ riqxona hududida parrandalar faunasi rang-barang va xilma-xildir. Ularning 200dan ortiq turi b o‘ lib, shulardan, 10 tasi -o‘troq, 30 tasi - uyalilar, 36 tasi - qishlovchi va 100 turi doimo uchibo‘tadilar. Eng chiroyli Zarafshon qirg‘ovuli ming yil-liklardan buyono‘zbekistonning t o‘ qaylarida umr kechiradi. Qo‘riqxona hududida Buxoro chittagi, zag‘izg‘on, qoratomoqli inuya, toshqirg‘iy, qorapeshonali qarqunoq, janub bulbuli, qamish qushi, suvtorg‘oq, loyxo‘rak, kichik baliqchi, kichik chigirtchi va boshqalar in qurib yashaydi. Sentyabrda qushlarning kuzgi parvozlari boshlanib, oktyabr va noyabr oylari oxirigacha davom etadi (Marmazinskaya, 2005). Qo‘riqxona hududida sut emizuvchilardan jayra, sariq yumronqoziq, buxoro va qirg‘iz polevkasi, tolay quyon, ondatralarni uchratish mumkin. Yirtqichlardan shoqol, karaganka tulkisi, to‘qay mushugi uchraydi. Ilgari O‘zbekiston to‘qayzorlarining Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon daryolari qirg‘oqlarida Buxoro bug‘usi (xongul) umr kechirgan. Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish maqsadida to‘qaylarning kesilishi, yong‘inlar bo‘lib o‘tgani va chorvaning boqilishi, nazoratsiz ovchiliklar arealning qisqarishiga, ayrim joylarda esa butkul qirilib ketishiga sabab bo‘ldi. Zarafshon to‘qaylarida Buxoro bug‘usi yo‘qolib ketdi. U TMXI va O‘zbekistonning Qizil kitobiga kiritildi[70]. Shu munosabat bilan O‘rta Osiyo hududida Buxoro bug‘usini 21 tiklash va saqlash Xalqaro dasturi ishlab chiqildi. Fransiya Milliy Markazi Ilmiy tadqiqotlar Markazi va Fransiya Tashqi ishlar vazirligi qo‘llab-quvvatlashi natijasida maz-kur dastur 1995 yildan ish boshladi. Bu fondga Mak Arturov INTAS, Xalqaro Yovvoyi tabiat fondlari va Gollandiya hukumati ham qo‘shildi. Dasturni amalga oshirish uchun to‘qayli o‘rmojlardan iborat Zarafshon qo‘riqxonasi tanlandi. 3- JADVAL . T o‘qayzordagi o‘simlik turlari. DORIVOR O‘ SIMLIKLAR MANZARALI O‘ SIMLIKLAR TEXNIK O‘ SIMLIKLAR Dalaqirqbo‘g‘imi Kesellering sarvijoni Zontli susak Jingalak shovul Korolkov za’faroni Qizil eriantus Zirk O‘tloqzor yoronguli Erusti veynik Achchiqmiya qalampiri Tatar iksiolirin Tol Qizilmiya Terak 22 II-BOB. TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTLARI VA USLUBLARI 2.1. Tadqiqot sharoitlari. Zarafshon tabiiy geografik o‘lkasi Zarafshon vohasining o‘rta va pastki qismini tashkil etadi. U sharqdan Tojikiston, shimoldan Chimqor tog‘i va g‘arbdan esa Turkiston tog‘ tizmasining g‘arbiy qismi, janubdan Chikalqalon, shuningdek, Nurota tog‘i bilan chegaradoshdir. Zarafshon vohasi uchun kontinental iqlim xosdir. Vohaning o‘rta qismida o‘rtacha harorat iyul oyida +26+300S ni tashkil etadi. Qishda yanvar oyining o‘rtacha harorati +0,30S ni tashkil etadi. Ba’zan Arktika va Sibir havosining bosimi natijasida havo juda sovuq bo‘ladi. Zarafshon vohasida yog‘inlar asosan bahor faslida kuzatiladi. Yog‘ingarchilik aprel-may oylarida bo‘lib,o‘rtacha yillik yog‘ingarchilik 550-900 mm ni tashkil etadi. Yog‘ingarchilikning asosiy qismi qishda (30% yillik yog‘ingarchilik) va bahorda (40%) yog‘adi. Yog‘ingarchilikning bir qismi qor shaklida yog‘adi. Ammo vohaning tekislik qismida qor qatlami saqlanmaydi, uning shimoliy g‘arbi qismida 40-50 kun va janubiy g‘arbida 10-15 kun saqlanadi. Zarafshon tabiiy geografiko‘lkasining sug‘oriladigan qismlaridao‘tloq vohasi tuproqlar tarqalgan bo‘lib, ular 1-2%ni tashkil etadi. Vohaning g‘arbiy qismida taqir, qumoq va sho‘r tuproqlar uchraydi. Vohaning 1200 m dengiz sathidan baland joylarida qo‘ng‘ir tuproqlar uchraydi. Namlangan tuproqlar 400 m dan 900-1000 m gacha balandliklarda uchraydi. 2.2. Tadqiqot obyektlari. Ishni bajarishda tadqiqot obyekti sifatida Zarafshon tabiiy geografik o‘lkasining o‘simliklar qoplamidan foydalandik. O‘lka ekosistemasining tarkibida turli-tuman o‘simliklar mavjud bo‘lib, ular turli hududlarda o‘ziga xos bo‘lgan xususiyatlarga ko‘ra tarqalgan. Shu bois, tabiiy o‘simliklar resurslarining tarqalishi va xilma-xilligini baholash uchun qulay o‘rganish obyekti sifatida foydalanish mumkin. Bundan tashqari hududlarda alohida o‘simliklar jamoasi mavjud bo‘lib, ular o‘ziga xos mikroiqlim sharoitida o‘sadi. Bu holat o‘simliklarning nafaqat tarqalishi, balki ularni ekosistema tarkibida mavjudligini qay darajada baholash imkonini beradi. 23 3-RASM. O‘rta Zarafshon tabiiy to‘qayorlari 2.3. Tadqiqot uslublari . Ushbu muammoning dolzarbligini hisobga olib, Zarafshon daryosining to qay yaylovini o rganish bo yicha so rovlar o tkazdik,ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ buning uchun tadqiqot yo nalishlari tanlab olindi, u yerda tadqiqot ishlari olib ʻ borildi va gerbariy yig ildi, fotosuratlar olindi. Sharof Rashidov nomidagi ʻ Samarqand davlat universitetining ekologiya va hayot xavfsizligi kafedrasi professori X.F.Botirov rahbarligida sayohat uyushtirildi. Shu kafedra Tibbiyot fanlari doktori, professor E.E.Qobilov, biologiya fanlari doktori, professori Z.I. Izzatullaev, laborantlar M.Turdialiyev, M.Umarov va fakultet 4-kurs talabalasi Z.Saliyeva ishtirok etishdi. Tadqiqotda Zarafshon tabiiy geografik o‘lkasining tabiiy o‘ simliklar resurslarini baholash uchun N.I.Vovilov b o‘ yicha differensial 24 botanik-geografik uslubdan foydalanildi. Shuningdek ,o‘simliklar qoplamini o‘rganish uchun o‘simliklarning vertikal mintaqalar bo‘yicha taqsimlanishini aniqladik. 4-Rasm. Tadqiqot jarayonidan lavhalar. 25 III-BOB. TADQIQOTDAGI SHAXSIY IZLANISHLAR . 3.1. To‘qayzorning o‘ziga xos xususiyatlari. O‘ zbekiston hududidagi daryolarning qirg‘oqlarida joylashgan t o‘ qay yoki qayin o‘rmonzorlari o‘ziga xos biotoplardan biri hisoblanadi. Zarafshon qo‘riqxonasi o‘simliklar dunyosini asosan to‘qay o‘simliklari tashkil qiladi, to‘qay-daryo qirg‘oqlari bo‘ylab yuqori namlikdao‘suvchi daraxt, buta ham o‘t-o‘simliklardan iborat bo‘lgan changalzordir, o‘simliklarining hayoti daryo hamda yerosti suvining miqdori bilan chambarchas bog‘liqdir. Zarafshon daryosi sohilidagi to‘qay o‘simliklari o‘ziga xos va betakrorligi bilan Sirdaryo hamda Amudaryo to‘qaylaridan farq qiladi, daryo sohilida asosan qo‘riqxona hududida chakandaning 100 ga maydoni saqlanib qolgan, tuproq qatlamining xilma-xil bo‘lishi bu yerdao‘ziga xos fitotsenozlarning shakllanishiga olib kelgan, qo‘riqxona o‘zining filoristik tarkibi bilan ham boshqa to‘qayzorlardan farq qiladi, yuqorio‘simliklarning 200 ga yaqin turi ma’lum bo‘lib, shulardan 59turi dorivor o‘simliklar 6 oilaga mansub[78]. Turlar bo‘yicha yuqorio‘rinda qo‘ng‘irboshdoshlar oilasi 48turi bor, astradoshlar (Asterocos)-40, qamishdoshlar (Brossicoccoe)-20, atirguldoshlar (Rozaccae)-16, sigirguldoshlar (Sirophulariaccae)-12, dukkakdoshlar (Fabaccae)- 23 turlari bor. Fitotsenozlarda asosiy o‘rinni egallaydigan o‘simliklar chakanda, qarag;ay, jiyda, majnuntol, ignatol, suvtol, yulg‘un va o‘tchil o‘simliklar qatlami esa shirinmiya (Tlycyzzia glabra), erkakqamish (Erionthus raveamael), novigul (Zanpula simiglabra), dag‘al indir (Apocunum scalrum Russ), qo‘g‘a, qamish kabilar. Qo‘riqxonada o‘rta Osiyoda epidimik hisoblangan, “Qizil kitob”ga kiritilgan turlardan boychechak (Colohicum hesselringi Reyel), za’faron (Croccus Rozolnozii Rgl ct Max)lar bor, qo‘riqxona uchun yuqolish arafasidagi relekt turlardan turonga (Populus diversifolia schrenis), turg‘il (P.pruinosu schrenn), qizil do‘lana (Crafaepus turkistonika) hisoblanadi. Asosiy e’tibor hududda o‘sayotgan kamyob va relekt turlariga qaratilgan[11]. Savrinjon-kamyoblik darajasi bo‘yicha-3, endemik o‘simlik, ko‘pyillik, tugunak piyozo‘t, poyasi gullash vaqtida yer ostida bo‘ladi, mevalash paytida 26 yerdan bir oz ko‘tarilib turadi, gullari 1-4ta oq rangli, kosacha barglari tashqi tomondan binafsha chiziqli, tabiatda yakka-yakka yoki to‘p-to‘p bo‘lib o‘sadi, tog‘ etaklarida, daryo bo‘ylarida uchraydi, gullashi qish faslining iliq yoki sovuq kelishiga bog‘liq, qo‘riqxona sharoitida 2001-yilning birinchi oyining oxirida oppoq bo‘lib gullagani kuzatilgan, bu o‘simlikka yana “Bezvemennik” deb ham nom berilgan. Hozirgi paytda bu o‘simlikni areali qo‘riqxonada kengayib bormoqda, “Qizil kitob”ga kiritilgan bo‘lib, Chotqol, Hisor, Zomin, Nurota va Zarafshon qo‘riqxonalarida muhofaza qilinadi[65]. Korolkov za’faroni-(Siafron korolkova) kambag‘allik darajasi-2, G‘arbiy Tyanshan va Pomirolydagi areali ajralgan kamayib borayotgan endemic tur, ko‘p yillik tugunak piyozlio‘t, gullari oddiy kosachasimon, sariq yoki to‘q sariq, fevral- matr oylari gullab, may- iyulda meva beradi, tog‘yonbag‘irlarida, mayday zarrali tuproqlarda, soz tuproqlarda o‘sadi, yakka-yakka yoki to‘p-to‘p holda, yuqori uchastkalarda dengiz sathidan 800-900m balandliklarda uchraydi. . 5-Rasm. Korolkov zafaroni umumiy 6-Rasm. Sarvinjon umumiy ko‘rinishi ko rinishiʻ O‘zbekiston “Qizil kitob”iga kiritilgan, tabiatda o‘sib turgan to‘plarini nazorat ostiga olish lozim. Bulardan tashqari Zarafshon qayirida uchraydigan, kamayib borayotgan relekt turlarga ham asosiy e’tibor qaratib kelingan. Bunday turlarga turonga, turang‘il, qizil do‘lanani kiritish mumkin, turang‘il ikki joyda 27 saqlanib qolgan, ularning orasida bir necha tup turonga ham uchraydi. Qizil do‘lana esa jiyda kam joyda uchrab, yakka-yakka ayrim hollarda kichik-kichik guruhlar hosil qilibo‘sadi. Qo‘riqxonada o‘sadigan chakanda, na’matak, qizil do‘lana, qush jiyda, oq akatsiya kabi o‘simliklarning meva va urug‘lari kuz va qish mavsumida qirg‘ovul va boshqa qishlab qoluvchi qushlar uchun asosiy ozuqa bo‘lib hisoblanadi. Qo‘riqxona florasi bulardan tashqari ilmiy hamda xalq tabobatida keng ishlatiladigan 59 dorivor o‘simliklarni o‘ziga saqlash bilan ham harakterlidir. Bunday dorivor o‘simliklarga dala qirqbo‘g‘imi (Egussetum arvense), zog‘aza (Ephedra equisetina), bulduruqo‘t (Alisma plontaga aquetica), shir (Acorus colamus), maydabarg otquloq (Rumex eripus), suvqalampir (Polygonum bydropipes), semizo‘t (Portulaca olercea), zirh (Berberis integgerimazge in pellet), sangiko‘t (Tholictrum minus) va boshqalar, hamda 20ga yaqin manzarali o‘simliklar boychechak, zafaron, anjobor (Zezanium pretense), chuchmomo (Zxiclizich ta faricum ), salat majnuntol va boshqalar. Qo‘riqxonada 23 tur texnik o‘simliklar o‘sishi hisobga olingan; suvpiyoz (Butomus umbellatus), choy (Zosiogrostis splondens Kanth), erkakqamish (Erienthus zovvenae), sohtaqamish (C. pzendoprogmetis noel), qoratol (Salix auritae), echkitoki, majnuntol, suvtol, turanga, turang‘il, turterak, qoraterak va boshqalar kiradi. Yovvoyi holda o‘suvchi rezavor mevali o‘simliklar to‘qaydagi ko‘pgina hayvonlar uchun ozuqa manbai bo‘lib hisoblanadi. 3.1.1. Zarafshon qo‘riqxonasi to‘qay landshaftlari va ularni muhofaza qilish. Zarafshon tabiiy geografik o‘lkasini tashkil etuvchi geosistemalar majmuasi juda ham murakkab va rang-barang bo‘lib ular asosan atmosfera, gidrosfera landshaft komponentlarining majmuasini tashkil etadi lekin komponental iqlim sharoitida gidromorf landshaft komplekslari avtomorf geokomplekslariga nisbatan ham maydonni egallaydi va ularning geografik tarqalishi katta va kichik daryolarning tarqalishi bilan uzviy bog‘liq barcha geosistemalar o‘zining kelib chiqish usuliga ko‘ra bir necha genetik qatorlarga bo‘linadi, ya’ni tiktogen, 28 priogen, biogen, flyubioglyatsial, nival glyatsial, gidrogen, antropogen va boshqalar. Daryo va yerosti suvlarining bevosita ta’sirida vujudga kelgan tabiiy territorial komplekslar gidrogen landshaftlar geneik qatorini tashkil etadi bu genetik qatorda o‘zida regional- zonal xususiyatlarini aks ettiruvchi to‘qay landshaftlari ham kiradi, landshaftlar o‘rta Osiyoning arid iqlim sharoitida tabiiy namlanish koefetsenti ekstrimal holatda bo‘lishiga qaramasdan daryo qayirlarining yerosti va yerusti suvlari bilan yilning hamma fasllarida to‘liq ta’minlashi hamda hosildor allyuvial tuproqlarning va xilma-xilo‘t, buta va daraxt o‘simliklarining va boshqa komponentlarning o‘zaro aloqadorligi natijasida vujudga kelgan, ularning mavjudligi daryolarning funktsional faoliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. To‘qay landshaftlari dastlabki paytlarda Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon daryolari va boshqa daryolar qayirlarida keng tarqalgan bo‘lib katta-katta maydonlarni egallagan, to‘qay landshaftlari Zarafshon qo‘riqxonasi hududida yaxshi saqlangan. To‘qay so‘zi aslida sahro va chala sahro zonalaridagi daryo vodiylarida o‘sadigan hamma turdagi o‘simliklarning mahalliy nomidir. Ayrim joylarda to‘qay deb faqatgina daryo qayirlarida o‘sadigan o‘rmonlar tushuniladi. E. P. Korovin aynan daryo vodiylarida o‘sadigan o‘rmon butazor o‘simliklarni to‘qay deb ataydi. Geografik adabiyotlarda entseklopediyalarda arid zonalarining daryo qayirlarida o‘sadigan hamma turdagi o‘simliklarga to‘qaylar deb tushuncha beriladi. Zarafshon qo‘riqxonasi to‘qay landshafti faqatgina o‘simliklar tomonidan tashkil topgan biotsenozlarni ems, balki daryo qayiri ekologik sharoitlarida barcha komponentlarning o‘zaro aloqadorligi va hamkorligi natijasida vujudga kelgan, tarixiy shakllangan tabiiy territorial komponentlardan iboratdir. T o‘ qay landshaftlari arid o‘lkalarining boshqa geokomplekslariga nisbatan intintsevlashgan dinamik xususiyatlarga ega. Zarafshon daryosi qayirlari alyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan bo‘lib har yili ikki marta bahorda va yozda toshqin paytida suv daryo o‘zanidan chiqib qayirlarga kuchli ta’sir ko‘rsatadi, natijada daryolarning o‘zani va ularning 29 chuqurligi o‘zgaradi ayrim joylarda qayir terralar va orollar yuvilib ketadi, boshqa joylarda esa, yangi orollar hosil bo‘ladi, Bunday hodisalar ayniqsa Zarafshon, Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimlari uchun juda ham harakterlidir. Zarafshon to‘qay landshaftlari qayirlarining hamma joylari ham bir xilda o‘zgaruvchanlikka ega emas, qo‘riqxona qayirlarining baland vao‘rta qismlari barqarorlashgan dinamik harakterga ega, qayirlarning pastki daryo o‘zani yoki qismlarida esa, to‘qay landshaftlarining dinamik holati juda aktiv. Zarafshon qo‘riqxonasi to‘qaylarining o‘ziga xos xususiyatlario‘simlik va tuproq qatlamining xilma-xilligi, qayirlarning morfologik tuzilishi, ma’lum darajada to‘qaylarning murakkab strukturaga ega ekanligidan dalolat beradi, binobarin to‘qay landshaftlari turli-tuman gidrogen geokomplekslardan tashkil topgan bo‘lib, ularning differentsiatsialanishiga muhitning, kontrastlik qayirlarning morfologik tuzilishi, alluvial yotqiziqlarning mexanik sostavi, gurunt suvlarining yerostiga yaqin yotishi, tuproqlarning sho‘rlanish darajasi hamda ekologik sharoitning hatto mahalliy joylarda ham bir xil bo‘lmasligi katta ta’sir ko‘rsatadi. To‘qay landshaftlari sahroning jazirama issiq iqlimi ta’sirida suvsizlikdan qurib yotgan geosistemalar o‘rtasida erta bahordan to kuzning oxirigacha daryo vodiysi bo‘ylab cho‘zilgan yam-yashil lenta hosil qilib, kishilarning hayotida muhim rol o‘ynaydi, to‘qayzorlar chorva mollarining va hayvonot olamining asosiy oziqa manbai va yashash makoni hisoblanadi. Kishilar to‘qay o‘rmonlaridan uy-joy qurulishida va o‘tin tayyorlashda, dorivor o‘simliklardan formatsivtikada keng foydalanishadi, daryo vodiylari atrofidagi davlat jamoat xo‘jaliklari to‘qayzorlarni o‘zlashtirib, qishloq xo‘jalik ekin maydonlarini kengaytirmoqda, natijada to‘qay landshaftlarining geografik tarqalishi, strukturasi, maydoni va ekologik muvozanati insonning xo‘jalik faoliyati ta’sirida yildan- yilga o‘zgarib va qisqarib bormoqda. Bulardan tashqari to‘qay landshaftlarining tabiiy rivojlanishiga, evolyutsiyasiga daryolarning suv rejimi ham ta’sir ko‘rsatmoqda, daryo vodiylarida ko‘plab gidrotexnik inshoatlarning ya’ni suvomborlari, gidrouzillar, dambalar, kanallarning qurilishi, 30 daryo o‘zanlarining betonlashtirilishi qayirlardagi tabiiy tarixiy tiklangan komplekslarning o‘zaro aloqadorlik qonuniyatlarining buzilishiga va ekologik sharoitlarning yomonlashuviga olib keldi, ayniqsa, Amudaryo Zarafshon deltalaridagi to‘qay landshaftlarining degradatsiyalanishi Orol bo‘yining ekolgik sharoitini yomonlashtirgan, kishilarning tabiatdagi sabab-oqibat va paragenetik o‘zaro aloqadorlik mexanizmini to‘liq tushunchasini bilmasligi natijasida to‘qay landshaftlarining maydoni keskin kamayib, ular hozirgi kunda noyob komplekslar qatoriga kirib qoldi. To‘qay landshaftlarining noyob komplekslar etaloni sifatida o‘rta Osiyo arid o‘lkasining ayrim daryo vodiylarida saqlanib qolgan, bularga Zarafshon vodiysining Samarqand katlovinasidagi Zarafshon qo‘riqxonasini ko‘rsatish mumkin. Zarafshon to‘qay landshaftlarining tuproq-o‘simlik qoplami va hayvonot dunyosi xilma-xil bo‘lib ular o‘zining taqsimlanishida mahalliy ekologik sharoitga bo‘ysinadi. To‘qaylarda unumdor allyuvial o‘tloq, o‘tloq-botqoq tuproqlar mavjud bo‘lib ularning differinstiatsiyalanishi qayirlarning morfologik tuzilishiga chambarchas bog‘liq,o‘simlik qoplamida turanga, tol, jiyda, yulg‘un terak, chakanda, qamish kabilar ko‘plab uchraydi. Har biro‘simlik turi daryo qayirlarining mahalliy sharoitiga qarabo‘z funkstiyalarini tashkil etadi. To‘qay landshaftlari hayvonot olamiga ham boy, bu yerda “Qizil kitob”ga kiritilgan hayvonlarning bir qancha turlari uchraydi. To‘qay landshaftlarining maydoni va areali iinsonning xo‘jalik faoliyati tufayli yildan- yilga kamayib bormoqda, shuning uchun ularni saqlab qolish muhofaza etish, ekolgik muvozanatni saqlab qolish kabi masalalar hozirgi kunda ijtimoiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda, to‘qay landshaftlari ham arid iqlimli zonalarga harakterli bo‘lgan va boshqa iqlim sharoitidagi regionlarda takrorlanmaydigan tabiat yodgorliklari hisoblanadi. 3.2. To‘qoyzorda uchraydigan o‘simlik turlari, oilasi, tasnif. To‘qay o‘simliklari bular daryo vodiylarida uchraydigan o‘simliklardir. Bu o‘simliklar cho‘llar zonasida joylashgan bo‘lsa ham ularni cho‘l o‘simliklar tipiga kiritib 31 bo‘lmaydi. Bu o‘simliklar toshqin suvlar bosadigan yerlarda, shuningdek sizot suvlari, yuza bo‘lgan yerlarda o‘sadi. Ular namdan toliqmaydi va ularning tuzilishida kseromorflik belgilari ko‘rinmaydi. To‘qayo‘simliklari Markaziy Osiyoning Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Chirchiq, Ohangaron, Surxandaryo kabi yirik daryolar bo‘yida yaxshio‘sadi. Daraxt o‘simliklaridan turangil terak, tol, jiyda kabi o‘simliklar uchraydi. Bularga ilon chirmoviq chirmashib o‘sadi. Buta o‘simliklaridan yulg‘un, jing‘il, oqtikan, oq chingil, sho‘rxok yerlarda sho‘ra o‘simligi, qora baroq, o‘t o‘simliklaridan qamish, ko‘ralar va boshqalar uchraydi. Suv toshadigan yerlarida ro‘vak, qizilmiya, kendir o‘sadi. Birmuncha quruq yerlarda savacho‘p, yantoq, oqbosh, qizilmiya va boshqalar uchraydi. Markaziy Osiyo tog‘laridagi o‘simliklar poyasini tasvirlashda har xil olimlar turlicha sxema taklif qilgan. Akademik К.Zokirov Markaziy Osiyo tog‘laridagio‘simliklarni uchta vertikal poyasga ajratadi. Bular adir (tog‘ oldi), tog‘ (tog‘larningo‘rta poyasi) va yaylov (tog‘ tepalari) poyaslaridir. Adirlar dengiz sathidan 500- 700 m dan 1200-1600 m gacha baland bo‘lgan tog‘ oldi tepaliklari bo‘lib, ularni cho‘llar zonasi bilan tog‘lar o‘rtasidagi bosqich deyish mumkin. Adirlar tuprog‘i to‘q bo‘z tuproq bo‘lib, efemerli cho‘llar tuprog‘iga o‘xshaydi, lekin ularga qaraganda tarkibida organik moddalar ko‘p. Adirlarning ayrim joylarida tog‘ jinslari yoki ularning emirilish mahsulotlari qattiq tuproq, shag‘al - tosh va qum - shag‘allar ko‘rinib turadi. Bu yerlarda jazirama yoz kam bo‘lib, yog‘in ko‘p (250-350 mm) yog‘adi. Adir o‘simliklari asosan rango‘simliklari formatsiyalaridan tarkib topgan. U yerlarda karrak, kovrak, oq quvray va qo‘ziquloqlar eng ko‘p uchraydi. Yuqori adirlarni har xilo‘tlar (bug‘doyik, chalov)o‘sadigan quruq dasht ishg‘ol qilgan. Tog‘larning o‘rta poyasi o‘simliklari. Adirlar poyasining yuqorisini, dengiz sathidan 1200- 1500 m dan 2800-3000 m gacha bo‘lgan balandliklarni tog‘lar poyasi ishg‘ol qiladi. Adirlarga nisbatan tog‘ poyasining relefi birmuncha notekis O‘zbekistonda tog‘ poyasi katta maydonni ishg‘ol qilmaydi. Tyanshanning g‘arbiy tarmoqlarida (Qurama va Chotqol tizmalarida), Pomir-Oloy tog‘larida, Zarafshon 32 tizmasida, Turkmaniston va Xisor tizmalariniing bir qismida tipik tog‘ poyasini ko‘rish mumkin. Tog‘ poyasidagi o‘simliklarni ikki asosiy tipga: dasht o‘simliklari va daraxt - buta o‘simliklariga ajratiladi. Dasht o‘simliklari tog‘ poyasining aksari quyi qismida o‘sadi va ular asosan bug‘doyiq - har xilo‘tlar hamda dasht formatsiyalaridan iborat. Bug‘doyiqni bo‘yi 50-70 sm ga yetadi. Ikki pallali o‘simliklarning qurg‘oqchilikka chidamli ba’zi turlari, jumladan, qo‘ziquloq, astragal, sentavriya, esparset, isfarak va boshqalar bug‘doyiqqa aralashgan holdao‘sadi. Bu yerlarda na’matak, yovvoyi olcha, zirk, tuyasingir singari butalar, ba’zan serqoya yon bag‘irlarda archa ham uchraydi. Tog‘ poyasida o‘ rmonlar hosil qiladigan daraxt butalardan iborat k o‘ pgina formatsiyalar bor. Na’mataklar butalar ko‘p, bularga zirk, shilvi, irg‘ay kabi barg t o‘ kadigan butalar aralasho‘sadi. 2300-2500 m balandliklarda doimiy yashil buta zag‘azazorlarni ko‘rish mumkin. Tog‘larning 2000-2800 m balandligida daraxtlar ko‘p. Bu yerlarda Shrenk eli, Semenov oq qarag‘ayi, o‘rik, archa, savr va boshqalar uchraydi. Bulardan tashqari tog‘ poyasida mevali daraxtlardan olma, tog‘olcha, noklarning ko‘p xillari yongoqning turli xillari, do‘lana ba’zan anor, anjir, xurmo, jiyda, toklar uchraydi. Bargli daraxtlardan zarangning turlari, terak, tol, ba’zan qayin, chetan (ryabina) kabilar o‘sadi. Yaylovlar (baland tog‘lar) poyasi o‘simliklari. Tog‘ poyasidan yuqorida, dengiz sathidan 2700-2800 m balanddan boshlab to qor chizig‘igacha bo‘lgan joylarni yaylovlar (baland tog‘lar) ishg‘ol qiladi. Bu poyasda,o‘tloqlarda ko‘k sutlamalar). Yaylovlarning pastki qismida yer ba’irlab o‘suvchilar, Turkiston archasi va buta-daraxtlar uchraydi. Dengiz sathidan 3200- 3500 m balandda kichik-kichik o‘tloqlar uchraydi. Bu yerlarda boshoqdoshlar, ayiqtovondoshlar oilasi vakillari, va dasht o‘simliklardan betaga, chalovlar o‘sadi. Baland tog‘ poyasining o‘tloq va dasht o‘simliklari yozda juda yaxshi yaylov hisoblanadi. Tyanshanning betaga o‘sadigan bu dasht yerlarida mollar yil bo‘yi boqiladi. 33 Pomirda kichik- kichik maydonlarda sug‘oriladigan dehqonchilik qilinadi. Bu yerlarda arpa, javdar va bug‘doyning sovuqqa chidamli turlari, hamda ba’zi sabzavotlar eqiladi. Sug‘oriladigan yerlar (vohalar) ningo‘simliklari. O‘zbekistonning tekisliklaridagi va qisman tog‘ etaklaridagi sun’iy sugoriladigan hududlar voxolar deb nomlanadi. Eng yirik vohalar daryolar bo‘ylab joylashgan. Masalan: Chirchiq daryosi vodiysidagi Toshkent vohasi, Sirdaryoning chap qirg‘og‘ida Mirzacho‘l vohasi, Zarafshon daryosiningo‘rta va quyi oqimidagi Samarqand va Buxoro vohalari, Amudaryo etagidagi Xorazm hamda Qoraqalpoq va boshqa vohalar shular jumlasidandir. Sun’iy sug‘orish ta’sirida erning tuproq qatlami o‘zgargan, qadimiy sug‘oriladigan yerlarda qalinligi 2-3 m ga etgan. Vohalarda dehqonchilik qilinadi. Turli xil madaniy o‘simliklar ekib o‘stiriladi. Vohalarning tabiiy o‘simlik qoplami ikkilamchi harakterga ega. U faqat o‘zlashtirilmagan yoki tashlandiq yerlarda paydo bo‘ladi. Yuqoridagilardan ko‘rinadiki O‘zbekistonningo‘simlik olami juda boy va xilma-xildir. Biroq uzoq yillar davomida o‘simliklar dunyosiga kam e’tibor berildi va undan foydalanishda ham jiddiy xatoliklarga yo‘l qo‘yildi. Natijada o‘simliklarning qimmatli turlari yo‘q bo‘la boshladi, ayrimlari yo‘qolish arafasiga keldi. Ana shunday turlar jumlasiga lola, yetmak, dorivor o‘simlik lagoxillus, anzur piyozi anor va shu kabilar kiradi. Bu o‘simliklar o‘zbekistonning “Qizil kitobi” ga kiritilgan bo‘lib, ular qonun yo‘li bilan muhafoza qilinmokda. O‘zbekiston hududida 4000 dan ortiq yovvoyi o‘simlik turlari mavjud bo‘lib, muhafozaga muxtojlari 400 atrofida O‘zbekiston “Qizil kitobi” ga 301 tur kiritilgan. Ularni muhafoza qilish uchun q o‘ riqxonalar tashkil yetilgan. Jumladan O‘zbekistonda Qoraqum cho‘lidagi Repetek, Orol dengizinnig cho‘l zonasidagi Borsa kelmas, Zomin tog‘-o‘rmon qo‘riqxonasi, Samarqand shahar atrofidagi Zarafshon qo‘riqxonalari. Qo‘riqxonalardagi tabiiy holato‘z holicha saqlanadi, u yerlarda daraxt kesish, o‘t o‘rish, mol boqish, ov qilish qat’iyan man etiladi. 34 7-RASM. To‘qayzor o‘simliklari 3.2.1. Vegatatsiya va generatsiya davri . Vegetativ organlar (o simliklarda)ʻ — yuksak o simliklarning oziqlanishi va tashqi muhit bilan moddalar ʻ almashinuvini ta minlaydigan qism. Vegetativ ko payish vazifasini bajaradi. ʼ ʻ Asosiy Vegetativ organlarga barg va poyali novda hamda ildiz kiradi. Barg fotosintez, ildiz suv va mineral moddalarni shimib olish vazifasini bajaradi. Evolyutsiya jarayonida Vegetativ organlar o simliklar quruqlikka chiqishi bilan ʻ tuzilishining mukammallashuvi tufayli paydo bo lgan. Tuban ko p hujayrali ʻ ʻ O simliklar (suv o tla-ri) va zamburug larning vegetativ tanasi (tallomi) birmuncha ʻ ʻ ʻ sodda va bir xilda tuzilgan bo lib, organlarga bo linmaydi (ipsimon va ayrim ʻ ʻ plastinkasimon suv o tlari, zamburug lar mitselleysi). Ko pchilik yirik yashil va ʻ ʻ ʻ qo ng ir suv o tlarining tashqi ko rinishi yuksak o simliklar organlariga o xshaydi, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ya ni bargsimon, poyasimon yoki ildizsimon bo ladi, lekin to qima tuzilishiga ega ʼ ʻ ʻ bo lmagan qismlarga bo linadi. Hayvonlarda Vegetativ organlar ga ba zan nafas ʻ ʻ ʼ olish, hazm qilish, ayirish va boshqalar organlar kiritiladi. Generativ organlar (lotincha: genero — yarataman, hosil qilaman) — o simliklarning jinsiy ko payish funksiyasi bilan bog liq bo lgan organlari. ʻ ʻ ʻ ʻ Vegetativ va jinssiz ko payish organlari bilan birga reproduktiv organlarga kiradi. ʻ 35 Turli sistematik guruhdagi o simliklarda Generativ organlar ham turlicha bo ladi.ʻ ʻ Sporali o simliklarning Generativ organlar anteridiy va arxegoniy, gulli ʻ o simliklarning bunday organi erkakli gametofiti va murtak xaltasi hisoblanadi. ʻ Urug li o simliklarda evolyutsiya natijasida hosil bo lgan gul ham Generativ ʻ ʻ ʻ organlar deyiladi. Tuban suv o tlarida Generativ organlar ixtisoslashmagan bo lib, ʻ ʻ faqat fiziologik jihatdan o zaro farq qiladi. Ochiqurug lilar Generativ organlar ʻ ʻ reduksiyaga uchragan. Gul changchilarining to plami androtsey, urug chilarining ʻ ʻ to‘plami ginesey deb ataladi. Generativ organlar o‘simliklar hayotining muayyan davrida shakllanadi va tirik organizmlarga xos bo‘lgan muhim jarayon – ko‘payish funksiyasini bajaradi. Bir hujayrali suvo‘tlari bo‘linish, koloniya bo‘lib yashaydigan suvo‘tlari parchalanish, ko‘p hujayrali suvo‘lari tallomining bo‘aklarga ajralishi bilan va zoosporalari yordamida jinssiz ko‘payadi. Noqulay sharoitda suv o‘ tlarida xivchinli gametalar va ularning q o‘ shilishi natijasida zigota hosil b o‘ ladi. Zigota pishiq qobiq bilan qoplanib, tinim holatda noqulay sharoitda hamo‘z hayot faoliyatini saqlab qoladi va undan yangi individ rivojlanadi. Yerda hayotning paydo bo‘lishi va rivojlanishida turli tektonik o‘zgarishlar natijasida suv havzalarining qisqarishi, tog‘larning paydo bo‘lishi suv muhitiga moslashgan suvo‘tlarining quruqlikka chiqib qolishiga olib kelgan. Evolutsiya jarayonida quruqlikka chiqib qolgan suvo‘tlarda yashash uchun kurash va tabiiy tanlanish nafaqat vegetativ tallomning, balki ko‘payish jarayonining hamo‘zgarishlariga olib keldi. Suvo‘tlardan farq qilib, quruqlikdao‘sadigano‘simliklarda sporalar yetiladigan organlari (sporangiy) va gametalar yetiladigan organlari (arxegoniy va anteridiy) ko‘p hujayrali bo‘ladi. Sporali yuksak o‘simliklar yo‘sinlar, qirqbo‘g‘imlar va qirqquloqlarda gametofit (gametalarning shakllanishi va urug‘lanish jarayoni sodir bo‘ladigan bo‘g‘in) va sporofit (sporalarning shakllanishi va yetilishi sodir bo‘ladigan bo‘g‘in) nasllar gallanishi kuzatiladi. Yo‘sinlar hayot siklida gametofit ustunlik qiladi. Plaun, qirqbo‘g‘im va qirqquloqlarda tarixiy rivojlanish jarayonida sporofit tuzilishi 36 takomillashgan, ularda sporofit ustunlik qiladi. Sporali o‘ simliklar sporalari yordamida tarqaladi. Sporalar bir hujayrali b o‘ lib, undagi oziq moddalarning miqdori juda kam b o‘la di. Noqulay muhitga tushgan sporalarning k o‘ p qismi nobud b o‘ ladi. Qulay sharoitda sporadan 191gametofit rivojlanadi. Gametofitning rivojlanishi uchun namlik yetarli b o‘ lishi zarur. Gametofitda jinsiy organlar, ularda esa jinsiy hujayralar yetiladi. Urug‘lanish jarayoni uchun suv zarur. Urug‘lanish jarayonida hosil bo‘lgan zigotadan rivojlanadigan murtak dastlab gametofit hisobiga oziqlanadi. Evolutsiya jarayonida dastlabki urug‘li o‘simliklar – urug‘li qirqquloqlar paydo bo‘lgan. Urug‘li o‘simliklar urug‘lari orqali tarqaladi. Urug‘ evolutsiya natijasida paydo bo‘lgan hamda o‘simliklarning tarqalishiga va ko‘payishiga xizmat qiladigan organ. Urug‘ to‘liq yetilmaguncha ona o‘simlikdan ajramaydi. Urug‘ ko‘p hujayrali, murakkab tuzilishga ega bo‘lib, qobiq, murtak va endospermdan iborat. Murtakning rivojlanishi uchun urug‘da zaxira oziq moddalar to‘planishi urug‘li o‘simliklarning noqulay sharoitda hamo‘sishiga zamin yaratadi. Evolutsiya natijasida chang naychasining paydo bo‘lishi urug‘lio‘simliklarning urug‘lanish jarayoni uchun suvga bo‘lgan ehtiyojning yo‘qolishiga olib keldi. O‘simliklarning urug‘lanish davrida suvli muhitga qaram bo‘masdan urug‘ning shakllanishio‘simliklar filogenezidagi muhim aromorfoz bo‘lib, ularningo‘simliklar olamida hukmron bo‘lishiga olib kelgan. Hozirgi davrda urug‘li o‘simliklar: ochiq urug‘lio‘simliklar, yopiq urug‘lio‘simliklarga ajratiladi. Ochiq urug‘li o‘simliklar urug‘idan ko‘payadi, urug‘lari urug‘kurtakli qubbalarda ochiq holda yetiladi. Urug‘ hosil b o‘ lishi uchun avval changlanish, s o‘ ngra urug‘lanish jarayoni sodir b o‘ lishi kerak. Ochiq urug‘lilar gametofitida tugunchaning bo‘lmasligi, urug‘kurtak ochiq holatda rivojlanishi, endospermaning gaploid ekanligi bilan xarakterlanadi. Yopiq urug‘lio‘simliklarda mukammal tuzilgan o‘tkazuvchi sistema – o‘tkazuvchi naylar, gul va mevaning paydo bo‘lishi yirik aromorfozlardan bo‘lib, buo‘simliklarning Yer yuzida keng tarqalishiga imkon berdi. Gulning asosiy 37 qismlari urug‘chi va changchidan iborat bo‘lib, ularda changlanish va qo‘sh urug‘lanish jarayoni sodir bo‘ladi. Urug‘chi tugunchasida joylashgan urug‘kurtak urug‘ga, tuguncha esa mevaga aylanadi. Yopiq urug‘li o‘simliklarda urug‘ meva ichida shakllanishi va rivojlanganligi sababli, tashqi muhitning noqulay sharoitiga moslashgan va Yer sharining barcha geografik mintaqalarida keng tarqalgan. 3.2.2. BIOTOPI. Biotsenoz (bio... va yun. koinos — umumiy) — shart sharoiti bir xildagi muhitga moslashib olgan va bitta joyning uzida birga yashaydigan barcha organizmlar. Biotopda yashaydigan o simlik hamda hayvonlarʻ doim bir-biriga ma lum munosabatda bo ladi. Ularning shu munosabati hayot ʼ ʻ kechirish sharoitiga ham ta sir kursatib turadi. Biotop u mumiy tabiiy kompleks — ʼ biogeotsenozning bir qismidir. Odamking xo jalik faoliyati Biotopni o zi uchun ʻ ʻ foydali tomonga qarab o zgartirishi mumkin. Turlar urtasidagi munosabatlarning ʻ ikki va undan ko p tur uchun qulaylik tug diradigan xili o zaro yordam deyiladi. ʻ ʻ ʻ Maye, hasharotlar yordamida changlanadigan o simliklar changni bir usimlikdan ʻ ikkinchi usimlikka olib o tadigan va shu bilan o simliklarning chetdan ʻ ʻ changlanishini ta minlaydigan hasharotlarga muhtojdir. Boshqa hollarda turlar ʼ orasidagi munosabatlar uzaro qaramaqarshi tarzda buladi. Yirtqichlikda bir tur hayvonlar boshqa tur hayvonlarni yeydi. Ikkala tur tashqi muhitning bir xildagi shartsharoitidan foydalansayu, usha shartsharoit miqdori cheklanib qoladigan bo lsa, bunday turlar o zaro raqobat tarzidagi ʻ ʻ munosabatga utadi. Maye, Usimliklar yorug lik va tuprokdagi mineral moddalar ʻ uchun raqobat qiladi. Mikroblardagi antibioz qarama qarshi munosabatlarning uziga xos shaklidir. Birga hayot kechirishning boshqa shakllari ham bor. Simbioz, parazitizm. Biotopni o rganish amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. ʻ 3.2.3. SONI. To‘qayzorlarda o‘simliklarning 200ga yaqin turi ma’lum bo‘lib, shulardan 59turi dorivor o‘simliklar 6oilaga mansub. Turlar bo‘yicha yuqori o‘rinda Qo‘ng‘irboshdoshlar oilasi48 turi bor, astradoshlar (Asterocos)-40, qamishdoshlar (Brossicoccoe)-20, atirguldoshlar (Rozaccae)-16, sigirguldoshlar (Sirophulariaccae)-12, dukkakdoshlar (Fabaccae)-23 turlari bor. Fitotsenozlarda 38 asosiy o‘rinni egallaydigan o‘simliklar chakanda, qarag‘ay, jiyda, majnuntol, ignatol, suvtol, yulg‘un va boshqa o‘tchil o‘simliklar qatlami esa shirinmiya (Tlycyzzia glabra), erkakqamish (Erionthus raveamael), novigul (Zanpula simiglabra), dag‘al indir (Apocunum scalrum Russ), qo‘g‘a, qamish kabilar. Qo‘riqxonadao‘rta Osiyoda epidimik hisoblangan, “Qizil kitob”ga kiritilgan turlardan boychechak (Colohicum hesselringi Reyel), za’faron (Croccus Rozolnozii Rgl ct Max)lar bor, qo‘riqxona uchun yuqolish arafasidagi relekt turlardan turonga (Populus diversifolia schrenis), turg‘il (P.pruinosu schrenn), qizil do‘lana (Crafaepus turkistonika) hisoblanadi. Asosiy e’tibor hududdao‘sayotgan kamyob va relekt turlariga qaratilgan. Qo‘riqxonada o‘sadigan chakanda, na’matak, qizil do‘lana, qush jiyda, oq akatsiya kabi o‘simliklarning meva va urug‘lari kuz va qish mavsumida qirg‘ovul va boshqa qishlab qoluvchi qushlar uchun asosiy ozuqa bo‘lib hisoblanadi. Qo‘riqxona florasi bulardan tashqari ilmiy hamda xalq tabobatida keng ishlatiladigan 59 dorivor o‘simliklarni o‘ziga saqlash bilan ham harakterlidir. Bunday dorivor o‘simliklarga dala qirqbo‘g‘imi (Egussetum arvense), zog‘aza (Ephedra equisetina), bulduruqo‘t (Alisma plontaga aquetica), shir (Acorus colamus), maydabarg otquloq (Rumex eripus), suvqalampir (Polygonum bydropipes), semizo‘t (Portulaca olercea), zirh (Berberis integgerimazge in pellet), sangiko‘t (Tholictrum minus) va boshqalar, hamda 20ga yaqin manzaralio‘simliklar boychechak, zafaron, anjobor (Zezanium pretense), chuchmomo (Zxiclizich ta faricum ), salat majnuntol va boshqalar. Qo‘riqxonada 23 tur texniko‘simliklaro‘sishi hisobga olingan; suvpiyoz (Butomus umbellatus), choy (Zosiogrostis splondens Kanth), erkakqamish (Erienthus zovvenae), sohtaqamish (C. pzendoprogmetis noel), qoratol (Salix auritae), echkitoki, majnuntol, suvtol, turanga, turang‘il, turterak, qoraterak va boshqalar kiradi. Yovvoyi holda o‘suvchi rezavor mevalio‘simliklar to‘qaydagi ko‘pgina hayvonlar uchun ozuqa manbai bo‘lib hisoblanadi. 39 To‘qayzorda uchraydigan o‘simliklar oilalari va turlar soni (4-JADVAL) OILA NOMI LOTINCHA NOMI TURLAR SONI Qo‘ng‘irboshdoshlar oilasi 48 Astradoshlar Asterocos 40 Qamishdoshlar Brossicoccoe 20 Atirguldoshlar Rozaccae 16 Sigirguldoshlar Sirophulariaccae 12 Dukkakdoshlar Fabaccae 23 3.3. Chakanda o‘simligi haqida. (3-JADVAL) Chakanda yorug sevar,ʻ qurg oqchilik va sovuqqa chidamli. Bo yi 2–5 m, sershox, bargi nashtarsimon zich, ʻ ʻ usti kulrang, osti kumushsimon. Chakanda ikki uyli (erkak va urg ochi daraxtli) ʻ o simlik. Bahorda barg chiqarishi bilan gullaydi, shamol yordamida changlanadi. ʻ Gullari mayda sarg ish, hidli. Mevasi avgust oxiri – sentyabr boshlarida pishib ʻ yetiladi, mayda, tuxumsimon yoki dumaloq, novdalarga zich yopishgan, rangi och sariq yoki sarg ishqizil, ta mi nordonshirin. Tarkibida organik kislotalar, qand, S ʻ ʼ va V, Ye, G guruhi vitaminlari, karotin hamda tibbiyotda ishlatiladigan ʻ shifobaxsh moy bor. Chakanda bachki, parxish hamda qalamchasidan ko paytiriladi. Qumliklarni, qirg oqlarni, temir yo l bo ylarini mustahkamlash, ʻ ʻ ʻ ʻ yo laklarni qordan ximoya qilish maqsadida ham ekiladi. Mevalari yangiligida ʻ yeyiladi, murabbo, jem, sharbat tayyorlanadi, moy olinadi. Bog va xiyobonlarda ʻ manzarali o simlik sifatida o stiriladi. Bu o simlik mevasi oshqozon ichak ʻ ʻ ʻ kasaliklarini davolash uchun dori tayorlanadi shu jumladan kuygan joylarni davolashda mazlar tayorlanadi. Chakanda (Hippophae rhamnoides L.) – buta yoki daraxt, uzunligi to 10 metragacha. Bu o simlikning shoxlarida 0,5-7 sm tikanlari ʻ bor, ular hayvonlardan uni himoya qiladi. Novdalarda ularning mikdori va uzunligi yashash sharoitiga, iqlimni o zgarishiga va butalarning shakliga bog liq. ʻ ʻ Tikanlari ikki turda uchraydi: kichik (uzunligi to 0,5 sm gacha), hamma vaqt mevali novdalarning oxirida uchraydi, bir xil paytda novdalarning o rta qismida ʻ ham uchrashi mumkin. Tikanlarning ikkinchi turining uzunligi 2-7 sm, yozgi 40 novdalarga o xshab, ko rtaklardan bir yillik novdalarda hosil bo ladi, ularʻ ʻ ʻ o zgargan va kalta yozgi novdalarga o xshaydi. Hosil bo lgan yilda tikanlarda ʻ ʻ ʻ barglar ham joylashishi mumkin, yilning oxirida tikanlarning to qimalari ʻ quriydi[2]. Yosh novdalar va barglari yulduzli tukchalar bilan qoplangan. Barglari uzunchoq yoki lansetsimon bo ladi, mayda barglarning uzunligi 2-3 sm, eni 0,5 ʻ sm, katta barglarining uzunligi to 10 sm, eni 1-1,2 sm Barg og izchalari bargnig ʻ ostki tomonida joylashgan.Po stloq va novladarning rangi yashil-qo ng ir, qo ng ir ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ va qora bo lishi mumkin. Barglarning ustki qismida to q yashil tukchalar bo ladi, ʻ ʻ ʻ bargni ostki qismi och yashil rangda yulduzli tukchalar bilan qoplangan. Chakanda-ikki o yli buta, chunki gullari har xil o simliklarda joylashgan. Erkak va ʻ ʻ urg ochi gullar yosh novdalarda aralash ko rtaklarda barglar orasida hosil ʻ ʻ bo ladi.Chakanda novdalarida vegetativ va aralash ko rtaklar joylashgan bo ladi. ʻ ʻ ʻ Vegetativ ko rtaklar asosan yosh meva hosil qilmagan o simliklarda hosil bo ladi. ʻ ʻ ʻ Ular aralash ko rtaklarga nisbatan kichikroq bo ladi. Meva hosil qiladigan ʻ ʻ o simliklarda aralash ko rtaklar paydo bo ladi. Ularning shakli har xil bo ladi va ʻ ʻ ʻ ʻ o simlik jinsiga bog liq. Erkak o simliklarning kurtaklari, urg ochi ʻ ʻ ʻ ʻ o simliklarnikiga nisbatan kattaroq. Urg ochi o simliklarning gullari yakka-yakka ʻ ʻ ʻ barglar orasida joylashgan. Erkak o simliklarning gullari esa 2-8, bir xil paytda 10- ʻ 12 gullardan tuzilgan [34]. 3-JADVAL. C hakanda o‘simligi haqida O‘simlik nomi C hakanda Hayotiy shakli Buta, daraxt Bargi Nashtarsimon Gullari Mayda sariq Ko‘payishi Bachki, parxish, qalamcha Bo‘yi 10 metrgacha Barg uzunligi 5- -3 sm 41 3 .3.1. CHAKANDA MEVASIVA KO‘PAYISHI. Chakanda mevasining shakli har xil bo ladi, ularning 100 donasini og irligi 4 g to 80-100 grammgachaʻ ʻ bo ladi. Mevasining og irligi to 0,3 grammagacha bo lsa, mayda bo lib ʻ ʻ ʻ ʻ hisoblanadi, 0,3-0,6 grammgacha o rtacha va 0,6 grammagacha katta bo lib ʻ ʻ hisoblanadi. Mevalarning shakli sharsimon, ovalsimon va silindsimon bo lishi ʻ mumkin. Rangi sariqdan to qizg ichgacha. Meva poyalari 1–8 mm gacha. ʻ Mevaning mag zida urug joylashgan bo ladi u yakka bo lib uzunchoq yoki ʻ ʻ ʻ ʻ ovalsimon bo ladi, 1000 urug ining og irligi 12-20 gramm va 1 grammida 55-85 ʻ ʻ ʻ urug kiradi. Urug lar kungir rangda yoki qoramtir bo lishi mumkin.Chakandaning ʻ ʻ ʻ ildiz sistemasi qalin ipsimon ildizlardan tashkil topgan, ular o tkazuvchi vazifasini ʻ bajaradilar. Ildizlarda sharsimon tugunaklar joylashadi. Ular bir yillik o simliklarda paydo bo ladi va keyinchalik yon ildizlarida joylashadi. Bunday ʻ ʻ tuganaklar yordamida chakanda atmosferadagi azotni fiksasiya qiladi. Chakandaning o tkazuvchi ildizlarida tinch holatdagi ko rtaklar joylashadi ʻ ʻ va qulay sharoitda ildiz o simtalari hosil bo ladi. Ular yordamida tabiiy sharoitda ʻ ʻ chakanda kurtinalari hosil bo ladi. Tabiiy sharoitda chakanda ildiz sistemasini ʻ tuzilishiga va tarqalishiga tuproqning mexanik tarkibi va namligi ta sir etadi. ʼ Qumli tuproqlarda ildizlar eniga 12 metr radiusda tarqalishi mumkin. Chakanda – har xil jinsli, ikki uyli o simlik, urg ochi va erkak gullari har xil o simliklarda ʻ ʻ ʻ shakllanadi. F.D.Qobulova [12] ma lumotlariga binoan erkak o simliklari uchinchi ʼ ʻ yilda rivojlanib, ko rtaklar kattaligi va o simliklarning balandligi bo yicha urg ochi ʻ ʻ ʻ ʻ o simliklardan farq qiladi: erkak o simlik 30 sm urg ochi o simliklardan baland ʻ ʻ ʻ ʻ bo ladi. Urg ochi o simliklarda vegetasiya oxirida novdalarning miqdori 75 teng ʻ ʻ ʻ bo ladi, erkak o simliklarda esa – 83. Uchinchi yilda chakanda gullaydi. ʻ ʻ Erkak o simliklari urg ochi o simliklarga nisbatan oldinroq gullab, gullashi ʻ ʻ ʻ bir necha kun ko proq davom etadi. Erkak o simliklarda gullash paytida ʻ ʻ novdalarning o sish kuzatilmaydi va barglar umuman ko rinmaydi. Bu davrda ʻ ʻ urg ochi o simliklarda barglar rivojlana boshlaydi. ʻ ʻ 42 Chakanda mevasi shirali bo ladi [17]Chakanda qulay sharoitlarda katta tozaʻ chakandazorlarni hosil qiladi. Bu chakandazorlarning markazida bitta asosiy buta joylashib, atrofida hamma tomonga qarab, balandligi pastroq bo lgan butalar ʻ joylashadi. Ko pgina paytlarda chakandazorlar bir jinsli bo ladi, aralash holatda ʻ ʻ ham uchrashi mumkin, bunnday joylashish urg ochi o simliklarni changlanishiga ʻ ʻ qulay bo ladi.Chakandaning yashash sharoiti ularning hayotini uzunligiga ta sir ʻ ʼ etadi. Issiq iqlim sharoitlarida chakanda daraxt shaklida bo lib, uning balandligi to ʻ 15 metrgacha bo ladi, sovuq iqlimda esa chakandazorlarda kalta butalar keng ʻ tarqalgan bo ladi, ularning hayotining uzunligi 15-20 yilga teng bo ladi. ʻ ʻ Baykal sharoitida 34-36 yoshli erkak o simliklari uchraganligi aniqlangan. ʻ Tunkin vodiysida chakandaning past bo yli shakllari tarqalganligi aniqlangan, ʻ ularning balandligi 120-140 sm teng bo lib, hayoti 10-12 yilni tashkil etadi. Erkak ʻ o simliklari urg ochi o simliklarga nisbatan 5 yil ko proq yashaydilar [31].Har xil ʻ ʻ ʻ ʻ tashqi sharoit ta sirida va uzoq moslashish natijasida chakandaning iqlim tiplari ʼ shakllangan, ular bir-biridan morfologik belgilar bilan farq qiladi. N.N.Yakovlev- Sibiryak [41] birinchi bo lib, chakandaning 4 bo lgan: sibir, qozog iston, ʻ ʻ ʻ o zbekiston, kavkaz tiplari. U.Rousi esa chakandaning klassifikasiyasini tuzib, ʻ uning 9 turi borligini ko rsatgan, ularga quyidagilar kiradi: daryooldi, jumratsimon, ʻ karpat, kavkaz, turkiston, mongol, xitoy, yunnan, djangzen [38]. J.I.Gatin [4] uchta turga bo lgan: altay, sayan, tyan-shan. Samarqand viloyatida tarqalgan chakanda ʻ tyan-shan yoki uzbekiston tipiga kiradi. Jumratsimon chakanda – yovvoyi mevali o simliklar qatoriga kirib, juda ham keng qo llaniladi. Birinchi bo lib, bu ʻ ʻ ʻ o simlikni Feofrast, Dioskorid va Pliniylar ishlarida keltirilgan. Bu o simlikning ʻ ʻ ilmiy nomi Hippophae rhamnoides grekcha so zlardan kelib chiqqan, masalan ʻ hippos (ot), phae (yaltiroq). Bu o simlik keng veterinariyada ishlatilgan, greklar bu ʻ o simlikni barglarini va yosh novdalarini otlarni oziqlanishida ishlatganlar. Otlar ʻ chakanda ta sirida tezda sog lom bo lgan.Chakanda mevalari Sibirda qadim ʼ ʻ ʻ zamonlardan beri ishlatilgan. P.S.Pallas Xush asrda chakanda mevasini tasvirlab, uning nordonligi haqida yozgan. Chakanda mevalarini aholi ko p mikdorda ʻ 43 iste mol qilib, ulardan jele, varenye va boshqa mahsulotlar tayyorlaydilar. XIXʼ asrda chakandani yaxlangan holatda iste mol qilganlar. Nordonligini pasaytirish ʼ uchun unga shakar qo shilgan va kisel, varenye, pastila, vino tayyorlaganlar. ʻ Chakanda bachki, parxish hamda qalamchasidan ko paytiriladi. Bundan ʻ tashqari chakanda tabiiy sharoitda urug‘idan ham k o‘ payadi. 8-RASM. Chakanda o‘simligi bargi, mevasi. 3.3.2.AHAMIYATI . Chakanda mevalari Mongoliyada ham keng qo llaniladi. Bu yerda chakanda mevalaridan oziqa mahsulotlar va chakanda yog i ʻ ʻ tayyorlanadi. Chakanda mevalarini Sibir xalqi ham keng ishlatadi. Mevalaridan kisel, varenye va boshqa mahsulotlar tayyorlaydilar. Chakanda yashil-kumush rangli barglari va chiroyli rangli mevalari orqali manzarali o simlik bo lib ʻ ʻ hisoblanadi. Chakanda mevalari uzoq vaqt mobaynida daraxtlarda saqlanganligi sababli manzarali bog dorchilikda ham qo llaniladi. Chakanda tirik devor bo lib ʻ ʻ ʻ ham ishlatiladi. Yog ochidan ko pgina mayda qurilish materiallar tayyorlanadi. ʻ ʻ Chakandaning yog ochi qattiq, chiroyli bo ladi. Chakandaning yosh barglar va ʻ ʻ 44 novdalaridan qoramtir bo yoqlar tayyorlanadi. Chakanda mevalarining neytralʻ suvli eritmasidan bo yoqlar tayyorlanadi, ular gazmollarni sariq va yashil ranglarga ʻ bo yaydi. ʻ Chakanda qadim zamonlardan shifobaxsh o simlik sifatida ishlatiladi. ʻ Gresiya, Xitoy, Rim, Mongoliya qadimgi xalq tabobatida chakanda o pka, jigar, ʻ oshqozon, suyak kasalliklarida ishlatilgan. Sibir sharoitida chakandadan dizenteriya, teri kasalliklari, revmatizmga qarshi shifobaxsh moddalar tayyorlaganlar. Ko pgina kadimiy tibbiy asarlarda chakanda o pka kasalliklarga ʻ ʻ qarshi ishlatilgan. Bundan tashkari chakanda preparatlari organizmlarda qon harakatlanishiga yordam beradi, mevalari tomoq kasalliklarini yo qotishga yordam ʻ beradi.Hozirgi kunda chakandaning shifobaxsh xususiyatlari katta ahamiyat berilmokda, shuning uchun mevalarining kimyoviy tarkibi turlicha o rganilayapti.Chakanda – kam kaloriyali o simlik bo lib hisoblanadi, uning 100 ʻ ʻ ʻ gramm mevasi 30 kaloriya ajratadi. Mevlarining nordonligi 1,3 to 2,7% gacha bo ladi. Chakanda mevalarida olma, щavel, yantar kisloalar uchraydi, ular yuqori ʻ fiziologik faollikga ega. Chakandaning ko pgina o rgangan navlarida shahar ʻ ʻ miqdori past bo lib – 3-6% tashkil etadi.Chakanda mevalarining shifobaxsh ʻ xususiyatlari ularning tarkibiga yog bo lishi bilan bog liq. Chakanda yog i ʻ ʻ ʻ ʻ tarkibida ko p vitaminlar va boshqa biologik faol moddalar topilgan. ʻ Ularning mikdori 1 to 18% bo ladi. Chakanda yog ida vitaminlardan Ye, K, ʻ ʻ provitamin A hal bo ladi, yog qoldiqlari tarkibida stearin tabiatidagi moddalar ʻ ʻ topilgan – sitosterin, fosfolipidlar, xolinlar, karotin va boshqalar. Chakanda tarkibida ko p mikdorda vitamin Ye uchraydi. Chakandaning meva shirbatida ʻ vitaminlardan A, S, V1, V2, V6, Ye, K, R uchraydi. Askorbin kislotaning mikdori 37–268 mg/100 g mevada uchraydi. Chakanda mevalarining tarkibida aminokislotalar ham uchraydi, masalan, alanin, fenilalanin, glutamin, sistein, leysin, lizin, arginin, serin, valin va boshqalar. Bundan tashqari mevalarda efir yog lar, mikro-va makroelementlar ham uchraydi. ʻ 45 Chakanda mevalari tarkibida 15 mikroelementlar topilgan, ular temir, magniy, marganes, mis, bor, oltingugurt, xlor, alyuminiy, kremniy va boshqalar. Bundan tashqari mevalarning tarkibida 8% yog topilgan, shu tufayli u juda yaxshiʻ immunomodulyator va immunoprotektor bo lib hisoblanadi [2, 27, 48]. ʻ Chakandaning barglari va po stlog i ham shifobaxsh bo ladi. Chakanda ʻ ʻ ʻ barglarining tarkibida askorbin kislota va karotinoidlar, R-faol moddalar uchraydi. Skelet novdalarining po stlog ida serotonin alkaloidi topilgan, bu alkaloid asab ʻ ʻ sistemasini faoliyatida katta ahamiyatga ega. Serotonin shishiklar faoliyatini to xtatishi mumkin. Shunday qilib, chakanda organizmning tabiiy mahsulotlariga ʻ o xshab xilma-xil farmakologik ta sirga ega. Biologik faol moddalar orqali ʻ ʼ chakanda effektiv shifobaxsh o simlik bo lib ishlatiladi. ʻ ʻ Chakanda yog i ko pgina kasalliklarga qarshi ishlatiladi, masaslan oshqozon ʻ ʻ kasaliklari, ekzema, eroziya, gaymoritlar, shishiklar, ateroskleroz, avitaminozlarda. Chakanda yog ining shifobaxsh ta sirini ko p olimlar o rgangan. Bu yog kuchli ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ regenerativ xususiyatga ega bo lib, hujayralarni shishiklardan himoya qiladi va ʻ antiradiant hisoblanadi. Chakanda tarkibida beta-karotinni (provitamin A) bo lishi ʻ odam embrionini rivojlanishiga yordam beradi, homiladorlik yaxshi o tib, ʻ odamning umumiy holati va o sish yaxshi darajada bo ladi. ʻ ʻ Chakanda yuqumli kasalliklarga ham qarshi ishlatiladi. Og ir sharrohlik ʻ operasiyalardan so ng tezda yaralarni tuzatadi, qon tomirlarini elastik holatga ʻ keltiradi. Tokoferol moddasini yetarli mikdorda bo lishi yurakning normal holatga ʻ keltiradi. Chakanda mahsulotlarini profilaktik jihatdan iste mol qilishi odamlarning ʼ sog lom bo lishiga keltiradi [27]. Rossiyada shifobaxsh va aromatik o simliklar ʻ ʻ ʻ institutida yangi antivirus dori ishlab chiqilgan, u chakanda barglaridan tayyorlangan, uning nomi-giporamin. Bu dori mikroblarga, gerpes, adenovirus, patogen zamburug lar va bakteriyalarga qarshi ishlatiladi ʻ . Hozirgi vaqtda ko p ʻ yangi navlar yaratilgan va yovvoyi chakandazorlardan istiqbolli shakllar ajratilgan, ularning ta mi yaxshi bo lib, tarkibida yuqori mikdorda chakanda yog i va ʼ ʻ ʻ vitaminlar topilgan [20]. Chakanda parfyumer sanoatida ham ishlatiladi, undan 46 shampunlar, kosmetik kremlar, teri tozalovchilari, soch uchun bo yoqlarʻ tayyorlaydilar. Chakandani o rmonchilikda ham katta ahamiyati bor. Bu o simlik ʻ ʻ ildizlari yordamida tez ko payib tuproq eroziyasiga qarshi ishlatiladi va ʻ rekultivasiyada katta ahamiyati bor. Shunday qilib bug ungi kunda chakandani ʻ ko p sohalarda ishlatadilar uni XXI asrning o simligi deb hisoblaydilar. ʻ ʻ Chakandani ko p mamlakatlarda o rganadilar. Oxirgi yillarda MDH ʻ ʻ mamlakatlarida, Xitoyda, Mongoliyada katta sanoat plantasiyalar tashkil etganlar. Ko pchilik ilmiy ishlar Altayda, Sibir bog dorchilik institutida, Nijni novgorod ʻ ʻ selxozakademiyasining botanika kafedrasida o tkaziyalayaati. Rossiyada ilmiy ʻ ishlar natijasida 50 yaqin har xil navlar yaratilgan. Hozirgi kunda ular har xil chet mamlakatlar bilan hamkorlikda genetiko-seleksion ishlar olib bormokdalar [45, 48, 49]. Rossiyadan tajribani orttirib, xitoyliklar chakandani juda katta maydonlarda o stirayaptilar. ʻ Xitoyliklar uchun chakanda strategik o simlik bo lib hisoblanadi. Bu ʻ ʻ o simlik orqali ekologik holat yaxshilanadi, suv va shamol eroziyasi bilan kurash ʻ o tkazish mumkinligi aniqlangan. Xitoy sharoitida ko pgina unumli tuproqlar ʻ ʻ yuvilib ketmokda. Buning natijasida ko pgina tuproqlar foydalanishdan chiqadi. ʻ Shuning uchun chakanda orqali, uning biologik xususiyatlari bilan foydalanib bu muaamolarni yechish mumkinligi aniqlangan. Chakandadan 250 ta dan ko proq ʻ har xil oziqali, dorivor va kosmetik mahsulotlar tayyorlanadi. Chakandaning tarkibida provitamin A uchraydi. Bu vitaminni boru yoqligidan odam embrionini rivojlanishi, umuman odamning o sish va holati bog liq. Chakanda yuqumli ʻ ʻ infeksion kasalliklarga ham qarshi ishlatiladi. C hakanda tarkibida vitamin Ye-tokoferol topilgan. Bu vitaminning ta sirida ʼ odam qarishi sekinlashadi, yurak va ko pgina ichki organlarni ishini faollashtiradi. ʻ Nafas olish organlarining va oshqozon kasalliklariga qarshilik ko rsatadi. Bu ʻ o simlikning tarkibida yog li kislotalardan – linolev va linolen tarqalgan, ular ʻ ʻ odam organizmi uchun muhim, biooksidantlar hisoblanadi.Oxirgi paytlarda organizmning oksidlanishi tarqalib, unda parchalanish mahsulotlari va erkin 47 radikallar to planmoqda. Ular rak hujayralarini faol holatga keltiruvchi bo libʻ ʻ hisoblanadi. Lekin chakanda rak kasalliklariga qarshilik ko rsatadigan o simlik ʻ ʻ hisoblanadi. Uning mevasida furokumarin, leykoantosian, po stlog ida – serotonin ʻ ʻ moddalari topilgan, ulardan rakka qarshi preparatlar yaratilmoqda. Bu preparatlar undan ko p shishiklarga qarshi chiqishi mumkin. ʻ O zbekistonda bu o simlik ko pgina maydonlarni egallagan va asosan ʻ ʻ ʻ Zarafshon vodiysida tarqalgan. Bu yerda bu o simlikning har xil shakllari va ʻ biologik xususiyatlari o rganilayapti. Lekin oxirgi paytda antropogen omil ta sirida ʻ ʼ yovvoyi chakandazorlarning maydonlari qisqartirilayapti. Bu asosan tabiiy chakandazorlarning noto g ri ishlatilishi, daraxtlarni kesilishi, o rmonlarni himoya ʻ ʻ ʻ qilmaslik natijasida ro y beradi. Chakanda – to qayzorlarda tarqalgan o simlik ʻ ʻ ʻ bo lib hisoblanadi. Hamma vaqt nam joylarda, daryo bo ylarida keng tarqaladi. Bu ʻ ʻ o simlik Markaziy Osiyoda, Qirg iziston va Tojikistonda keng tarqalgan. ʻ ʻ Chakanda o simligining mеvasi va moyi-Fructus et oleum Hippophaes ʻ O simlikning nomi. Jumrutsimon chakanda-Hippophae rhamnoides Loladoshlar ʻ Oilasi Jiydadoshlar-Elacagnasеaе.Bo yi 4 – 6 m ga yеtadigan ikki uyli daraxt. ʻ Poyasi sеrshox, tikanli, qo ng ir yashil po stloqli. Bargi oddiy, chiziqsimon- ʻ ʻ ʻ lantsеtsimon, tеkis qirrali, yuqori tomoni kulrang-to q yashil, ostki tomoni oqish, ʻ qo ng ir rangli tangachalar bilan qoplangan. Poyada kalta bandi bilan kеtma-kеt ʻ ʻ joylashgan. Gullari bir jinsli, ko rimsiz. Otalik gullari mayda, kumush qo ng ir ʻ ʻ ʻ rangli, kalta boshoqlarga to plangan, gul qo rg oni 2 ta ellipssimon bargchadan ʻ ʻ ʻ tashkil topgan. Otaligi 4 ta, onalik gullari 2-5 tadan bo lib, qisqacha bandi bilan ʻ shoxlar qo ltig iga o rnashgan gulqurg oni naychasimon, ikki bo lakli, ichi sariq ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ rangga bo yalgan. Onalik tuguni bir xonali, yuqoriga joylashgan. ʻ Mеvasi-sharsimon yoki cho ziqroq, to q sariq yoki qizg ish rangli, sеrsuv, ʻ ʻ ʻ danakli mеva.Aprеl-mayda gullaydi, mеvasi avgustdan oktyabrgacha pishadi. Mеvasi to qimasidan shoxlarida kеlasi yilgacha saqlanadi.Gеografik tarqalishi. ʻ Daryo, ko l va dеngizlarning shag alli, qumli qirg oqlarida, tеkislik va tog larda ʻ ʻ ʻ ʻ o sadi. O rta Osiyoda, Sibirda, Kavkaz va Yevropada o sadi.Mahsulot tayyorlash. ʻ ʻ ʻ 48 Kuzda yoki qishda yig iladi. Ilgari mеva pishgandan kеyin, qishda shoxlariniʻ qirqib qoqib olinadi. Mеvasi muzlaganda buzilmaydi.Hozirgi vaqtda maxsus moslamalar bilan idishlarga mеvalar shoxlaridan sidirib tеriladi, barglardan tozalanib o sha kuniyoq zavodlarga yuboriladi. ʻ Mahsulotning tashqi ko rinishi. Tayyor mahsulot dumaloq yoki bir oz ʻ cho ziqroq shaklli, sеrsuv, danakli mеvadan iborat, xushbo y hidli, tilla rang sariq ʻ ʻ yoki qizg ish rangga bo yalgan bo lib, uzunligi 0,8-1sm. Danagi silliq, jigarrang, ʻ ʻ ʻ tuxumsimon. Kimiyoviy tarkibi. Mеva tarkibida 450 % vitamin C, 0,035 mg % vit. B1, 0,056 mg % vit. B2, 145 mg % vit. Е, 60 mg % karotin, 0,79 mg % folat kislota, 9 % gacha yog (mеvaning yumshoq qismida) organik kislotalar va boshqa ʻ moddalar bor.Urug i tarkibida 12,5 % yog , 0,28 mg % vit. B1, 0,38 mg % vit. B2, ʻ ʻ 14,3 mg % vit. Е, 0,3 mg % karotin bor.(Beknazar O ralov) Chakanda moyi yarim ʻ quriydigan, to q sariq rangli, tarkibida 180–300 mg % karotinoidlar (shu jumladan ʻ 40 – 100 mg % karotin), 110 – 165 mg % vitamin Е va P bo ladi. Ishlatilishi. ʻ Chakanda moyi og riq qoldiruvchi, yarani tеz bitiradigan ta sirga ega. Nur ʻ ʼ kasalligidan shikastlangan tеri yaralari, kuygan qizilo ngachni, mе’da yarasini va ʻ ginеkologik kasalliklarni davolashda chakanda moyi-Oleum Hippophaes sifatida ishlatiladi. Chakanda moyi-bu suvsizlantirilgan mеvani kungaboqar yog i bilan ʻ ekstraktsiya qilib olingan prеparatdir. Prеparat tarkibida karotinoidlar 180 – 200 mg % bo lishi kеra ʻ k. 9-Rasm. Chakanda mevasidan mahsuloti. 3.4.O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan va t o‘ qayzorda uchraydigan o‘ simliklar turlari. To‘qayzorda o‘rta Osiyoda epidimik 49 hisoblangan, “Qizil kitob”ga kiritilgan turlardan boychechak (Colohicum hesselringi Reyel), za’faron (Croccus Rozolnozii Rgl ct Max)lar bor, to‘qayzorda yuqolish arafasidagi relekt turlardan turonga (Populus diversifolia schrenis), turg‘il (P.pruinosu schrenn), qizil do‘lana (Crafaepus turkistonika) hisoblanadi. Asosiy e’tibor hududdao‘sayotgan kamyob va relekt turlariga qaratilgan. Savrinjon- kamyoblik darajasi bo‘yicha-3, endemiko‘simlik, ko‘pyillik, tugunak piyozo‘t, poyasi gullash vaqtida yer ostida bo‘ladi, mevalash paytida yerdan bir oz ko‘tarilib turadi, gullari 1-4ta oq rangli, kosacha barglari tashqi tomondan binafsha chiziqli, tabiatda yakka-yakka yoki to‘p-to‘p bo‘libo‘sadi, tog‘ etaklarida, daryo bo‘ylarida uchraydi, gullashi qish faslining iliq yoki sovuq kelishiga bog‘liq, qo‘riqxona sharoitida 2001-yilning birinchi oyining oxirida oppoq bo‘lib gullagani kuzatilgan, buo‘simlikka yana “Bezvemennik” deb ham nom berilgan. Hozirgi paytda buo‘simlikni areali qo‘riqxonada kengayib bormoqda, “Qizil kitob”ga kiritilgan bo‘lib, Chotqol, Hisor, Zomin, Nurota va Zarafshon qo‘riqxonalarida muhofaza qilinadi.Korolkov za’faroni-(Siafron korolkova) kambag‘allik darajasi-2, G‘arbiy Tyanshan va Pomirolydagi areali ajralgan kamayib borayotgan endemic tur, ko‘p yillik tugunak piyozlio‘t, gullari oddiy kosachasimon, sariq yoki to‘q sariq, fevral- matr oylari gullab, may- iyulda meva beradi, tog‘yonbag‘irlarida, mayday zarrali tuproqlarda, soz tuproqlardao‘sadi, yakka-yakka yoki to‘p-to‘p holda, yuqori uchastkalarda dengiz sathidan 800-900m balandliklarda uchraydi. O‘zbekiston “Qizil kitob’’iga kiritilgan, tabiatdao‘sib turgan t o‘ plarini nazorat ostiga olish lozim. Bulardan tashqari Zarafshon qayirida uchraydigan, kamayib borayotgan relekt turlarga ham asosiy e’tibor qaratib kelingan. Bunday turlarga turonga, turang‘il, qizil do‘lanani kiritish mumkin, turang‘il ikki joyda saqlanib qolgan, ularning orasida bir necha tup turonga ham uchraydi. Qizil do‘lana esa jiyda kam joyda uchrab, yakka-yakka ayrim hollarda kichik-kichik guruhlar hosil qilibo‘sadi. Qo‘riqxonada o‘sadigan chakanda, na’matak, qizil do‘lana, qush jiyda, oq akatsiya kabio‘simliklarning meva va urug‘lari kuz va qish mavsumida qirg‘ovul 50 va boshqa qishlab qoluvchi qushlar uchun asosiy ozuqa bo‘lib hisoblanadi. Qo‘riqxona florasi bulardan tashqari ilmiy hamda xalq tabobatida keng ishlatiladigan 59 dorivor o‘simliklarn io‘ziga saqlash bilan ham harakterlidir. Bunday dorivor o‘simliklarga dala qirqbo‘g‘imi (Egussetum arvense), zog‘aza (Ephedra equisetina), zog‘aza (Ephedra equisetina), shir (Acorus colamus), maydabarg otquloq (Rumex eripus), suvqalampir (Polygonum bydropipes), semizo‘t (Portulaca olercea), zirh (Berberis integgerimazge in pellet), sangizo‘t (Tholictrum minus) va boshqalar, hamda 20ga yaqin manzarali o‘simliklar boychechak, zafaron, anjobor (Zezanium pretense), chuchmomo (Zxiclizich ta faricum), salat majnuntol va boshqalar. Qo‘riqxonada 23 tur texnik o‘simliklar o‘sishi hisobga olingan; suvpiyoz (Butomus umbellatus), choy (Zosiogrostis splondens Kanth), erkakqamish (Erienthus zovvenae), sohtaqamish (C. pzendoprogmetis noel), qoratol (Salix auritae), echkitoki, majnuntol, suvtol, turanga, turang‘il, turterak, qoraterak va boshqalar kiradi. Yovvoyi holda o‘suvchi rezavor mevali o‘simliklar to‘qaydagi ko‘pgina hayvonlar uchun ozuqa manbai bo‘lib hisoblanadi. 51 XULOSA. Qilingan ishlardan kelib chiqib quydagi xulosalarga ayta olamiz: 1. Zarafshon vohasi o‘rta va pastki qismi o‘zining o‘simliklar resurslarining tarqalishi va xilma-xilligi bilan boshqa tabiiy nohiyalardan farq qiladi. 2. Voha o‘rta va pastki qismida o‘ simliklar vertikal poyaslar asosida. Voha o‘rta va pastki qismida uch xil tabiiy mintaqa (adir,o‘rta tog‘, yaylov) mavjud bo‘lib, ular hududida turli-tuman o‘simliklar mavjud. 3. Voha o‘simliklar zahiralariga asosan, antropogen omillar ta’sir etadi, natijada zahiralarning kamayishi va nobud bo‘lish holatlari yuzaga keladi. 4. Voha qismlarida o‘simliklar resurslarini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanishda ularning zahiralari, yig‘ish muddatlari va tarqalish maydonlarini hisobga olish lozim. 5. Dorivorlik xususiyatiga ega o‘simliklarni muhofazasini kuchaytirish va ularni ko‘paytirish usullarini qo llash lozim.ʻ TAVSIYA Tuproq-iqlim sharoitlariga mos keladigan serhosil, mahalliy, yuqori sifatli qishloq xo‘jaligi ekinlarini yaratish va ularni ishlab chiqarishga joriy etish uchun o‘simlik zahiralarini o‘rganish, muhofaza qilish hamda ulardan oqilona foydalanish tavsiya etiladi. Malakaviy ish bitiruv materiallari tabiatni muhofaza qilishga oid bukletlar, plakatlar. Albomlar tayyorlashda foydali axborot manbayi sifatida foydalanish mumkin. Ish materiallari maktab, akademik litsey, o‘qituvchilari tomonidan biologiya va tabiatshunoslik darslarga tayyorgarlik ko‘rishda “Xalqaro tabiatni muhofaza qilish” kabi ekologik bayramlarni tayyorlashda va ularni o‘tqazishda, sinfdan tashqari ishlar olib borishda foydalanish mumkun. Malakaviy bitiruv ishi materiallari qishloq xo‘jalik korxonalarda foydalanish mumkin. 52 FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ 1. Mirziyoyev Sh.M “Yangi O‘zbekistonda erkin va farovon yashaylik”. Toshkent . “O‘zbekiston”. 2019. 7-45b 2. Karimov I.A. Qishloq xo‘jaligi taraqqiyoti – to‘kin hayot manbai: Toshkent O‘zbekiston, 1998. 45-48b 3. Abdullayev X.A. O‘zbekiston tuproqlari. Toshkent.: 1973. 55-56b 4. Biologik, ekologik va atrotuproqshunoslik ta’lim muammolari va istiqboli. Xalqaro – amaliy konferensiya tezislari to‘plami. 25-26 aprel 2001 yil. Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zMU biologiya tuproqshunoslik fakultetining 70 yilligi. Toshkent: 2001. 44 b. 5. Boymurodov X.T. Omon qo‘ton o‘rmon xo‘jaligi muhofazasi o‘zbekiston qishloq xo‘jalik jurnali №11. Toshkent: 2003. 26-27b 6. Burigin V.A., Marsinovskaya M.I. O‘zbekistonda tabiatni muhofaza qilish. Toshkent: “O‘qituvchi”, 1980. 8-67 b. 7. Воронов А.Г. Биогеография.- М.: МГУ, 1963. 9-13b 8. Glazarin G.Ye. Chanisheva S.G. Chub V.Ye. O‘zbekiston iqlimining qisqacha ocherki. T.: “Chinor” “ENK”, 1999. 88-89b 9. Ziyamuxamedov I.A. Plodorodiye pochvы i bioprodukt. O‘ zbekiston tuproqshunoslar va agrokimyogarlar jamiyatining IV–qurultoyi materiallari. Toshkent, 2005, s. 253-255. 10. Zokirov S.T. Paxta dalasi ekologiyasi. T.: Mehnat, 1991. 9-31b 11. Qo‘ziyev R.Q. Genetik tuproqshunoslik muammolari. O‘z. RFA tuproqshunoslik va agrokimyo instituti. T.: 1996. 31-32 b. 12. Кимберг Н.В. Почвы пустынной зоны Узбекистана. Т.: 1974. 6-7 b. 13. Мамитов А.М. Почвы гор Средней Азии и Южного Казахстана. Арунзе: Илим, 1987. 11-22 b. 14. Махмудов Х.М. Эрогия почв аридной зоны Узбекистана. Т.: фан, 1989. 43-44 b. 15. Maxsudov X.M. Odilov A.A. Eroziyashunoslik. T.: 1998. 8 b. 53 16. Mo‘minov O., Baratov P., Mamatkulov M., Raximbekov R. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi. –Toshkent.: 2000. 87 b. 17. Norqulov U. Sheraliyev H. Qishloq xo‘jaligi meliorasiyasi. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” T.: 2003. 3-8 b. 18. Одум Ю. Экология.- М.: 1986. 23-56 b. 19. Sattorov J.S. Antropogen sharoitida tuproq hosil bo‘lishi, unumdorligi, tuproqni muhofaza qilish va undan foydalanish muammolario‘zbekiston FA tuproqshunoslik va agrokimyo instituti. T.: 1995. 5-6 b. 20. Туркестан – наш общий дом. Проблемы экологии и окружающей среды Центрально – Азиатского региона. Изд. Фонда им Конрада Аденауэра в сотрудничестве с международным комитетом по экологии и охраны окружающе среды Центрально – Азиатского регона и при содействии представительства ООН в республике Узбекистана Редакторы: В.Шрайбер, П.Шермухамедов. Konrad Adenauer – Stifunga. TURAH. 1996. 67 b. 2 1. Тожиев У. Генетическая классификация и диагностика высокогорных почв Памиро – Алая// Ўзбекистон тупроқлари ва уларданфойдаланишнинг айрим йўналишлари. Т.: 1998. 22. Tojiyev U. Namozov X. Nafetdinov Sh. Umarov K.o‘zbekiston tuproqlari. Buxoro, 2002. 92 b. 23. Tolipov G.A. G‘ulomov X.G. Maxsudov J.M. Akramov I.A.o‘zbekiston Respublikasi yer kadastri. T.: “O‘zinformagroprom”, 1994. 6-7 b. 24. Tursunov L.T. Tuproq fizikasi. T.: Mehnat, 1988. 8-9 b. 25. Фелициант И.Н. Конобеева, Горбунов Б.В. Абдуллаев М.А. Почвы Узбекистана (Бухарская и Навоинская области). Т.: Фан, 1984. 26. Чернова Н.М., Былова А.М. Экология.-М.: 1988. 10 b. 27. Toshqo‘ziyev M.M., Sherbekov A.A. Yunusova D.I. g‘o‘za-g‘alla ekinlari tizimida tuproqlarni organik moddaga boyitishga doir izlanishlar natijalari.o‘zbekiston tuproqshunoslar va agrokimyogarlar jamiyatining IV– qurultoyi materiallari. Toshkent, 2005, b. 198-201. 54 28. To‘xtayev A. Ekologiya. –T oshkent .:1998. 77 b. 29. Ergashev A. Umumiy ekologiya. –T.: 2003.-312 b. 30. Яблоков А.В. Популяционная биология. -М.: 1987. 31. O‘zbekiston tuproqlari va ulardan foydalanish ayrim yo‘nalishlari. Ilmiy maqolalar to‘plami. T.: ToshDAU, 1998. 32. Zeng L., M.C. Shanon, C.M.Grieva. Evaluation of salt tolerance in rice genotypes by multiple agronomic parameters. // J.Euplrytica. – 2002. – V.127. – Pp. 235-245. 33. Khrais T.Y. Leclerc, D.J. Donnelly. Relative salinity tolerance of potato ciltivars assessed by in vitro screening. // J.Amer. Potato Res. – 1998. – V.75. – Pp. 207-210. 34. El-Hendawy S.E. Yunsai Hu., Gamal M. Yakout. Ahmed M. Awad. Salah E.Hafiz. Urs Shcmidhalter. Evaluating salt tolerance of wheat genotypes using multiple parameters. // J.Europ. Agronomy. – 2005. – V. 22. – Pp. 243-253 35. Toshev X. “XIX asr oxiri XX asr boshlarida Zarafshon, O zbeklarningʻ xo jaligi va ish turmushi” Toshkent 1987-yil 4-bet ʻ 36. Muhammadjonov A. “Quyi Zarafshon vohasi”. 1972-yil, 142-bet. 37. Гулямов Я. Г., Исламов У., Аскаров А. “Первобытная культура и возникновение орошаемого земледелия в низовьях Зарафшана" 1966 й 38. Abdulqosimov A.A., Abduraxmonova Yu.X., Davronov K.K. “Zarafshon botig i voha landshaftlari va Geoekologiyasi”. Monografiya Toshkent -2017 ʻ 39. Xurramova N. “O rta Zarafshon havzasida Antropogen landshaftlar” darslik ʻ 40. Xurramova N. X., Mirzaliyev S.R., Juraxijayev D.D. “O rta Zarafshon havzasi ʻ landshaftlariga antropogen ta sir va havza landshaftlarining rivojlanish ʼ qonuniyatlari” www.iupr.ru 41.Умрзакова З.И., другие. Деградация тугайных лесов Узбекистана и возможности их восстановления//Международный научный журнал «Вестник науки» № 5 (26) ,№2,…….. май 2020 г. 55 42.Акжигитова Н.И. Растения как индикаторы засоления почв. Ташкент, 1960.- 166 с. 43.Аламанов С.К., Лелевкин В.М., Подрезов O.A., Подрезов А.О.Изменение климата и водные проблемы в Центральной Азии. Москва-Бишкек, 2006. -188 с. 44.Арифканова М.М. Тугаи ферганской долины // Труды ТашГУ. Ботаника. Ю.Алиев Г.А. Прикурьинские тугайные леса Азербайджана. Баку: Элим, 1976. - 136 с. 45.Антропогенные воздействия на водные ресурсы России исопредельных государств в конце XX столетия / отв. ред. Н.И. Коронкевич и И.С.Зайцева. М.: Наука, 2003. - 367 с. 46.Арифханова М.М. Тугаи Ферганской долины // Труды Таш. ГУ. Ботаника. В. 187. Кн. 3 8. - 1961. С. 77-80. 47.Бахиев А.Б., Викторов C.B. Природные условия Каракалпакии // Флористические м эколого-геоботанические исследования в Каракалпакии. Т. Ташкент: Фан, 1987. - С. 4-17. 48.Бахиев А., Трёшкин С.Е. Динамика продуктивности тугайных сообществ в дельте Амударьи в условиях изменяющегося гидрологического режима территории // Экология. № 2. - 1995. - С. 49.Бахиев А.Б., Трёшкин С.Е. Процессы опустынивания Южного Приаралья // Проблемы освоения пустынь. № 1. - 2001.- С. 2-5. 50.Бахиев А.Б., Трёшкин С.Е., Кузьмина Ж.В. Формирование и развитие тугайной растительности Средней Азии в условиях антропогенного воздействия // Вестник ККО АН РУз. № 4. - Нукус, 1992.- С. 8-15. 51.Бахиев А.Б., Трёшкин С.Е., Кузьмина Ж.В. Современное состояние тугаев Каракалпакстана и их охрана. Нукус: Каракалпакстан, 1994. - 72 с. 52.Бахиев А.Б., Трёшкин С.Е., Кузьмина Ж.В. Анализ и оценка влияния антропогенных факторов на тугайную растительность дельты Амударьи // Вестник ККО АН Республики Узбекистан. № 2. - Нукус, 1996.-С. 3-8. 56 53.Бахиев А.Б., Трешкин С.Е., Мамутов Н. Экологические аспекты охраны и восстановления пойменной растительности низовьев и дельты Амударьи // Вестник ККО АН РУз. № 3. - Нукус, 1993. - С. 11-15. 54.Вавилов Н.И. Центры происхождения культурных растений. JI., 1926. -248 с. 55.Вальтер Г. Растительность земного шара. Т. 3. - М.: Прогресс, 1975. -428 с. 56.Генусов А.З. Почвы и земельные ресурсы Средней Азии. Ташкент: Фан, 1983.-134 с. ; 57.Глазовский Н.Ф., Орловский Н.С. Проблемы опустынивания и засух в СНГ и пути их решения // Известия РАН. Сер. геогр. № 4 - 1996. -С. 7-23. 58.Глобальные изменения природной среды (климат и водный режим). М.: Научный мир, 2000. - 304 с. 59.Залетаев B.C. Экологически дестабилизированная Среда: экосистемы аридных зон в изменяющемся гидрологическом режиме. М.: Наука, 1989.- 148 с. 60.Запрягаева В.И. Лесорастительные районы Таджикистана// Лесоразведение в Таджикистане. — Сталинабад, 1957. С. 29-62. 61.Коровин Е.П Растительность Средней Азии и Южного Казахстана. -Кн. 1., 2. Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1961, 1962. - 452 е., - 547 с. 62.Кузьмина Ж.В., Трёшкин С.Е. Антропогенное изменение пойменных экосистем и их охрана // Использование и охрана природных ресурсов в России.-№ 5 (113).-2010.-С. 58-64. 63.Нечаева Н.Т., Шамсутдинов З.Ш., Мухаммедов Г.М. Улучшение пустынных пастбищ Средней Азии. Ашхабад: Ылым, 1978 - 128 с. 64.Нечаева Н.Т., Приходько С.Я., Мухаммедов Г.М. Улучшение аридных земель // Улучшение и рациональное использование растительности аридной зоны Азии. М.: Наука, 1978 - С.88-101. 57 65.Петров М.П. Сравнительная характеристика тугайной растительности р. Амударьи и р. Тарим (Южный Синьдзян) // Труды Таш. гос. ун-та. нов. сер. Вып. 187. биол. науки. - Кн. ботаника. - Ташкент, 1961. -С. 64-76. 66.Плисак Р.П., Огарь Н.П., Султанова Б.М. Продуктивность и структура лугов пустынной зоны. Алма-Ата: Наука, 1989. -187 67.Полевая геоботаника. Л.: Наука, 1959-1972. - Т. 1-4.; - 1959. - 435 е.; - 1960. - 489 е.; - 1964. - 524 е.; - 1972. - 330 с. 68.Степанов A.M., Васильчиков В.Е. Полезащитные лесные полосы на орошаемых землях. М.: Росагропромиздат, 1988. - 46 с. 69.Расторгуев Л.И., Лабазников Б.В., Сенкевич A.A. Защитное лесоразведение на орошаемых землях. М.: Лесная промышленность, 1973.- 120 с. 70.Трешкин С.Е. Современное состояние тугайных лесов Каракалпакии в связи с антропогенным воздействием // Вестник КК ФАН УзССР. -№ 3. Нукус, 1986. - С. 61-62. : 71.Трешкин С.Е. Структура и динамика древесно-кустарниковых сообществ тугайных лесов низовьев Амударьи в связи с антропогенным воздействием.- Автореф. дисс. . канд. биол. наук. -Москва, 1990.-24 с. 72.Трешкин С.Е. Влияние изменений экологических условий на динамику тугайных сообществ в дельте Амударьи // Вестник ККО АН РУз. № 1. Нукус, 1996.-С. 18-21. 73.Шамсутдинов Н.З., Шамсутдинов З.Ш. Принципы: и методы фитомелиорации деградированных агроландшафтов на аридных территориях России // Мелиорация и водное хозяйство. № 5. - 2009. -С.23 -27. 74.Шелаев А.Ф., Муравьёва Н.Т., Филициант И.Н. К характеристике почвенного покрова левобережья части дельты Амударьи // Почвоведение. № 9. - 1953.- С. 26-39 75.Henrichfreise A. Uferwaelder und Wasserhaushalt der Mittelelbe in Gefahr // Natur und Landschaft. 71. Jg. - Heft 6. - 1996. - S. 246-248.f 76.Henrichfreise A. 58 Zur Problematik von Stauhaltungen unter besonderer Beruecksichtigung der Saale // Nova Acta Leopoldina. Nr. 319. - NF 84. -2001.-S. 149-156. 77. Levins R. Evolution in Changing Environments. Princeton University Press, 1968.-343 p. 78.Micklin P. Dessication of the Aral Sea: A water managment disaster in the Soviet Union // Science. 241. - 1988. - pp. 1170-1176 79.Novikova N.M., Kust G.S., Kuzmina J.V. et al. Contemporary plant and soil cover changes in the Amu-Dar’ya and Syr-Dar’ya river deltas // Ecological research and monitoring of the Aral Sea deltas. UNESCO Aral Sea Project. Paris, 1998. - pp. 55-80. 59

O‘rta zarafshon sharoitida an’anaviy to‘qay o‘simliklarini bio-ekologiyasini o‘rganish

Купить