Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 10.8MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘rta zarafshon vohalarida sug‘orish ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlar va agrolandshaftlarning ekologik holatini baholash

Купить
O‘RTA ZARAFS H ON VOHALARIDA SUG‘ORIS H TA’SIRIDA RO‘Y BERAY O TGAN DINAMIK JARAY O NLAR VA AGROLANDS H AFTLARNING EKOLOGIK HOLATINI BAHOLAS H MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 3 1-BOB. SUG‘ORISH TA’SIRIDA VOHA GEOSISTEMALARIDA RO‘Y BERAYOTGAN DINAMIK JARAYONLARNI O‘RGANISHNING NAZARIY MASALALARI .............................................................................. .. 10 1.1. Antropogen landshaft va voha geosistemalari haqida tushuncha.............. ...... 10 1.2. Su g‘ orish ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlarni ta d qiq etish masalalari.............................................................................................................. .. 17 1.3. Xo‘jalik yuritishda tabiatdan muvozanatlashgan holda foydalanish..... ...........26 2-BOB O‘RTA ZARAFSHON HAVZASI VOHA GEOSISTEMALARI, ULARDA RO‘Y BERAYOTGAN DINAMIK JARAYONLARNI VA ULARNI TADQIQ ETISH MASALALARI .......................................................45 2.1. Irrigatsion inshootlar va ularning ta’sirida sug‘orishning rivojlanishi … …….. ... 59 2.2. Geosistemalaridagi sug‘orish bilan bog‘liq dinamik jarayonlar va ularni lanshaftlarga ta’siri............................................................................. .....................36 2.3. Voha geosistemalarini majmuali tavsifi......................................................... .. 50 3-BOB. AGROLANDSHAFTLARNI EKOLOGIK HOLATI VA ULARNI YAXSHILASHNING GEOGRAFIK ASOSLARI ........................................... .. 84 3.1. Agrolandshaftlarni ekologik holatini tadqiq etishda landshaftli yondoshuvni qo‘llash................................................................................................ ....................57 3.2. Agrolandshaftlar da ekologik vaziyatlar va ularga ta’sir etuvchi manbalar ................................................................................................................. .64 3.3. Agrolandshaftlarning ekologik holatini umumiy tavsifi................. .................7 0 3.4. Grunt suvlari tarkibi va sathining agrolanshaftlarga ta’siri........... ...................82 3.5. Sug‘orish natijasida agrolandshaftlardagi ekologik holatlarni masofadan tadqiq etish masalalari.................................................................. ......................................92 3.6. Tabiiy va antropogen landshaftlarni muhofaza qilish hamda ekomeliorativ holatini yaxshilash masalalari……………………………… …………………....111 1 XULOSA ............................................................................................................. 114 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ..................................... .. 116 ILOVALAR ……………………………………………………………………131 2 KIRISH KIRISH (falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi annotatsiyasi) Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarur a ti. Jahonda “inson-tabiat” o‘rtasida munosabatlar natijasida vujudga kelayotgan tabiiy va antropogen jarayonlar hamda ular ta’sirida yuzaga kelgan noqulay shart-sharoitlarni bartaraf etish bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biridir. Bunday o‘zgarishlarga sug‘oriladigan yerlarning texnogen buzilishini, cho‘llar maydonini o‘zgarishini, tuproq degradatsiyasini, yerlarning meliorativ holatini yomonlashishini, erozion jarayonlarni kuchayishi, tuproq va o‘simlik degradatsiyasini, deflyatsiya kabi salbiy tabiiy geografik jarayonlar kiritish mumkin. Bu muammolarni oldini olishga xalqaro tashkilotlar ham katta e’tibor qaratishmoqda, jumladan, BMTning 2030 yilgacha barqaror rivojlanish bo‘yicha dasturining 15-bandida “Quruqlik ekosistemalarini muhofaza qilish va tiklash, ulardan oqilona foydalanishga ko‘maklashish, cho‘llanishga qarshi kurashish, yerlarning degradatsiyasini to‘xtatish, bioxilma-xillikni yo‘qolishini oldini olish” 1 ga qaratilgan vazifalar belgilab olingan. Mazkur vazifalarni ijobiy hal etishda vohalarda sug‘orish ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlar va sug‘oriladigan agrolandshaftlarning ekologik holatini baholash dolzarb ahamiyat kasb etadi. Dunyoda yerlardan xo‘jalikning turli maqsadlarida foydalanish, qishloq xo‘jalik yuritishda, meliorativ tadbirlarni olib borish, hududlarni turli xo‘jalik maqsadlarida tadqiq etish, qishloq xo‘jalik maqsadlarida baholash, sug‘oriladigan yerlarning texnogen buzilishini, cho‘llar maydonini o‘zgarishini, tuproq va o‘simlik degradatsiyasi, erozion jarayonlarni kuchayib borishi kabi salbiy tabiiy geografik jarayonlar tezlashishini o‘rganishga alohida e’tibor berilmoqda. Shuningdek, tizimli yondashuv asosida ekomeliorativ holatni aniqlash, ekologik vaziyatni baholash va optimallashtirishda hududlarning o‘ziga xosligidan kelib chiqib amalga oshirishga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Respublikamizda sug‘orishni to‘g‘ri tashkil etish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, cho‘llanishga qarshi kurashish, ekologik xavfsizlik va uni 1 2030 йилгача бўлган даврда барқарор ривожланиш соҳасидаги кун тартиби //Электрон доступ:http://www.uz/undp/org/content/Uzbekistan.ru 3 barqarorlashtirish bo‘yicha bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF– 60-son Farmoni bilan tasdiqlangan “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”ning 79-maqsadi “Aholi salomatligi va genofondiga ziyon yetkazadigan mavjud ekologik muammolarni bartaraf etish” hamda 80-maqsadi “Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish, shahar va tumanlarda ekologik ahvolni yaxshilash, “Yashil makon” umummilliy loyihasini amalga oshirish” 2 yuzasidan muhim vazifalar belgilab berilgan. Bu borada, jumladan, ekologik vaziyat o‘ziga xos bo‘lgan O‘rta Zarafshon havzasi landshaftlarida sug‘orish ta’sirini o‘rganishga yo‘naltirilgan ilmiy tadqiqotlar muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasining “ Ekologik nazorat to‘g‘risida ”gi Qonuni, “Atmosfera havosini muhofaza qilish to‘g‘risida ”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmoni bilan tasdiqlangan “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni hamda 2020-yil 24-yanvardagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasi talablariga mos ravishda hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi. Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlariga mosligi. Mazkur tadqiqot respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining VIII. “Yer haqidagi fanlar”, V. “Qishloq xo‘jaligi, biotexnologiya, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi” ustuvor yo‘nalishlariga muvofiq bajarilgan. Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Voha landshaftlarining shakllanishi va ularning xususiyatlari, sug‘orish ta’sirida landshaft komponentlarining o‘zgarishi, voha tuproqlarining o‘ziga hos xususiyatlari, landshaftlarni ekomeliorativ holatiga bag‘ishlangan tadqiqotlarni xorijiy olimlardan C.Conrad, R.Morgan, M.Machwitz, D.Worster, A.S.Kostrowiki, G.Le Bas, M.Jamagne, 2 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ–60-сон Фармони билан тасдиқланган «2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида» ги Фармони. 4 D. Pimentel, S. Pimentel, G.Behardi, S.Fast, X.Ren, F.Milkov, V.A.Nikolayev, A.Chibilev, Z.Ataev, respublikamiz olimlaridan L.N.Babushkin, N.A.Kogay, A.Saidov, A.A.Abdulqosimov, A.A.Rafiqov, A.Rahmatullaev, S.B.Abbasov, X.Vahobov, A.Xojimatov, A.K.Urazbaev, K.M.Boymirzaev, A.A.Nazarov, Yu.X.Abduraxmonova, Q.S.Yarashev, O.M.Qo‘ziboeva, B.A.Meliev, B.B.Eshquvvatov, I.K.Mirzaxmedov va boshqalar shug‘ullanishgan. Biroq, voha landshaftlarini o‘rganilishi bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar serqirra bo‘lishiga qaramasdan sug‘orishning O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlariga ta’siri alohida o‘rganilmagan, agrolandshaflar ekomeliorativ holati va uni tadqiq etishda masofali zondlash metodlarini qo‘llab tahlil qilish hamda ekomeliorativ holatni yaxshilash masalalariga e’tibor berilmagan. Dissertatsiya tadqiqotining dissertatsiya bajarilgan ilmiy-tadqiqot muassasasining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi. Dissertatsiya tadqiqoti Samarqand davlat universiteti ilmiy tadqiqot ishlar rejasining IOT-2013- 5-08 “Samarqand viloyatining ekologik, atrof-muhit muhofazasi, ichimlik suv sifati, maishiy xo‘jalik chiqindilari kartalarini tuzish” (2013-2014) mavzusidagi ilmiy loyihasi doirasida bajarilgan. Tadqiqotning maqsadi. O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlarning sug‘orish ta’sirida o‘zgarishi hamda ularni muhofaza qilishga doir taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: voha landshaftlariga bag‘ishlangan turli ilmiy, tarixiy, kartografik manbalarni tahlil qilish; O‘rta Zarafshon havzasining landshaft komplekslari, tuproq sho‘rlanishi va ekomeliorativ holatini ifodalovchi turli mavzuli kartalarini yaratish; agrolandshaftlardagi ekologik vaziyatlar tahlilini masofaviy metodlarni, jumladan, grunt suvlarining agrolandshaftlarini o‘zgarishiga ta’sirini aniqlash; antropogen omil ta’sirida sodir bo‘layotgan ekomeliorativ holatlarni baholash va yaxshilash chora-tadbirlarini ishlab chiqish. 5 Tadqiqotning ob y ekti sifatida O‘rta Zarafshon havzasi ning sug‘oriladigan hududlari tanlangan. Tadqiqotning predmeti esa sug‘orish ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlar, ekologik vaziyatlar va ularni ekomeliorativ jihatdan barqarorlashtirish hamda yaxshilash masalalari hisoblanadi. Tadqiqotning usullari. Dissertatsiya ishining maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda dala tadqiqoti, aerokosmik, taqqoslash, ekspeditsion, masofadan tadqiq etish, zondlash, GATga asoslangan kartografik, tizimli va qiyosiy tahlil, olingan statistik ma’lumotlarni grafiklar va jadvallarda tizimlash hamda umumlashtirish kabi bir qator usullardan foydalanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat : O‘rta Zarafshon havzasida sug‘oriladigan hududlar tabiiy sharoit i ning o‘ziga xosligi, agroiqlim sharoiti, sug‘orish bilan chambarchas bog‘liq ravishda sho‘rlanmagan, kuchsiz sho‘rlangan, kuchli va juda kuchli sho‘rlangan geotizimlar vujudga kelganligi asoslangan; agrolandshaftlarda tuproq sho‘rlanishi va ekomeliorativ holat Landsat 7-8, Sentinel tizimlari kosmik tasvirlar yordamida ArcGIS dasturidan foydalanib turli masshtabli mavzuli kartalar yaratilgan; agrolandshaftlardagi ekologik vaziyat va antropogen ta’sir masofali metodlarni qo‘llash orqali aniqlangan va grunt suvlarining agroandshaftlarini o‘zgarishiga ta’siri statistik tahlil i ekomeliorativ nuqtai-nazardan baholangan; agrolandshaftlarning ekomeliorativ holatini yaxshilash chora-tadbirlari ishlab chiqilgan. Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat: landshaftlarda gi dinamik jarayonlarga sug‘orish ta’siri aniqlangan; agrolandshaftlarda ekomeliorativ sharoitni optimallashtirish bo‘yicha chora- tadbirlar ishlab chiqilgan; agrolandshaftlar ga antropogen tazyiq, jumladan, sug‘ori sh ta’sirida o‘zgarib borishi tahlil qilingan; 6 agrolandshaftlarning ekomeliorativ holati baholanib, ularni optimallashtirish chora-tadbirlari ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Dissertatsiya tadqiqot natijalarining ishonchliligi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkasasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati markazi, Samarqand viloyati gidrometeorologiya boshqarmasi, Irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi meliorativ ekspeditsiyasi ma’lumotlaridan foydalanilganligi, Samarqand viloyati ekologiya va atrof-muhitni muhafaza qilish boshqarmasi, Landsat 8-9, Sentinel tizimlarining ma’lumotlar ba’zasi, yaratilgan kartalarni amaliyotga joriy etilganligi, olingan natijalarning vakolatli tuzilmalar tomonidan tasdiqlangani bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati landshaftshunoslikda antropogen, jumladan , voha landshaftlari haqidagi nazariyani to‘ldirishga, agrolandshaft konsepsiyasiga doir bilimlarni boyitishga xizmat qilishi bilan belgilanadi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati ishni bajarish davomida amaliyotga tavsiya etilgan ilmiy xulosalar va ishlab chiqilgan chora-tadbirlar O‘rta Zarafshon havzasi vohalari agrolandshaftlarini ekomeliorativ jihatdan optimallashtirish, ekologik sharoitni yaxshilashning asosiy yo‘nalishlarini aniqlashga imkon beradi. Vohalar tabiatidan oqilona foydalanish yo‘l-yo‘riqlarini ilmiy asosda amalga oshirish uchun muhim omil hisoblanadi. Tuzilgan kartalar esa agrolandshaftlarni boshqarishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘rta Zarafshon havzasi landshaftlariga sug‘orish va antropogen omillar ta’sirini baholash va ekomeliorativ holatini optimallashtirish bo‘yicha olingan natijalar asosida: agrolandshaftlarning o‘ziga xosligi va litologik tuzilishining o‘zgarib borishi suv-fizik va boshqa xossalari sug‘orish tadbirlari bilan chambarchas bog‘liqligini asoslashga doir ma’lumotlar ekologik muammolarni oldini olishda O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasi amaliyotiga joriy etilgan (O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasining 28-dekabr 2022-yildagi 03-01/2-4060-son 7 ma’lumotnomasi). Natijada, agrolandshaftlar da sug‘orishni tartibga solish orqali gurunt suvlari sathini pasaytirish orqali ekomeliorativ holatni yaxshilash imkonini bergan; sug‘orish bilan bog‘liq dinamik jarayonlarga doir ilmiy natijalardan agrolandshaftlardan oqilona foydalanish tadbirilarini takomillashtirishda O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasi amaliyotida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasining 28-dekabr 2022-yildagi 03- 01/2-4060-son ma’lumotnomasi). Natijada, qishloq xo‘jalik ekinlarini joylashtirish sxemasini takomillashtirishga imkon bergan; Landsat 8-9 va Sentinel tizimlari ma’lumotlari asosida ArcGIS dasturidan foydalanib yaratilgan turli mavzuli kartalardan yer resurslarini optimal boshqarish da O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasi amaliyotida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasining 28-dekabr 2022- yildagi 03-01/2-4060-son ma’lumotnomasi). N atijada, agrolandshaftlarni rejali baholash chora-tadbirlarini ishlab chiqish imkonini bergan ; hudud agrolandshaftlarning masofadan zondlash usullari yordamida aniqlagan dinamik jarayonlar va ekomeliorativ holatni yaxshilashga doir chora- tadbirlar qishloq xo‘jalik yerlarini rejali boshqarish va samarali foydalanishda O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasi amaliyotida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish Davlat Qo‘mitasining 28-dekabr 2022-yildagi 03- 01/2-4060-son ma’lumotnomasi). Natijada, agrolandshaftlarning ekomeliorativ holatini baholash ning prognoz kartalarini yaratish ga imkon bergan . Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi. Tadqiqotning asosiy natijalari 3 ta xalqaro va 4 ta respublika ilmiy-amaliy anjumanlarida muhokamadan o‘tkazilgan. Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha 14 ta ilmiy ish, shulardan , O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining doktorlik dissertatsiyalari asosiy ilmiy natijalarini chop etish 8 tavsiya etilgan ilmiy nashrlarda 7 ta maqola, shundan 3 ta si respublika, 4 ta xorijiy jurnallarda , 7 ta xalqaro va respublika konferensiyalarda nashr etilgan. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya ishi kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan tashkil topgan bo‘lib, umumiy hajmi 120 sahifadan iborat. 9 1-BOB. SUG‘ORISH TA’SIRIDA VOHA GEOSISTEMALARIDA RO‘Y BERAYOTGAN DINAMIK JARAYONLARNI O‘RGANISHNING NAZARIY MASALALARI 1.1. Antropogen landshaft va voha geosistemalari haqida tushuncha Sayyoramizning quru q va yarim quruq iqlim mintaqalarida yerlarni sug‘orish tabiiy landshaftlarga antropogen ta’sirning kuchli mexanizmi hisoblanadi. Sug‘oriladigan maydonlarda suv rejimi tartibga solinadi, namlik vaqt va makonda qayta taqsimlanadi, tuproq unumdorligi oshadi, intensiv biokimyoviy jarayonlar uchun sharoit yaratiladi va qishloq xo‘jaligi yerlarining meliorativ holati o‘zgaradi . Hozirgi vaqtda sug‘oriladigan qishloq xo‘jalik yerlarining maydoni 185 mln. dan oshadi, shundan 78% Osiyoda joylashgan. Sug‘orishdan dunyoning 60 mamlakatida foydalaniladi (Kurakova, 1976) va umuman qishloq xo‘jalik ekinlari maydoni - haydaladigan yerlar, bog‘lar, daraxtzorlar va ekinzorlar 19 mln. km 2 ni e gallaydi, bu yer umumiy yer maydonining 13% ni tashkil etadi (Ryabchikov, 1972). Sug‘oriladigan qishloq xo‘jaligining paydo bo‘lishi va yanada rivojlanishining asosiy omillari zonal-regional e kologik sharoit va suvdir. Sug‘oriladigan dehqonchilik asosan allyuvial, to g‘ oldi prolyuvial va allyuvial tekisliklar va tog‘ oralig‘i botiq lar i da olib boriladi. Sug‘orish q adim zamonlarda yoq Mesopotamiya, Nil deltasi, Hind-Gang tekisligi, Buyuk Xitoy tekisliklari va Markaziy Osiyoda rivojlangan. Tabiatda antropogen landshaftlarning mavjudligini geograflar birdaniga emas, balki asta-sekinlik bilan tan olaboshlagan. Shuning uchun ham dastlabki nashr etilgan ilmiy tadqiqotlarda boshqa geokomplekslar qatorida antropogen landshaftlar o‘zining ifodasini topmagan. F.N.Milkov (1960, 1970, 1973, 1977) va A.A.Abdulqosimov (1964, 1966, 1972, 1975, 1977, 1980, 1983) antropogen landshaftlarni global masshtabda keng tarqalganligini tan olish va ularni tadqiq etish tarafdorlari hisoblanadi. Keyingi yillarda antropogen landshaftlarni o‘rganishga aksariyat geograflar o‘zlarining diqqatini qaratgan. Bu muammoga 10 bag‘ishlangan regional (Voronej, 1972, 1975, Orenburg, 1979) va sobiq ittifoq (Leningrad-Voronej, 1982) konferensiya va sipoziumlarning o‘tkazilishi, ko‘plab monografiya hamda to‘plamlarning chop etilishi buning isbotidir. Geografik atamalar ensiklopedik lug‘atida (1968) inson faoliyati tufayli o‘zgartirilgan geokomplekslarni antropogen landshaft deb ta’riflashgan. Shuningdek, antropogen va tabiiy landshaftlar o‘rtasida keskin chegara yo‘q, chunki, har bir geokompleksda geologik fundament o‘zgarmagan, iqlimning zonal va azonal qonuniyatlari o‘zining xususiyatlarini saqlaydi deb ta’kidlanadi. Bunday nuqtai nazarga S.V.Kolesnik (1970) va A.G.Isachenko (1974) va ular ilmiy maktabining davomchilari amal qilishadi. F.N.Milkov (1973), antropogen landshaft deb, inson tomonidan yangidan yaratilgan va inson ta’sirida tabiiy komplekslarning komponentlaridagi sodir bo‘lgan tubdan o‘zgarishlarni, hatto o‘simlik va hayvonot dunyosi o‘zgartirilgan landshaftlarni tushunadi. Keyingi yillarda antropogen landshaft komplekslarini o‘rganishga va kartalashtirishga bag‘ishlangan juda ko‘plab ilmiy asarlar vujudga keldi. Bu asarlarda Rus tekisligi, Kavkaz, Qrim, O‘ rta Osiyo va boshqa regionlardagi antrop o gen landshaftlarni tadqiq etish muammolari ilgari suriladi. Masalan, V.I.Fedotov O‘ rta Rus balandligi o‘rmon-dasht zonasida vujudga kelgan texnogen landshaftlarni, G.Ye.Grishankov Tog‘li Qrimdagi, N.A.Gvozdeskiy va A.Ye.Fedinalar Kavkaz o‘lkasidagi antropogen landshaftlarni, A.A.Abdulqosimov O‘ rta Osiyo voha landshaftlarini A.Xoshimatov O‘zbekiston voha landshaftlarini, Yu.Abduraxmonova va A.Raxmatullaev O‘rta Zarafshon, I.K.Mirzaxmedov Qo‘qon voha landshaftlarini, M.G.Nazarov Qashqadaryo havzasi antropogen landshaftlarini ta dqiq etish ishlarni bajargan. Hozirgi geografik muhitning qiyofasini asosan quyidagi jarayonlar belgilaydi: geografik zonallik va inson faoliyati tufayli tabiiy muhitning o‘zgarishini tobora kuchayish jarayoni (Ryabchikov, 1970). Insonning xo‘jalik faoliyati, introzonal hodisa singari, o‘zining geografik tarqalishida tabiat zonalari va o‘lkalar chegarasi bilan hisoblashmaydi. Antropogen omil ta’sirida subtropik, cho‘l, dasht, o‘rmon-dasht, o‘rmon va tog‘ landshaftlarining qiyofasi keskin 11 o‘zgartirilmoqda. Tabiiy geokomplekslar o‘rnini qayta shakllangan antropogen landshaftlar egalladi. Arid zonalar sharoitida, jumladan, O‘ rta Osiyoda voha landshaftlari vujudga keldi. Antropogen landshaftlarning tabiiy sharoiti o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lsada, ular qaysi geografik zona hududida joylashgan bo‘lsa, shu zonaning tabiiy sharoiti bilan bog‘liq holda rivojlanadi va tabiiy qonuniyatlar asosida taraqqiy etadi, ular o‘zining xo‘jalikda foydalanishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: madaniy va madaniy bo‘lmagan landshaftlar (Milkov, 1964, 1970). D.V.Bogdanov (1951) madaniy va o‘zgartirilgan, I.M.Zabelin (1959) tabiiy-antropogen va madaniy, A.G.Isachenko (1965) buzilgan (kuchli o‘zgartirilgan) va o‘zgartirilgan (madaniy) landshaftlarni, D.L.Armand (1975) esa o‘zgartirilgan landshaftlar tarkibida madaniy geotizimlarni tashkil etuvchi qishloq xo‘jaligi, dala, bog‘, o‘tloq, yaylov kabi landshaftlarni ajratadilar. O‘ rta Osiyoda antropogen ge o tizimlar orasi da voha landshaftlari alohida o‘rinni egallaydi. Voha landshaftlarini o‘rganish, ularning strukturasini aniqlash, tasniflashtirish va kartalashtirish geograflar oldida turgan muhim va yaqin kelajakda amalga oshirilishi zarur bo‘lgan muammolardandir. Chunki, O‘rta Osiyoning antropogen landshaft majmualari orasida sug‘oriladigan dehqonchilik landshaftlari katta hududlarni e gallaydi. Sug‘oriladigan yer larning tashqi ko‘rinishi va tuzilishi juda xilma-xildir. Bunday hududllarni s ug‘oriladigan qishloq xo‘jalik landshaftlari yoki agrolandshaftlar deb ataymiz va ularga paxta dalalari, bog‘lar, uzumzorlar va tut plantatsiyalari hamda boshqa ekinlarning birlashmasi dan iborat yerlar misol bo‘ladi. Sug‘oriladigan agrolandshaftlarda inson xo‘jalik faoliyati tufayli tuproq va o‘simlik qoplamining, iqlim, yer osti suvlarining, tuproqning kimyoviy va fizik tarkibi hamda boshqa komponentlarning sifat va miqdor jihatdan turlicha shakllanish jarayonlari sodir bo‘ladi. Sug‘oriladigan qishloq xo‘jaligi landshaftlari tarkibiy qismlarining o‘zaro ta’siri va ularni tartibga solish tabiiy landshaftlarnikidan ham farq qiladi. Antropogen omilning tabiat ga va uning geokomplekslar i ga ta’siri aholi sonining o‘sishi hamda qishloq xo‘jaligi , sanoatning rivojlanishi bilan yildan-yilga 12 yuqori sur’atlar bilan o‘sib bormoqda. Antropogen omilning global miqyosda tabiiy komplekslarga ta’sirining kuchayishi natijasida Yer landshaft sferasi tarkibidagi muvozanatni o‘zgar tirmoqda , ya’ni , tabiiy-antropogen komplekslar nisbati va yaqin kelajakda antropogen landshaftlarning ustunligi munosabatlari tarkib topishi muqarrar. Shuning uchun F. N.M ilkov (1973) landshaftshunoslikda ikki bo‘limni: tabiiy landshaftshunoslik va antropogen landshaftshunoslikni ajratib ko‘rsatishni zarur deb hisoblaydi. Landshaftshunoslikdagi ikkita asosiy yo‘nalish - tabiiy va antropogen landshaftlar vujudga keldi. Landshaftlar to‘liq yoki deyarli to‘liq o‘zgarsa ham o‘z ahamiyatini saqlab qoladi. Tabiiy landshaftlarni o‘rganish keyinchalik zamonaviy (antropogen) landshaftlarni tahlil qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi (Milkov, 1973, 14-bet). Sug‘oriladigan vohalarda madaniylashgan, sun’iy tuproqlar shakllangan bo‘lib, ularda turli-tuman o‘simlik qoplami rivojlangan. Bularga paxta, zig‘ir, kanop, jut, kunjut, yeryong‘oq, tamaki, makkajo‘xori, poliz, yem-xashak ekinlari, o‘simliklari, mevali dbog‘lar va rezavorlarni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Inson xo‘jalik faoliyati ta’sirida shakllangan landshaftlarni ,,antropogen landshaft” deb atash ancha keng ommalashgan. Jumladan, A.Abdulqosimov, M.I.Axtirseva, V.S.Jekulin, Sh.S.Zokirov, A.G.Isachenko, N.G.Iogansen, L.I.Kurakova, F.N.Milkov, V.I.Prokaev, V.A.Popov, A.M.Ryabchikov, D.V.Ugleba, A.N.Xojimatov, A.R.Raxmatullaev, K.M.Boymirzaev, Yu.Abdurahmonova, M.G.Nazarov va boshqalarning ko‘pgina ilmiy ishlari ana shu masalani o‘rganishga qaratganlar. “Meliorativ landshaft” atamasi A.M.Shulgin, V.B.Mixno, Ye.A.Vostokova ishlarida ko‘p uchraydi. “Meliorativ landshaft” deganda iqtisodiyot maqsadlari uchun mahsuldorligi oshirilgan, landshaft komplekslarni xususiyatlari tubdan yaxshilangan, qulaylashtirilgan landshaftlar tushuniladi. Arid mintaqalarda qulaylashtirilgan va yaxshilangan landshaftlar eng avvalo sug‘orish, ko‘chma qumlar va tuproq sho‘rlanishi hamda eroziya, jarlanish, degredatsiya kabi jarayonlar bilan kurashishga asoslanadi. 13 “Sug‘oriladigan landshaftlar” atamasi esa L.I.Kurakova, Ye.V.Milanovalar ko‘p qo‘llashadi. “Sug‘oriladigan landshaftlar” ko‘proq eng kuchli o‘zgartirilgan landshaftlar, ya’ni meliorativ landshaftlar guruhiga nisbatan qo‘llaniladi. Ularning chegarasi, tashqi ko‘rinishi, morfologik tuzilishi va tabiiy geografik jarayonlar yo‘nalishi nafaqat zonallik xususiyatlari, balki sug‘orishning o‘ziga xosligi bilan belgilanadi. “Agrolandshaft” yoki “qishloq xo‘jalik landshaftlari” atamasini V.A.Nikolaev, L.I.Kurakova, F.N.Milkovlar ko‘p qo‘llaydilar. Agrolandshaftlar tabiiy ishlab chiqarish geotizimlari hisoblanib, asosan tabiat va qishloq xo‘jaligining o‘zaro ta’siri natijasida shakllangan hududlar bo‘lib, ularni tashkil etishdan asosiy maqsad – qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirishdir (Nikolaev, 1979, 114-b.). Vohalar arid iqlimli o‘lkalarda vujudga kelgan antropogen landshaftlarning zonal turi hisoblanadi. Ular hududiy yondosh bo‘lgan cho‘l va chala cho‘l landshaftlaridan tabiiy komponentlarning tubdan o‘zgartirilganligi, inson tomonidan doimiy ravishda boshqarilish xususiyatlari bilan farq qiladi. Voha landshaftlarida geografik komponentlarning o‘zaro aloqadorligi ham tabiiy landshaftlardagi komponentlarning o‘zaro aloqadorligiga qaraganda boshqacha sodir bo‘ladi. Vohalar antropogen landshaftlarning boshqa turlaridan faqat tabiiy geografik xususiyatlari bilan emas, balki morfologik strukturasining murakkabligi, strukturali-dinamik rivojlanishi bilan ham farq qiladi. Bu borada O‘rta Zarafshon havzasida tarixiy davrlar mobaynida shakllangan voha landshaftlari va ularning tarkibiy qismini tashkil etuvchi Samarqand, Kattaqo‘rg‘on kabi yirik va yoyilmalarni kichik vohalar kompleks tabiiy geografik tadqiqot ishlarini olib borish uchun asosiy obyekt bo‘lib xizmat qilishi mumkin (Abdulqosimov va boshqalar, 2016). Shuning uchun ham O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlarini tahlil qilish, ularning morfologik strukturasini o‘rganib, kartada tasvirlash va muhofaza qilish antropogen landshaftshunoslikning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. 14 Geografiyaga oid ilmiy adabiyotlarda “ voha” cho‘l va chalacho‘llardagi, ba’zan buta hamda boshqa o‘simliklar o‘suvchi daraxtzorlardan iborat hududlarga (KE, M., 1955, 30-jild, 289-b.) nisbatan ishlatiladigan ilmiy atamadir. “Voha” atamasi lotincha oasis so‘zidan olingan bo‘lib, ular Liviya cho‘llaridagi bir necha aholi manzilgohlarining dastlabki nomlaridan olingan degan ma’lumotlar ham mavjud (Xojimatov, 2016). Voha landshafti – inson xo‘jalik faoliyati ta’sirida shakllangan va uning boshqaruvida bo‘lgan agrobiotsenozlar bilan qoplangan, sug‘orma hamda lalmikor dehqonchilik keng rivojlangan, turli xil zonallikka ega antropogen landshaftlar majmuasidir” (Abdulqosimov, 1972, 106-b.), “ voha cho‘l va chalacho‘llarda suv chiqarib obod qilingan yer” (Qorayev va b., 1979, 33-b.) yoki ,,... uzoq yillar mobaynida dehqonchilikning taraqqiyoti vohalarni tarkib topishiga olib keldi” (Baratov va b., 2002, 149-b.); Voha atamasi cho‘l va chalacho‘llardagi voha landshaftlari “meliorativ”, “sug‘oriladigan”, “qishloq xo‘jalik” va “agrolandshaft” atamalariga nisbatan ancha keng mazmunga ega (Xojimatov, 2016). Vohalar 1 ga dan boshlanib, bir necha xo‘jaliklar faoliyat maydonini o‘zida aks ettiradi “ Oasis | geological feature ” . Encyclopedia Britannica . Retrieved 2018- 04-30 ( britannica.com/science/oasis-geological-feature ) ]. Vohalar daryolar yoki suv omborlari foaliyati tufayli hosil bo‘ladi, u yer ostidagi suv o‘z-o‘zidan yetarli inson tomonidan tashkil etilgan manbalar yordamida yer yuzasiga chiqa oladi. Atlas tog‘larida berberlar vohalarni saqlashning bir qator innovatsion usullarini o‘zlashtiradilar. Shunga o‘xshash xo‘jalikka ega badaviylar egallagan maydonlar 300 ming ga dan, aholisi esa 35 ming kishidan ziyod [ “ Oases System in Atlas Mountains ” . Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM) . FAO. Consultado el 22 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/near-east-and north-africa/oases-system-in-atlas-mountains/es/ ]. Antarktidada qor va muzdan xoli hududdir voha deb ataladi. Antarktika vohalari bu muzliklar va doimiy muz yoki qor qoplamidan holi bo‘lgan, muz qatlami yoki qirg‘oqda shelf muzliklari bilan o‘ralgan joylar. Antarktika 15 vohalarining maydoni materikning umumiy hududining 0,03 dan 0,3% gacha ni tashkil etadi [ (Aleksandrov, Simonov, 1971) ] . Antarktika vohalarida havo harorati tevarak-atrofga qaraganda qishda 1-2 0 S, yozda 5-6 0 S ga yuqori bo‘ladi. Antarktika voha nomi 1938 yilda Jon Riddoch Riymill ekspeditsiyasi tomonidan cho‘ldagi vohalar bilan taqqoslash oraqali taklif qilingan. Antarktika vohasi 1903 yilda Britaniya Antarktika ekspeditsiyasi tomonidan kashf etilgan ( Вестфолль // Большая советская энциклопедия [в 30 т.] 3-е изд.-М. : Советская энциклопедия, 1969-1978 ). Shuni ta’kidlash kerakki Antarktika ilmiy stansiyalarining aksariyati vohalarda qurilgan. Okean tubidagi tektonik yoriqlarda gidrotermal energiya sababli hayot qaynagan joylar ham mavjud. Turli suv hayvonlari va jonzotlarga boy bunday joylar ham “ voha” deb yuritiladi (Lyusen Lobe, 1990). Ye.P.Korovin (1962) ta’biricha, vohalar cho‘ldan sug‘orish tufayli tortib olingan, to‘q sariq cho‘l fondida yashil tusi bilan keskin ajralib turadi. Ularga cho‘l tarafdan yaqinlashganda baland terak, zich qayrag‘och, tol bilan o‘ralgan tik devorni eslatadi (401-b.). Vohalar cho‘llarning “ kindigi” (Soliev, 2013, 176-b.). O‘zbekiston hududida voha landshaftlarining geografik tarqalishi daryo va soy vodiylari, tog‘ oralig‘i botiqlari, tog‘oldi prolyuvial-allyuvial tekisliklar, tog‘ yonbag‘irlari, konussimon yoyilmalar va buloqlar bilan uzviy bog‘liq. Mamlakatimizda mavjud bo‘lgan barcha voha landshaftlari – eng qadimiysidan tortib to hozirgi zamon voha landshaftlarigacha Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryolari vodiylarida, Farg‘ona, Toshkent, Mirzacho‘l, Zarafshon, Surxondaryo va Qashqadaryo tog‘oralig‘i botiqlarida, yirik daryolarning deltalarida tarkib topgan (Abdulqosimov, 2014). Respublikamiz aholisining 90% yashaydigan makon vohalar bo‘lib, bu “uy”da ekologik vaziyat butun respublika aholisi hayotini, sog‘ligini, kelajagini belgilaydigan asosiy omildir. Yirik voha geosistemalarining hammasi vodiy yo‘nalishi bo‘yicha zanjirsimon bog‘langan. Bundan tashqari hamma vohalarda joy relefiga bog‘liq holda pastda joylashgan yerlar yuqoridagilar bilan 16 chambarchas bog‘liq (Raxmatullaev, 2018). Hududlarda turli meliorativ tadbirlarni amalga oshirganda ana shu bog‘liqlik va aloqadorlikni etiborga olish lozim. Voha landshaftlarida sug‘orishning rivojlanganligi, madaniy o‘simlik qoplamining yaxshi rivojlanganligi natijasida o‘ziga xos mikroiqlimiy ko‘rsatkichlar shakllanadi, tabiiy sharoit vujudga keladi. Bu yerda eng issiq oylarning o‘rtacha harorati 2-3 0 ga pasayadi, havoning nisbiy namligi 8-11% ga, mutlaq namlik esa 5-7 0 ga ko‘tariladi. Vegetatsiya davrida samarali haroratlar 10 0 dan yuqori bo‘lgan kunlarning yillik yig‘indisi 300-500 0 ga kamayadi (Abdulqosimov va boshqalar, 2016). Vohalarda sug‘orilmaydigan hududga nisbatan suv balansi ham farq qiladi. Sug‘oriladigan hududlarda issiq fasllarda juda katta miqdorda suvning talab etilishi va sarflanishi tabiiy suv balansini keskin o‘zgartiradi. O‘rta Osiyoda deyarli hamma daryolar boshqariladi. Ko‘plab qurilgan kanallar, suv omborlari va gidrouzellar, ayniqsa, sug‘orish davrlarida umumiy suv balansini nazorat qilish imkonini beradi. Voha agrolandshaftlarida ko‘p asrlar davomida doimiy ravishda sug‘orish natijasida alohida tuproq tipi shakllanib, ular voha-madaniy tuproqlari deb nomlanadi. Bu tuproq agroirrigatsion yotqiziqlarning qalin qatlamidan tashkil topgan. Qadimdan sug‘orilib kelinayotgan hududlarda irrigatsion yotqiziqlar juda ham qalin. Masalan, Buxoro vohasida madaniy qatlamning qalinligi 3-4 m gacha yetadi (Abdulqasimov va boshqalar, 2005). Vohalarda tabiiy o‘simliklar o‘rnini qishloq xo‘jaligi ekinlari, hayvonlar o‘rnini xonakilashtirilganlari egallaydi, ularda insonning xo‘jalik faoliyati tufayli shakllangan agrobiotsenoz, agroiqlim, agrozootsenoz, agrokimyo hamda agrotuproq turi xosdir. 1.2. Sug‘orish ta’sirida ro‘yo berayotgan dinamik jarayonlarni tadqiq etish masalalari Respublikamizda bir yilda o‘rtacha 52 mlrd. m 3 suv ishlatiladi, shundan 90% trenschegaraviy resurs bo‘lib, bu suv ning 90 foizi qishloq xo‘jaligi sohasida foydalaniladi. Shuni ta’kidlash kerakki, keyingi davrlarda iqlim 17 o‘zgarishi fonida va inson ta’siri natijasida O‘rta Osiyoda tog‘ muzliklari maydoni qisqarib, daryolarning, jumladan, Amudaryo va Sirdaryoning gidrologik rejimida sezilarli o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Hududlarimizda suv taqchilligi sharoitida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining barqaror rivojlanishi ko‘p tomonlama sug‘orish usullari va texnologiyalari samaradorligi bilan belgilanadi. Ko m pleks a grotexnik tadbirlar bilan birgalikda muntazam sug‘orish tuproq unumdorligini oshiradi, uning fizik-kimyoviy, issiqlik va biologik xususiyatlarini hamda sug‘oriladigan dalalarning mikroiqlimini yaxshilaydi, o‘simliklarga quyosh e nergiyasidan unumli foydalanish imkonini beradi. Bularning barchasi qishloq xo‘jaligi e kinlarini rivojlantirish va yuqori hosil olishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Sug‘oriladigan yerlarda qishloq xo‘jalik e kinlarining hosildorligi bahorikor dehqonchilikka qaraganda 2-5 baravar yuqori bo‘ladi . Muntazam sug‘orish odatda kunduzi tuproq va havo haroratini pasaytiradi, kun davomida uning amplatudasini kamaytiradi. Sug‘orishning ekinga foydali ta’siri, sug‘orish suvi o‘simliklarning tashqi sharoitlarini, meteorologik, gidrogeologik va tuproq sharoitlarini, sug‘orish usuli hamda texnikasini hisobga olgan holda o‘z vaqtida va o‘simliklarning ehtiyojlarini qondiradigan miqdorda yetkazib berilganda to‘liq namoyon bo‘ladi. Rejasiz sug‘orish dalalar va tuproqni ortiqcha suv bilan to‘yinishiga sabab bo‘ladi, shu bilan birga quyidagi oqibatlarni keltirib chiqaradi: - tuproqdan oziq moddalar va mayda zarrachali yotqiziqlarni oqizib chiqib ketadi; - kam o‘tkazuvchan zich loyqa gorizontni hosil qiladi; - dalalarni sug‘orish davomida suv isrof bo‘ladi; - yer osti suvlari sathining ko‘tarilishiga va tuproqlarning sho‘rlanishi yoki botqoqlanishi, tutash yerlarni suv bosishi hamda kollektor-drenaj tarmog‘iga bo‘lgan ehtiyoj ortadi; - mashina yordamida suv chiqarish uchun juda katta hajmda energiya harajatlari vujudga keladi; 18 - sug‘orish tizimini ishlatish harajatlari oshadi. - suvdan takror-takror foydalanish natijasida meliorativ holat yomonlashadi; Noto‘g‘ri sug‘orish, ya’ni dalalarga beriladigan ortiqcha suv odatda ekinlar hosildorligini kamaytiradi. Dalalarni o‘z vaqtida yoki yetarli darajada suv bilan ta’minlamaslik ham hosildorlikni kamaytiradi, sug‘oriladigan yerlardan va sug‘orish suvlaridan samarasiz foydalanishga sabab bo‘ladi. Sug‘orish va umuman olganda suvlar tuzlarning kuchli erituvchisi bo‘lib, tuproqda kechadigan kimyoviy jarayonlarga ta’sir etadi, tuproq eritmalarining konsentratsiyasini va tuproqning yuqori gorizontlarida zararli tuzlar miqdorini kamaytiradi. Agar dalalarga sug‘orish suvi ortiqcha yetkazib berilsa, ozuqa moddalarining ko‘p qismi tuproqdan yuvilib ketishi mumkin. Sug‘orish ta’siri natijasida tuproqlarning issiqlik sig‘imi va issiqlik o‘tkazuvchanligi oshadi, bu o‘simliklarning ildiz tizimining o‘sishi va rivojlanishiga, shuningdek, tuproqlarning mikrobiologik faolligiga foydali ta’sir ko‘rsatadi, bu oxir-oqibat ularning unumdorligini oshiradi hamda qishloq xo‘jaligi ekinlarining yuqori hosildorligini ta’minlaydi. Sug‘orish ta’sirida nafaqat sug‘oriladigan massivning, balki atrofdagi yerlarning ham tabiiy sharoiti o‘zgaradi. Massivning suv balansida sug‘orish paytida kanallar va dalalardan suv yo‘qotilishi tufayli harajatlar sezilarli darajada oshadi. Natijada, yer osti suvlari rejimi o‘zgaradi, ular sug‘oriladigan massiv va atrofdagi yerlarda asta-sekin ko‘tarilishi mumkin. Sug‘orishni loyihalashda sug‘orish vaqtida yer osti suvlari sathini prognoz qilish shart. Agar sug‘orish natijasida hududning yer osti suvlari 2-3 m ga yaqin ko‘tarilsa undan keyin sug‘oriladigan massiv va uning atrofidagi yerlarni sug‘orishning zararli oqibatlardan himoya qilish uchun tegishli chora-tadbirlar ko‘rish zarur. Yerdan foydalanish boshlanishidan oldin birlamchi sho‘rlanishni yo‘q qilish yoki sho‘rlanishni maqbul chegaralarga kamaytirish kerak. Sho‘rlanishning bu turida oson eriydigan tuzlar tuproqdan ko‘p miqdorda suv bilan yuvish yo‘li bilan olib chiqib ketiladi. Sho‘r yuvish tezligi tuproqdagi tuzlarning turi va miqdoriga, yuvilgan qatlamning sig‘imiga, tuproqlarning o‘tkazuvchanligiga, yuvilish 19 suvlarini oqizish sharoitiga bog‘liq. Yuvilgan qatlamning chuqurligi odatda yillik sug‘orish yerlari uchun 1 m, ko‘p yillik sug‘orish yerlari uchun 1,5 m ga yuvish shartlari 5 ming m 3 /ga teng bo‘lishi mumkin. Yer odatda novegetatsion davrda yuviladi, bunda suv bug‘lanishi minimam darajada bo‘ladi. Yuvish jarayonida ishlatilgan suv drenajlar yordamida hududdan chiqarib tashlanadi. Agar hududda drenaj tarmoqlari yetarli bo‘lmasa, sho‘r yuvish davrida vaqtincha drenaj tashkil etiladi. Yerlarda suv sho‘r yuvish ishlarida oqizilmasdan marzalar ko‘tarib, pollarga bo‘lib yuviladi. Vaqtinchalik suv beruvchi tizilar va drenajlar hamda yer yuzasining qiyaligi orasida masofaga qarab, marza bilan ajratilgan maydonlarning o‘lchamlari 20x20 dan 50x50 m gacha bo‘lishi agronomiya sohasi mutaxassislari tamonidan tavsiya etiladi. Sho‘rni yuvishdan oldin kimyoviy melioratsiya zarur. Haydaladigan gorizontda natriy va magniy tuzlarini tuproqdan siqib chiqarib, ularni kalsiy bilan almashtirib, tuproqning ishqoriyligini pasaytiradigan moddalar yani kimyoviy meliorantlar ishlatiladi. Kalsiyni o‘z ichiga olgan ameliorantlar sifatida kalsiy xlorid, ohaktosh, fosfogipsum ishlatiladi; oksidlovchi ameliorantlar - oltingugurt, temir sulfat, sulfat kislota bo‘lishi mumkin. Yerlarni ekspluatatsiya qilish davrida tuproqlarning shunday suv-tuz rejimini saqlash kerakki, unda ikkilamchi sho‘rlanish sodir bo‘lmasin va bu sababli yuvilgan qatlam ko‘payadi. Ko‘pincha, novegetatsion davrda operativ yuvish shaklida ba’zan o‘simliklarni sug‘orish me’yorlarini oshirish talab etiladi. Bu sug‘orish suvlar daryolarga oqizilganda daryo suvni minallashishi oshib, daryoning quyi qismida joylashgan sug‘oriladigan yerlarni sho‘rlanishiga sabab bo‘ladi. Bunday sharoitda sug‘orish yer osti suvlariga minimal ta’sir bilan amalga oshirilishi kerak. Shuningdek, mukammal sug‘orish tizimlarini qurish, sug‘orishni qat’iy tartibga solish lozim. Sug‘orishning atrof-muhitga ta’sirini sug‘orish natijasida hosil bo‘lgan tuproq va suv miqdori, suv sifatining o‘zgarishini hamda daryo havzalarida, havzaning quyi oqimdagi sug‘orish tizimlaridagi tabiiy va ijtimoiy sharoitlarga ta’sirini anglatadi. Ta’sir sug‘orish tizimini o‘rnatish va ishlatish natijasida vujudga 20 kelgan, o‘zgargan gidrologik sharoitlardan kelib chiqadi. Sug‘orishning gidrologik yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sirlari yer osti suvlari, daryolar, ko‘llar suvini tortib olishida yoki quruqlik oqimini mintaqa bo‘ylab tarqatishida namoyon bo‘ladi [ М.Х.Ло и Дж.С.Фамильетти. Орошение в Центральной долине Калифорнии усиливает круговорот воды на юго-западе США, Письма о геофизических исследованиях, том 40, выпуск 2. –С. 301–306 ] . Sug‘orish natijasida daryo oqimining quyi kismida kamayishi, sug‘oriladigan maydonda bug‘lanishning ortishi, yer osti suvlari sathining ko‘tarilishi va sug‘oriladigan maydonda qaytgan oqim miqdorini ko‘payishi yuz beradi. Shuningdek, sug‘orish atmosferadagi namlikni oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, atmosferada beqarorlikni keltirib chiqaradi. Masalan, Kaliforniyaning Markaziy vodiysida sug‘orish natijasida AQShning janubi-g‘arbiy qismida namlik aylanishini yaxshilaydi [ М.Х.Ло и Дж.С.Фамильетти. Орошение в Центральной долине Калифорнии усиливает круговорот воды на юго-западе США, Письма о геофизических исследованиях, том 40, выпуск 2. –С. 301–306 ] yoki boshqa hollarda atmosfera namlikni aylanishini o‘zgartiradi, bulutlarni to‘yintiradi, natijada turli joylarda yog‘ingarchilik vujudga keladi [ О.А.Туйненбург и др., Судьба испарившейся воды из бассейна Ганга, Журнал геофизических исследований: атмосферы, том 117, выпуск D1, 16 января 2012 г. ] . Sug‘orishni ko‘paytirish yoki kamaytirish muhim masala bo‘lib hisoblanadi, yog‘ingarchilik yetkazib berishdagi sezilarli o‘zgarishlarni o‘rganadigan tadqiqotlar namtijasi asosida bug‘lanish, jumladan transpiratsiya va evotopatranspiratsiya atmosfera namligini o‘zgartirishi mumkin [ П.В.Киз и др., Анализ осадков, чтобы понять уязвимость регионов, зависящих от количества осадков, Биогеонауки, 9, 733–746, 2012 ] . Sug‘orishning bilvosita ta’sirlari - bu rivojlanish uchun ko‘proq vaqt talab qiladigan va uzoqroq bo‘lishi mumkin bo‘lgan oqibatlarga olib keladi. Sug‘orishning bilvosita ta’siriga quyidagilar kiradi: botqoqlanish; tuproq sho‘rlanishi; ekologik zarar; ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlar. Tuproqning botqoqlanishi va sho‘rlanishining bilvosita ta’siri bevosita sug‘oriladigan yerlarda sodir bo‘ladi. Ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlar nisbatan uzoqroq davom etadi. 21 Sug‘orish uchun quduqlardan foydalanish ham o‘ziga xos jarayonlarni vujudga keltiradi. Bunda yer osti suvining umumiy sathi pasayadi. Bu yer va tuproqning cho‘kishi, natijada, tuproqdagi kapilyarlar orqali sho‘r suvning yer ostiga kirib kelishiga sabab bo‘lishi mumkin. Dunyo bo‘yicha sug‘oriladigan yerlar maydoni qishloq xo‘jalik yerlari umumiy maydonining 16% ga, sug‘oriladigan yerlar hosildorligi esa umumiy hosilning 40% ga teng [ П.В.Киз и др., Анализ осадков, чтобы понять уязвимость регионов, зависящих от количества осадков, Биогеонауки, 9, 733– 746, 2012 ] boshqacha aytganda, sug‘oriladigan yerlar sug‘orilmaydigan yerlarga nisbatan 2,5 barobar ko‘p hosil yaratadi. Quyida biz sug‘orishning ba’zi ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini muhokama qilamiz: * daryo oqimining kamayishi daryoning quyi oqimida ham suv sathining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin; * sug‘orish ta’sirida quyi oqimdagi suv toshqinlari kamayadi; * ekologik va iqtisodiy muhim o‘rmonlar yo‘qolish xavf ortadi [ Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens-newswire.com/ens/mar2007/2007-03-21- 01.asp ]; * sanoat, kommunal, maishiy va ichimlik suvi miqdori kamayishi va sifati yomonlashishi mumkin. * dengiz yo‘llarining qisqarishi. Masalan, Gang daryosidan sug‘orish uchun suv olish kemalar qatnoviga jiddiy xavf tug‘diradi. Hindistonda barjalar Gangning barcha irmoqlarida xarakatlanadi. Daryo oqimining taxminan 60% i yerlarni sug‘orishga yo‘naltiradi [ Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens- newswire.com/ens/mar2007/2007-03-21-01.asp ]. * baliq ovlash imkoniyatlar pasayadi. Pokistondagi Hind daryosidan qishloq xo‘jaligi maqsadlari uchun ortiqcha suv olish tufayli daryoning quyi oqimida suv tanqisligi kuzatilmoqda. Daryoda amfibiyalarning 25 turi va baliqlarning 147 turi yashaydi, ulardan 22 tasi dunyoning boshqa joylarida topilmaydi. Bular hozirda 22 yuqolib ketish xavf ostida qolmoqda. Hind daryosida dunyodagi eng noyob sutemizuvchilar biri delfinlar mavjud. Delfinlar va baliq populyatsiyasi hamda boshqa ko‘plab jonzotlarning hayoti ham kuchli xavf ostida qolmoqda [ Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens-newswire.com/ens/mar2007 /2007-03-21-01.asp ] . * daryo oqimining dengiz yoki ko‘llarga chiqishni kamayishi qirg‘oq eroziyasi kabi turli xil oqibatlarga olib kelishi mumkin, masalan, Ganada shu holat kuzatiladi [ Тимберлейк, Л. 1985. Африка в кризисе - причины и способы лечения экологического банкротства. Earthscan в мягкой обложке, IIED, Лондон ] , sho‘r suvning deltalar va daryolarga kirib borish hodisasi, Misrda kuzatiladi. Nil daryosidan sug‘orish uchun hozirgi kunda suv olish hajmi shu qadar kattaki, daryo oqimning kattaligiga qaramay, issiq davrlarda daryo dengizga yetib bormaydi [ Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens- newswire.com/ens/mar2007 /2007-03-21-01.asp ] . * Orol dengizi irrigatsiya maqsadlarida daryolar suvlarining tutib qolinishi sababli quridi, Orolbo‘yi aholisi “ekologik falokat” dan aziyat chekmoqda. * sug‘orish ta’sirida, yani qaytgan oqim, sho‘r yuvish natijasida pastqam va botiq joylarda texnogen ko‘llar vujudga kelmoqda. Bu holat respublikamiz vohalari uchun xosdir. Yer osti suvlarini to‘yinishining ko‘payishi sug‘orish tarmoqlarida kelib chiqadigan muqarrar shimilish bilan bog‘liq. Sug‘orish samaradorligi qancha past bo‘lsa, yo‘qotishlar shuncha yuqori bo‘ladi. Sug‘orish samaradorligi 70% va undan yuqori bo‘lsa, ya’ni 30% yoki undan kam yo‘qotish bo‘lsa samaradorlik yuqori bo‘ladi. Sug‘orish va tomchilatib sug‘orish yoki yaxshi boshqariladigan yomg‘irlatib sug‘orish kabi murakkab sug‘orish usullardan foydalanilganda samaradorlik yuqori bo‘lishi mumkin, ko‘loblab sug‘orishda amalda yo‘qotishlar odatda 40% dan 60% gacha bo‘lishi mumkin. Bu quyidagi muammolarni keltirib chiqaradi: 23 * yer osti suvlari sathining oshishiga; * quduqlardan nasos yordamida sug‘orish, kommunal, iqtisodiy va ichimlik suvi uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan yer osti suvlarining kamayishiga; * qishloqlarda, qishloq xo‘jaligi yerlarida va yo‘llar bo‘ylab drenaj muammolarini vujudga kelishiga hamda yerlarning botqoqlashishi kabi salbiy oqibatlarga, shuningdek, yer osti suvlari sathining oshishi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining pasayishiga olib kelishi mumkin. * yer osti suvlari sathi sayoz bo‘lgan joylar sug‘orish miqdori kamayadi. Natijada, tuproqdan ayrim minerallar yuvilmaydi va tuproqning sho‘rlanishi kabi jarayonlar rivojlanadi; * tuproq yuzasiga yer osti suvlarining sizib chiqishi ko‘plab bezgak, filariaz, sariq isitma kabi suv bilan yuqadigan kasalliklarni ko‘paytirishi ma’lum [ Всемирная организация здравоохранения (ВОЗ), 1983 г. Оценка воздействия орошаемого земледелия на здоровье окружающей среды. Женева, Швейцария ] . Buning natijasida sog‘liqni saqlash sohasi harajatlari oshadi [ Химаншу Тхаккар. Оценка ирригации в Индии. Всемирная комиссия по плотинам. В сети: http://www.dams.org/docs/kbase/contrib/opt161.pdf В архиве 2009-08-24 на Wayback Machine ] . * tuproqning sho‘rlanishining salbiy ta’sirini yumshatish uchun suv sathini boshqarish, tuproqning sho‘rlanishini nazorat qilish, drenaj va drenaj tizimining yangi shakllarini yaratish lozim bo‘ladi; * drenaj suvi tuproq profilidan o‘tganda, u nitratlar kabi ozuqaviy moddalarni eritishi mumkin, bu esa bu ozuqa moddalarining yer osti qatlamida to‘planishiga olib keladi. Ichimlik suvidagi nitratlarning yuqori miqdori odamlarga, ayniqsa, bolalar uchun zararli bo‘lishi mumkin. Hududdagi yer usti va yer osti suvlarining drenajlanishi tufayli bu suvlar sho‘rlangan va bioksidlar hamda o‘g‘itlar kabi qishloq xo‘jaligi kimyoviy moddalari bilan ifloslangan bo‘lishi mumkin. Natijada daryo suvining sifati yomonlashishi mumkin, bu esa suvdan sanoat, shahar va maishiy xo‘jalikda foydalanish uchun noqulaylik tug‘diradi hamda aholi salomatligini 24 yomonlashishiga olib kelishi mumkin. Dengiz va ko‘llarga quyiladigan ifloslangan daryo suvlari dengiz qirg‘og‘ining ekologiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Cho‘kindilar sug‘orish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega, lekin, to‘g‘onlar cho‘kindilarni ushlab qolish mumkin. Cho‘kindi jinslar ekotizimning muhim qismidir, bu daryoning tabiiy oqimini talab qiladi. Ushbu tabiiy cho‘kindilarning tarqalish sikli tuproqdagi ozuqa moddalarini to‘ldiradi, bu esa o‘z navbatida daryoning quyi oqimga oqizib boriladigan cho‘kindilarga bog‘liq bo‘lgan o‘simlik va hayvonlarning hayotini belgilab beradi. Buni Nil daryosi kabi yirik daryolarda ko‘rish mumkin [ Ellen Wohl, “The Nile: Lifeline in the Desert”, A World of Rivers p. 98f . ] . Biroq, cho‘kindilar daryoning quyi oqimidagi suv sifatini pasaytirishi va oqimning yuqori qismida toshqinlarni kuchaytirishi mumkin. Buni Xitoyning Sanmenxia suv omborida sodir bo‘lgan to‘lqin misolida ko‘rish mumkin. Sanmenxia “ Uch dara loyihasi ” deb nomlangan katta antropogen ko‘l bo‘lib, gidroenergiya olish qurilgan. 1998 yilda noto‘g‘ri hisob-kitoblar va og‘ir cho‘kindilarning cho‘kishi suv omborining toshqinlardan himoya qilish funksiyasini to‘g‘ri bajarish qobiliyatiga katta ta’sir ko‘rsatdi [Эллен Воль, «Чанг Цзян: обуздание дракона», Мир рек, стр. 284] . Shuningdek, daryoning quyi oqimida suv sifati pasayadi. Ko‘proq ijtimoiy- iqtisodiy talablarni qondirish uchun ommaviy sug‘orishga o‘tish tabiatning tabiiy muvozanatiga zid keladi [ Donald Worster, “ Thinking like a River,” in The Wealth of Nature: Environmental History and the Ecological Imagination (New York: Oxford University Press, (1993), -p.133 ]. Umuman olganda sug‘orish bilan bog‘liq judda ham ko‘p dinamik jarayonlar mavjud. Biz bunday dinamik jarayonlar va ularning salbiy ta’sirlari, ularni optimallashtirishga doir tadqiqotlar misolida ko‘rib chiqdik. Yuqoridagilardan xulosa qilib aytish mumkinki, bu dinamik jarayonlarni ro‘y berishi tadqiqot obyekti bo‘lgan O‘rta Zarafshon havzasi vohalarida ham kuzatiladi. Ularni salbiy oqibatlarini yumsatish esa tabiiy muhitni optimal boshqarish chora-tadbirlarini ishlab chiqib, amaliyotga tadbiq etishni talab qiladi. 25 1.3. Xo‘jalik yuritishda tabiatdan muvozanatlashgan holda foydalanish Hozirgi kunda jahon qishloq xo‘jaligi juda beqaror holatda, bu esa o‘z navbatida umumiy qonuniyatlar, siyosiy jarayonlar natijasidir. Har qanday o‘sib borayotgan soha, jumladan qishloq xo‘jaligi ham faqat atrof-muhit holati hisobiga rivojlanadi. Insoniyatning iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyoti agar hech narsa bilan cheklanmasa, atrofdagi tabiatning asta-sekin yo‘q qilinishi bilan sodir bo‘ladi [Sustainable…, 2010]. Insoniyatning barcha yutuqlari ikki jarayonga asoslangan, ya’ni tabiiy geotizimlarning yangidan modifikatsiyalanishi va ularning asta-sekin tanazzulga uchrashi bilan belgilanadi. Masalan, qishloq xo‘jaligining yuqori hosildorligi yoshartirilgan va hatto eskirgan geotizimlarning katta o‘zini-o‘zi teklash qobiliyatlari bilan izohlanadi. Jahonda qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishining o‘sishi, birinchi navbatda, tabiiy resurs salohiyatidan irratsional foydalanish orqali ro‘y beradi. O‘z navbatida ekologik vaziyatning yomonlashuvi iqtisodiy samaradorlikka kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bu yerda ijtimoiy-ekologik muvozanat qoidasini qo‘llashimiz mumkin: Bunga jamiyatning atrof-muhitga bosimi va ushbu muhitni tiklash, tabiiy yoki sun’iy [ Реимерс, 1994 ] muhit o‘rtasidagi muvozanat vujudga kelguncha davom etadi. Jahon qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining tobora beqarorligi ishlab chiqarishning o‘sish sur’atlarining har yili bosqichma-bosqich pasayishi, ekinlar, ayniqsa, moyli va yem-xashak ekinlari hosildorligining pasayishi va keskin o‘zgarishi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga narxlarning beqarorligi, harajatlarning yuqoriligi hamda ilg‘or texnologiyalarni sust qo‘llanilishi natijasida namoyon bo‘lmoqda. Aholisi zich bo‘lgan, jumladan, rivojlanayotgan mamlakatlarning, oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talabining ortishi, energiya ishlab chiqarish uchun qishloq xo‘jaligi xom-ashyosidan foydalanish, shuningdek ortiqcha talab va oziq-ovqat narxlarini kuchaytiradigan moliyaviy tanglik bilan murakablashmoqda. 26 Qishloq xo‘jaligiga doir landshaft tadqiqotlari dastlab Rossiya Federatsiyasida, jumladan, Moskva davlat universiteti (MDU) olimlari amalga oshirishgan. MDU ning Geografiya fakultetining N.A.Solnsev boshchiligidagi olimlari o‘tgan asrning, 1950 yillarida Moskva oblastining Zaraysk rayoniga ilmiy ekspeditsiya tashkil etishadi. Ekspditsiyaning asosiy maqsadi rayon hududi landshaftlarini xo‘jalik maqsadlarida foydalanish imkoniyatlarini o‘rganishdan iborat bo‘lgan [Eshquvvatov, 2020]. Keyinchalik qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan landshaft tadqiqotlari Ryazan, Moskva, Bryansk va boshqa mintaqalarda MDUining olimlari tomonidan olib boriladi [Видина, Цесельчук, 1961; Пашканг, Любушкина, Родзевич, 1974]. Ana shunday maqsaddagi tadqiqotlar Ukraina, Boltiqbo‘yi davlatlari va sobiq ittifoqning boshqa hududlarida olimlar tomonidan ham amalga oshiriladi [Геренчук, 1959; Килдема, Лепасепп, Раик, 1963]. Xususan, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan amaliy landshaft tadqiqotlari Voronej davlat universiteti geograflari tomonidan amalga oshirilgan [Milkov, 1966; Milkov, Drozdov, Nesterov, 1970; Axtirseva, 1970]. Keyinchalik hududlar landshaftlarini qishloq xo‘jalik maqsadlarida baholash ishlari Qozog‘iston va G‘arbiy Sibirda [Nikolaev va boshqalar, 1972], O‘rta Osiyo va O‘zbekistonda [Babushkin, Kogay, 1964, 1971; Ergashov, 1974], Qashqadaryo havzasida T.V.Zvonkova, S.A.Nishonov, Surxondaryo viloyatida Sh.Ergashev (1972), O‘rta Zarafshon havzasida A.Saidov, M.Umarov, Z.Akramov va B.B.Eshquvatovlar tamonidan amalga oshiriladi. Hozirgi paytlarda landshaft tuzilishini modellashtirish va bashorat qilish usullari ishlab chiqilmoqda, landshaft tadqiqot usullarining arsenali kengayib bormoqda, statsionar sharoitlarda uzoq muddatli kuzatuvlar olib borilmoqda va hokazo. Ayniqsa, landshaft geokimyosi sohasidagi yutuqlar katta ahamiyat kasb etdi [Bazilevich, 1962; Glazovskaya, 1964; Dobrovolskiy, 1984 yil; Perelman, 1989 va boshqalar]. Bu borada landshaft tadqiqotlarida zamonaviy, jumladan GIS ga asoslangan usullarning qo‘lanilishi geosistemalardan xo‘jalik maqsadlarida foydalanishning kattadan katta uslubiy imkoniyatlarini vujudga keltirmoqda [Sultonov, 2018; Meliev, 2019; Muqumov, 2019]. 27 K.E.Siolkovskiy, V.I.Vernadskiy va A.D.Saxarovlarning fikricha qishloq xo‘jaligini yanada rivojlantirish masalasida xilma-xil, ba’zan shunchaki hayoliy fikrlar bildirilgan, ulardan biri zavod va fabrikalarda noorganik xom ashyodan ishlab chiqarilgan oziq-ovqat mahsulotlarini hisobga olgan holda odamning “avtotrof ovqatlanish” g‘oyasidir. Avtotrofiya N.N.Moiseevning [1995] “sun’iy biogeokimyoviy sikllar” g‘oyasiga ko‘ra, inson hayoti butunlay o‘zining yaratilgan yashash sharoitlari bilan belgilanadi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshdan xemosintetik oziq-ovqat va energiya olishni nazarda tutadi [Reymers, 1990]. “Avtotrofik ovqatlanish”ga doir hisob-kitoblar shunchaki shubhaligina emas, balki avtotrofiya g‘oyasi ilmdan tashqarida yotadi, ya’ni insoniyat biosferada tug‘ilgan va sun’iy muhitda tabiiy biosferadan tashqarida mavjud bo‘lolmaydi. Avtotrofik ovqatlanish prinsipi L.Dolloning evolyusiyaning qaytarilmaslik qonuniyatiga va V.I.Vernadskiyning biosferadan turlarni ajratib turadigan materiyaning fizik-kimyoviy birligi prinsipiga ziddir va bugungi kunda bizning avlodlarimiz asosan biz kabi, ya’ni “an’aniviy” usulda ovqatlanishlari yanada aniqlashib bormoqda [Reymers, 1990]. Boshqa nuqtai nazarda – “ tabiatga qaytish ” ham haqiqiy emasday ko‘rinadi. Albatta, insoniyat faqat ozmi-ko‘pmi barqaror biogeokimyoviy sikllar sharoitida rivojlanishi mumkin, ammo “yovvoyi tabiat” sharoitlariga qaytish shunchaki mumkin emas. Qishloq xo‘jaligida “tabiatga qaytish” masalasiga eng yaqin biologik, organik yoki muqobil qishloq xo‘jaligi tushunchasi bo‘lib, barcha intensiv dehqonchilik usullaridan, shu jumladan, turli kimyoviy himoya vositalarini rad etishdan to‘liq voz kechishga asoslangan [Ekologik ensiklopediya..., 1999]. Garchi bu yo‘nalish hal qiluvchi va ko‘p jihatdan ilmiy asoslangan bo‘lsa- da, lekin, ko‘p sabablarga ko‘ra qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning umumiy usuli sifatida qabul qilinmaydi. An’anaviy qishloq xo‘jaligi bilan taqqoslaganda biologik yoki muqobil qishloq xo‘jaligining muhim kamchiliklari quyidagilardir: ishlab chiqarishning iqtisodiy ko‘rsatkichlarining pasayishi, ishlab chiqarishni oshirish 28 uchun energiya harajatlarining ko‘payishi, ish hajmining oshishi va ularning oqibatlari, dukkakli ekinlarni yetishtirish paytida nitratlarning ko‘payishi va boshqalar [Shpaar, 1994]. Shunday bo‘lsa-da, FiBl ma’lumotiga ko‘ra [Statistiken…, 2012], organik mahsulotlarning global bozori hozirda 44,7 mlrd. yevroga baholanmoqda, ularning aksariyati Yevropa va Shimoliy Amerika mamlkatlari bozorlarida sotiladi. Birgina Yevropada 280 mingga yaqin organik minerallar yetishtiruvchi xo‘jaliklar mavjud bo‘lib, ularning qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirishda eng katta ulushi Lixtenshteyn, Avstriya va Shveysariyada ko‘zga tashlanadi. 2000-2010-yillarda dunyodagi organik birikmalar asosida hosil yetishtiruvchi qishloq xo‘jaligi yerlarining maydoni 14,9 dan 37 mln. ga ga (2,5 baravar) va turli mamlakatlarning ichki bozorlarida organik oziq-ovqat mahsulotlarining chakana savdosi hajmi-17,9 dan 59,1 mlrd. dollargacha (3,3 baravar) o‘sdi [Sokolova, 2013]. XX asr boshlarida ekologik tushunchalar rivojiga kuchli turtki bo‘lgan V.I.Vernadskiyning noosfera haqidagi ta’limotining asosiy koevolyusiya g‘oyasi, ya’ni, tabiat va insoniyat jamiyatining birgalikdagi, uyg‘un rivojlanishi hisoblanadi [Vernadskiy, 1989]. BMTning atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha xalqaro komissiyasi hisobotida taqdim etilgan so‘nggi o‘n yilliklarda paydo bo‘lgan barqaror rivojlanish konsepsiyasi tabiiy-ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy komponentlar o‘rtasidagi muvozanatga erishish uchun sayyoramizning tabiiy boyliklaridan foydalanish sohasida ma’lum cheklovlarni nazarda tutadi. Barqaror rivojlanish deganda, hozirgi avlod ehtiyojlari qondiriladigan va kelajak avlodlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish qobiliyati xavf tug‘dirmaydigan rivojlanish tushuniladi [Наше общее…, 1989]. Rossiyada 1980 yillarda V.G.Gorshkov tabiatni biotik tartibga solish va ekologik barqarorlik nazariyasini ishlab chiqdi, bu bizga “barqaror rivojlanish” atamasining aniqroq mazmunini ochishga imkon beradi: barqaror dunyo tizimi - bu barqaror biosferada rivojlanadigan tizim [Gorshkov, 1990]. 29 Barqaror rivojlanish konsepsiyasi doirasida atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan texnologiyalarni taqiqlash tizimining ekologik imperativligi to‘g‘risida g‘oya shakllanadi: tuproqni yo‘q qilish, atrof-muhitning ifloslanishi, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqalar [Mirkin, Xoziev, 1993; Moiseev, 1995]. Yaqinda paydo bo‘lgan tushunchalar orasida biz quyidagi nazariy ishlanmalarni alohida ta’kidlaymiz: Ye.S.Zarxina, V.P.Karakina [1986] tomonidan yerdan moslashuvchan foydalanish g‘oyasi; Yu.P.Odumning [1987] ekotizimlarning ekologik samaradorligi g‘oyasi; A.A.Juchenkoning qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini moslashgan intensivlashtirish g‘oyasi [1989]; V.N.Bashkinning [1991] agrolandshaftlarning ekologik optimal biomahsuldorligi nazariyasi; A.P.Sherbakov va V.M.Volodinlarning ekologik qishloq xo‘jaligi nazariyasi [1993]; Amerikaning barqaror agro-ekosistemalar nazariyasi (U.Jekson, R.G.Vudmansi, R.Mitchell, R.Xart [1987] va boshqalar), Rossiyaning moslashgan landshaft qishloq xo‘jaligi g‘oyasi (V.I.Kiryushin [1993] va boshqalar); D.Shpaaraning [1994] iqtisodiy va ekologik integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi tushunchasi hamda boshqa g‘oyalar hisoblanadi. B.M.Mirkin, F.H.Xazievlarning [1993, s. 20] ta’kidlashicha, “qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini bir tomonlama intensivlashtirish o‘rniga nafaqat bugungi kunda mahsulot olish imkoniyatini, balki kelajakda insonlar uchun resurslar va yashash muhitini saqlab qolishni ham hisobga oluvchi boshqa tamoyillarni ham qo‘llash kerak”. Shunday qilib, hozirgi kunda qishloq xo‘jaligining yangidan modernizatsiyalanishiga ehtiyoj katta, unda agronomik va iqtisodiy samaradorlik bilan bir qatorda qishloq xo‘jaligi tadbirlari texnologik maqsadga muvofiqligi, ekologik maqbul va energetik jihatdan maqsadga muvofiqligi, tabiiy resurslarni saqlash va ko‘paytirishni ta’minlashi kerak. Ushbu talablar qishloq xo‘jaligining yangi tizimi – agroekologik yoki muvozanatlashish tomonidan qanoatlantiradi, bu “inson faoliyatining qishloq xo‘jaligi shakllarining tashqi va ichki omillarni optimallashtirish orqali tabiiy tizimlarni o‘z-o‘zini tartibga solishning tabiiy mexanizmlariga yuqori darajada 30 muvofiqligini ta’minlash maqsadida qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini ekologik farqlash” deb tushunilad [Sokolov, Semenov ,1998, s. 109]. Boshqa baholashlar mezonining ustuvorligini ta’minlaydigan boshqa muqobil tizimlardan farqli o‘laroq, agroekologik tizim ularning oqilona muvozanatini ta’minlashga qaratilgan biologik va an’anaviy tizimlar o‘rtasidagi oraliq shaklni anglatadi. Qishloq xo‘jaligining agroekologik tizimi texnologiyalarini amaliyotga joriy etishning keng ko‘lamli misoli tuproqlar hosildorligini qayta tiklash, ularni mulchalash, almashlab ekishni keng yo‘lga qo‘yishga asoslangan bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligini muhofaza qilish tizimi organik mahsuldorlik dehqonchilik tizimlaridan farqli o‘laroq, kimyoviy o‘g‘itlar va o‘simliklarni himoya qilish vositalaridan foydalanishni butunlay tark etmaydi, ammo an’anaviy dehqonchilik tizimiga nisbatan kimyo birikmalardan foydalanish 30-50% ga kamayadi, shu bilan birga qishloq xo‘jaligi yuritishda gerbitsidlar umuman foydalanilmaydi. 1975-yildan 2010-yilgacha Braziliya qishloq xo‘jaligida yangi texnologiyalarining joriy etilishi don va moyli urug‘larni ishlab chiqarishni 213% ga, hosilni 2,5 baravar oshirishga imkon bergan. Kimyoviy o‘g‘itlarni bir qator o‘simliklar tomonidan ishlab chiqarilgan azot bilan bosqichma-bosqich almashtirish braziliyalik fermerlarga yiliga 5 mlrd. Dollar mablag‘ni iqtisod qilishga imkon beradi. Hosil yetishtirish harajatlarini minimallashtirish orqali texnika uchun yoqilg‘i harajatlari 15-50% ga tushadi, suvga bo‘lgan talab kamayadi, fermerlarning mehnat harajatlari 30-40% ga kamayadi. Umuman, resurs tejamkorlikda 70% erishish mumkin Iqtisodiy daromaddan tashqari, Braziliya atrof-muhitni saqlashda sezilarli yutuqlarga erishdi [Matveeva, 2011]. Hozirgi kunda Braziliya va Dunyoning ko‘plab boshqa hududlarida qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yerlar maydoni uzluksiz ortib bormoqda. Yevropa Ittifoqi ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan asrning 1990-yillarning oxiriga kelib, qishloq xo‘jaligi yerlarining 20% ga yaqiniga agroekologik texnologiyalar yordamida qishloq xo‘jaligi yuritilgan, jumladan, Luksemburg, 31 Avstriya va Shvesiyada bunday yerlarning ulushi 60% dan oshadi, Finlyandiyada esa 90% ga yaqin [Rubanov, 2011], bu raqamlar agroekologik g‘oyalar va texnologiyalarning qishloq xo‘jaligini ekologik boshqarish amaliyotiga kirib borishi va joriy etilishini ko‘rsatadi. Dunyoning 57 ta rivojlanayotgan mamlakatlarda o‘tkazilgan baholashlar shuni ko‘rsatdiki, resurs tejaydigan agrotexnik tadbirlar va texnikalar dehqonchilik tizimini takomillashtirish hamda unumdorlikni oshirishga imkonini beradi. Tuproqni holatini yaxshilash texnologiyalarini joriy etish, suv resurslaridan oqilona foydalanish va pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish ekinlar hosildorligini o‘rtacha 79% ga oshirishga yordam beradi [Pretty, 2006]. Afsuski, mamlakatimizda, mahalliy olimlarning nazariy va uslubiy tadqiqotlarining mustahkam bazasiga hamda bir qator qonunlar va dasturlarning qabul qilinishiga qaramay hali ham davlatdan, ham qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilaridan, ham muvozanatli dehqonchilik tizimlarini amaliyotga joriy etishga juda kam e’tibor berilmoqda. Hozirgi vaqtda barcha qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini deyarli yarmi eski texnologiyalar asosida aholining tomorqalarida ishlab chiqarilmoqda. Mamlakatimizning qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan sug‘oriladigan yer resurslarini kelgusi avlod uchun saqlash va ko‘paytirishga katta e’tibor qaratilmoqda, lekin, qishloq xo‘jaligi yerlarining meliorativ holati doimiy ravishda yomonlashmoqda, tuproq unumdorligi pasayishi, suv va shamol eroziyasi jarayonlari kuchaymoqda. Tuproqdan ozuqa moddalarini har yili olib chiqib ketilishi yuqoriligicha qolmoqda. Sug‘oriladigan yerlarning katta qismi qoniqarsiz meliorativ holatda, sug‘orish tizimlari eskirgan, ularni rekonstruksiya qilish talab etiladi. Qishloq xo‘jaligi yuritishda yangi, resurstejamkor texnologiyalarni qo‘llamasdan turib mahsuldorlikni oshirish va saqlab qolish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash ishlari to‘liq amalga oshmaydi. Samarali boshqaruv va qishloq xo‘jaligini tartibga solish maqsadida qishloq xo‘jaligining eng murakkab tizimini nafaqat ishlab chiqarish o‘sishi nuqtai nazaridan, balki, muvozanatli 32 qishloq xo‘jaligi ekologik menejmenti nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir. “ Balans ” tushunchasining mazmuni, birinchi navbatda, u bilan tavsiflangan hodisaning mohiyati bilan belgilanadi va qoida tariqasida ko‘p o‘lchovli bo‘ladi. “Rivojlanish” kategoriyasiga nisbatan muvozanat I.A.Gorlenkoning [1994] fikriga ko‘ra, ushbu jarayonning ichki holatini, uning har bir, xususan olingan vaqt davomidagi barqarorligini va o‘zgaruvchanligini tavsiflaydi. Bundan tashqari, muvozanat ham miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlarining o‘zaro bog‘liqligida ifodalanadi hamda dinamik xarakterga ega ekanligi bilan tavsiflanadi. “ Tizim ” toifasi qo‘llanilganda muvozanat quyi tizimlarning dinamik holatini belgilaydi [Gorlenko, 1994]. Birinchi marta ma’lum muddatga “tabiatdan foydalanish” g‘oyasi 1958 yilda Yu.N.Kurajskovskiy, A.N.Formozov va G.E.Burdinlar tomonidan taklif qilingan. Yu.N.Kurajskovskiy [1969, 6-bet] tabiatdan foydalanish - bu “tabiatdan, uning resurslaridan bevosita foydalanish yoki unga o‘zgaruvchan ta’sir ko‘rsatish bilan bog‘liq har qanday faoliyatni amalga oshirishning umumiy tamoyillarini ishlab chiqish” bilan shug‘ullanadigan mustaqil ilmiy hamda amaliy qoidalar yig‘indisi deb tushuntirsa, boshqa mualliflar “tabiatdan foydalanish” tushunchasini yoki ijtimoiy ishlab chiqarish jarayoni bilan “tabiatni muhofaza qilish” tushunchasi bilan aniqlashtiradilar [Gvozdeskiy, Yefremov, Isachenko, 1975; Tupыsya, 1980], lekin, bu qarash juda ham bir tomonlama yondashuv bo‘lib tuyuladi. Bir qator geograflar [ Anuchin, 1978; Nefedova, 1990] tabiatdan foydalanishni kengroq nuqtai nazardan ko‘rib chiqishgan va uni geografik kompleksi misolida ko‘rib chiqishgan, ya’ni, geografik kompleksning mavjudlik sharoitlarini ta’minlash va moddiy foyda olish, shu jumladan, tabiat kompleksining mahsuldorligi hamda jozibadorligidan foydalanish, saqlash va yaxshilash, inson faoliyatining zararli oqibatlarini oldini olish, bartaraf etishga qaratilgan inson ta’sirining majmui sifatida qarashgan. Jumladan, Yu.P.Mixaylov [1980, s. 160] tabiatni foydalanishni nafaqat insonning tabiiy muhitga ta’siri majmui, balki ikki 33 tomonning birligi, ya’ni antropogen ta’sir va tabiatning unga munosabati” deb tushunadi. N.F.Reymers [1990, s. 404] tomonidan bunga juda qisqa va aniq ta’rif berilgan. Muallif “tabiatda foydalanish” – bu tabiiy resurs salohiyatni ekspluatatsiya qilishning barcha shakllari va uni saqlab qolish choralari, deb ta’kidlaydi. Tabiatdan foydalanish fan sifatida tabiiy resurslar, jamiyatning tabiiy yashash sharoitlari va uning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi o‘rtasidagi munosabatlar majmuidir. Tabiatdan foydalanish ushbu munosabatlarni optimallashtirish, yashash muhitini saqlash va yaxshilash deb hisoblash mumkin. Tabiatdan foydalanish juda murakkab, u umumiy shaklda quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1) tabiatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri resurslar manbai, ishlab chiqarish vositasi va ularni rivojlantirish sharti sifatida foydalanadigan tabiatdan foydalanish tarmoqlari; 2) boshqa tarmoqlar tomonidan olingan tabiiy mahsulotlardan foydalanuvchi bilvosita tabiatdan foydalanish sohalari [Runova, 1985]. T.G.Runovaning [1985, s. 48] ta’rifiga ko‘ra, haqiqiy “tabiatdan foydalanish sohasi” ma’lum bir faoliyat turi sifatida “bevosita tabiatdan foydalanish tarmoqlari va bilvosita tabiatdan foydalanish tarmoqlarida to‘plangan atrof-muhitni muhofaza qilish choralari to‘plami” bo‘lishi mumkin. Tabiatdan foydalanishning ushbu usullari doirasida quyidagi faoliyat turlari ajratiladi: 1) resurslarni qazib olish, 2) resurslarni qayta ishlash, 3) landshaftlardan foydalanish, 4) eksperimental va ilmiy tabiatdan foydalanish, 5) tabiiy resurslarni iste’mol qilish. Ekologik menejmentni faoliyatning yagona sohasi sifatida ko‘rib chiqish odamlarning mehnat faoliyati turlari bo‘yicha, ishlab chiqarish faoliyati doirasida ea iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha tor ixtisoslashganligi bilan murakkablashadi. Shuning uchun tabiatdan foydalanish sohasini alohida turlarga bo‘lish muhimdir. Qishloq xo‘jaligida tabiatdan foydalanish to‘g‘ridan-to‘g‘ri tabiatdan foydalanish sohalarining birinchi guruhiga kiradi, bu soha tabiat bilan chambarchas bog‘liq va inson faoliyatining keng ko‘lamli faoliyat sohsi hisoblanadi. 34 Ba’zi mualliflar qishloq xo‘jaligida tabiatdan foydalanishni qishloq xo‘jaligi tabiatini boshqarishning bir qismi sifatida ajratadilar. Shunday qilib, V.I.Bulatov [1983, s. 35] “agro-ekologik menejment - bu qishloq xo‘jaligi va o‘simlik ta’sirida tabiiy tizimlarda sodir bo‘ladigan murakkab jarayonlar hamda hodisalar majmui. Bu qishloq xo‘jaligi tabiatini boshqarishning ajralmas qismi bo‘lib, u melioratsiya va qishloq xo‘jaligining tabiatga ta’sirining barcha jihatlarini, shu jumladan, uni rivojlantirish, o‘zgartirish, muhofaza qilishni o‘zida birlashtiradi. B.A.Krasnoyarova [1999] qishloq xo‘jalida tabiatdan foydalanishga kengroq ta’rif beradi. Jumladan, muallif “qishloq xo‘jaligida tabiatdan foydalanish qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish va qayta ishlash, shuningdek hududning qishloq xo‘jaligi hamda tabiiy salohiyatidan, hamda uning alohida tarkibiy qismlaridan foydalanish, ko‘paytirish bilan bog‘liq turli tashkiliy-iqtisodiy shakllar hamda bo‘limlarning iqtisodiyot tarmoqlari va faoliyati majmui sifatida qaraladi” deb ta’kidlaydi. Qishloq xo‘jaligida tabiatdan foydalanishda nafaqat ekinlarni yetishtirishni, balki chorvachilik va asalarichilikni birlashtiradigan sohani hamda u bilan bog‘liq bo‘lgan odamlarning qishloq xo‘jaligi faoliyatining barcha turlari va tabiiy resurs salohiyatni oshirishni tushunamiz. Shunday qilib, qishloq xo‘jaligida tabiatdan foydalanish deganda kishilarning qishloq xo‘jaligi faoliyati jarayonida hududning tabiiy resurs salohiyatidan foydalanishning barcha shakllarini, uni ko‘paytirish va saqlash choralarini birlashtiradigan murakkab hududiy tizim tushuniladi. 35 2-BOB. O‘RTA ZARAFSHON HAVZASI VOHA GEOSISTEMALARIDA RO‘Y BERAYOTGAN DINAMIK JARAYONLARNINI TADQIQ ETISH 2.1. Irrigatsion inshootlar va ularning ta’sirida sug‘orishning rivojlanishi Zarafshon daryosining suv resurslarini o‘rganish, suv sarfini o‘lchash va hisoblash ishlari 1896 yildan boshlangan. 1913-yildan boshlab, daryoning suv sarfini doimiy kuzatish va kuzatishlarga doir miqdoriy ko‘rsatkichlar to‘g‘risida ma’lumotlar to‘plash ishlari Tojikiston Respublikasi hududida joylashgan Dupuli suv o‘lchash postida olib borilgan. To‘plangan ma’lumotlar Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasida qayd qilinib kelingan. 1996-yildan boshlab Zarafshon daryosining suv sarfi Ravotxo‘ja to‘g‘oniga kelgan haqiqiy suv sarfidan hisobga olingan va bu jarayoon hozirga qadar ham davom etib kelmoqda. Zarafshon daryosining bir yillik o‘rtacha suv oqim miqdori 5064,2 mln. m 3 ni, qishloq xo‘jalik ekinlarini sug‘orish mavsumidagi o‘rtacha ko‘p yillik oqim miqdori 4154,0 mln. m 3 ni tashkil etadi. Zarafshon daryosining suv resurslari asosan O‘rta Zarafshondagi sug‘oriladigan voha landshaftlariga, Navoiy GRES va boshqa sanoat ehtiyojlari uchun har yili o‘rta hisobda 1024 mln. m 3 miqdorda ishlatiladi. Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 21-iyuldagi “Suv xo‘jaligini boshqarishni tashkil etishni takomillashtirish to‘g‘risida”gi 320-sonli Qarori asosida viloyatlar Qishloq va suv xo‘jaligi boshqarmalari negizida tashkil qilingan. Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi oldiga respublikamiz hududiga kirib kelgan Zarafshon daryosi suv resurslarini iste’molchilarga yetkazib berish, yetkazib berilgan suv resurslaridan samarali va oqilona foydalanishni, isrofgarchilikka yo‘l qo‘ymaslikni tashkil qilish hamda nazorat o‘rnatish, shular bilan bir qatorda Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi kompleksiga kiruvchi barcha suv xo‘jaligi inshootlarini doimiy ravishda ishchi holatida bo‘lishini ta’minlash vazifasi yuklatilgan. 36 Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasining bergan ma’lumotiga ko‘ra Zarafshon daryosi jami 571934 ga sug‘oriladigin maydonga suv yetkazib beradi. Buni viloyatlar miqyosida ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, Zarafshon daryosi Samarqand viloyatining 378137 ga, Jizzax viloyatining 49091 ga, Navoiy viloyatining 95277 ga va Qashqadaryo viloyatining 49429 ga sug‘oriladigan ekin maydonini suv bilan ta’minlaydi. Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi o‘z oldiga qo‘yilgan vaziflarni har tomonlama to‘g‘ri, tezkor va samarali hal etishni ta’minlash maqsadida uning tarkibida 1 ta magistral va 8 ta irrigatsiya tizimlari tashkil qilingan bo‘lib, ular quyidagi hududlar bo‘yicha xizmat ko‘rsatadi: 1. Mirza-Pay irrigatsiya tizimi Bulung‘ur, Jomboy, Payariq tumanlaridagi 92020 ga sug‘oriladigan maydonlarni suv bilan ta’minlaydi. 2. Eski Tuyatortar-Kli irrigatsiya tizimi Baxmal, G‘allaorol va Jizzax tumanlaridagi 49091 ga sug‘oriladigan agrolandshaftlarga suv yetkazib beradi. 3. Darg‘om irrigatsiya tizimi Urgut, Samarqand, Tayloq, Pastdorg‘om, Nurobod va Kattaqo‘rg‘on tumanlaridagi 123994 ga sug‘oriladigan voha landshaftlarini suv bilan ta’minlaydi. 4. Eski Anhor irrigatsiya tizimi Qashqadaryo viloyatining Chiroqchi, Qamashi, Shaxrisabz hamda qisman Samarqand viloyatining Pastdarg‘om va Nurobod tumanlaridagi 34727 ga sug‘oriladigan agrolandshaftlarga suv yetkazib beradi. Bundan tashqari Eski Anhor kanalidan Amu-Qashqadaryo irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi Oqsuv irrigatsiya stizimiga qarashli 14702 ga sug‘oriladigan voha landshaftlariga suv etkazib beradi. 5. Oq-Qoradaryo irrigatsiya tizimi Oqdaryo, Ishtixon, Poyariq, Jomboy, Samarqand va Qo‘shrobot tumanlarining jami 68784 ga sug‘oriladigan agrolandshaftlarini qamrab olib, ularni suv bilan ta’minlashga xizmat qiladi. 6. Miankal-Toss irrigatsiya tizimi Kattaqo‘rg‘on va Ishtixon tumanlaridagi hamda Navoiy viloyatining Xatirchi tumanidagi 69244 ga sug‘oriladigan voha landshaftlarini suv bilan ta’minlaydi. 37 7. Narpay-Navoiy irrigatsiya tizimi Narpay, Paxtachi, Nurobod va Kattaqo‘rg‘on tumanlaridagi hamda Navoiy viloyatining Karmana tumanidagi 60458 ga sug‘oriladigan agrolandshaftlarga suv yetkazib beradi. 8. Karmana-Konimex irrigatsiya tizimi Navbohor, Karmana, Xatirchi, Konimex, Qiziltepa va Nurota tumanlari doirasidagi jami 54335 ga atrofida bo‘lgan sug‘oriladigan qishloq xo‘jalik ekinlarini vegetatsiya davrida suv bilan ta’minlaydi. Iste’molchilarning suvga bo‘lgan talabini qondirish hamda vegetatsiya davrida sug‘oriladigan ekin maydonlarini bir xil me’yorda uzluksiz suv bilan ta’minlab turish maqsadida O‘rta Zarafshon hududida 9 ta suv ombori barpo etilgan. O‘rta Zarafshonda tashkil etilgan irrigatsion tizimlarni suv bilan bir tekis ta’minlashda suv omborlarida to‘plangan suv zahiralarining roli katta. O‘rta Zarafshon havzasi hududida joylashgan suv omborlari ichida eng kattasi Kattaqo‘rg‘on suv ombori bo‘lib, uning maksimal suv sig‘imi 818,28 mln. m 3 ni tashkil etadi. Qolganlari ikkinchi kategoriyali suv omborlari hisoblanadi. Bular Oqdaryo (loyiha bo‘yicha suv sig‘imi 91 mln.m 3 ), Jizzax (100 mln.m 3 ), Qoravultepa (53 mln. m 3 ), To‘sunsoy (42 mln. m 3 ), Qoratepa (17,1 mln. m 3 ), Qorasuv (26,9 mln. m 3 ), Sobirsoy (8,14 mln. m 3 ), Qalqama (9,4 mln .m 3 ) va Novqa (6 mln. m 3 ) suv omborlaridir. O‘rta Zarafshon havzasida yuqorida nomlari qayd etilgan suv omborlaridan tashqari daryo suvini irrigatsiya tizimlariga taqsimlab beradigan 6 ta gidrouzel ishlab turibdi. Zarafshon daryosi o‘zanida bunyod etilgan gidrouzellarning suv o‘tkazish quvvati turli xil miqdoriy ko‘rsatkichlarga ega. Bular Ravotxo‘ja (suv o‘tkazish quvvati 1350 m 3 /sek), Oq-Qoradaryo (850 m 3 /sek), Damxo‘ja (550 m 3 /sek), Narpay (250 m 3 /sek), Karmana (400 m 3 /sek) va navbahor (300 m 3 /sek) gidrouzellardir. Daryo suvini va suv omborida to‘plangan suvlarni iste’molchilarga, sug‘oriladigan ekin maydonlariga yetkazib berish uchun magistral kanallar bilan bir qatorda xo‘jaliklararo kanallar ham barpo etilgan. Shu jarayon tufayli O‘rta Zarafshonda irrigatsion tizimlar, irrigatsion to‘rlar va ular bilan bevosita bog‘liq 38 bo‘lgan sug‘oriladigan agrolandshaftlar, voha landshaftlari, shahar va qishloqlar seliteb landshaftlari yaxshi rivojlangan. Yangi o‘zlashtirilgan yerlarda barpo etilayotgan agrolandshaftlarga, vohalarga va tashkil etilayotgan zamonaviy shaharlarga ana shu irrigatsion inshootlar yordamida suv yetkazib berilib, ekin maydonlari, bog‘lar va parklar suv bilan ta’minlaydi. Hozirgi paytda havza hududida mavjud bo‘lgan magistral va xo‘jaliklararo kanallarning umumiy uzunligi 3104,63 km ni tashkil etadi. Bu jarayon kelajakda yanada barqaror rivojlanib boradi. Zarafshon daryosidan suv oladigan magistral kanallarning uzunligi 2500 km dan ko‘proq. Juda qadimdan mavjud bo‘lgan yirik kanallarning ming yillar davomidagi dinamik faoliyati natijasida ularning o‘zani tabiiy daryolar qiyofasini olgan. Yirik magistral kanallar asosan lyoss va lyossimon jinslarni kesib o‘tgan. Ularning yonbag‘ir eroziyasi, ya’ni qirg‘oqlarini faol yuvishi tufayli hamda chuqurlik eroziyasi natijasida, meandralar, terassalar, hatto orollar ham hosil bo‘lgan. Samarqand vohasidagi Darg‘om va Tuyatortar magistral kanallari, Kattaqo‘rg‘on vohasidagi Narpay kanallari ana shunday yirik inshootlardandir. Arxeologik tadqiqotlar natijalari O‘rta Zarafshonda miloddan avvalgi 2- ming yillik 1-ming yillik boshlarida aholi o‘troq holda yashashni boshlagan. O‘sha davrda o‘troq aholi yerlarni oddiy usul bilan haydab, suv bostirib sug‘orib, dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Bu yerda dastlabki ariq va kanallar qazish ancha oldin boshlanganidan darak beradi. Varaqlar, hozirgi Ravotxo‘ja qishlog‘i yaqinida Zarafshon daryosiga qurilgan to‘g‘ondan uchta kanal orqali suv olingan. Bu kanallar Samarqanddan janubda joylashgan yerlarni sug‘organ. Ulardan eng shimoldagisi Darg‘om kanali hisoblanadi. Qolgan ikkitasi temuriylar davrida Abbos va Qoraunos deb atalgan. Keyinchalik bu kanallar Yangiariq va Qozonariq nomini olgan. Samarqand shahridan sharqdagi yerlarga suv chiqarish uchun Tuyatortar, Mirzaariq kanallari keyingi V-VI asrlarda qazilgan degan ma’lumotlar bor. Qadimiy kanallardan biri bo‘lgan Narpay kanali ham So‘g‘dning eng yirik irrigatsiya inshooti hisoblangan. Bu kanallardan minglab ariq-shaxobchalar chiqarilib qishloq xo‘jalik ekinlarini, 39 katta va kichik vohalarni suv bilan ta’minlagan (O‘zbek Sovet ensiklopediyasi. 4- jild, 1973). Bu Zarafshon xavzasida sug‘orma dehqonchilikning qadimdan avj olganini va voha landshaftlarini keng rivojlanganini ko‘rsatadi. O‘rta Zarafshon havzasidagi vohalarni, ayniqsa Samarqand, Kattaqo‘rg‘on vohalarini tarkib topishida, shakillanishida va barqaror rivojlanishida Zarafshon daryosining roli nihoyat darajada katta. Shuning uchun ham vohalar o‘rtasidagi suv taqsimoti qadimdan to hozirgi kunga qadar muayyan tartibda amalga oshirilib kelinmoqda. Chunki, Zarafshon daryosi O‘ota va Quyi Zarafshon hududidagi dehqonchilik uchun yaroqli bo‘lgan yerlarning ma’lum qisminigina suv bilan ta’minlay olgan. XIX asrning 80-90-yillarida vohalarda sug‘oriladigan agrolandshaftlar maydoni kengaytirilib, Zarafshon daryosi suvining katta miqdori vodiyning o‘rta qismida, O‘rta Zarafshon regioni hududida sarf bo‘la boshlaydi. Buning oqibatida Buxoro voha landshaftlari, xususan shahar seliteb landshaftlari va agrolandshaftlar tez-tez suv tanqisligiga uchrab turadi. XIX asrning oxirlariga kelib Zarafshon daryosining o‘rta oqimida suv omborlari barpo etish va Buxoro vohasiga Amudaryodan suv chiqorib, uni suv bilan ta’minlash g‘oyalari paydo bo‘ldi. Bu davrda havzaning sug‘orish tizimlari qayta qo‘rilib, gidrotexnik inshootlar soni ko‘paytirildi. O‘rta Zarafshon bo‘ylab Rovotxo‘ja, Oq-Qoradaryo kabi yirik gidrouzellar qurildi. O‘rta Zarafshonda qadimdan vujudga kelgan va uzoq tarixiy davrlar davomida shakllangan voha landshaftlarining geografik tarqalishi Zarafshon daryosi va uning irmoqlari bilan uzviy bog‘liq. Bu havzada bunyod etilgan voha landshaftlari turli xil geologik-geomorfologik va zonal farqlarga ega bo‘lgan tog‘- tekislik iqlim sharoitida vujudga kelgan. O‘rta Zarafshonda Zarafshon daryosining qayiri, qayir usti terrasalari, tog‘oldi prolyuvial-allyuvial tekisliklar yaxshi rivojlanganligi, iqlim sharoitining dehqonchilik uchun qulayligi, hosildor tuproqlarning keng tarqalganligi va suv resurslarining yetarli darajada ekanligi voha landshaftlarini qadimdan rivoj topishiga imkon yaratgan. O‘rta Zarafshondagi eng yirik Samarqand va 40 Kattaqo‘rg‘on vohalari Zarafshon daryosining qayiri va qayir usti terrasalarida, prolyuvial tekisliklarning quyi qismida, Urgut, Qoratepa, Ohaklik, Sazag‘on, Mironqul va boshqa kichik vohalar tog‘lardan oqib tushadigan soylarning botiq hududiga kirish joylarida hosil bo‘lgan yoyilma konuslarida barpo etilgan. Bular O‘rta Zarafshon havzasining tabiiy landshaftlari o‘rnida kishilarning bir necha ming yillik xo‘jalik faoliyati ta’sirida asta-sekin shakllanib, maydoni har tomonlama kengayib kelayotgan voha landshaftlaridir. O‘rta Zarafshondagi voha landshaftlari asosan 300-350 m dan 800-1000 m gacha bo‘lgan balandliklarda joylashgan. O‘rta Zarafshon hududida irrigatsiyaning vujudga kelishi sug‘orma dehqonchilikning shakllanish tarixi bilan chambarchas bog‘liq. Qadimgi odamlar sug‘orma dehqonchilik bilan shug‘ullanish jarayonida voha landshaftlarini vujudga keltirish bilan birga, ularning tarkibiy qismi bo‘lgan irrigatsion landshaftlarni ham vujudga keltirgan. Kishilar madaniy ekinlardan ma’lum miqdorda hosil olish maqsadida o‘z davriga xos ariq va kanallar qazishgan, hovuzlar barpo etishgan hamda shu tariqa soy vodiylarini bir-biri bilan tutashtirgan. Chunki, O‘rta Zarafshonning arid iqlim sharoiti buni taqozo etgan va hozir ham asosiy dehqonchilik sug‘orish yo‘li bilan amalga oshirilib kelinmoqda. Arxeologlarning ma’lumotiga ko‘ra (Muhammadjonov, 1969, 1971) qadimiy Afrosiyobga suv janub tomondan uchta tarmoqqa ega bo‘lgan magistral kanal orqali keltirilgan. Bu tarmoqlar markaziy, g‘arbiy va sharqiy kanallardan tarkib topgan. V.L.Vyatkinning (1927) takidlashicha, shaharga kiraverishda markaziy kanaldan chapga tomon g‘arbiy shoxobcha ajralib chiqib, Hazrati Xizr masjididan shimol tomonga, shaharning Buxoro darvozasiga qarab yo‘nalgan. Shayx Basir qabri yaqinida markaziy kanaldan sharqiy yo‘nalishda ajralib chiqqan tarmoq Afrosiyobning janubiy qismini suv bilan ta’minlagan. Irrigatsion kanallar qadimiy shaharning aholisini suv bilan ta’minlash bilan birga Afrosiyob ichkarisida qurilgan hovuzlarni ham suv bilan to‘ldirib turgan. A.R.Muhammadjonov ma’lumotiga ko‘ra bu kanallarning kengligi 6 m gacha va chuqurligi 70-80 sm gacha bo‘lgan. 41 Milodning dastlabki yillaridan qadimiy Samarqand vohasini suv bilan ta’minlashning yangi bosqichi boshlanadi. Kushon imperiyasi hukmronligining eng rivoj topgan davrida Zarafshon daryosining chap qirg‘og‘idagi prolyuvial tekisliklardan tashkil topgan cho‘l va chalacho‘l landshaftlarini o‘zlashtirish maqsadida yirik irrigatsion inshootlar, jumladan, Darg‘om magistral kanali qurilib ishga tushirilgan. Zarafshon daryosidan boshlangan va Samarqandning janub tomonidan o‘tgan Darg‘om kanali tufayli shahar atrofidagi barcha prolyuvial tekisliklar milodning boshlarida to‘liq o‘zlashtirilib, voha landshaftlariga aylantirilgan. Buloq suvlaridan to‘yinib oqadigan Obimashxad va Novadon kanallari ham shu davrda Darg‘om kanali tizimi bilan tutashtirilgan. Chakardiza irrigatsion inshooti bu kanallarni bir-biri bilan bog‘lovchi bo‘lib xizmat qilgan. Shu yo‘l bilan qadimiy voha landshaftlarini suv bilan ta’minlash muammosini yechishgan. 2.2. Geosistemalaridagi sug‘orish bilan bog‘liq dinamik jarayonlar va ularni lanshaftlarga ta’siri Kompleks agrotexnik tadbirlar bilan birgalikda muntazam sug‘orish tuproq unumdorligini oshiradi, uning fizik-kimyoviy, issiqlik va biologik xususiyatlarini hamda sug‘oriladigan dalalarning mikroiqlimini yaxshilaydi, o‘simliklarga quyosh energiyasidan unumli foydalanish imkonini beradi. Bularning barchasi qishloq xo‘jaligi ekinlaridan yuqori hosil olishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Sug‘oriladigan yerlarda qishloq xo‘jalik ekinlarining hosildorligi bahorikor dehqonchilikka qaraganda 2-5 baravar oshishiga olib keladi. Muntazam sug‘orish uchun yerlarning yoki landshaftlarning yaroqliligini aniqlashda barcha tabiat majmualari komponentlarini (litologik, geomorfologik, gidrologik, gidrogeologik, tuproq-iqlimiy) hisobga olish zarur, ya’ni, bu omillar ma’lum bir hududning meliorativ sharoitini shakllanishida va dinamikasida asosiy rol o‘ynaydi. Xilma-xil landshaftlarda ba’zi bir alohida olingan omillar meliorativ sharoitning shakllanishiga kuchli ta’sir etishi mumkin. Misol uchun, arid hududlarida landshaftning meliorativ sharoitini belgilashda relef strukturasi va yotqiziqlarning litologiyasi asosiy yetakchi omil bo‘lib hisoblanadi. Tabiiy- 42 meliorativ majmualarning shakllanishida yer usti suv oqimlari ham alohida rol o‘ynaydi (Tajiev, 2021). Yerlarning meliorativ holatini aniqlashda yotqiziqlarning litologik tuzilishini va injenerlik xususiyatlarini bilish ham muhim ahamiyatga ega. Landshaftlarning meliorativ holatini belgilovchi iqlim ham tabiiy omillar qatorida katta o‘rin tutadi. Geotizimlarda yerlarning meliorativ holatini belgilashda grunt suvining roli katta bo‘lib, u ayniqsa, tuproqlarning suv-tuz rejimini belgilab beradi (Tajiev, 2021). Tabiiy majmualarni umumiy baholash tabiat komponentlari va uning xossalarini o‘rganish natijasida olinishi mumkin. Bunday baholash xususiy baholashga kiradi. “Xususiy” va “umumiy” baholash tushunchalari nisbiydir [Мухина Л.И. Принципы и методы технологической оценки природных комплексов. – М.: Наука, 1973. – 96 с.]. Misol uchun, hududni qishloq xo‘jaligi maqsadida o‘zlashtirish uchun barcha tabiiy sharoitni majmuasini baholash jarayonida tuproqni baholash xususiy bo‘lsa, shu vaqtning o‘zida tuproqni baholash uning ba’zi bir xususiyatlariga nisbatan baholash (energiya sig‘imi, toshloqligi va boshqalar) umumiy bo‘ladi [Сальников С.Е. Карты оценки природных условий //Комплексные региональные атласы. –М.: Изд-во МГУ, 1976. – С. 370-396.]. S.D.Muraveyskiy [Муравейский С.Д. Роль географических факторов в формировании географических комплексов. // Вопросы географии, - М.: Мысль, 1948. - Сб. 9. - С. 95-110] o‘zining tadqiqotlarida yer usti suv oqimini ilk bor geografik omil ekanligini nazariy asoslab beradi. Uning fikricha, yer yuzida o‘simliklarning taqsimlanishida yer usti suv oqimi, ayniqsa, geografik omil sifatida aniq nomoyon bo‘ladi, ya’ni yer usti cuv oqimlari o‘simliklarni namlik bilan ta’minlaydi. Oqim oziq moddalarni tashuvchi asosiy transportdir. A.Yu.Reteyum yer usti cuv oqimlarini geotizim ta’limoti asosida o‘rganib, uni tizim hosil qiluvchi oqim deb qaraydi. Muallif yer yuzidagi geotizimlarni ajratishda asosiy e’tiborni modda va energiyaning harakatlanishiga katta e’tibor beradi. Uning ta’kidlashicha “Geotizimlar funksional butunlik nuqtai nazardan ajratiladi, geotizimlarning chegarasi amalda oqimlarning chegarasiga, 43 moddalarning olib chiqadigan va olib keladigan hududlarning chegarasiga to‘liq mos keladi” [Ретеюм А.Ю. О геокомплексах с односторонним системообразующем потоком вещества и энергии. //Изд. АН СССР. -Сер. геогр. - 1971. -№5. - С. 122-128 с.; Ретеюм А.Ю. Физико-географическое районирование и выделение геосистем. // Вопросы географии, -М.: Мысль, 1975. — Сб.98. -С.5-27. ]. Muntazam sug‘orish odatda kunduzi tuproq va havo haroratini pasaytiradi, kun davomida uning o‘zgarishini kamaytiradi. Sug‘orishning ekinga foydali ta’siri sug‘orish suvi o‘simliklarning tashqi sharoitlarini, meteorologik, gidrogeologik va tuproq sharoitlarini, sug‘orish usuli hamda texnikasini hisobga olgan holda o‘z vaqtida va o‘simliklarning ehtiyojlarini qondiradigan miqdorda yetkazib berilganda to‘liq namoyon bo‘ladi. Noto‘g‘ri sug‘orish, ya’ni dalalarga beriladigan ortiqcha suv odatda ekinlar hosildorligini kamaytiradi. Dalalarni o‘z vaqtida yoki yetarli darajada suv bilan ta’minlamaslik ham hosildorlikni kamaytiradi, sug‘oriladigan yerlardan va sug‘orish suvlaridan kam samarali foydalanishga sabab bo‘ladi. Sug‘orish tuzlarning kuchli erituvchisi bo‘lib, tuproqda kechadigan kimyoviy jarayonlarga ta’sir etadi, tuproq eritmalarining konsentratsiyasini kamaytiradi va tuproqning yuqori gorizontlarida zararli tuzlar miqdorini kamaytiradi. Agar dalalarga sug‘orish suvi ortiqcha yetkazib berilsa, ozuqa moddalari ko‘p qismi tuproqdan yuvilib ketishi mumkin. Sug‘orish ta’siri natijasida tuproqlarning issiqlik sig‘imi va issiqlik o‘tkazuvchanligi oshadi, bu o‘simliklarning ildiz tizimining o‘sishi va rivojlanishiga, shuningdek, tuproqlarning mikrobiologik faolligiga foydali ta’sir ko‘rsatadi, bu oxir-oqibat ularning unumdorligini oshiradi hamda qishloq xo‘jaligi ekinlarining yuqori hosildorligini ta’minlaydi. Sug‘orish ta’sirida nafaqat sug‘oriladigan massivning, balki atrofdagi yerlarning ham tabiiy sharoiti o‘zgaradi. Massivning suv balansida sug‘orish paytida kanallar va dalalardan suv yo‘qotilishi tufayli harajatlari sezilarli darajada oshadi. Natijada, yer osti suvlari rejimi o‘zgaradi; ular sug‘oriladigan massiv va 44 atrofdagi yerlarda asta-sekin ko‘tarilishi mumkin. Sug‘orishni loyihalashda sug‘orish vaqtida yer osti suvlari sathini prognoz qilish shart. Agar sug‘orish vaqtida yer osti suvlari 2-3 m ga yaqin ko‘tarilishi mumkin. Keyin sug‘oriladigan massiv va uning atrofidagi yerlarni zararli oqibatlardan himoya qilish uchun tegishli chora-tadbirlar ko‘rish zarur. Kelajakda yangi maydonlarni o‘zlashtirishda, eski sug‘oriladigan yerlarni, irrigatsiya va melioratsiya shaxobchalarini qayta ta’minlashda puxtalik bilan geomorfologik hamda tuproq hosil bo‘lish jarayonlarini hisobga olishni talab etadi. Shu bilan bir qatorda respublikamiz arid hududlarda joylashganligi uchun sug‘oriladigan massivlarning ko‘pchiligi u yoki bu darajada sho‘rlangandir. Ana shuning uchun ham sho‘rlanish jarayonlarini tadqiq qilish va unga qarshi kurashish chora-tadbirlarni ishlab chiqish zarur (Tajiev, 2021). Yerdan foydalanish boshlanishidan oldin birlamchi sho‘rlanishni yo‘q qilish yoki maqbul chegaralarga kamaytirish kerak. Sho‘rlanishning bu turida oson eriydigan tuzlar tuproqdan ko‘p miqdorda suv bilan yuvish yo‘li bilan olib chiqib ketiladi. Sho‘r yuvish tezligi tuproqdagi tuzlarning turi va miqdoriga, yuvilgan qatlamning sig‘imiga, grunt va tuproqlarning o‘tkazuvchanligiga, qaytgan oqova suvlarini oqizish sharoitiga bog‘liq. Yuvilgan qatlamning chuqurligi odatda bir yillik ekinlarni sug‘orish uchun 1 m, ko‘p yillik ekinlarni sug‘orish uchun 1,5 m ga yuvish shartlari 5 ming m 3 /ga teng bo‘lishi mumkin. Ekin yerlar odatda novegetatsion davrda yuviladi, bunda suv bug‘lanish minimam darajada bo‘ladi. Yuvish jarayonida ishlatilgan suv drenajlar yordamida hududdan chiqarib tashlanadi. Agar hududda drenaj tarmoqlari yetarli bo‘lmasa, sho‘r yuvish davrida vaqtincha drenaj tashkil etiladi. Yerlar suvni oqizmasdan marzalar ko‘tarib, ko‘loblab yuviladi. Vaqtinchalik suv beruvchi tizimlar va drenajlar hamda yer yuzasining qiyaligi orasida masofaga qarab, marza bilan ajratilgan maydonlarning o‘lchamlari 20x20 dan 50x50 m gacha bo‘lishi tavsiya etiladi. Sho‘rni yuvishdan oldin kimyoviy melioratsiya zarur. Haydaladigan gorizontga natriy va magniy tuzlarini tuproqdan siqib chiqarib, ularni kalsiy bilan almashtirish, uchun tuproqning ishqoriyligini pasaytiradigan moddalar ishlatiladi. 45 Kalsiyni o‘z ichiga olgan ameliorantlar sifatida gips, kalsiy xlorid, ohaktosh, fosfogipsum ishlatiladi, oksidlovchi ameliorantlar - oltingugurt, temir sulfat, sulfat kislota bo‘lishi mumkin. Yerlarni ekspluatatsiya qilish davrida tuproqlarning shunday suv-tuz rejimini saqlash kerakki, unda ikkilamchi sho‘rlanish sodir bo‘lmasin natijada yuvilgan qatlam ko‘payadi. Ko‘pincha, novegetatsion davrda operativ yuvish shaklida ba’zan o‘simliklarni sug‘orish me’yorlarini oshirish talab yetiladi. Bu oqova suvlar daryolarga oqizilganda suvni minallashishini oshirib, daryoning quyi qismida joylashgan sug‘oriladigan yerlarni qayta sho‘rlanishiga sabab bo‘ladi. Bunday sharoitda sug‘orish yer osti suvlariga minimal ta’sir bilan amalga oshirilishi kerak. Shuningdek, mukammal sug‘orish tizimlarini qurish, sug‘orishni qat’iy tartibga solish lozim. Sug‘orishning atrof-muhitga ta’siri sug‘orish natijasida hosil bo‘lgan tuproq va suv miqdori hamda sifatining o‘zgarishini va daryo havzalarida, daryoning quyi oqimdagi sug‘orish tizimlaridagi tabiiy va ijtimoiy sharoitlarga ta’sirini anglatadi. Ta’sir sug‘orish tizimini o‘rnatish va ishlatish natijasida kelib chiqqan o‘zgargan gidrogeologik sharoitlardan kelib chiqadi. Sug‘orishning gidrologik yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri oqibatlari yer osti suvlari, daryolar, ko‘llar suvini tortib olishida yoki quruqlik oqimini mintaqa bo‘ylab tarqatishida namoyon bo‘ladi [ М.Х.Ло и Дж.С.Фамильетти. Орошение в Центральной долине Калифорнии усиливает круговорот воды на юго-западе США, Письма о геофизических исследованиях, том 40, выпуск 2. –С. 301–306 ] . Sug‘orish natijasida daryoning quyi oqimida suv kamayishi, sug‘oriladigan maydonda bug‘lanishning ortishi, yer osti suvlari sathining oshishi va sug‘oriladigan maydonda oqim ko‘payishi yuz beradi. Shuningdek, sug‘orish atmosferadagi namlikni oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, atmosferada beqarorlikni keltirib chiqaradi. Masalan Kaliforniyaning Markaziy vodiysida sug‘orish natijasida AQShning janubi-g‘arbiy qismida suv aylanishini yaxshilaydi [ М.Х.Ло и Дж.С.Фамильетти. Орошение в Центральной долине Калифорнии усиливает круговорот воды на юго-западе США, Письма о геофизических исследованиях, том 40, выпуск 2. –С. 301– 46 306 ] yoki boshqa hollarda atmosferada namlikni aylanishini o‘zgartiradi, bulutlarni to‘yintiradi, natijada, turli joylarda yog‘ingarchilik vujudga keladi [ О.А.Туйненбург и др., Судьба испарившейся воды из бассейна Ганга, Журнал геофизических исследований: атмосферы, том 117, выпуск D1, 16 января 2012 г. ] . Sug‘orishni ko‘paytirish yoki kamaytirish muhim masala bo‘lib hisoblanadi, yog‘ingarchilik yetkazib berishdagi sezilarli o‘zgarishlarni o‘rganadigan tadqiqotlar natijasi asosida bug‘lanish atmosfera namligini o‘zgartirishi mumkin [ П.В.Киз и др., Анализ осадков, чтобы понять уязвимость регионов, зависящих от количества осадков, Биогеонауки, 9, 733– 746, 2012 ] . Bu jarayonlar O‘rta Zarafshon havzasi uchun ham xos bo‘lishini tadqiqot davomida aniqladik. Sug‘orishning bilvosita ta’sirlari - bu rivojlanish uchun ko‘proq vaqt talab qiladigan va uzoqroq bo‘lishi mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlarga olib keladi. Sug‘orishning bilvosita ta’siriga quyidagilar kiradi: botqoqlanish; tuproq sho‘rlanishi; ekologik zarar; ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlar. Tuproqning botqoqlanishi va sho‘rlanishining bilvosita ta’siri bevosita sug‘oriladigan yerlarda sodir bo‘ladi. O‘rta Zarafshon havzasida sug‘orishning bilvosita ta’siri sharqdan g‘arbga qarab daryo o‘zani bo‘ylab kuzatilsa, havzaning shimolidan va janubidan daryo o‘zaniga tamon aniqroq namoyon bo‘ladi. Buni daryoning qayir va qayir usti terassalarida yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Sug‘orishning bilvosita ta’siri natijasida qayir va qayir usti terassada sho‘rlanish kuzatiladi yoki bu hududlardagi pastqam joylarda tabiiy namlanish miqdori oshib “botqoqlangan” introzonal landshaftlarni vujudga kelishiga zamin yaratadi. Ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlar uzoqroq davom etadi. Sug‘orishning ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy zarari O‘rta Zarafshon havzasida o‘ziga xos yo‘nalishida sharqdan g‘arbga va havza yonbag‘irlaridan daryo o‘zani bo‘ylab murakkablashib boradi. Sug‘orish uchun quduqlardan foydalanish ham o‘ziga xos jarayonlarni vujudga keltiradi. Bunda yer osti suvining umumiy sathi pasayadi. Bu yer va tuproqning cho‘kishi, natijada, tuproqdagi kapilyarlar orqali sho‘r suvning yer 47 ostiga kirib kelishiga sabab bo‘lishi mumkin. Sug‘orishda quduqlar va artezian suvlari ta’sirini havzaning suv bilan yaxshi ta’minlanmagan tog‘ va tog‘oldi hududlari misolida ko‘rishimiz mumkin. Ayniqsa bu jarayon Qoratepa, Qaroqchitov, Oqtov, Qoratov va G‘ubdin tog‘lari hamda tog‘ oldi hududlari uchun xos bo‘lib, buning natijasida yer osti suvlari sathi ayrim uchastkalarda 5-10 m gacha pasayib ketmoqda. Dunyo bo‘yicha sug‘oriladigan yerlar maydoni qishloq xo‘jalik yerlari umumiy maydonining 16% ga, sug‘oriladigan yerlar hosildorligi esa umumiy hosilning 40% ga teng [ P П.В.Киз и др., Анализ осадков, чтобы понять уязвимость регионов, зависящих от количества осадков, Биогеонауки, 9, 733– 746, 2012 ] boshqacha aytganda, sug‘oriladigan yerlar sug‘orilmaydigan yerlarga nisbatan 2,5 barobar ko‘p hosil yaratadi. Quyida biz sug‘orishning ba’zi ekologik va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini muhokama qilamiz: Daryo oqimining kamayishi daryoning quyi oqimida ham suv sathining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin, bunda: quyi oqimdagi suv toshqinlari kamayadi; ekologik va iqtisodiy muhim o‘rmonlar yo‘qolishi [ Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens-newswire.com/ens/mar2007/2007-03-21- 01.asp ]; sanoat, kommunal, maishiy va ichimlik suvining kamayishi; dengiz yo‘llarining qisqarishi. Masalan, Gang daryosidan sug‘orish uchun suv olish kemalar qatnoviga jiddiy xavf tug‘diradi. Barjalar Gangning barcha irmoqlarida xarakatlanadi. Daryo oqimining taxminan 60% i yerlarni sug‘orishga yo‘naltiradi [ Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens-newswire.com/ens/mar2007/2007-03-21-01.asp ]; baliq ovlash imkoniyatlar pasayadi. Daryo oqimining dengizga chiqishni kamayishi qirg‘oq eroziyasi kabi turli xil oqibatlarga olib kelishi mumkin, masalan, Ganada [ Тимберлейк, Л. 1985. Африка в кризисе - причины и способы лечения экологического банкротства. Earthscan в мягкой обложке, IIED, Лондон] , sho‘r suvning deltalar va daryolarga kirib borishi hodisasi, masalan, Misrda 48 kuzatiladi. Nil daryosidan sug‘orish uchun hozirgi suv olish shu qadar balandki, daryo oqimining kattaligiga qaramay, quruq davrlarda daryo dengizga yetib bormaydi [ Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens- newswire.com/ens/mar2007 /2007-03-21-01.asp ] . Orol dengizi irrigatsiya maqsadlarida daryolar suvlarining sug‘orish maqsadlarida ushlab qolinishi sababli quridi, Orolbo‘yi aholisi “ekologik tangchilikdan” aziyat chekmoqda. Yer osti suvlarini to‘yinishining ko‘payishi sug‘orish tarmoqlarida kelib chiqadigan muqarrar shimilish bilan bog‘liq. Sug‘orish samaradorligi qancha past bo‘lsa, yo‘qotishlar shuncha yuqori bo‘ladi. Sug‘orish samaradorligi 70% va undan yuqori bo‘lsa, ya’ni 30% yoki undan kam yo‘qotish bo‘lsa samaradorlik yuqori bo‘ladi. Sug‘orish va tomchilatib sug‘orish yoki yaxshi boshqariladigan yomg‘irlatib sug‘orish kabi murakkab usullardan foydalanganda samaradorlik yuqori bo‘lishi mumkin, ko‘loblab sug‘orishda amalda yo‘qotishlar odatda 40% dan 60% gacha. Hududdagi yer usti va yer osti suvlarining drenajlanishi tufayli bu suvlar sho‘rlangan, bioksidlar hamda o‘g‘itlar kabi qishloq xo‘jaligi kimyoviy moddalari bilan ifloslangan bo‘lishi mumkin. Natijada, daryo suvining sifati yomonlashishi mumkin, bu esa suvdan sanoat, shahar va maishiy xo‘jalikda foydalanish uchun noqulaylik tug‘diradi va aholi salomatligini yomonlashishiga olib kelishi mumkin. Dengizga quyiladigan ifloslangan daryo suvlari dengiz qirg‘og‘ining ekologiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Cho‘kindilar sug‘orish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega, lekin, to‘g‘onlar cho‘kindilarni ushlab qolish mumkin. Cho‘kindi jinslar ekotizimning muhim qismidir, bu daryoning tabiiy oqimini talab qiladi. Ushbu tabiiy cho‘kindilarning tarqalish sikli tuproqdagi ozuqa moddalarini to‘ldiradi, bu esa o‘z navbatida daryoning quyi oqimda olib boriladigan cho‘kindilarga bog‘liq bo‘lgan o‘simlik va hayvonlarning hayotini belgilab beradi. [ Ellen Wohl, “The Nile: Lifeline in the Desert”, A World of Rivers p. 98f . ] . Biroq, cho‘kindilar daryoning quyi oqimidagi suv sifatini pasaytirishi va oqimning yuqori qismida 49 toshqinlarni kuchaytirishi mumkin [ Эллен Воль, «Чанг Цзян: обуздание дракона», Мир рек, стр. 284 ] . Shuningdek, daryoning quyi oqimida suv sifati pasayadi. Ko‘proq ijtimoiy- iqtisodiy talablarni qondirish uchun ommaviy sug‘orishga o‘tish tabiatning tabiiy muvozanatiga zid keladi [ Donald Worster, “ Thinking like a River,” in The Wealth of Nature: Environmental History and the Ecological Imagination (New York: Oxford University Press, (1993), p133ef ] 2.3. Voha geotizimlarini majmuali tavsifi Samarqand voha landshafti Zarafshon botig‘ining sharqiy kengaygan qismini egallab olgan. U shimol tomonda Qaroqchitog‘ va G‘o‘bdin tog‘larning janubiy yonbag‘iridagi tog‘oldi prolyuvial tekislik zonasi bilan, g‘arbda Kattaqo‘rg‘on voha landshafti bilan, sharqda Panjakent vohasi hamda janubda Chaqilkalon va Qoratepa tog‘larining shimoliy yonbag‘iridagi tog‘oldi prolyuvial tekislik zonasi bilan chegaralangan. Ana shu chegaralar doirasida joylashgan Samarqand voha landshaftining umumiy maydoni A.A.Abdulqosimovning (1999) ma’lumo-tiga ko‘ra 2533 km 2 ni tashkil etadi. Voha landshaft yuzasining absolyut balandligi g‘arbda 550-600 m dan sharqda 850-900 m gacha ko‘tarilib boradi. Samarqand voha landshaftining poydevorini geologik rivojlanish tarixi Zarafshon tog‘oralig‘i botig‘ining rivojlanish tarixi bilan uzviy bog‘liq. Voha hududining katta qismi Jumabozor sinklinal cho‘kmasiga va unga yaqin bo‘lgan joylarga to‘g‘ri keladi. Uning kamroq maydoni Cho‘ponota antiklinal ko‘tarmasi bilan band. Jumabozor cho‘kmasi Samarqand cho‘kma-sining tarkibiy qismi bo‘lib, u Zarafshon botig‘ining paleogen davrida cho‘kayotgan qismida hosil bo‘lgan. Keyinchalik bu cho‘kma neogen va to‘rtlamchi davr yotqiziqlari bilan to‘lgan. Yotqiziqlarning qalinligi 2000-2500 m gacha boradi. Bu yotqiziqlarning asosini Zarafshon daryosi va uning irmoqlari keltirgan allyuvial-prolyuvial yotqiziqlar tashil qiladi. Tog‘oldi qiya tekisliklari prolyuvial yotqiziqlardan, lyoss va lyossimon jinslardan tarkib topgan. 50 Samarqand voha landshaftining relefi to‘lqinsimon allyuvial va prolyuvial tekisliklardan tarkib topgan. Uni yuzasining morfologik tuzilishida Zarafshon, Oqdaryo va Qoradaryolarning hozirgi zamon qayir-lari, qayir usti terrasalari, yoyilma konuslari va tog‘oldi nishab tekis-liklar ishtirok etadi. Vohaning barcha sug‘orma dehqonchilik rivojlangan uchastkalarida inson xo‘jalik faoliyati ta’sirida qalinligi 3-4 m dan ham oshadigan antropogen yotqiziqlar – madaniy agroirrigatsion qatlamlar vujudga kelgan. Voha hududining mikrorelefini shakllanishida ham inson xo‘jalik faoliyatining roli nihoyatda katta. Kishilar qishloq xo‘jalik landshaftlarini sug‘orish maqsadida ko‘plab kanallar va ariqlar qazib juda qalin irrigatsion to‘rni vujudga keltirdilar, qiya joylarni tekislagan, pastqam joylar va jarlar to‘ldirilgan. Natijada dastlabki relef shakllari o‘z qiyofalarini o‘zgartirib, ularning o‘rnini antropogen relef shakllari egalladi. Samarqand voha landshaftining iqlimi Kattaqo‘rg‘on voha landshaftining agroiqlim sharoitlaridan farq qilib chalacho‘l iqlim xarakteriga ega. Bu Samarqand vohasining undan g‘arb tomonda joylashgan vohalarga nisbatan balandroq gipsometrik yuzada joylashganligi bilan bog‘liq. Yillik yog‘in miqdori g‘arbdan sharqqa qarab 300 mm dan 500 mm gacha ortib boradi. Asosan, qish va bahorda yog‘adigan atmosfera yog‘inlari agrolandshaftlarni tabiiy nam bilan ta’minlab, tuproqlarda namlik zahirasi hosil bo‘ladi. Bu namlik mayning oxiri va iyunning boshlarigacha madaniy o‘simliklarning yaxshi rivojlanishini ta’minlaydi. Vegetatsiya davrining keyingi bosqichlarida sun’iy sug‘orish keng amalga oshiriladi. Voha landshaftining barcha hududi termik resurslar bilan yetarli darajada ta’minlangan. Vegetatsiya davrida o‘rtacha sutkalik harorati +10 0 S dan yuqori bo‘lgan kunlardagi haroratning umumiy yig‘indisi voha hududida 4200- 4300 0 gacha boradi. O‘rtacha sutkalik harorati +10 0 S dan yuqori bo‘lgan davr 210- 216 kunni tashkil etadi. Vohada o‘rtacha yillik havo harorati 13,4 0 S ga teng. Yanvarning o‘rtacha harorati -0,2 0 S, iyulniki +25,9 0 S atrofida. Sovuq bo‘lmaydigan davr o‘rtacha 215 kungacha davom etadi. E ng so‘nggi sovuq o‘rtacha 26 martda (eng ertagisi 6 martda va eng kechkisi 27 aprelda) to‘xtaydi. Dastlabki sovuqlar o‘rtacha 28 oktabrdan (eng ertagisi 3 oktabrdan, eng kechkisi 51 23 noyabrdan) boshlanadi. Absolyut minimal harorat -26 0 S gacha pasayadi, absolyut maksimal harorat esa 40 0 S gacha ko‘tariladi. Vegetatsion qish ancha yuqori ko‘rsatkichga ega bo‘lib 58% ni tashkil etadi. Samarqand vohasi va uning agrolandshaftlari suv bilan yaxshi ta’minlangan. Qishloq xo‘jalik ekin maydonlarini suv bilan ta’minlashda Zarafshon daryosi va uning qadimiy irmoqlari bo‘lgan Sazag‘onsoy, Ohakliksoy, Omonqo‘tonsoy, Qoratepasoy, Urgutsoy, Oqtepasoy, To‘sinsoy-larning ahamiyati katta. Zarafshon daryosi yoyilmasining yuqori qismida filtratsiya tufayli tarkib topgan yer osti suvlari sharqdan g‘arbga nishablik tomon harakat qilib, yoyilmaning etak qismiga kelgan sari yer yuzasiga yaqinlashib, To‘qay qishlog‘idan o‘tgach keng maydon bo‘ylab yer yuzasiga chiqa boshlaydi va Qorasuv tarmoqlarini hosil qiladi. Binobarin, vohaning gidrogeologik rejimi nihoyatda xilma-xil. Bu yerda grunt suvlari sathining yer yuzasiga yaqin yoki uzoq yotishi, ularning tarqalish xarakteri bir necha omillarga bog‘liq. Ona jinslarning litologik tarkibi, relefning genetik tipi, yer yuzasining nishabligi va boshqalar yer osti suvlarining geografik tarqalishida va yer osti suv sathining joylanishida yetakchi rol o‘ynaydi. Shuning uchun Samarqand vohasida yer osti suv sathining chuqurligi tog‘oldi tekisligida 15-20 m dan daryo qayirida 1-2 m gacha o‘zgarib boradi. Samarqand vohasidagi sug‘orma dehqonchilikda o‘tloq, botqoq-o‘tloq, tipik va qoramtir bo‘z tuproqlar keng foydalaniladi. Sug‘oriladigan och tusli bo‘z tuproqlar prolyuvial qiya tekisliklarning quyi qismida va qadimgi allyuvial tekisliklarda uchraydi. Tuproq qoplamlari mayda zarrali jinslardan, ko‘pincha lyossimon qumoqlardan tarkib topgan. Sug‘oriladigan och tusli bo‘z tuproqning yuqori qatlamida chirindi miqdori 1,0-1,5% ni tashkil etadi. Sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlar prolyuvial qiya tekisliklarning yuqori qismida, baland shleyflarda yaxshi rivojlangan bo‘lib, och tusli bo‘z tuproqlardan chirindiga nisbatan boyligi bilan ajralib turadi. Uning yuqori qatlamida chirindi miqdori 1,5-2,2% ga teng. Haydaladigan qatlamda tuproqning singdirish hajmi 9 mg/ekv. dan 16 mg/ekv. atrofida o‘zgaradi (Buskov, Muraveva, 1965; Tursunov, Abdurahmonov, 2002). 52 Vohaning kuchli madaniylashtirilgan bo‘z tuproqlari tabiiy holdagi o‘zlashtirilmagan bo‘z tuproqlardan chirindi miqdorining haydalgan gorizont bo‘ylab bir xilda taqsimlanishi, profilining tuzilishi, ayrim agrokimyoviy va fizikaviy xususiyatlari bilan farq qiladi. Ming yillar davomida obikor dehqonchilik qilinib kelinayotgan bo‘z tuproqlarda qalinligi 1,5-2 m dan oshadigan alohida agroirrigatsion qatlam shakllangan. Samarqand vohasining o‘simlik dunyosi nihoyat darajada rang-barangligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, uning shahar seliteb landshaft-larining dendroflorasi juda xilma-xil va turlarga boy. Shahar seliteb landshaftlarining biologik strukturasini murakkablashtirib va o‘simliklar formatsiyasini boyitib turgan xiyobonlar, istirohat bog‘lari, yo‘l va ariq bo‘ylaridagi manzarali daraxtzorlar arid iqlim sharoitida vujudga kelgan Samarqand vohasiga madaniy o‘rmonlar elementini baxsh etib turadi. Samarqand vohasini kompleks landshaft tahlili shuni ko‘rsatadiki, u tevarak- atrofdagi chala cho‘l va dasht geokomplekslaridan faqat tabiatining rang-barangligi bilan farq qilib qolmasdan, balki landshaft strukturasining murakkab tuzilganligi bilan ham ajralib turadi. Biz dala sharoitida olib borgan landshaft tadqiqot ishlariga asoslanib, Samarqand vohasi hududida qayir voha joy tipi, qayir usti terrasali voha joy tipi va tog‘oldi prolyuvial tekislik voha joy tipini hamda Samarqand shahrining shimoli-sharqiy qismida joylashgan, tektonik ko‘tarilma asosida vujudga kelgan past tog‘ chala cho‘l joy tipini ajratdik. Zarafshon botig‘ining g‘arbiy qismini egallab olgan Kattaqo‘rg‘on voha landshafti Samarqand voha landshaftidan geologik-geomorfologik tuzilishi, gipsometrik joylashishi, agroiqlim sharoiti, antropogen suv inshootlarining gidrologik rejimi, suv ombori va voha landshaftlarining o‘zaro paradinamik aloqadorligi hamda boshqa zonal-regional xususiyatlari bilan farq qiladi. Kattaqo‘rg‘on vohasi shimolda Oqtog‘ tizmasi, janubda Zirabuloq- Ziyovuddin past tog‘ etaklari, g‘arbda Navoiy vohasi va sharqda Samarqand vohasi bilan chegaradosh. Uning umumiy maydoni 2174 km 2 ni tashkil etadi. Hududining dengiz sathidan o‘rtacha balandligi 350-500 m ga teng (Abdulqosimov, 53 Abduraxmonova, 1998). O‘rta Osiyo va O‘zbekiston regionlarini landshaft rayonlashtirishda Kattaqo‘rg‘on va Samarqand vohalari alohida-alohida mustaqil tabiiy geografik rayon sifatida ajratiladi (Babushkin, Kogay, 1964; Gvozdeskiy, 1965; Abdulqosimov, 1983; Alibekov, 1982; Saidov, 1972). Kattaqo‘rg‘on voha geosistemasi hududiy jihatdan Zarafshon botig‘ining g‘arbiy tarkibiy qismi bo‘lgan Kattaqo‘rg‘on geosinklinal bukilmasiga to‘g‘ri keladi. Bukilma neogen va antropogen davrlarining yotqiziqlari bilan to‘lgan. Uning yuza qismini hozirgi zamon allyuvial, allyuvial-prolyuvial, lyoss va lyossimon jinslar qoplab olgan. Allyuvial yotqiziqlarning qalinligi A.I.Shevchenkoning (1961) ma’lumoti bo‘yicha vohaning sharqiy qayir qismida 20-30 m ni, qayir usti terra-salarida 110-118 m ni tashkil etadi. Voha hududida g‘arbdan-sharqqa tomon shag‘al toshlar yaxshi silliqlanib maydalashib, qumoq jinslar kamayib, gilli yotqiziqlar qalinlashib boradi. Kattaqo‘rg‘on vohasining relef shakllari Oqdaryo, Qoradaryo va Zarafshon daryolarining qayirlaridan, qayir usti terrasalaridan va tog‘oldi prolyuvial tekisliklardan tarkib topgan. Bu relef shakllaridan daryo qayirlari voha hududini kenglik yo‘nalishda kesib o‘tib, uning eng past joyi ham hisoblanadi. Daryo qayirlaridan shimolda va janubda unga parallel ravishda allyuvial-shag‘al yotqiziqlardan tuzilgan qayir usti terrasalari sharqdan-g‘arbga tomon cho‘zilgan. Qayir usti terrasalari tekis relef shakliga ega bo‘lsada ularning yuzasini umumiy nishabligi uncha sezilarli bo‘lmagan darajada daryo o‘zani tomon pasayib boradi. Zarafshonning chap qirg‘og‘idagi qayir usti terrasalariga parallel ravishda Zirabuloq-Ziyovuddin tog‘ massivlarining tog‘oldi prolyuvial tekisliklari cho‘zilgan. Ular yuqori antropogenning maydalangan toshlari-dan tarkib topgan va ustidan lyossimon jinslar bilan qoplangan. Yuzasi eroziya tufayli kuchli parchalangan. Qiya tekislikning yuzasi bir qator yirik botiqsimon pastqamliklardan birida Kattaqo‘rg‘on suv ombori barpo etilgan. Zarafshonning o‘ng qirg‘og‘ida Oqtog‘ning janubiy yonbag‘iri etaklarida yastanib yotgan o‘rta antropogenning prolyuvial yotqiziqlaridan tashkil topgan tog‘oldi qiya tekisligi sharqdan-g‘arbga 54 tomon cho‘zilib, vaqtincha suv oqimiga ega bo‘lgan soy vodiylari va jarliklar bilan kesilgan. Kattaqo‘rg‘on vohasining iqlimi Samarqand vohasining iqlimidan tabiiy namlanish miqdorining kamligi, iqlimining nisbatan keskin kontinentalligi, qishining sovuqligi va yozining issiqligi, tog‘ yonbag‘irlaridan oqib keladigan soy suvlarining kamligi bilan farq qiladi. Vohaning g‘arbiy qismida, Zarafshon vodiysining pasaygan joylarida yiliga o‘rtacha 180-200 mm miqdorda yog‘in tushadi. Janubda, daryo terrasalari ustidan ko‘tarilib turgan tog‘oldi prolyuvial tekisliklarda yog‘in miqdori bir oz oshib 260- 280 mm ni tashkil etadi. Vegetatsiya davri uchun zarur bo‘lgan termik resurslarga boy. Bu yerda o‘rtacha sutkalik ijobiy haroratning +10 0 S dan yuqori bo‘lgan yig‘indisi 4300-4600 0 ni tashkil etadi. Havoning o‘rtacha yillik harorati 13 0 S ga teng. Yanvarning o‘rtacha harorati –1,9 0 S ni, iyulniki esa 27,2 0 S ni tashkil etadi. Mutloq minimal harorat -35 0 S ga va maksimal harorat 44 0 S ga teng. Vegetatsiyali qish 53% dan oshadi. Q ishloq xo‘jalik ekinlariga zarar keltiruvchi garmsel hodisalarining tez-tez takrorlanib tur adi, garmsel shamollarining takrorlanishi 18- 20 kunga yetadi va ayrim yillarda undan ham oshadi. Kattaqo‘rg‘on vohasining agrolandshaftlari Zarafshon daryosi va uning irmoqlarini suvi bilan sug‘oriladi. Vegetatsiya davrida voha agrolandshaftlarini suv bilan ta’minlashda Miyonqol-Xatirchi (uzunligi 36 km, suv sarfi 50 m 3 /sek) va Narpay (uzunligi 90 km, suv sarfi 46,4 m 3 /sek) magistral kanallari katta rol o‘ynaydi. Kattaqo‘rg‘on voha landshafti Samarqand voha landshaftidan yer osti suvlariga boyligi va ularning minerallashganligi bilan farq qiladi. G runt suvlarining sathi daryo qayirlarida 0,5-1 m dan qayir usti terrasalarida 1-2 m gacha, tog‘oldi prolyuvial tekisliklarida 3-10 m gacha pasayib boradi. Kattaqo‘rg‘on voha landshaftining tuproq qoplami xilma-xil. Bu yerda asosan sug‘oriladigan o‘tloq, sug‘oriladigan o‘tloq-botqoq va sug‘oriladigan och tusli va tipik bo‘z tuproqlar hukmronlik qiladi. Baland qayirlarda va qayir usti terrasalarda kam sho‘rlangan o‘rta va og‘ir suglinkali sug‘oriladigan o‘tloq tuproqlar, o‘rtacha 55 sho‘rlangan yengil suglinkali sug‘oriladigan botqoq-o‘tloq tuproqlar keng tarqalgan. O‘rta va quyi qayirlarning katta maydoni o‘rtacha sho‘rlangan gilli va og‘ir suglinkali sug‘oriladigan botqoq-o‘tloq tuproqlari bilan band. Qayirlarning o‘zlashtirilmagan qo‘riq va bo‘z yerlarida tarkibida 3,2-4,2% chirindi bo‘lgan o‘tloq va o‘tloq-botqoq tuproqlar uchraydi. Madaniylashtirilgan tog‘oldi tekisliklarining tuproq qoplami qalin lyoss va lyossimon jinslar ustida rivojlangan sug‘oriladigan och tusli va tipik bo‘z tuproqlardan iborat. Vohaning mahalliy tabiiy geografik sharoitidan kelib chiqqan holda qishloq xo‘jaligida yerdan foydalanish strukturasi ham aniq belgilangan. Bu Z.M.Akramovning (1961) “Samarqand va Buxoro oblastlarining qishloq xo‘jalik geografiyasi” monografiyasida o‘z ifodasini topgan. Vohaning sug‘oriladigan zonalaridagi agrolandshaftlar tizimining strukturasi paxta plantatsiyalari, bog‘dorchilik, uzumchilik, donchilik va polizchilik xo‘jaliklaridan tarkib topgan. Vohaning landshaft strukturasi bir-biridan muayyan chegaralar bilan ajralib turgan uchta voha joy tipidan tashkil topgan. Bular qayir voha (maydoni 618 km 2 ), qayir usti terrasali voha (1100 km 2 ) va tog‘oldi tekislik voha (456 km 2 ) joy tiplaridir (Abdulqosimov, Abduraxmonova, 1998). Shuni ta’kidlab o‘tish maqsadga muvofiqki, biz O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlarini tarkibida antropogen voha joy tiplarini va antropogen voha urochishalarini ajratishda tabiiy komponentlarning bir-birlari bilan bo‘lgan munosabatlarini majmuali tahlil qilish uslublaridan foydalandik. 56 3-BOB. AGROLANDSHAFTLARNI EKOLOGIK HOLATI VA ULARNI YAXSHILASHNING GEOGRAFIK ASOSLARI. 3.1. Agrolandshaftlarni ekologik holatini tadqiq etishda landshaftli yondashuvni qo‘llash Respublikamizda qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yerlar salmog‘i (5,5 mln. ga)dan ziyodroqligi agrosanoat tarmoqlarining iqtisodiyotimizdagi umumiy qay darajada ekanligini aniqlashga imkon beradi. Prezidentimizning 2022-yil yakunlari 2023-yilda Hukumatimiz oldida turgan ustuvor vazifalariga bag‘ishlangan Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga yo‘llangan Murojaatnomasida “To‘rtinchi yo‘nalish ekologiya, ayniqsa suv muommolari global muommoga aylanib borayotgani bilan bog‘liq” – deb ta’kidladilar. Shu bilan bir qatorda 2022- yilda 1,5 mln. t qo‘shimcha oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirilganiga o‘z e’tiborlarini qaratdilar (2022-yil 20-dekabr). Ana shu yuqoridagilar qishloq xo‘jalik yerlaridan foydalanishda ularning ekolgik holatini bilishi, yaxshilash chora-tadbirlarini ishlab chiqish qay darajada muhim va dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Geografiya va qishloq xo‘jaligi fanlari yutuqlarining tahlili shuni ko‘rsatdiki, ularning tajribasi qishloq xo‘jaligidagi yerlardan foydalanishni landshaft deb ataladigan sifat jihatidan yangi darajalarga olib chiqishimizga imkon beradi (Kashtanov, 1992; Shcherbakov, Shvebs, 1992; Xramsov, 1996). Landshaft tabiatni boshqarish tabiat va jamiyat tizimlari hamda ularning o‘zaro ta’siri jarayonida shakllangan tabiiy-antropogen tizimlar haqidagi ta’limotga asoslanadi. Qishloq xo‘jaligidagi tabiatni boshqarishda bunday tizimlar agrolandshaftlar va ularning komponentlaridagi o‘zaro aloqadorliklarni o‘z ichiga oladi. A.G.Isachenko (1980) tabiatga antropogen ta’sirni optimallashtirishning ilmiy nazariyasiga ehtiyoj borligini ta’kidlab, antropogen ta’sirni tadqiq etishda landshaftli yondashuv konsepsiyasini ilgari suradi va “atrof-muhitni optimallashtirish” atamasini fanga kiritdi. Landshaftli yondoshuv o‘rganilayotgan 57 obyektlarning yaxlitligi va ularning ichki dinamikasi birligi g‘oyasiga asoslangan umumiy tizimli yondashuvning bir bo‘lagi bo‘lib hisoblanadi (Preobrajenskiy va boshq., 1988; Demek, 1977). Landshaft yondashuvning mohiyati zamonaviy landshaftlarda tabiiy va antropogen tarkibiy qismlarning o‘zaro ta’sirini tizimli tahlil qilish va atrof- muhitdagi o‘zgarish hamda oqibatlar natijalarini baholashdir. Landshaft yondoshuvi qishloq xo‘jalik geotizimlarini monotizimli (komponent) va politizimli (fazoviy) modellar nuqtai nazaridan ko‘rib chiqishga imkon beradi. Yaqin vaqtgacha, qishloq xo‘jaligida komponentlar o‘rtasidagi munosabatlarni hisobga olmasdan, tizim-tarkibli yondashuvga ustun axamiyat berilar edi. Ushbu yondashuv boshqalarga nisbatan bitta resursdan foydalanishning raqobatbardoshligini oldindan belgilab qo‘ydi. Natijada, o‘rnatilgan munosabatlar va agrolandshaftning tarkibiy holatining buzilishi kuzatildi. Monotizimli model nuqtai nazaridan, agrolandshaft o‘zaro bog‘liq tabiiy va antropogen tarkibiy qismlardan tashkil topgan tizim sifatida qaraladi. Politizimli model turli xil ierarxik darajadagi o‘zaro bog‘liq hududiy tarkibiy qismlardan tashkil topgan agrolandshaftni tadqiq etishda uning fazoviy tuzilishi nuqtai nazaridan yondoshishga imkon beradi. Hududiy model mayda hududiy majmualar (joylar, urochishalar, fatsiyalar) va o‘zining dehqonchilik texnologiyasiga ega yerlardan foydalanish turlarining to‘plamidir. Morfologik xilma-xillik agrolandshaftning hududiy salohiyatini tashkil etuvchi relefning mezoformalari ko‘pligiga va vertikal qismlarning o‘zaro aloqadorligiga bog‘liq. Morfologik birliklarning chegaralari odatda ma’lum bir qishloq xo‘jaligi faoliyatining chegaralarini belgilaydi. Bunday faoliyatni hududiy lokalizatsiya qilish funksional bog‘liqlik qonuniyatida aks ettiriladi, bunda tabiiy hududiy komplekslarning har bir turidan foydalanish, melioratsiyalashning aniq, mumkin bo‘lgan va istalgan turlari mavjud bo‘ladi (Yarashev, 2022). Undan ikkita tamoyil kelib chiqadi: 1) funksional identifikatsiya, ya’ni bitta landshaft ko‘rinishining bo‘limlari xuddi shu tarzda qo‘llanilishi mumkin va qo‘llanilishi kerak; 2) funksional bir butunligi, ya’ni bitta landshaft ko‘rinishidan foydalanish 58 butun vaqt davomida bir xil bo‘lishi kerak (Rodoman, 1993). Ushbu yo‘nalishdagi birinchi qadam landshaftlarning taksonomik tasnifi bo‘lishi kerak. Qishloq xo‘jaligidagi landshaft yondoshuvi hududida tabiiy sharoitlarga maksimal darajada moslashishni hisobga olgan holda, u yoki bu ixtisoslashuvnii amalga oshirish mumkin. Funksional identifikatsiya prinsipi taksonomik birliklar prinsipiga muvofiq joylar va tabiiy chegaralarni, ularning o‘zaro munosabatlarini hisobga olgan holda, landshaft va hududiy tuzilmalarni uyg‘unlashtirishga imkon beradi. Landshaft yondashuv tizimning barcha xususiyatlari bilan tavsiflanadi, bunda o‘rganilayotgan obyektning yaxlitligi, uning elementlari va atrof-muhit bilan o‘zaro bog‘liqligi sabablari; boshqa tizimlar tipi sifatida ajratiladigan hamda yuqori darajadagi tizimlarga kiritilgan ierarxik jihatdan bo‘ysunadigan tizimlarning mavjudligi inobatga olinadi, o‘z-o‘zini tartibga solish va tashqi ta’sirlarga qarshilik ko‘rsatishda tizimlarning ochiqligini ta’minlaydi. Bir butunlik tashqi ta’sirlarga qarshilik ko‘rsatishda, chegaralar mavjudligida, tuzilish tartibida, tashqi aloqalarga nisbatan ichki munosabatlarning yaqinroq bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Landshaft yondashuvning muhim xususiyatlaridan biri bu nafaqat o‘rganish obyektini, balki uning atrof-muhitini ierarxik jihatdan murakkab bir butun tizim sifatida ko‘rib chiqishdir. Hududning tabiiy omillariga moslashtirilgan dehqonchilik tizimlarining shakllanishi landshaftning strukturaviy va funksional ierarxiyasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak. A.N.Kashtanov, A.P.Shcherbakov, I.G.Shvebs “landshaft turi qishloq xo‘jaligining ixtisoslashuvini belgilaydi” degan xulosaga keladi (Konsepsiya to‘g‘risida ..., 1992). Yaqin vaqtlargacha bu muammo juda kam o‘rganilgan bo‘lib, faqat qishloq xo‘jaligini ishlab chiqarish guruhlarini taqsimlash bilan cheklangan (Fridlend, 1966), ularning dehqonchilik tizimlarini shakllantirishdagi kamchiliklari geomorfologik, litologik, gidrologik va mikroiqlim sharoitlarini baholash va hisobga olishdan iborat deb tushunish mumkin bo‘ladi. Hozirgi dehqonchilik tizimining asosi – landshaftni shu maqsadda moslashtirish bo‘lib, so‘nggi yillarda qishloq xo‘jalik sohasining yetakchi institutlari va qishloq xo‘jaligi universitetlari 59 mualliflarining katta guruhi tomonidan yangi landshaftga asoslangan dehqonchilik tizimlarini ishlab chiqish va loyihalashning konseptual va uslubiy asoslari hamda me’yoriy asoslari ishlab chiqilib uzliksiz ravishda amalga oshirmoqda. Moslashuvchan landshaftda yer tuzilishi quyidagilarni ta’minlab beradi: tuproqning unumdorligi, issiqligi, namligi va degradatsiya jarayonlarini rivojlanishining cheklovchi omillari hamda manbalari bo‘yicha yerlarning agroekologik tasnifi; yerlarning funksional va maqsadli tavsiflanishi, yerlarning o‘zaro bog‘liqligi hamda ekin maydonlarining tuzilishini optimallashtirish; agrolandshaftning ekologik infratuzilmasini shakllantirish; tabiiy-iqtisodiy resurslar va ulardan foydalanish samaradorligini har tomonlama tahlil qilish asosida iqtisodiyotning ixtisoslashuvi, shu bilan bir qatorda agrolandshaftlar hududida almashlab ekish rejasini ishlab chiqish va takomillashtirishni nazarda tutadi. Moslashuvchan landshaft dehqonchilik tizimining eng muhim texnologik elementlari quyidagilardan iborat: mahalliy landshaft sharoitlariga moslashgan va hududda farqlanadigan tuproq qoplamidagi agrotexnogen yuklarni agroekologik tartibga solish; agroekologik xususiyatlarni hisobga olgan holda ekinlarni moslashuvchanligiga qarab tanlash, navlar va almashlab ekish, ekinlarni yetishtirish texnologiyalari; ekologiya va yerdan foydalanish nuqtai nazaridan hal qiluvchi; qishloq xo‘jalik tizimlarida biologik metodlarni qo‘llash va moslashuvchan qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini ishlab chiqish, degradatsiyaga uchragan yerlarni tiklash va meliorativ holatini yaxshilash, agrolandshaftlarni hosildorligini hamda barqaror tabiiy holatini saqlashdan iborat. O‘rta Zarafshon agrolandshaftlari intensiv shakllanishi Chor Rossiyasi va sobiq ittifoq davri mustamlakachiligi bilan bog‘liq bo‘lib, bunda qishloq xo‘jalik yuritishda tub o‘zgarishlar yuz berdi. Ayniqsa XX asrning 60-yillarida bu holat juda avj ola boshladi. Yaylov chorvachilik tizimi paxtachilik bilan almashtirildi. Ekin maydonlarining ko‘payishi hududning tabiiy-iqlim sharoitlarini hisobga olmagan holda yuz berdi, shu sababli agrolandshaftlardagi salbiy jarayonlar (eroziya, deflyatsiya va boshqalar) kuchaydi. 60 O‘tgan asrning 70-yillarda birinchi o‘zaro ta’sirli landshaft sferasining ikkita tizimlari - tabiiy va antropogen (qishloq xo‘jaligi) landshaftlardan tashkil topgan yaxlit hududiy geotizimlar deb tushuniladigan dehqonchilik tizimlarini ilmiy asoslash bo‘yicha dastlabki tadqiqot ishlari boshlandi. Agrolandshaft to‘g‘risida bunday tushuncha ularni landshaft yondoshuvi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqishga imkon beradi Qishloq xo‘jalik landshaftlarini shakllantirishda ularning yaxlitligi, ierarxiyasi va ochiqligini hisobga olinishi kerak. Respublikamizda, jumladan O‘rta Zarafshon havzasi vohalarida agrolandshaft tadqiqotlarni olib borishning qiyinligi tuproqlarning xilma-xilligi, o‘ziga xosligi, iqlim sharoiti va relefi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining har xil darajada olib borishga imkon beradi. Aksariyat agrolandshaftlarga xos bo‘lgan xususiyatlarga iqlimning kontinentalligi, o‘ta quruqligi, landshaftlarning morfologik murakkabligi, tuproqlarning suv hamda shamol eroziyasiga moyilligi va boshqalarni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Shuning uchun yuqori mahsuldor va ekologik jihatdan barqaror agrolandshaftlarni yaratish murakkab masala bo‘lib, bu tabiiy analoglarga imkon boricha yaqin bo‘lishi kerak. Shu bilan birga tuproq unumdorligini saqlash va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining samaradorligini oshirishning yagona yo‘li ekanligi hech kimga sir emas. Moslashuvchan landshaft dehqonchilikka o‘tish mahalliy tabiiy landshaftlarning o‘ziga xos xususiyatlarini yaxshi bilishga asoslangan bo‘lishi kerak va shuning uchun ularni tadqiq etishda keng ma’lumot bazasini yaratishni talab qiladi, ayniqsa, birlamchi ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va tahlil qilishdagi asosiy rolini geografik axborot tizimlari va texnologiyalari bajarishi lozim. Agrolandshaft to‘g‘risida zamonaviy tushuncha tizimli yondashuvga asoslanadi. Landshaftshunoslik fanida tizimli yondashuv tushunchasi V.B.Sochava (1978), B.K.Preobrajenskiy (1986), E.Neef, P.Xagget (1979) nomlari bilan bog‘liq. Hozirgi vaqtda “tizim” tushunchalari juda ko‘p. Eng qisqa tushuncha J.I.Bertalanffi (1968) ga tegishli, bu yerda “tizim o‘zaro ta’sir o‘tkazadigan elementlar majmuasidir”. A.N.Averyanovaning (1985) fikriga ko‘ra har qanday 61 tizim quyi tizimlarga bo‘linish va quyi tizimni o‘z ichiga olgan summadan kattaroq tarkibga ega bo‘lgan yuqori darajadagi tizimlarni kiritish qobiliyatiga ega. “Tizim” tushunchasi “struktura” tushunchasi bilan chambarchas bog‘liq. Strukturani ba’zi mualliflar elementlar o‘rtasidagi munosabatlar qonuni deb tushun sa lar (Sviderskiy, 1962), boshqalari - tizimning invarianti (Ovchinnikov, 1966) deb tushunadilar . Tizim – muayyan bir maqsadda jarayon, hodisa, holat, voqea va narsalarni qismlariga ajratish va ularni ierarxik pog‘onaga joylashtirish (Nigmatov, 2018). Biz ushbu qarashlarni qo‘llab-quvvatlaymiz va bizning fikrimizcha, “struktura” tushunchasi tizim elementlarining tarkibi va joylashishini, shuningdek, ularning o‘zaro munosabatlari hamda o‘zaro bog‘liqligini aks ettiradi. Shu bilan birga, struktura tizim elementlarini tashkil qilish, ularni vaqt va makonda tartiblash natijasidir. Geotizim tushunchasiga binoan tabiiy-qishloq xo‘jaligi komplekslari (agrolandshaftlar)ga quyidagi ta’rif berilishi mumkin: agrolandshaft - o‘zaro ta’sir ko‘rsatuvchi ikkita kichik tizimlardan - tabiiy (landshaft) va antropogen, shuningdek oziq-ovqat ta’minoti, xomashyo muammolarini birgalikda hal etadigan kichikroq tabiiy-qishloq xo‘jaligi geotizimlari majmuasidan iborat ajralmas hududiy geotizimdir (Shalnev, Didenko, 1997; Yarashev, 2022). Landshaftlar qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining ta’siri ostida tabiiy geotizimni hududiy tabiiy qishloq xo‘jaligi geotizimiga aylanishida sezilarli o‘zgarishlarga uchraydi. Bir tomondan, bunday landshaftlarda tabiiy qonuniyatlar, ya’ni, asosan o‘zini-o‘zi boshqarish qonunlariga bo‘ysunadigan tabiiy xususiyatlar saqlanib qolgan, boshqa tomondan, iqtisodiy faoliyatda boshqaruv qonunlari bilan bog‘liq bo‘lgan “antropogen tarkib” kiritilgan. Modda va energiyaning tabiiy sikllariga antropogen kuchlar qo‘shiladi. Shu sababli, agrolandshaft juda ko‘p tarkibiy qismlardan iborat murakkab tuzilishga bo‘ladi. Iqtisodiy faoliyat natijasida tabiiy tizim ko‘proq yoki kamroq antropogenlashgan bo‘lib, bu tabiiy-landshaft, majmua tuzilishining o‘zgarishi, iqtisodiy ta’sirga reaksiyalarning paydo bo‘lishi, ko‘pincha salbiy jarayonlardan 62 bo‘lgan yerlarning yemirilishi, eroziya, degradatsiya, o‘simlik turlarining tarkibini almashtirish va boshqalardan iborat bo‘ladi. Tabiiy muhitni ekologik optimallashtirish yuqori mahsuldorlik, dinamik barqaror va qulay sharoitga ega bo‘lgan uyg‘un tabiiy hamda qishloq xo‘jaligini yaratishga olib keladi. Tabiiy tizimining tuzilishi va dinamikasi ma’lum darajada uzoq muddatli antropogen ta’sir tufayli o‘zgarib turadi, bu tabiiy quyi tizimning doimiy ortib borayotgan antropogen ta’sirga bog‘liqligini oshishida namoyon bo‘ladi ( Pimentel D., Pimentel S, 1980; Pimentel, Behardi, Fast, 1983; Shalnev, Didenko, 1998 ). Zamonaviy geografik tadqiqotlar ishlab chiqarish va tabiiy muhitning o‘zaro ta’siri to‘g‘risida turli xil muammolarni, savollarni o‘z ichiga oladi (Milkov, 1973, 1978; Ryabchikov, 1972; Nikolaev, 1987). L.G.Ramenskiy (1938), V.A.Nikolaev (1979, 1987) agrogeografik tadqiqotlar asosini landshaft-mintaqaviy tadqiqotlar tashkil etadi deb hisoblashadi. Agrolandshaftning quyi tizimlarini va uning tarkibiy qismlarini tahlil qilish barcha tadqiqot sxemalarining an’anaviy va asosiy qismi hisoblanadi. Shu bilan birga, agrolandshaftlarni o‘rganish obyekti nafaqat uning quyi tizimlari va ularning tarkibiy qismlari, balki o‘zaro ta’sirning qonuniyatlari ham bo‘lishi kerak, chunki, o‘zaro ta’sir jarayonida quyi tizimlarning nafaqat yangi xossalari shakllanib, aniqlanibgina qolmay, balki butun tizimning tubdan yangi xususiyatlari paydo bo‘ladi. V.I.Bulatovning (1973) fikricha, bu “bog‘liklik” quyidagilarni o‘z ichiga oladi: a) antropogen landshaftni yaratadigan quyi tizimlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlashuvchi tizimlar paydo bo‘lishi bilan; b) quyi tizimlar yaxlit tizimning bir qismi bo‘lganida, ular xususiyatlarining bir qismi yo‘qolganda; k) yangi yaxlitlik va yangi xususiyatlarning paydo bo‘lishi bilan; d) quyi tizimlarni tartibga solish, pastki tizimlarning determinizmi, ularning fazoviy va funksional munosabatlarining determinizmi bilan aniqlanadi (Bulatov, 1973, 18-bet). 63 Umuman olganda tuproq landshaftning tabiiy morfologik birliklari ichida shakllantirilgan, agrofitotizimlarni yerdan foydalanishning turli xil texnologiyalaridan foydalangan holda tashkil etiladigan hududiy tabiiy qishloq xo‘jaligi geotizimlari kabi agrolandshaftning yaxlitligi va yangi xususiyatlariga misol bo‘la oladi. Ularning asosiy funksiyasi – buni shakllantiruvchi va resurs ishlab chiqaradigan qishloq xo‘jaligi ekanligiga alohida e’tibor berish va agrolandshaftlarni ekologik moslashuvchanligini uning barqarorlik darajasini chegarasida saqlashni taqoza qiladi. 3.2. Agrolandshaftlar da ekologik vaziyatlar va ularga ta’sir etuvchi manbalar Makon va zamonda doimiy ravishda sodir bo‘lib turadigan va xilma-xil tabiiy geografik jarayonlarni yuzaga keltiradigan sabab-oqibat hodisalarining o‘zaro uzviy bog‘liqligiga inson o‘zining butun xo‘jalik faoliyati davomida izchillik bilan e’tibor qaratmog‘ lozim. Chunki, hozirgi fan-texnika taraqqiyoti davrida hamda ishlab chiqarishning jadallashuvi oqibatida ekologik vaziyat kun sayin murakkablashib, yangi-yangi global, regional va mahalliy sotsial-ekologik, landshaft-ekologik, tibbiy-ekologik kabi muammolar vujudga kelmoqda. Shuning uchun atrof-muhitda vujudga kelgan ekologik vaziyatlarni va uning ta’sirida yuz berayotgan salbiy o‘zgarishlarni landshaft-ekologik va atrof-muhit muhofazasi nuqtai nazardan kompleks tadqiq etish hozirgi fanimizning dolzarb muammolaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Geotizimlarda dinamik rivojlanib borayotgan ekologik vaziyatni optimallashtirishning nazariy, metodologik va metodik asoslari I.P.Gerasimov (1985), V.B.Sochava (1978), V.S.Preobrajenskiy (1980), A.G.Isachenko (1980), I.F.Reymers (1990), N.A.Solnsev (2001), F.N.Milkov (1981), I.I.Mamay (1997), N.F.Glazovskiy (2003), V.A.Nikolaev (2000), K.N.D’yakonov (2005), N..S.Kasimov (2005), A.A.Rafiqov (1999), A.A.Abdulqosimov, S.B.Abbosov 64 (1997, 2001), S.B.Abbasov (2007, 2019), A.R.Raxmatullaev (2018), Q.S.Yarashev (2018, 2022), K.M.Boymirzaev (2020), N.T.Sabirova (2020), M.G.Nazarov (2020), I.K.Mirzaxmedov (2021), O.M.Qo‘ziboeva (2022) va boshqalarning ishlarida bayon qilingan, lekin ularning ishlarida agrolandshaftlar ekologik holatni o‘zgarishida sug‘orish va ularning ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlar respublikamiz, jumladan, O‘rta Zarafshon havzasi misolida alohida tadqiq etilmagan. Ushbu tadqiqot ishining asosiy vazifalaridan biri ana shu kamchilikni to‘ldirishga qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasida ekologik muvozanatning keskin buzilishi va buning natijasida vujudga kelgan sotsial va tibbiy ekologik vaziat O‘rta Zarafshon regionida bir necha yillardan beri hukmronlik qilib kelmoqda. O‘rta Zarafshon havzasi hozirgi landshaftlarining ekologik holati va uning keskinlik darajasi ham havzadagi boshqa hududlarida vujudga kelgan ekologik vaziyatning murakablik darajasi bilan uzviy bog‘liq. O‘rta Zarafshon havzasida vujudga kelgan ekologik vaziyat, hozirgi landshaftlarni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan foydalanishning geografik asoslari kabi masalalar, ayniqsa, turli tabiiy va antropogen geosistemalarni landshaft-ekologik tadqiq etish, inson tomonidan o‘zlashtirilgan landshaft komplekslarida ekologik ekspertiza o‘tkazish muammolari P.Baratov (1971), V.M.Chupaxin (1985, 1990), I.K.Nazarov (1992), A.A.Abdulqosimov, S.B.Abbosov (1997, 2001), A.A.Abdulqosimov, Yu.X.Abduraxmonova (1998, 2000, 2001, 2002), A.A.Abdulqosimov, A.A.Abdulqosimov, I.A.Abdulqosimov (2004), L.Alibekov (2004), N.I.Sabitova, O.Sh.Ro‘ziqulova (2006), A.O‘razboev (2004), N.K.Komilova, A.S.Soliev (2005), A.N.Nigmatov (2006), A.A.Abdulqosimov, Yu.X.Abduraxmonova, K.Q.Davronov (2017), A.R.Raxmatullaev (2018) A.X.Ravshanov (2020) va boshqalarning ishlarida hamda “Landshaft-ekologik tadqiqot va tabiatdan foydalanish” (Landshaftno- ekologicheskie issledovaniya i prirodopolzovanie, 1985), “Landshaft-ekologik tadqiqot va amaliyot” (Landshaftno-ekologicheskie issledovaniya i praktika, 1991) nomli ilmiy to‘plamlar va boshqalar muallifning ishlarida atroflicha yoritilgan. 65 O‘rta Zarafshon havzasining hozirgi landshaft komplekslar majmuasi genetik jihatdan bir-biridan farq qiluvchi ikki xil toifadan, ya’ni tabiiy va antropogen geotizimlardan tashkil topgan. Bu geotizimlar doirasida antropogen landshaftlar ko‘proq ifloslanish tendensiyasiga ega. Antropogen landshaftlar strukturasida shahar va qishloq seliteb, sug‘oriladigan va lalmikor qishloq xo‘jalik, irrigatsion kabi geotizimlar katta maydonni egallaydi. O‘rta Zarafshon havzasining maqsadga muvofiq o‘zlashtirilgan antropogen landshaftlarida tabiiy komponentlar tub o‘zgarishlarga duch kelgan va ular geotizimlarini tartibga solishda hamda o‘z-o‘zini tozalashda yetarli darajada ta’sir ko‘rsata olmaydi. Ayniqsa , qiyalik, yassi tekisliklarda, yoyilma konuslar oralig‘idagi pastqam joylarda, qayir usti terrasalarida, qayirlarning quyi qismlarida rivojlangan. Sug‘oriladigan agrolandshaftlarda, jumladan , paxta va oziqabop ekinlar ekiladigan maydonlarda o‘z-o‘zini tartibga solish va o‘z-o‘zini tiklash holati juda sust. Bunday antropogen landshaft komplekslarida katta miqdorda kimyoviy moddalarning akkumulyatsiya bo‘lish va tadrijiy to‘planish jarayoni hukmronlik qiladi. Ularni tiklanishi uchun esa birinchi navbatda grunt suvlarining harakati faol bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham keyingi paytlarda agrolandshaftlarda, seliteb landshaftlarda, texnogen va irrigatsion landshaftlarda funksional holatning sustligi va yomonlashuvi, atmosfera havosi hamda tevarak-atrofning ifloslanishi, ichki suvlarning zaharlanishi kabi hodisalar ko‘payib bormoqda. O‘rta Zarafshon havzasida antropogen landshaftlarning ekologik holatini ifloslantiruvchi manbalar juda xilma-xildir. Ayniqsa, shahar va qishloq seliteb landshaftlarini ifloslanishida maishiy-xo‘jalik chiqindilari, 66 zavod va fabrikalarning texnogen chiqindilari, avtotransport vositalari, qishloq xo‘jalik landshaftlarini ifloslantirishda me’yoridan ortiqcha ishlatilgan kimyoviy o‘g‘itlar va zaharli pestitsidlar hamda boshqalarning roli katta. O‘rta Zarafshon havzasi agrolandshaftlarining tarkibiy qismi bo‘lgan ekin maydonlarida uzoq yillar davomida me’yoridan ortiq mineral o‘g‘itlar, madaniy ekinlarni zararkunandalardan himoya qilish uchun yuqori toksinli zaharli kimyoviy moddalar ishlatilib kelindi. Har yili dunyo bo‘yicha hosildorlikni oshirish maqsadida 131 mln. t mineral o‘g‘it va qishloq xo‘jalik ekinlari zararkunandalarga qarshi kurashish uchun 1 mln. t pestitsidlar ishlatiladi. Yaqin paytlargacha respublikamiz hududidagi agrolandshaftlarning har bir gektariga ishlatilgan pestitsidlarning o‘rtacha miqdori 54 kg atrofida bo‘lgan. Bu ko‘rsatkich Rossiyada 1-2 kg ni, AQSh da 2-3 kg ni tashkil etgan. Sug‘oriladigan agrolandshaftlarda o‘ta zaharli kimyoviy moddalarni ko‘plab qo‘llanilishi vohalarda ekologik vaziyatni keskin buzilishiga olib keldi. Agrolandshaftlarning tarkibiy qismi bo‘lgan tuproq qoplami yil davomida ishlatiladigan zaharli kimyoviy moddalarning ayrim elementlarini o‘zida akkumulyatsiya qilish xususiyatiga ega. Binobarin, mineral o‘g‘itlarning haddan tashqari ko‘p ishlatilishi, pestitsidlarning me’yoridan ziyod qo‘llanilishi, almashlab ekish qoidasiga amal qilmaslik va boshqa salbiy jarayonlar natijasida unumdor tuproq qoplami yaqin kelajakda tuzatib bo‘lmaydigan o‘zgarishlarga duch kelishi mumkin. Agrolandshaftlarning hosildorligini oshirish maqsadida belgilangan me’yoridan ziyod ishlatiladigan mineral o‘g‘itlar uzoq davom 67 etmaydigan va doimiy samara bermaydigan vaqtinchalik choradir. Agrobiotsenozlarni o‘stirishda va rivojlantirishda kimyoviy regulyatorlarni intensiv ravishda qo‘llanishi kelajakda qanday salbiy oqibatlarga olib kelishini, mutaxassislarning o‘zlari ham oldindan aytib bera olmaydi. Ularning keyingi yillardagi salbiy oqibatlari tuproq qoplamining hamda ichki suvlarning kimyoviy tarkibida, tirik organizmlarda, meva va sabzavotlarning tarkibida kuchli sezilmoqda. Shuning uchun hozirgi paytda yetkazib berilayotgan qishloq xo‘jalik mahsulotlarining biologik sifati past va ular uzoq saqlanish qobilyatiga ega emas. O‘rta Zarafshon havzasi agrolandshaftlarida ekologik vaziyatlarni yomonlashib ketishini oldini olish uchun mineral o‘g‘itlarni ekin maydonining talabiga ko‘ra, me’yorida ishlatish bilan birga madaniy o‘g‘itlardan ham keng foydalanish va almashlab ekishni qat’iy joriy etish zarur. Ana shunday chora-tadbirlarni amalga oshirish yo‘li bilan doimo yuqori hosil olish va ekologik muvozanatni barqaror saqlash mumkin. O‘rta Zarafshon havzasi agrolandshaftlarining ekologik vaziyatini buzilishiga ta’sir etuvchi omilardan yana biri madaniy tuproqlarning qaytadan sho‘rlanish jarayonidir. Tuproqlarni takroriy sho‘rlanishining asosiy sababi sug‘oriladigan suvlardan keladigan qo‘shimcha tuzlar, tuproqlarning quyi qatlamidagi ona jinslar tarkibida bo‘lgan tuzlarning faollashuvi, grunt suvlarining ko‘tarilishi va boshqa jarayonlardir. Bular o‘z navbatida tuproqlarda suv-tuz balansi qonuniyatining buzilishiga olib keladi. 68 Hozirgi paytda O‘rta Zarafshon havzasidagi madaniy tuproqlarning qayta sho‘rlanish tendensiyasi Samarqand va Kattaqo‘rg‘on voha lar ida barpo etilgan agrolandshaftlarda , jumladan rel’efi botiq hududlarda instensiv ravishda namoyon bo‘lmoqda. Binobarin, agrolandshaftlarning hozirgi ekologik holatini optimallashtirish va sog‘lomlashtirish uchun ularda insonning xo‘jalik faoliyati tufayli faollashgan geokimyoviy jarayonlarni, modda va energiya almashinuvi, suv-tuz balansi qonuniyatini buzilishini mahalliy hamda regional masshtablarda boshqarishni o‘rganmoq hamda tashkil etmoq zarurdir. O‘rta Zarafshon havzasi agro landshaftlarining eng muhim komponentlaridan biri bo‘lgan ichki suvlar ham yildan-yilga kuchli ifloslanib bormoqda. Bu hol ayniqsa agrolandshaftlarning tarkibiy qismi bo‘lgan paxta va sholi ekin maydonlarida voha geotizimlarining tavarak-atroflarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Yerlarni sho‘rini yuvishda foydalanilgan suvlar, zavur va kollektorlarda to‘plangan kuchli minerallashgan qaytama suvlar har yili daryolarga, kanallarga, vohalarning tevarak-atrofidagi pastqam joylarga va cho‘kmalarga tashlanadi. Buning natijasida agrolandshaftlar atrofida sho‘r ko‘llar instensiv ravishda rivojlanmoqda. Ekologik vaziyatning bunday holatdagi buzilishi Kattaqo‘rg‘on vohasi uchun xarakterlidir. O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlarining aholi eng zich joylashgan qismi shahar seliteb landshaftlaridir. Shaharlarda ekologik vaziyatning buzilishi birinchi navbatda transport vositalari va ishlab chiqarish korxonalari bilan bog‘liq. Hozirgi kunda mavjud bo‘lgan 69 avtomashinalar atmosferaga karbonat angidrid, is gazi chiqarib, shaharlarning ekologik holatini xavf ostiga qoldirmoqda. Texnogen zaharli chiqindilar shahar havosida konsen tratsiyalashib, kishilarning salomatligiga, fauna va flora komplekslariga, qadimiy arxitektura yodgorliklariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, avtotransport vositalaridan chiqqan uglerod oksidi kishilarining qon gemoglabini bilan kislorodga nisbatan 300 marta tez birlashadi. Bundan tashqari uglevodorod quyosh nuri ta’sirida azot oksidi bilan reaksiyaga kirishib, qattiq va suyuq holatdagi zarrachalar bilan bir qatorda gaz holatdagi ozonning azotli birikmasini vujudga keltiradi. Hosil bo‘lgan gaz uglerod oksidiga nisbatan ham kuchli zaharli hisoblanadi. Natijada shahar seliteb landshaftlarida ekologik vaziyat kundan-kunga keskinlashmoqda va kishilar organizmini kislorod bilan ta’minlanishi ma’lum miqdorda kamaymoqda. Binobarin, O‘rta Zarafshon havzasining tarkibiy qismlari bo‘lgan agrolandshaftlarni hamda shahar va qishloq seliteb landshaftlarini ekologik sharoitini sog‘lomlashtirish uchun ilmiy asoslangan chora-tadbirlarni ishlab chiqish zarur. V.Shuffanning (1988) qayd qilishicha ekin maydonlarida mineral o‘g‘itlarni hayvonot va o‘simliklarni himoya qilishda dori-darmonlarni, agrobiotsenozlarni o‘stirish hamda rivojlantirishda kimyoviy regulyatorlarni intensiv qo‘llanilishi kelajakda qanday oqibatlarga olib kelishini oldindan aytib bera olmaydilar. Sodir bo‘ladigan ekologik oqibatlar juda ham xavfli, uning hamma tirik organizmlarga, hatto inson salomatligiga ta’sirini hamisha ham o‘z vaqtida seza olmaymiz va keltiradigan zararlarini baholay olmaymiz (Ravshanov, 2020). Binobarin, atrof-muhitni kimyoviy moddalar bilan ifloslanish muammosi, insonning salomatligi va hayvonot olami uchun jiddiy oqibatlarini hisobga olish paytida tabiatni boshqa xil zaharli moddalar bilan ifloslantiradigan manbalardan ajralgan holda qarash kerak emas. Shaharlarda har kuni to‘planadigan katta miqdordagi maishiy va ishlab chiqarish chiqindilari zaharli kimyoviy moddalar bilan hamkorlikda harakat qilib, o‘zini toksin ta’sirini kuchaytiradi va turli xil kasalliklarni vujudga keltiradi. Kiyingi yillarda parandachilik va chorvachilik 70 rivojlantirishda intensiv usullardan keng foydalanilmoqda. Ulardan yanada ko‘proq daromad olish, go‘sht, sut, tuxum yetishtirishni ko‘paytirish maqsadida turli kimyoviy pereparatlardan keng foydalanilmoqda. Ularning axlat va chiqindilaridan ekin yerlarini hosildorligini oshirishda foydalanilmoqda. Bu bir tamondan yaxshi va biologik samarador usul, lekin ikkinchi tamondan axlat va chiqindilar turli infeksiya va bakteriyalarni intensiv rivojlantiruvchi o‘choq bo‘lib ham sanaladi. Buning natijasida agrolandshaftlarda ma’lum darajada ifloslanish jarayoni vujudga keladi. Bunday ifloslanish shahar va qishloq selitib landshaftlari yaqinida joylashgan agrolandshaftlar uchun xosdir. O‘rta Zarafshon havzasi shahar va qishloq seliteb landshaftlarining atmosfera havosini ifloslantirishda transport vositalarining roli katta. Masalan, hozirgi kunda mavjud bo‘lgan avtomashinalar atmosferaga yiliga 50 mln. t karbonat angidrid, 200 mln. t is gazi chiqarib, ekologik sharoitni xavf ostida qoldirmoqda. Bitta yengil avtomobil 1000-1500 km masofada bir kishiga bir yilga yetadigan kislorodni ishlatadi. Transport vositalari inson salomatligi uchun zararli bo‘lgan turli xil chiqindilar – karbonat angidrid, is gazi, zaharli birikmalar chiqaradi. Misol uchun, AQSh ning yirik shaharlarida havo ifloslanishining 60% i, Tokioda 90% i va Rossiyada 13% i avtotransport vositalariga to‘g‘ri keladi (Baratov va boshqalar, 1980). Bu holat republikamiz ning yirik, sanoatlashgan shaharlari uchun ham xosdir. Hozirgi kunda respublikamizning yirik shaharlarida, jumladan O‘rta Zarafshon havzasidagi Samarqand, Urgut va Kattaqo‘rg‘on shaharlarida atmosfera havosining buzilishida transport vositalarining ulushi 50-60% ni tashkil etadi. Buning natijasida aholi o‘rtasida nafas olish tizimi bilan bog‘liq, jumladan, allergik kasaliklar soni oshib bormoqda. 3.3. Agrolandshaftlarning ekologik holatini umumiy tavsifi 71 O‘rta Zarafshon havzasi agrolandshaftlarining ekologik holatini kompleks tahlil qilish, hozirgi landshaftlarni muhofaza qilishni tashkil etish va boshqarish kabi masalalarni yechimini topib, amaliyotga uzluksiz tadbiq etish maqsadga muvofiqdir. O‘rta Zarafshon havzasining katta qismini tashkil etuvchi agrolandshaftlar doirasida vujudga kelgan va barqarorlashib qolgan ekologik vaziyat shunchalik darajada murakkablashib ketganki, uni turli xil chora- tadbirlarni, jumladan, tuproq melioratsiyasi, gidromelioratsiya, fitomelioratsiya kabi metodlarni qo‘llash yo‘li bilan ham boshqarish qiyin. O‘rta Zarafshon havzasi vohalarining ekologik holatini keskinlashib, agrolandshaftlar, yer osti va yer usti suvlari, sug‘oriladigan tuproqlari, atmosfera havosi hamda atrof-muhitning kundan-kunga yomonlashib borishiga antropogen omillar bilan bir qatorda uning geografik joylashishi ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, sodir bo‘layotgan antropogen ta’sirlar oqibatida vujudga kelgan ekologik vaziyatlarni tarixan shakllangan tabiiy muhitni yaqin kelajakda tiklab bo‘lmaydigan darajada o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. Bunday ekologik vaziyatni vujudga kelishini atmosfera havosi, ichki suvlar va tuproqlarini turli xil ifloslantiruvchi manbalar ta’sirida ifloslanishi landshaft-ekologik yondashish va tahlil qilish yo‘li bilan izohlab berish mumkin. O‘rta Zarafshon havzasi vohalarining geoekologik vaziyatini tadrijiy keskinlashib, zaharli kimyoviy birikmalar bilan ifloslanib borishi agrolandshaftlariga me’yoridan ortiqcha madaniy o‘g‘it, pestitsid va nitratlarning ishlatilishi bilan bir qatorda sug‘oriladigan tuproqlarning qayta sho‘rlanishiga va ularning tarkibida katta miqdorda eriydigan tuzlarning to‘planishiga ham bog‘liq. Tuproq agrolandshaftlarning eng muhim komponentlaridan biri bo‘lib, u aslida qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda, aholining iqtisodiy va madaniy hayotida, atmosfera havosini toza saqlashda, ekologik toza suv, oziq-ovqat mahsulotlarini yetkazib berishda, atrof-muhit rejimini tartibga solib turishda hamda inson salomatligini asrashda ham muhim rol yo‘nalishi isbot talab qilmaydigan aksiomadir. Ammo, hozirgi kunda sug‘oriladigan tuproqlarda vujudga kelgan ekologik vaziyat bunday vazifalarni amalga oshirishga to‘liq imkon bermaydi. 72 Chunki, vohaning tuproq qoplami pestitsidlar va nitratlar bilan kuchli zaharlangan, uning tarkibidagi mineral tuzlar miqdori me’yordan bir necha marta oshib ketgan. O‘rta Zarafshon havzasining eng yirik Samarqand va Kattaqo‘rg‘on vohalarini katta qismini tashkil etuvchi sug‘oriladigan agrolandshaftlarning ifloslanishi va ularning geoekologik muhitni salbiy tomonga o‘zgarishi mineral o‘g‘itlarning hamda yuqori toksinli kimyoviy moddalarning me’yoridan ortiqcha ishlatilishi bilan uzviy bog‘liq. Bundan tashqari agrogeotizimlarni, irrigatsion inshootlarni, yer osti va yer usti suvlarini ifloslantiruvchi manbalarga maishiy- xo‘jalik chiqindi suvlari, tog‘-kon sanoatida rudalarni yuvishda ishlatilgan va mikroelementlar bilan to‘yingan suvlar, kollektor-zovurlarning sho‘r suvlari hamda boshqalar kiradi. Zarafshon havzasida mavjud bo‘lgan barcha turdagi ifloslantiruvchi manbalar O‘rta Zarafshon havzasining tabiiy va antropogen geosistemalariga, tevarak-atrof muhitga, atmosfera havosiga, ichki suvlarga, tuproq-o‘simlik qoplamiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularning ekologik holatini, shahar va qishloq seliteb landshaftlarining sanitariya-gigiena sharoitini turli xil darajada buzilishiga olib kelgan, texnogen geokomplekslar bilan band bo‘lgan uchastkalarda ekologik tangliklar sodir bo‘lgan, infeksion kasalliklar ko‘paygan. Ayniqsa, O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlarining tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi antropogen geotizimlarning barcha turlarida o‘ziga xos mahalliy va regional ekologik muammolar vujudga kelgan. Bu muammolarni yechimini topish uchun ilmiy jihatdan asoslangan va har biri individual xarakterga ega bo‘lgan chora-tadbirlarni ishlab chiqib, ularni amaliyotga tadbiq etishni taqazo etadi. O‘rta Zarafshon havzasi vohalarining agrolandshaftlar tarkibi sug‘oriladigan va bahorikor qishloq xo‘jalik ekin maydonlaridan, bog‘ va tokzorlardan, dalalarni himoya qiluvchi o‘rmon polosalaridan, ko‘p yillik antropogen daraxtzorlardan va madaniy yaylovlardan iborat bo‘lib ularning areallari O‘rta Zarafshon havzasining agroiqlim sharoitiga, relefiga va yer-suv resurslariga moslashgan holda tabaqalangan. Hududning suv resurslariga boy bo‘lgan qayir, qayir usti terrasalari va tog‘oldi prolyuvial tekisliklarining quyi qismlarida sug‘oriladigan 73 agrolandshaftlarning barcha turlari keng rivojlangan bo‘lsa, suv resurslari tanqis bo‘lgan tog‘oldi prolyuvial tekisliklarning yuqori qismlari va arid zonalarida bahorikor dehqonchilik ko‘pchilikni tashkil etadi. O‘rta Zarafshonning yer fondi 2,6 mln. ga ni tashkil etadi. Shundan 2,3 mln. ga yerdan qishloq xo‘jaligida foydalaniladi. Haydaladigan 70,4 ming ga yerning asosiy qismida paxta, g‘alla va oziqabop ekinlar ekiladi, 49 ming ga yer bog‘lar va tokzorlar bilan band. Sug‘orilmaydigan bahorikor agrolandshaftlar qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yerlarning 20% ini tashkil etadi. Bahorikor yerlarning 80% iga bug‘doy, 10% iga arpa, 10% iga moyli ekinlar, dukkaklilar va yem-xashak ekinlari ekiladi. O‘rta Zarafshon havzasi agrolandshaftlari O‘zbekiston Respubli-kasi iqtisodiyotida salmoqli o‘rin egallaydi. O‘rta Zarafshon havzasi respublikada yetishtiriladigan g‘allaning 20% ini, kartoshka va sabzavotning 17% ini, tamakining 100% ini, mevaning 12% ini, uzumning 42% ini va mayizning 90% dan ortig‘ini beradi. O‘zbekiston hududidagi bog‘lar va tokzorlarning 20% O‘rta Zarafshon havzasi ga to‘g‘ri keladi. Qadimdan sug‘orma dehqonchilik markazi bo‘lib kelgan O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlarining katta maydoni xo‘jaliklar monopoliyasiga aylangan paxta plantatsiyalari bilan band. Bunday plantatsiyalarda uzoq yillar mobaynida almashlab ekish qoidasiga amal qilmaslik, madaniylashtirilgan tuproqlarga agrotexnik nuqtai nazardan o‘z vaqtida ishlov bermaslik, hosildorlikni oshirish maqsadida mineral o‘g‘itlar va pestitsidlarni me’yoridan ortiq ishlatish, minerallashgan suvlardan ekin maydonlarini sug‘orish kabi faoliyatlar agrolandshaftlar tuproqlarining qashshoqlanishiga, sho‘rlanishiga va turli xil kimyoviy moddalar bilan ifloslanishiga olib keldi. Natijada, agrolandshaftlar va atrof-muhitning ifloslanishi natijasida bir qator ekologik muammolar vujudga keldi. Sug‘oriladigan agrolandshaftlarning ekologik vaziyatini keskinlashtiruvchi va geoekologik muammoni vujudga keltiruvchi omillardan biri madaniy ekin maydonlariga, ayniqsa paxta plantatsiyalariga me’yoridan ortiqcha mineral 74 o‘g‘itlarni solinishidir. Masalan, so‘nggi yillarda har gektar paxta dalasiga 220 kg azot, 120-130 kg fosfor va 50 kg atrofida kaliy o‘g‘itlari solinib kelinmoqda. Ayrim hollarda fermirlar va dexqon xo‘jaliklari kimyoviy o‘g‘itlar hamda reagentlar, shuningdek qishloq xo‘jalik ekinlari zararkunandalari va kasaliklarga qarshi kurashda kimyoviy pereparatlardan miqdorini haddan tashqari oshirib yuborilmoqda. Bu holat nafaqat agrolandshaftlarni kimyoviy birikmalari bilan ifloslantiradi, balki kishilarni xavfsiz oziq-ovqat maxsulotlari bilan ta’minlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday agrolandshaftlarda yetishtirilgan qishloq xo‘jalik ekinlari tarkibida inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi kimyoviy birikmalar judda ko‘p. Ularni iste’mol qilish oshqozon-ichak va ovqat hazm qilish organlari foaliyatini buzilishiga, o‘t hamda jigar bilan bog‘liq kasaliklarni rivojlanishiga sabab bo‘ladi (Ravshanov, 2020, Yarashev, 2018, 2022). Bunday miqdorda ishlatilgan mineral o‘g‘itlarning 30-40% ini o‘zlashtiradi, qolgan qismlari yer usti suvlarini ifloslantiradi, tuproq qoplami va o‘simliklarda to‘planib boradi. Tuproqlarda va suvlarda to‘plangan mineral o‘g‘itlarning bir qismi sabzavot va poliz ekinlarini, mevalarni zaharlaydi. Bunday ekologik holat oqibatida inson organizmiga ham salbiy ta’sir qiladi (Abdulqosimov, Alibekov, Raxmatullaev, Abbosov, 1994, Raxmatullaev, 2018, Yarashev, 2018, 2022, Ravshanov, 2020). Agrolandshaft komplekslarini doimiy ravishda zaharlab kelgan va vohalar hududida yashaydigan inson salomatligiga ta’sir ko‘rsatayotgan ekologik vaziyatni vujudga keltirgan ikkinchi kimyoviy omil – pestitsidlardir. Qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi qo‘llaniladigan pestitsidlar o‘ta zaharli, yuqori toksinli kimyoviy birikmalar bo‘lib, ularga DDT, butefos, xlorofos va boshqa preparatlar kiradi. Dunyo bo‘yicha har yili hosildorlikni oshirish maqsadida 131 mln. t mineral o‘g‘itlar ishlatilgan bo‘lsa, qishloq xo‘jaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashish uchun 1 mln. t pestitsidlar ishlatilgan. Ekin maydonlarining har bir gektariga ishlatilgan pestitidlar miqdori o‘rta hisobda Rossiyada 1-2 kg ni, AQSh da 2-3 kg ni, O‘zbekistonning paxta plantatsiyalarida, jumladan, O‘rta Zarafshon havzasi agrolandshaftlarida 54 kg ni tashkil etgan. 75 Keyingi paytlarda xloroorganik va fosforoorganik pestitidlar o‘rniga ko‘pchilik hollarda noorganik kimyoviy birikmalardan xlorat magniy, xlorat kalsiy, maydalangan oltingugurt, mis kukuni va boshqalardan foydalanilmoqda. Noorganik kimyoviy birikmalarning ko‘proq ishlatilishi tufayli sug‘oriladigan tuproqlar tarkibida ham ularning o‘rtacha miqdori ruxsat etilgan me’yordan 1-2 barovar oshib ketganligi isbotlangan. Binobarin, sug‘oriladigan tuproqlar agrolandshaftlarning asosiy ishlab chiqaruvchi va ajralmas bir qismi bo‘lib, ularga mineral o‘g‘itlarning haddan tashqari ko‘p ishlatilishi, pestitsidlarning me’yoridan ziyod qo‘llanilishi, shuningdek almashlab ekish sxemasiga amal qilmasligi sababli voha landshaftlari yaqin kelajakda tuzatib bo‘lmaydigan ekologik vaziyatlar shakillanishi mumkin. Vujudga kelgan va kelayotgan ekologik oqibatlar juda ham xavfli, lekin, uning barcha tirik organizmlarga, hatto inson salomatligiga salbiy ta’sir etishini hamisha ham o‘z vaqtida seza olmaymiz va keltiradigan zararlarini baholay olmaymiz. Shuning uchun atrof muhitni zaharli kimyoviy moddalar bilan ifloslanish muammosini, ekologik vaziyatni inson salomatligi va hayvonot olami uchun yetkazadigan jiddiy oqibatlarini hisobga olish paytida tabiatni boshqa xil zararli moddalar bilan ifloslantiradigan manbalardan ajralgan holda emas, balki ularni integrallashgan holda qarash zarur. Agrolandshaftlardan yuqori hosil olish maqsadida ruxsat etilgan me’yordan ortiqcha ishlatilgan mineral o‘g‘itlar vaqtincha effekt beradigan chora hisoblanadi. Ammo, qishloq xo‘jalik mutaxassislari agrolandshaftlarda yil sayin to‘planib borayotgan katta miqdordagi zaharli kimyoviy moddalarni – mineral o‘g‘itlar va pestitsidlarni ekologik vaziyatni keskin-lashtirib hosildorlikka, atrof-muhitga va inson salomatligiga zarar keltirishini yaxshi bilishlari kerak. Barcha geografik komponentlar o‘zaro uzviy bog‘langan va bir biriga paradinamik ravishda ta’sir etadi. Ana shu uzviy bog‘liqlik va paradinamik ta’sir natijasida sug‘oriladigan tuproqlarda to‘plangan mineral o‘g‘itlar va pestitsidlar yer osti va yer usti suvlariga, atmosfera havosiga, madaniy o‘simliklarga, qishloq xo‘jalik va chorvachilik mahsulotlariga singib boradi va ularni iste’mol qilish 76 natijasida inson organizmiga ham o‘tadi. Hozirgi kunda juda keng tarqalib borayotgan gepatit, oshqozon-ichak, o‘pka, astma, saraton va boshqa kasalliklarning asosiy sababi atrof-muhitning zaharli kimyoviy moddalar va maishiy-xo‘jalik chiqindilari bilan ifloslanishi oqibatida vujudga kelgan ekologik vaziyatning ta’siridir. O‘rta Zarafshon havzasi dagi agrolandshaftlarning ekologik vaziyatini buzilishiga ta’sir etuvchi omillardan yana biri madaniy tuproqlarning qaytadan sho‘rlanish jarayonidir. Bu jarayon asosan O‘rta Zarafshon havzasining Kattaqo‘rg‘on voha landshaftlari uchun xarakterli. O‘rta Zarafshon havzasida sug‘oriladigan hududlardagi ekologik va meliorativ holat tahliliga doir ma’lumotlar dissertatsiya ishining keyingi paragraflarida berilgan. O‘rta Zarafshon havzasi sug‘oriladigan hududlaridan 15 ta tayanch nuqtalari tanlab olingan va bu tayanch nuqtalardan haydalma qatlamdan, 10-15 sm chuqurlikdan tuproq namunmlari olindi va olingan namunalar 12 ta parametr bo‘yicha Samarqand viloyati Jomboy tumanida joylashgan “Bog‘bon” ma’suliyati cheklangan jamiyatining xalqaro talablarga javob beradigan laboratoriyasida zamonaviy asbob va uskunalar yordamida tahlil qilindi. Tahlil natijasi 3.6-rasmda berilgan. O‘rta Zarafshon havzasi agrolandshaftlaridagi sug‘oriladigan tuproq qoplamidagi hozirgi ekologik vaziyatni optimallashtirish va sog‘lomlashtirish uchun ularda insonning xo‘jalik faoliyati tufayli faollashgan geokimyoviy jarayonlarni, modda va energiya almashinuvini, suv-tuz balansi qonuniyatini buzilish mexanizmini mahalliy va regional masshtablarda boshqarishni o‘rganish va tashkil etish zarur. Sug‘oriladigan tuproqlarning qayta sho‘rlanish jarayoni asosiy ekologik muammolardan biri hisoblanadi. Bu aslida qadimiy tarixiy jarayon bo‘lib hozirgi kunda ham davom etmoqda. Natijada, O‘rta Zarafshon havzasida ekologik vaziyat kundankunga murakkablashib, agrolandshaftlarda cho‘llanish jarayoni faollashib bormoqda. Sug‘oriladigan tuproqlarning qayta sho‘rlanishida yer usti va yer osti suvlarining tarkibida katta miqdorda turli xil tuzlarning mavjudligi sabab bo‘lmoqda. E.I.Chembarisov va B.A.Baxritdinovlarning (1989) ta’kidlashicha 77 1960-yilda daryo va kanal suvlaridan sug‘oriladigan 170 ming ga qishloq xo‘jalik ekin maydonlariga 1,6-2,0 mln. t, 1970-yilda 212 ming ga maydonga 2,9-3,3 mln. t va 1980-yilda 280 ming ga maydonga 4,28-5,99 mln. t tuz kelib tushgan. Binobarin, O‘rta Zarafshon havzasining sug‘oriladigan tuproqlari tarkibida tuzlarning qonuniy ravishda tadrijiy to‘planib borishi agrolandshaftlar strukturasida mahalliy sho‘rlangan geokomplekslarni paydo bo‘lishiga, rivojlanishiga va ularning areallarini kengayishiga imkoniyat tug‘diradi. Bu o‘z navbatida voha tuproqlarini kambag‘allashuviga, hosildorlikni kamayishiga va cho‘llanish jarayonini faollashuviga olib keladi. O‘rta Zarafshon havzasi tuproqlarini sho‘rlanishiga yer osti suvlarining ham ta’siri katta. Qadimdan sug‘oriladigan maydonlarning yer osti suvlarini minerallashish darajasi 1-3 g/l dan 3-5 g/l gacha o‘zgarib boradi, yangidan sug‘oriladigan maydonlarda yer osti suvlarining minerallashish darajasi 5-10 g/l gacha yetadi. Ular kimyoviy tarkibiga ko‘ra sulfatli, xlorid-sulfatli, natriyli, natriy- xloridli tuzlar hisob-lanadi. Bu tuzlar ham vohaning sug‘oriladigan tuproqlarini qayta sho‘rlanishiga kuchli ta’sir etishi manbalardan ma’lum. Daryo suvida minerallashish (Rovotxo‘jada (400 mg/l), Navoiy shahriga yetmasdan 1000 mg/l, yer osti suv minerallashish Rovotxo‘jada 350-400 mg/l, Navoiy yaqinida 1000-1500 mg/l sho‘rlangan yerlar 40-45% ni tuproqlarda gumus miqdorining kamayishi 50% (T.Ortiqov, 2002)ni tashkil qiladi, aholi zichligi 30% yerlarda me’yordan ortiq. 1995 yilga nisbatan 2002 - yilda umumiy kasallanish 3 marta oshgan (A.R.Raxmatullaev, 2018). Ma’lumotlarga ko‘ra Ravotxo‘ja to‘g‘oni yaqinida Zarafshon daryosidagi ifloslovchi moddalar quyidagi miqdorlarda qayd qilingan (REM ko‘rsatgichida:) nitritlar – 0,75, mis-1,0, rux-5,4, fenollar – 1.2, xrom – 1.2 margimush – 0,5. Bu miqdorlar Samarqand yaqinidagi Siyob arig‘i suvi quyiladigan joyda ancha o‘zgaradi: nitritlar – 1,9, mis – 1,0, rux – 4,4, fenollar – 1,3, neft mahsulotlari –1,1, GXSGning izomerlari: alfa-0,001 mkg/l, gamma – 0,003 mkg/l, xrom –1,0, margimush – 0,6. Bu ko‘rsatgichlar yillik o‘rtacha miqdorlar bo‘lib, maksimal miqdorlar o‘rtacha ko‘rsatgichlardan 5-6 ba’zan o‘nlab marta oshadi 78 (Raxmatullaev, 2018). M.Umarova, S.Madalieva, M.Molodsova (2004) ma’lumotlari bo‘yicha O‘rta Zarafshon hududida Zarafshon daryosiga Siyob arig‘i, Xauzak va Cheganak zovur suvlari quyilgach ammoniy ionlar 46,0 marta, nitritlar 10 marta, fosfatlar 10,3 martagacha ortiqligi aniqlangan. O‘rta Zarafshon havzasining asosiy qismini egallab yotgan Samarqand viloyatidagi sug‘oriladigan tuproqlarning meliorativ holati, sho‘rlanish darajasi va ularning tumanlar bo‘yicha taqsimlanishi quyidagi jadvallarda berilgan (3.1- jadvalga qarang). 3.1-jadval Sug‘oriladigan yerlar maydoni dinamikasi, ming ga hisobida T/r Tumanlar 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 1 Bulung‘ur 29,86 29,859 29,859 29,859 29,859 29,86 29,86 29,86 29,102 29,102 29,859 2 Jomboy 31,66 31,597 31,597 31,600 31,600 31,60 31,60 31,60 31,587 31,587 31,599 3 Ishtixon 31,51 31,503 31,503 31,503 31,503 31,50 31,50 31,50 31,494 31,494 31,503 4 Kattakurg‘on 34,6 34,605 34,605 34,606 34,606 34,61 34,61 34,61 34,472 34,472 34,860 5 Narpay 27,49 27,489 27,489 27,493 27,493 27,49 27,493 27,49 27,443 27,443 27,444 6 Nurobod 6,97 6,969 6,969 6,961 6,961 6,96 6,96 6,96 7,395 7,395 7,395 7 Oqdaryo 27,49 28,657 28,657 28,657 28,657 28,66 28,66 28,66 28,917 28,917 28,919 8 Pastdarg‘om 53,99 53,901 53,901 53,896 53,896 53,90 53,90 53,90 53,855 53,855 53,855 9 Paxtachi 23,72 23,72 23,72 23,720 23,720 23,72 23,72 23,72 23,708 23,708 23,708 10 Payariq 40,82 40,817 40,817 40,817 40,894 40,89 40,89 40,89 40,817 40,817 40,817 11 Samarqand 16,97 15,01 15,01 15,458 15,454 15,45 15,45 15,45 15,397 15,397 15,413 12 Tayloq 16,28 16,285 16,285 16,284 16,284 16,28 16,28 16,28 16,284 16,284 16,284 13 Urgut 30,32 30,321 30,321 30,308 30,306 30,31 30,31 30,31 30,406 30,406 30,447 14 Qushrabot 5,75 5,745 5,745 5,745 5,745 5,75 5,75 5,75 5,745 5,745 5,745 15 Shaxarlar 1,74 2,694 2,694 2,694 2,694 2,69 2,69 2,70 2,694 2,694 2,694 JAMI: 379,16 379,17 379,17 379,601 379,67 379,67 379,672 379,67 379,316 379,316 380,542 79 3.2-jadval 2011 yilda sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holati, ming ga hisobida Tumanlar nomiSug‘oriladigan umumiy maydon ming ga. Yaxshi Qoniqarli Qoniqarsiz Shu jumladan Tuproq suvining yaqinligi Tuproq shurlanganli gi Bulung‘ur 29,86 21,82 7,75 0,29 0,29 Jomboy 31,66 22,8 8,27 0,59 0,59 Ishtixon 31,51 14,97 16,21 0,33 0,33 Kattakurg‘on 34,6 17,17 16,05 1,57 1,39 0,185 Narpay 27,49 15,33 11,90 0,33 0,26 0,07 Nurobod 6,97 5,62 1,35 Oqdaryo 27,49 14,59 12,23 0,63 0,63 Pastdarg‘om 53,99 43,1 10,48 0,41 0,41 Paxtachi 23,72 8,01 15,19 0,64 0,52 0,121 Payariq 40,82 24,74 15,50 0,58 0,58 Samarqand 16,97 8,31 7,89 0,77 0,77 Tayloq 16,28 7,78 7,07 1,43 1,43 Urgut 30,32 29,45 0,87 Q o‘ shrabot 5,75 5,75 Sha h arlar 1,74 1,74 JAMI: 379,16 241,18 130,76 7,57 7,18 0,376 3.3-jadval 2015 yilda sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holati, ming ga hisobida Tumanlar nomi Sug‘oriladigan umumiy maydon ming ga. Yaxshi Qoniqarli Qoniqarsiz Shu jumladan Tuproq suvining yaqinligi Tuproq shurlanganl igi Bulung‘ur 29,859 19,89 9,49 0,48 0,48 Jomboy 31,600 21,05 9,90 0,65 0,65 Ishtixon 31,503 20,98 9,75 0,77 0,77 Kattakurg‘on 34,606 23,05 10,13 1,43 1,28 0,150 Narpay 27,493 18,31 8,51 0,68 0,62 0,055 Nurobod 6,961 4,64 2,08 0,24 0,24 Oqdaryo 28,657 19,09 9,00 0,56 0,56 Pastdarg‘om 53,896 35,90 17,46 0,54 0,54 Paxtachi 23,720 15,80 6,86 1,06 0,95 0,111 Payariq 40,894 27,24 12,13 1,53 1,53 Samarqand 15,454 10,29 4,06 1,10 1,10 Tayloq 16,284 10,85 4,23 1,20 1,20 Urgut 30,306 20,19 9,93 0,18 0,18 Q o‘ shrabot 5,745 3,83 1,92 Sha h arlar 2,694 1,79 0,90 JAMI: 379,67 252,90 116,35 10,42 10,10 0,316 80 3.4-jadval 2021 yilda sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holati, ming ga hisobida Tumanlar nomiSug‘oriladigan umumiy maydon ming ga. Yaxshi Qoniqarli Qoniqarsiz Shu jumladan Tuproq suvining yaqinligi Tuproq shurlanganl igi Bulung‘ur 29,102 85,50 5,79 0,36 0,36 Jomboy 31,587 20,87 10,00 0,71 0,710 Ishtixon 31,494 16,27 12,08 1,14 1,14 Kattaqo‘rg‘on 34,472 21,11 11,27 2,09 1,91 0,037 Narpay 27,443 16,49 10,25 0,71 0,57 0,035 Nurobod 7,395 5,08 1,98 0,34 0,34 Oqdaryo 28,917 16,80 11,85 0,27 0,27 Payariq 40,817 25,66 13,75 1,41 1,41 Pastdarg‘om 53,855 38,72 13,55 1,58 1,58 Paxtachi 23,708 15,63 7,10 0,98 0,88 0,019 Samarqand 15,397 10,40 4,06 0,94 0,94 Tayloq 16,284 9,54 5,92 0,82 0,82 Urgut 30,406 27,61 2,62 0,18 0,18 Qo‘shrabod 5,745 5,75 0,00 Shaharlar 2,694 2,90 0,00 Jami: 379,316 318,33 110,22 11,53 11,11 0,09 O‘rta Zarafshon havzasida sug‘oriladigan yerlarni meliorativ holati differensiallashgan holda hamma hududlarda bir tekis taqsimlanmagan. Biz tadqiqotimiz davomida sug‘oriladigan yerlar monitoringiga oid ko‘plab ma’lumotlar to‘pladik. Shunday statistik ma’lumotlar jumlasiga Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi tasarufidagi meliorativ ekspeditsiya ma’lumotlari hisoblanadi. Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi meliorativ ekspeditsiya statistik ma’lumotlariga ko‘ra (3.2-3.4-jadvallarga qarang) 2011-yilda O‘rta Zarafshon havzasi voha landshaftlarining judda katta hududlari joylashgan Samarqand viloyati jami sug‘oriladigan yerlar umumiy maydoni 379,16 ming ga bo‘lib, shundan meliorativ holati yaxshi bo‘lgan yerlar maydoni 241,18 ming ga, qoniqarli meliorativ holati ega bo‘lgan yerlar maydoni 130,76 ming ga, qoniqarsiz meliorativ holatiga ega sug‘oriladigan yerlar maydoni 7,57 ming ga dan iborat. Qoniqarsiz meliorativ holatga ega yerlar viloyatning yoki O‘rta Zarafshon havzasida joylashgan Bulung‘ur, Jomboy, Ishtixon, Kattaqo‘rg‘on, Narpay, 81 Oqdaryo, Pastdarg‘om, Paxtachi, Payariq, Samarqand va Tayloq tumanlari hududlarida joylashgan. Bu tumanlar ichida eng yuqori o‘rinda Kattaqo‘rg‘on, Paxtachi, Samarqand, Tayloq tumanlari egalaydi. Huddi shu ma’lumotlarning 2015-yilgisini tahlil qilganimizda viloyatda jami sug‘oriladigan yerlar maydoni 379,67 ming ga tashkil etib, 2011-yilga nisbatan 0.51 ming ga ga ortgani holda meliorativ holati yaxshi yerlar maydoni 252,90 ming ga ni yoki 2011-yilga nisbatan 11,72 ming ga yerni meliorativ holati yaxshilangan. Yani meliorativ holat ijobiy te n densiyaga ega bo‘lgan. Buni respublikamizda meliorativ tadbirlarni rejasi o‘tkazilganligi bilan izohlash mumkin. Samarqand viloyatidagi sug‘oriladigan yerlarning 2015-yilda 116,35 ming ga da holat qoniqarli, 10,42 ming ga yerni meliorativ holati qoniqarsiz bo‘lgan, yani 2011-yilda 7,57 ming ga bo‘lgan bo‘lsa, 2015-yilda qoniqarsiz yerlar maydoni 4,85 ming ga ga ko‘payib, manfiy tendensiyaga ega bo‘lgan. Kattaqo‘rg‘onda 1,43 ming ga, Paxtachida 1,06 ming ga, Payariqda 1,53 ming ga, Samarqand 1,10 ming ga, Tayloqda 1,20 ming ga yerni meliorativ holati qoniqarsiz deb topilgan, lekin, gurunt suvining yaqinligi 7,18 m dan, 10,42 m gacha o‘zgarganligini ta’kidlash lozim. 2021-yil ma’lumotlar tahlilida Samarqand viloyatidagi sug‘oriladigan yerlar maydoni 379,316 ming ga ni tashkil etgan bo‘lib, shundan meliorativ holati yaxshi bo‘lgan yerlar maydoni 318,33 ming ga ni, qoniqarli bo‘lgan yerlar maydoni 110,22 ming ga ni, qoniqarsiz yerlar maydoni 11,53 (2011 yilda 7,53, 2015 yilda 10,42) ming ga bo‘ldi. Shundan Kattaqo‘rg‘on tumanida 2,09 (2011-yilda 1,57, 2015-yilda 1,43) ming ga, Paxtachi tumanida 0,98 (2011-yilda 0,64, 2015-yilda 1,06) ming ga, Pastdarg‘om tumanida 1,58 (2011-yilda 0,41, 2015-yilda 0,54) ming ga, Payariq tumanida 1,41 (2011-yilda 0,58, 2015-yilda 1,53) ming ga, Samarqand tumanida 0,94 (2011-yilda 0,77, 2015-yilda 1,10) ming ga, Tayloq tumanida 0,82 (2011-yilda 1,43, 2015-yilda 1,20) ming ga ni tashkil etdi. Umuman olganda O‘rta Zarafshon havzasida meliorativ holat sharqdan g‘arbga, shimol va janubdan daryo o‘zani tamon tadrijiy ravishda murakkablashib 82 borishi va meliorativ holat dinamikasini 10 yillik tahlilida salbiy tendensiyaga ega bo‘lganligini aniqlashga muvaffaq bo‘ldik. O‘rta Zarafshon havzasi vohalarida sug‘oriladigan tuproqlarning sho‘rlanish darajasi yildan yilga oshib, meliorativ holati yomonlashib, suv tanqisligi kuchayib, cho‘llanish jarayoni faollashib borishi hududda yetishtirilayotgan madaniy ekinlarning hosildorligini tadrijiy kamayib borishi va yalpi hosilning umumiy miqdoriga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Demak, O‘rta Zarafshon havzasida hududida tabiiy va antropogen omillar ta’sirida tabiiy agromeliorativ sharoit o‘zgarib, suv tanqisligi kuchayib, ekologik vaziyat keskinlashib borayotgan bir vaqtda vohalarning qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, hosildorlikni oshirish, ekologik vaziyatni yaxshilash masalalariga jiddiy e’tibor qaratishni har tomonlama kuchaytirish kerak. Ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha asoslangan chora- tadbirlarni ishlab chiqishni taqozo etadi. 3.4. Grunt suvlari tarkibi va sathining agrolanshaftlarga ta’siri Yer osti suvlarning paydo bo‘lishi atmosfera yog‘inlariga, atmosferadagi namlikning tosh yoriqlariga, tuproq, qum oralig‘idagi bo‘shliqlarga kirib kondensatsiyalanishiga hamda tabiatda keng tarqalgan sarbsiya jarayonlariga bog‘liq. Shular bilan birga oqar suvlarning yerga sizib o‘tishi ham yer osti suvlarining hosil bo‘lishida katta rol o‘ynaydi. Gidrogeologlar Zarafshon vodiysida Zarafshon artezian havzasini ajratib, unda alohida Samarqand havzasini bo‘lib ko‘rsatishadi (Sultonxo‘jaev va boshqalar, 1965). Samarqand havzasi geologik jihatdan Samarqand megasinklinal strukturasiga kiradi va u sharqdan g‘arbga tomon Panjakent, Jumabozor hamda Kattaqo‘rg‘on bukilmasida katta maydoni egallaydi va unda mezakaynazoy yotqiziqlarning qalinligi 2000 m ga yetadi. O‘rta Zarafshon havzasida to‘rtlamchi davr yotqiziqlar eng tarqalgan bo‘lib kelib chiqishiga ko‘ra allyuviyal, proviyuvial va delyuvial jinslar bo‘linadi. Ular shag‘al qayirtosh, qum gilinalardan tarkib topgan. Ushbu turli xil yotqiziqlari suv 83 o‘tkazish, suv saqlash, suv to‘plash xususiyatlari va kimyoviy tarkibi bo‘yicha bir- birida farq qiladi. Bu yotqiziqlardan gil, qumtosh, alovrometlar o‘zidan suv o‘tkazmaydi, shu sababli ularning ustida turli miqyosdagi yer osti suvlari to‘planadi. Kattaqo‘rg‘on bukilmasida bo‘r davr yotqiziqlarida qadar qazilgan burg‘ qudug‘i 569 chuqurlikka yetganda mayda shag‘allardan tuzilgan konglameratlardan yer yuziga suv otilib chiqadi va uning sho‘rligi 1,2 g/l ni harorati +45 0 ni tashkil qiladi. Suv tarkibi sulfat-xlorid natriyli bo‘lib, suv sarfi 1,1 l/sek ga teng bo‘lganligi manbalarda ma’lum. Ulus qishlog‘i yaqinida 109 m qalinlikda kaynazay yotqiziqlar tagida bo‘r davri yoshidagi glina, qumtosh, gavelit va konglomerat yotqiziqlardan tarkib topgan qatlamda 142-165 m chuqurlikdan yer yuziga otilib suv chiqadi. Bu suv sulfatli-xloridli, natriy-magniy-kalsiy tarkibli, ichishga yaroqli suv bo‘lib minerallashuv darajasi 1 g/l ga yaqin suv sarfi 1,3 l/sek ga teng (Baratov, Raxmatullaev, 2018). Burg‘u quduqlar kesmalari shuni ko‘rsatdiki janubga borgan sari kaynazay yotqiziqlar qatlami yupqalashadi. Zirabuloq va Ziyovudin tog‘lari etaklarida bo‘r davr yotqiziqlari yer yuziga chiqib yotadi. Ana shu joylar bo‘r davri yotqiziqlari uchun to‘yinish zonasi hisoblanadi. Bo‘r davri yotqiziqlari orasidan chiqadigan buloq suvlari tog‘ va tog‘ oldi zonalarida chuchuk bo‘lib, mineralashuv darajasi 1,0 g/l dan oshmaydi va ko‘p hollarda 0.6 g/l ni tashkil qiladi. Bosimli yer osti suvlari Ulus, Nagornaya qishloqlari atroflarida qazilgan burg‘ quduqlarini kuzatgan A.Raxmatullaev va X.Bratovlar ma’lumotiga ko‘ra, suvli gorizontlar chuqurligi 90 dan 412 m ga yetadi, suv sarfi 10 m/sek. va undan ko‘proqni tashkil qiladi, suv sifati yaxshi va qoniqarli yoki kam sho‘rlangandir. Samarqand artezian havzasidagi uchlamchi davr yotqiziqlarida bosimli suvlarning paydo bo‘lish qonuniyati to‘g‘risida aniq fikrni aytish qiyin, uchlamchi davr yotqiziqlari tog‘ va tog‘ osti zonalarida yer yuziga chiqib yotadi. Ana shu uchlamchi davr yotqiziqlari yer yuziga chiqib yotgan joylardan atmasfera yog‘inlari singib uchlamchi davrga xos bo‘lgan suvlarni hosil qiladi. Agar 84 uchlamchi davr yotqiziqlari g‘ovak suv o‘tkazadigan to‘rtlamchi davr yotqiziqlari bilan qoplangan bo‘lsa, bunday holatga suv ushbu govoh, jinslar orqali o‘tib uchlamchi jinslar ustida to‘planishi mumkin (Sultonxo‘jaev va boshqalar,1965). To‘rtlamchi davrning bosimli, ba’zan o‘zi otilib chiqadigan suvlar 50-60 m, ba’zi hollarda 200 m da joylashgan. Bu suvlar asosan toza chuchuk suvlar, bazan ozgina sho‘r bo‘lib, asosan ichimlik suvi sifatida va qisman sug‘orishda ishlatiladi. To‘rtlamchi davrning bosimli yer osti suvlarning minerallashuv darajasi ham. O‘rta Zarafshon havzasida sharqdan g‘arbga tomon o‘zgarib boradi, ya’ni oshib boradi. Bulung‘ur shahar yaqinida qazilgan burg‘ quduqning chuqurligi 335 m da shag‘allar orasida bosimli suv borligi aniqlandi. Suvda minerallar miqdori 0.2 g/l bo‘lib, gidrokarbonat-kal s iy tarkibli toza suvdan iborat. Samarqand yaqinida gravelit, qumtosh yotqiziqlarida 11 m, 47 m, 66 m chuqaurliklarda bosimli suvlar borligi aniqlan gan, u larda minerallar miqdori 0.9 g/l bo‘lib gidrokarbonat-sulfat - kal s iy tuzlardan tarkib topgan. G‘arbga tomon suvning minerallashuv darajasi oshib boradi. Masalan, Karmana shahari yaqinida chuqurlikda shag‘allar orasidagi suvning minerallashuvi 1.1 g/l bo‘lib sulfat-gidrokarbonat-magniy tarkibiga ega. Suvning sathi 4.6 m ga qadar ko‘tariladi. O‘rta Zarafshon havzasining 50% dan ortiq hududi tog‘oldi tekisliklaridan iborat bo‘lib, proyuvial yotqiziqlar qirrali, turlicha kattalikdagi toshlarda tarkib topgan bo‘lib, tog‘lardan uzoqlashgan sari yotqiziqlar tarkibi o‘zgarib Zarafshon daryosi tomon mayda qum, loyqalar bilan almashinadi. Bu holat yer osti suvlarining zonasiga va sifatiga ta’sir ko‘rsatadi. Proyuvial yotqiziqlardagi yer osti suvlarining manbalari tog‘lar hisoblanadi. A.N.Sultonxo‘jaev va boshqalar (1965) yozishicha proyuvial yotqiziqlardagi suvlar ushbu yotqiziqlar tagida yotgan to‘rtlamchi davrga qadar yotqizilgan jinslardagi yoriqlardan ko‘tarilib turadigan suvlar ham manba bo‘lib xizmat qiladi. Tog‘ yonbag‘irlariga yaqin zonada prolyuvial yotqiziqlardagi suvlar 30-40 m , ba ’ zan 60-70 m chuqurlikda yotadi. Tog‘lardan daryo tomon uzoqlashgan sari suv yer yuzasiga ancha yaqinlashadi, masalan J uma va Zirabuloq shaharlari yaqinida ularning chuqurligi 20 m ni tashkil qiladi hamda daryoga yaqin hududlarda 2 - 3 m ga qadar qisqaradi va g i l l i qatlam 85 yer yuziga yaqin joylarda ular tabiiy namlangan hududlarni hosil qiladi. Proyuvial yotqizi q lardagi grunt suvlarning minerallashuv darajasi katta emas. Masalan , Juma shahri yaqinida 1-2 g/l ni tashkil qilib. Suv tarkibi gidrokarbonat-sulfat-magniyli va sulfat-girokarbonat - magni y elementlaridan tarkib topgan. G‘arbga tomon tog‘oldi tekisliklarda suvning minerallashuv darajasi oshadi va Nagorniy qishlog‘i, Zirabuloq shahri hamda Malik qishloqlarida 5.0 g/l ga cha yetadi. Suv tarkibi sulfat-xlori d -natriy tuzlaridan tarkib topgan. Grunt suvlari O‘rta Zarafshon havzasi da keng tarqalgan. Allyuvial - proyuvial yotqiziqlarning g‘ovakligi atmosfera yog‘inlarni daryo, soy, kanal, suvlarini o‘zidan tez o‘tkazadi va gruntdagi suv zahirasini to‘ldirib turadi. Ular ayrim pastqam joylarda buloq shaklda chiqadi va yer usti oqimni hosil qiladi. Masalan , Qorasuv kanali, Siyob arig‘i shunday suvlar hisob iga to‘yinadi . Shuningdek daryo o‘zanidan va qayir lar dan katta miqdordagi suv yerga shimilishiga sarf bo‘ladi. Masalan, X.Sidiqov (1989) malumoti bo‘yicha Dupuli posti va Oq-Qoradaryo suv taqsimlash inshooti o‘rtasida suvning o‘zandagi shag‘allarga singi shiga 17.4 m 3 /sek suv sarflanadi. N.M.Reshetkina (1975) ma’lumoti bo‘yicha O‘rta Zarafshon havzasida ( Ravotxo‘ja t o‘g‘o nidan ) Quyi Zarafshongacha yer osti suvlarning umumiy z ahirasi 3.7 mlrd . m 3 hisoblanadi. Buning judda katta qismi sug‘oriladigan yerlarda shimilgan suvlardan hosil bo‘ladi . H avzada tabiiy yo‘l bilan hosil bo‘ladigan yer osti suvlarning miqdori 135.4 m 3 sek ni tashkil qiladi. Shuning 51.9 m 3 /sek . ni Ravotxo‘ja va Oq-Qoradaryo suv to‘g‘onlari o‘rtasida hosil bo‘ladi va bu hudud ichimlik suvlari zaxirasi shakillanadigan havzadagi eng yirik hudud bo‘lib sanaladi . O‘rta Zarafshon havzasidagi allyuvial yotqiziqlar grunt suvlariga boy va mineralashuv darajasi me’yorda ular daryo, kanal, ariq, sug‘oriladigan suvlardan to‘yinadi. Shag‘al-qum aralash yotqiziqlar o‘zidan suvni yaxshi o‘tkazganligi uchun ularda doimmo suv almashinib turadi. Suvning chuqurligi 1.0-4.0 m bo‘lib, daryo o‘zani tomon suv yer betiga yanada yaqinlashadi va qayirlarda esa botqoqliklarni hosil qiladi. Daryoda to‘linsuv davrida grunt suvlari sathi 86 ko‘tariladi. Qish oylari daryoda suv kamayganda grunt suvlari sathi pasayadi (3,5- 3,7-jadvallarga qarang). 3.5-jadval 2011-yilda Samarqand viloyatida sug‘oriladigan yerlarda grunt suvlari sathi, ming ga hisobida TumanlarSug‘orilad igan yerlar ming ga. 0-1,0 m.ga 1,0-1,5 m 1,5-2,0 m 2,0-3,0 m 3,0-5 m 5,0 m va undan Bulung‘ur 29,86 0,29 0,51 7,24 3,05 18,77 Jomboy 31,66 0,42 0,17 1,44 6,83 7,96 14,84 Ishtixon 31,51 0,10 0,23 4,81 11,4 5,62 9,35 Kattakurg‘on 34,6 0,126 1,26 3,216 12,836 11,876 5,29 Narpay 27,49 0,026 0,23 0,946 10,956 11,36 3,97 Nurobod 6,97 0,046 1,30 2,22 3,40 Oqdaryo 27,49 0,246 0,38 1,03 11,246 11,72 2,87 Pastdarg‘om 53,99 0,083 0,33 1,26 9,22 10,28 32,82 Paxtachi 23,72 0,10 0,416 1,60 13,594 4,22 3,79 Payariq 40,82 0,126 0,456 3,156 12,339 9,136 15,61 Samarqand 16,97 0,306 0,463 0,426 7,463 2,856 5,46 Tayloq 16,28 0,70 0,730 0,35 6,723 6,62 1,16 Urgut 30,32 0,02 0,85 5,82 23,63 Qushrabot 5,75 5,75 Shaxarlar 1,74 1,74 JAMI: 379,16 2,23 4,96 18,81 112,00 92,73 148,45 3.6-jadval 2015-yilda Samarqand viloyatida sug‘oriladigan yerlarda grunt suvlari sathi, ming ga hisobida Tumanlar Sug‘oriladigan yerlar ming ga. 0-1,0 m.ga 1,0-1,5 m 1,5-2,0 m 2,0-3,0 m 3,0-5 m 5,0 m va undan chuqur Jomboy 31,600 0,17 0,48 3,52 8,60 6,85 11,98 Ishtixon 31,503 0,22 0,55 2,12 14,03 8,95 5,63 Kattakurg‘on 34,606 0,38 1,05 1,66 2,40 3,91 25,20 Narpay 27,493 0,14 0,53 1,54 7,48 11,97 5,82 Nurobod 6,961 0,04 0,20 0,41 1,16 1,75 3,40 Oqdaryo 28,657 0,22 0,35 2,08 10,27 9,92 5,83 Pastdarg‘om 53,896 0,08 0,46 1,81 9,36 13,68 28,50 Paxtachi 23,720 0,13 0,93 2,71 4,58 5,68 9,70 Payariq 40,894 0,30 1,23 4,64 12,54 11,68 10,50 87 Samarqand 15,454 0,18 0,92 1,74 5,64 5,03 1,94 Tayloq 16,284 0,20 1,00 1,48 4,48 2,57 6,54 Urgut 30,306 0,04 0,14 0,32 4,98 7,51 17,31 Qushrabot 5,745 5,75 Shaxarlar 2,694 2,69 JAMI: 349,81 2,11 7,83 24,03 85,52 89,52 156,31 3.7-jadval 2021-yilda Samarqand viloyatida sug‘oriladigan yerlarda grunt suvlari sathi, ming ga hisobida TumanlarSug‘oriladi gan yerlar ming ga 0-1,0 m.ga 1,0-1,5 m 1,5-2,0 m 2,0-3,0 m 3,0-5 m 5,0 m va undan chuqur Bulung‘ur 29,102 0,073 0,283 1,367 4,425 7,504 78,000 Jomboy 31,587 0,217 0,498 1,725 8,278 8,149 12,720 Ishtixon 31,494 0,270 0,873 3,460 8,617 8,417 9,857 Kattaqo‘rg‘on 34,472 0,463 1,628 3,770 7,496 8,485 12,629 Narpay 27,443 0,111 0,596 2,097 8,151 9,560 6,928 Nurobod 7,395 0,064 0,274 0,697 1,285 1,543 3,532 Oqdaryo 28,917 0,069 0,197 2,790 9,062 9,203 7,596 Payariq 40,817 0,198 1,207 3,203 10,550 11,500 14,159 Pastdarg‘om 53,855 0,241 1,342 2,809 10,742 11,636 27,086 Paxtachi 23,708 0,103 0,872 1,695 5,404 5,803 9,830 Samarqand 15,397 0,149 0,793 1,143 2,914 3,838 6,560 Tayloq 16,284 0,196 0,627 1,635 4,284 2,879 6,663 Urgut 30,406 0,047 0,128 0,260 2,364 4,980 22,627 Qo‘shrabod 5,745 5,745 Samarqand shahar 2,356 2,356 Kattaqo‘rg‘on shahar 0,338 0,338 Jami: 379,316 2,20 9,32 26,649 83,571 93,50 226,63 O‘rta Zarafshon havzasining juda katta qismini Samarqand viloyati egallaganligi, unda Samarqand va Kattaqo‘rg‘on kabi yirik vohalar tarkib topganligi sababli sug‘oriladigan yerlarda grunt suvlari sathiga doir statistik ma’lumotlar Samarqand viloyati misolida berildi. Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki statistik ma’lumotlar landshaftlar yoki vohalar misolida emas, ma’muriy-hududiy birliklar, viloyatlar va tumanlar misolida beriladi. Biz foydalangan ma’lumotlar Zarafshon irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasining meliorativ ekspeditsiyasi 88 tamonidan yig‘ilgan statistik ma’lumotlar bo‘lib, biz undan tadqiqot ishida asoslovchi manba sifatida foydalandik. Samarqand viloyati sug‘oriladigan hududlarida grunt suvlar sathi 2011-2021 yillar davomida qay darajada o‘zgarganligi 3.5-3.7-jadvallarda berilgan. Ularga ko‘ra 2011-yilda viloyatda jami sug‘oriladigan yerlar maydoni 379,316 ming ga ni tashkil etgan bo‘lib, shundan 1,23 ming ga yerda gurunt suvlar chuqurligi 0-0,1 m gacha, 4,96 ming ga yerda 1,0-1,5 m gacha chuqurlikda, 18,81 ming ga yerda 1,5- 2,0 m chuqurlikda, 118 ming ga yerga 2,0-3,0 m chuqurlikda, 92,73 ming ga yerda 3,0-5 m chuqurlikda, 148,45 ming ga yerda 5 m va undan chuqurda joylashgan. Shu manbaning ma’lumotiga asosan 2015-yil holatiga ko‘ra viloyatda jami sug‘oriladigan yerlar maydoni 349,81 ming ga bo‘lgan, shundan gurunt suvlar sathi 0-1,0 m gacha bo‘lgan yerlar maydoni 2,11 ming ga (2011-yilga nisbatan 11 ming ga ga kamaygan) 1,0-1,5 m chuqurlikkacha joylashgan gurunt suvlar maydoni 7,83 (2011-yilga nisbatan 2,87 ming ga ga ko‘p) ming ga, 1,5-2,0 m chuqurlikkacha bo‘lgan grunt suvlari maydoni 24,03 ming ga (2011-yilga nisbatan 5,22 ming ga ga ko‘paygan), 2,0-3,0 m gacha bo‘lgan grunt suvlari maydoni 85,52 ming ga (2011-yilga nisbatan 26,48 ming ga ga kamaygan), 3,0-5,0 m gacha bo‘lgan grunt suvlari maydoni 89,52 ming ga (2011-yilga nisbatan 3,21 ming ga ga kamaygan), 5,0 m va undan chuqurda joylashgan grunt suvlari maydoni yuqoridagi raqamlarga mos ravishda 156,31 ming ga ni (2011-yilga nisbatan 7,86 ming ga ga kamaygan) tashkil etdi. 2021-yilgi ma’lumotlar tahlilida sug‘oriladigan yerlarning grunt suvlari sathi, Samarqand viloyatida jami sug‘oriladigan yerlar maydoni 379,316 (2011- yilga qaraganda ko‘paygan) ming ga ni tashkil etib, shundan grunt suvlari sathi 0- 1,0 m gacha chuqurlikda bo‘lgan yerlar 2,20 ming ga (2015-yilga nisbatan ko‘payish tendensiyasiga), 1,0-1,5 m gacha chuqurlikda bo‘lgan grunt suvlari egalagan maydon 9,32 ming ga (2015-yilga nisbatan ko‘payish tendensiyasiga), 1,5-2 m chuqurlikda bo‘lgan maydonlar 26,649 ming ga (2015-yilga nisbatan ko‘payish tendensiyasiga), 2,0-3,0 m gacha chuqurlikda joylashgan grunt suvlari maydonlari 83,571 ming ga (2015-yilga nisbatan kamayish tendensiyasiga), 3,0-5 89 m gacha chuqurlikda joylashgan grunt suvlari joylashgan yerlar maydoni 93,50 ming ga (2015-yilga nisbatan ko‘payish tendensiyasiga), 5,0 m va undan chuqurda joylashgan grunt suvlari tarqalgan maydonlar 226,63 ming ga (2015-yilga nisbatan ko‘payish tendensiyasiga) ega bo‘ladi. Daryo havzasiningning sharqiy qismida grunt suvlarning minerallashuv darajasi daryo suvidan farq qilmaydi va 0.3-0.5 g/l ni tashkil qilib tarkibi gidrokarbonat-magniy tuzlardan tarkib topgan. Shu tarkibdagi va miqdoriy ko‘rsatgich Xatirchi shahri yaqingacha ham saqlannib, keyin esa daryo sohili bo‘ylab tor yo‘lak ko‘rinishida g‘arbga qarab davom etadi. Bunga daryo qayiri va birinchi terrasaning daryo o‘zaniga yaqin qismlari ham kiradi. Ikkinchi terrasaning ancha balandligi tufayli daryo suv bilan almashinish ancha qiyinlashadi. Havzaning g‘arbiy qismlarida suv sho‘rligi 5-10 g/l gacha ko‘tariladi, tuproq sho‘rlanishi kuchayadi (3.8-3.10-jadvallarga qarang). 3.8-jadval 2011-yilda sug‘oriladigan yerlarning grunt va sug‘orish suvlari tarkibining minerallashganligi, ming ga hisobida Tumanlar 1,0 g/l 1,0-3,0 g/l 3,0-5,0 g/l 5,0 g/l dan kup Ariq suvi, 1 g/l gacha Bulung‘ur 29,86 29,86 Jomboy 31,66 31,66 Ishtixon 30,30 1,22 31,51 Kattakurg‘on 32,45 2,146 34,60 Narpay 24,86 2,6 0,03 27,49 Nurobod 6,93 0,045 6,97 Oqdaryo 27,49 27,49 Pastdarg‘om 53,64 0,35 53,99 Paxtachi 16,572 7,11 0,018 23,72 Payariq 40,22 0,6 40,82 Samarqand 16,97 16,97 Tayloq 16,28 16,28 Urgut 30,32 30,32 Qushrabot 5,75 5,75 Shaxarlar 1,74 1,74 JAMI: 365,04 14,07 0,05 379,16 3.9-jadval 90 2015-yilda Sug‘oriladigan yerlarning grunt va sug‘orish suvlari tarkibining minerallashganligi, ming ga hisobida Tumanlar 1,0 g/l 1,0-3,0 g/l 3,0-5,0 g/l 5,0 g/l dan kup Ariq suvi, 1 g/l gacha Jomboy 31,60 31,60 Ishtixon 30,62 0,88 31,50 Kattakurg‘on 32,77 1,84 34,61 Narpay 22,30 5,20 27,49 Nurobod 6,96 6,96 Oqdaryo 28,59 0,06 28,66 Pastdarg‘om 53,75 0,15 53,90 Paxtachi 18,58 5,14 23,72 Payariq 38,50 2,39 40,89 Samarqand 15,45 15,45 Tayloq 16,28 16,28 Urgut 30,31 30,31 Qushrabot 5,75 5,75 Shaxarlar 2,69 2,69 JAMI: 334,15 15,66 349,81 3.10-jadval 2021-yilda Samarqand viloyatida sug‘oriladigan yerlarning grunt va sug‘orish suvlari tarkibining minerallashganligi, ming ga hisobida Tumanlar 1,0 g/l 1,0-3,0 g/l 3,0-5,0 g/l 5,0 g/l dan kup Ariq suvi, 1 g/l gacha Bulung‘ur 29,102 29,10 Jomboy 31,587 31,59 Ishtixon 30,969 0,525 31,49 Kattaqo‘rg‘on 32,140 2,332 34,47 Narpay 23,065 4,378 27,44 Nurobod 7,357 0,038 7,40 Oqdaryo 28,850 0,067 28,92 Payariq 39,455 1,362 40,82 Pastdarg‘om 53,175 0,680 53,86 Paxtachi 18,452 5,029 0,227 23,71 Samarqand 15,397 15,40 Tayloq 16,284 16,28 Urgut 30,406 30,41 Qo‘shrabod 5,745 5,75 Shahar lar 2, 694 2, 70 Jami: 364,68 14,412 0,227 379,32 Shuni ta’kidlash kerakki, O‘rta Zarafshonning sharqiy qismida grunt suvlarning sifati yaxshi va ulardan ichimlik sifatida foydalanish mumkin, lekin, 91 g‘arbiy qismida sifatli suv daryo o‘zanida yaqin tor, uzunchoq zonadagina saqlanib qoladi. Tog‘oldi tekisliklarida ikkinchi terrasada grunt suvlar sho‘rligi oshib boradi. 92 3.5. Sug‘orish natijasida agrolandshaftlardagi ekologik holatlarni masofadan tadqiq etish masalalari Suv manbalari va sug‘oriladigan maydonlarni tahlil qilishda turli usullardan foydalaniladi. Bunda suv manbalari bilan ta’minlanganlik hamda ularning havza bo‘yicha taqsimotini zamonaviy masofaviy zondlash tizimlari yordamida tahlil qilish juda muhim hisoblanadi, chunki bunda kishilar ko‘zi ilg‘amaydigan jihatlar ham yaqqol ifodalanadi. Dastlab suv manbalarini baholash maqsadidagi ma’lumotlar manbalari bilan ishlashda kosmik rasmlar va ularni turli chuqurlikda tahlil qiladigan tizimlarni belgilab olish kerak bo‘ladi. Zamonaviy kosmik tasvirlar oddiy rasmlar emas balki, turli spektrda skanerlash mahsulidir. Zarur bo‘lgan maydonlar bo‘yicha ochiq manbalarning kosmik tasvirlarini olganimizda ikkita yirik manbalar tizimini tanlashimiz zarur bo‘ladi. Bulardan biri 1972 - yil 23 - iyulda ishga tushirilgan Landsat dasturi bo‘lib, bugungi kunda bu dasturning Landsat-8 bosqichi amalda keng foydalaniladi. Ushbu tizim turli yillarda minglab kosmik tasvirlarni oladi hamda ma’lumotlar bazasini shakllantiradi. Biz o‘z tadqiqotimizda mazkur dasturning Landsat-7 va Landsat-8 tizimlaridan foydalandik (3.11-3.12-jadvallarga qarang). 3.11-jadval Landsat 7 ETM+ning kosmik rasmlari kanallari Spektral kanallar To‘lqin uzunliklari, Mkm da hisoblangan 1 pikselning qamrab olish imkoni OLI diapazoni (Operational Land Imager) Kanal -1 Ko‘k (Blue) 0.441 -0.514 30 m Kanal - 2- Yashil ( Green) 0.519 -0.601 30 m Kanal - 3 - Qizil (Red) 0.631-0.692 30 m Kanal -4 - Infraqizilga yaqin ( NIR) 0.772-0.898 30 m Kanal - 5 - Infraqizilga yaqin (SWIR-1) 1.547-1.749 30 m Kanal - 7- Infraqizilga yaqin (SWIR-2) 2.064-2.345 30 m Kanal - 8 - Panxromatik ( PAN) 0.515-0.896 15 m Diapazon TIRS (Thermal Infrared Sensor) Kanal -6 - Infraqizilga uzoq 10.31-12.36 60 m 93 3.12-jadval Landsat 8 OLI/TIRS ning kosmik rasmlari kanallari Spektral kanallar To‘lqin uzunliklari, mkm da hisoblangan 1 pikselning qamrab olish imkoni OLI diapazoni (Operational Land Imager) Kanal -1 - 0 ,433-0,453 30 m Kanal - 2- Ko‘k (Blue) 0,450-0,515 30 m Kanal - 3 - Yashil ( Green) 0,525-0,600 30 m Kanal -4 - Qizil (Red) 0,630-0,680 30 m Kanal - 5 - Infraqizilga yaqin ( NIR) 0,845-0,885 30 m Kanal -6 - Infraqizilga yaqin (SWIR-1) 1,560-1,1,660 30 m Kanal - 7- Infraqizilga yaqin (SWIR-2) 2,100-2,300 30 m Kanal - 8 - Panxromatik ( PAN) 0,500-0,680 15 m Kanal - 9- Cirrus bulutlar ( SWIR) 1,360-1,390 30 m Diapazon TIRS (Thermal Infrared Sensor) Kanal - 10- Infraqizilga uzoq (TIR1) 10,30-11,30 100 m Kanal - 10- Infraqizilga uzoq (TIR2) 11,50-12,50 100 m Yuqorida berilgan kosmik rasmlarning kanallaridan foydalangan holda suv manbalari indeksini aniqlash uchun 1996 yilda S.K.McFeeters 3 tomonidan taklif qilingan “Suvning normallashtirilgan farqlanish indeksi”- NDWI (The Normalized Difference Water Index) qo‘llanildi. 3.1-rasm. ArcGIS dasturida NDWI tahlili (tahlil muallif tomonidan amalga oshirilgan) 3 https://eos.com/make-an-analysis/ndwi/ 94 Bu yerda 0,2 mk dan boshlangan raqamlar suvli muhitni ifodalaydi. Spektrlarning yuza qatlamlardan qaytishi namli muxatda o‘ziga xos bo‘lganligi uchun sug‘oriladigan maydonlarni ajratishga imkon beradi. 3.1-rasmdagi raqamlarda - 0.2 mk dan boshlanadigan ranglar suvlilik oshishi yoki kamayishini ifodalaydi. Umuman olganda kosmik rasmlarni qayta ishlash jarayonida suniy yo‘ldoshlar oladigan rasmlar spektori juda muhim. NDWI uchun asosan yashil va ultrabinafsha yashil sp ek tori juda muhim. Bunda tegishli amalni bajarish uchun quyidagi ifodani asos sifatida olamiz. Landsat-7 kosmik tizimi uchun Landsat-8 kosmik tizimi uchun Yerni muntazam kuzatish tizimlaridan biri Copernicus bo‘lib, bu tizim yerni masofadan zondlash dasturi hisoblanadi. Dasturning maqsadi keng spektrli diapazonda Yerni kuzatish uchun global, uzluksiz, avtonom va yuqori sifatli imkoniyatlarni taqdim etishdan iborat. Aniq, o‘z vaqtida va oson tizimga kirish mumkin bo‘lgan Kopernik ma’lumotlaridan turli maqsadlarda, jumladan, global iqlim o‘zgarishi va fuqarolar xavfsizligi ta’sirini yaxshiroq tushunish uchun foydalanish mumkin. Ma’lumotlar fuqarolarga, xizmat ko‘rsatuvchi provayderlarga, davlat, xalqaro va tijorat tashkilotlariga Yevropa hamda undan tashqarida odamlarning hayot sifatini yaxshilash asosiy maqsadi sifatida olinga bo‘lib, undagi ma’lumotlar bazasi foydalanuvchilarga bepul taqdim etiladi. Kopernik dasturi maxsus kosmik sun’iy yo‘ldoshlardan (Sentinel sun’iy yo‘ldoshlari oilasiga kiruvchi suniy yo‘ldoshlar), yordamchi kosmik missiyalardan (ilgari ishga tushirilgan tijorat va ommaviy sun’iy yo‘ldoshlar), shuningdek, Yer stansiyalarida, havo va dengiz kuzatuv tizimlarida joylashgan ko‘plab sensorlardan katta hajmdagi global ma’lumotlarni to‘playdi va qayta ishlaydi. 95 Sentinel-2 qutb orbitasidagi, ko‘p spektrli yuqori aniqlikdagi tasvirlash missiyasi bo‘lib, u masalan, o‘simliklar, tuproq va suv qoplami, ichki suv yo‘llari hamda qirg‘oqbo‘yi hududlari tasvirini taqdim etish uchun Yer sayyorasi va ayrim hududlarni turli maqsadlarda monitoring qilishga mo‘ljalangan. Sentinel-2 ham favqulodda xizmatlar uchun ma’lumotni yetkazib berishi mumkin. Sentinel-2A 2015 - yil 23 - iyunda, Sentinel-2V esa 2017 - yil 7 - martda ishga tushirilgan. Sentinel-2 qirg‘oq, qizil, yashil, ko‘k, yaqin infraqizil va qisqa to‘lqinli infraqizil nurlarni o‘z ichiga olgan mul’tispektral asbob yordamida quruqlikni monitoring qiladi. Har besh kunda Sentinel-2A va Sentinel-2V 12 spektral diapazonda Yer sayyorasidagi o‘zgarishlarini kuzatib boradi. Bunda har bir bandning piksel o‘lchami 10 dan 60 mrs gacha bo‘ladi. 3.13-jadval Masofadan zondlashning ayrim parametrlari haqida ma’lumot Band Rezolyusiya T o‘lqin uzunligi Tavsif B1 60 m 443 nm Ultra ko‘k (sohil va aerozol) B2 10 m 490 nm Moviy B3 10 m 560 nm Yashil B4 10 m 665 nm Qizil B5 20 m 705 nm Ko‘rinadigan va yaqin infraqizil (VNIR) B6 20 m 740 nm Ko‘rinadigan va yaqin infraqizil (VNIR) B7 20 m 783 nm Ko‘rinadigan va yaqin infraqizil (VNIR) B8 10 m 842 nm Ko‘rinadigan va yaqin infraqizil (VNIR) B8a 20 m 865 nm Ko‘rinadigan va yaqin infraqizil (VNIR) B9 60 m 940 nm Qisqa to‘lqinli infraqizil (SWIR) B10 60 m 1375 nm Qisqa to‘lqinli infraqizil (SWIR) B11 20 m 1610 nm Qisqa to‘lqinli infraqizil (SWIR) B12 20 m 2190 nm Qisqa to‘lqinli infraqizil (SWIR) Bizning tadqiqotimizda ma’lumotlar bazasi bilan ishlash uchun tegishli amallarni bajarishda Sentinel-2 suniy yo‘ldoshlar rasmlaridan foydalanganda 3 va 96 8 qatorlar mos keladi. Ushbu qatorlarda 3-yashil spektori 8-ultrabinafsha yoki NiR bo‘ladi. NDWIni hisoblashda odatda o‘simliklar yuzasidan qaytadigan namlik miqdoriga asoslanadi deyish mumkin. Xisoblash ishlarini amalga oshirishda Sentinel -2 uchun formulasidan foydalandik. Mazkur jarayonlar bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan Xu H (Xu H) 2006 yilda NDWI indekslaridan ko‘ra yangi, ya’ni, modifikatsiyalangan tizimni taklif qiladi. Bu suvning normallashtirilgan modifikatsiyalangan farqlanish indeksi – MNDWI (The Modified Normalized Difference Water Index)bo‘lib, MNDWI ning formulasi quydagicha Landsatdan olingan tasvirlar asosida O‘rta Zarafshon havzasi sug‘oriladigan maydonlarini tahlil qilish maqsadida besh yillik hamda 10 yillik ma’lumotlar tahlil qilindi. Yuqorida berilgan ifodalarni qo‘llaganda natijalarni ko‘rish mumkin bo‘ldi. Yangi MNDWI taklif qilingan Landsat TMETM+ uchun Ifodani O‘rta Zarafshon havzasi sug‘oriladigan yerlarning iyun va iyul oylarida namlikning taqsimlanishini bilish maqsadida o‘rganilganda, sug‘orma dehqonchilik maydonlarining maxsus spektorlar yordamida ajralishini ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi. Bu yerlarning o‘zgarib borishi holatini suv manbalari konturida ajralishini ko‘rishga imkon beradi. Rastrlarni tozalash jarayonida havzaning suv manbalari chiziqlarini aniq ajratish imkoni mavjud bo‘lishini ko‘rish mumkin. 97 3.2-rasm. ArcGIS dasturida NDWI tahlili (tahlil muallif tomonidan amalga oshirilgan) Tadqiqot ishlarini olib borishda agrolandshaftlar va ularning chegarasini ajratishda turli yondashuvlarni qo‘llash yo‘li bilan amalga oshirilganligini bilgan holda zamonaviy texnologik yechimlar kanday natija berishini bilish maqsadida turli indekslarga murojat qilindi. Ular ichida yetarli darajada murakkab ifodalarga ega bo‘lgan AWEI ni qo‘llashni amalga oshirdik. Bu yerda AWEI uchun juft indeks yuqori natija beradi deb hisoblanadi: 1) AWEI NSH =4(Pb 2 - Pb 5 )-(0,25. Pb 4 +2,75 Pb 7 ) 2) AWEI SH = Pb 1 +2,5* Pb 2 -1,5(Pb 4 + Pb 3 -0,25+ Pb 7 Hisoblashlarni tadqiqot obyektimiz bo‘yicha olib borilganda ArcGIS klassifikatorlari O‘rta Zarafshon havzasi uchun och ko‘k rangdan boshlangan chegaraga ega bo‘lgan hududni ajratib berdi. Bundan xulosa qilish mumkinki, aynan shu ajratilgan zonalarda sug‘orish va uning landshaftlarni o‘zgaruvchanligini ko‘rishimizga imkon yaratdi. 98 3.3-rasm. AWEI indeksi yordamida agrolandshaftlar (sug‘oriladigan maydonlar)ning chegarasini ajratilishi ArcGIS dasturi orqali O‘zbekiston milliy atlasi (I-tom) dan “Tabiiy geografik rayonlashtirish” rastrli kartasini yuklaymiz. Bu karta dastur ta’minotida Raster papkaga joylanadi. Dastur yordamida kartadan “O‘rta Zarafshon” tabiiy geografik okrugi hududini qirqib olish uchun avvalambor, ushbu kartani “georeferencing” amali yordamida bog‘laymiz. Bog‘lanishni amalga oshirishda kartaning geografik koordinatalaridan foydalanish yaxshi samara beradi. Keyingi amalda kerakli hududni maydon, chegara, ya’ni, “polygon” hamda “polyline” formatida qirqib olamiz va yangi “shp” formatdagi fayllarni yaratamiz. Ushbu fayllar yaratayotgan kartamizning geografik asosi bo‘lib xizmat qiladi. Kartasi yaratilayotgan hududni tabiiy geografik jihatdan o‘rganayotganimiz uchun unda joylashgan suv obyektlari, jumladan, daryo va soylar, kanallar, ko‘llar hamda suv omborlarini tasvirlashimiz zarur. Shundan kelib chiqib, hududdagi suv obyektlarini “polygon” uslubida qirqib olib, yangi “ship” fayllar yaratiladi va ularning geografik nomlari yozib chiqiladi. Keyingi amalda https://earthexplorer.usgs.gov/ internet sayti orqali Landsat 8-9 dan suniy yo‘ldosh orqali olingan kosmik suratlar yuklab olinadi. Kosmik surat orqali O‘rta Zarafshon havzasi tabiiy geografik 99 okrugi hududida joylashgan qishloq va tumanlar chegaralari yuklanadi. Bu amalni bajarish uchun “Adminstrative map” raster formatdagi shape fayli dasturga yuklanadi. Natijada, butun O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan viloyat va qishloq tumanlari chegaralari toponimlari bilan tasvirga tushadi (3.4-3.5-rasmga qarang). 3.4 -rasm. Sug‘oriladigan yerlarni 1 m qatlamgacha sho‘rlanganligiga qarab bo‘linishi 3.5 -rasm. Sug‘oriladigan yerlarning sizot suvlari sat hig a qarab bo‘linishi ( ming ga ) 100 O‘zimizga kerakli hudud, ya’ni, O‘rta Zarafshon tabiiy geografik okrugi hududiga kiruvchi ma’muriy birliklarni ajratib olib, qolgan keraksiz hududlarni chiqarib tashlash uchun ArcGIS dasturida “clip” amalini bajaramiz. Natijada, O‘rta Zarafshon havzasi hududi ichida ma’muriy birliklar chegaralari paydo bo‘ladi. Keyingi bosqichdagi bajariladigan ish bu olingan statistik ma’lumotlarni dasturga yuklash bo‘ladi. Buning uchun “ shp” fayli ustida “open attribute table” amalini bajaramiz hamda faylga ma’lumotlarni yuklaymiz. Bu Microsoft Excel dasturiga o‘xshash jadval ko‘rinishidagi ma’lumotlar bazasi bo‘lib, unda faylga tegishli barcha ma’lumotlarni (nomi, hudud maydoni, tegishli ko‘rsatkichlar) joylashtirish mumkin bo‘ladi. Keyingi bosqichda dasturning “extract” amali bilan berilgan ma’lumotlar yordamida hudud kartasida kerakli amallarni bajaramiz. Bu amalga qo‘shimcha tarzda “spatial analysis tools” buyruq amali yordamida ma’lumotlar ichidan eng keraklilarini ajratib olishimiz mumkin. Kartani tuzishda ishlatiladigan turli xil kartografik tasvirlash usullariga murojaat qilishimiz mumkin. Bunda, asosan, tabiiy geografik kartalarni tuzishda qo‘llaniladigan asosiy kartografik tasvirlash usullarni qo‘llashimiz zarur. Bu tasvirlash usullari qatoriga areallar, kartogramma, sifatli rang, miqdorli rang, diagrammalar usullari kiradi. Bu usullar orasida kartamizni yaratishda eng ko‘p kartogramma hamda sifatli rang usullari qo‘llanildi. Jumladan, kartogramma usuli yordamida sug‘oriladigan hududlarda sizot suvlari satxining chuqurligi tasvirlandi, bunda maxsus ranglardan foydalanildi, ya’ni, chuqurlik ortgani sari ranglar ko‘k va yashildan sariq va qizilga tomon o‘zgarib boradi. Nafaqat sizot suvlari sathi, balki sug‘oriladigan maydonlarda 1 m qalinlikgacha bo‘lgan qismida sho‘rlanish darajasi ham tasvirlandi. Bunda ham kam sho‘rlangan hududlardan sho‘rlik darajasi ortgan hududlarga tomon rang shkalasi qo‘llaniladi, ya’ni sho‘rlik darajasi ortgani sari och sariqdan qizg‘ish sariq rangga tomon o‘zgarib boradi. Bu ilmiy tadqiqot ishida taqqoslash metodini qo‘llashimiz uchun 2011 dan to 2021-yillargacha bo‘lgan tegishli statistik ma’lumotlarni kiritgan holda har bir yilga tegishli alohida kartalar qilindi hamda taqqoslash uchun yonma-yon holatda tasvirlandi (3.6-rasmga qarang). Rasmlarni 101 o‘zaro taqqoslash yordamida 10 yil O‘rta Zarafshon davomida hududida sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni aniqlashtirishimiz mumkin. Yaratilgan ushbu kartalardan tashqari, olingan ma’lumotlar asosida har bir hudud bo‘yicha tuproqlarning nordonlik va sho‘rlanish darajasini inobatga olingan holda karta tuzildi. Tadqiqot ishi davomida 15 ta hududda tayanchtuchastka sifatida o‘lchov ishlari olib borilgan va yig‘tlgan ma’lumotlar Samarqand viloyati Jomboy tumani hududida joylashgan “SAG AGRO” MChJ (masuliyati cheklangan jamiyati)ning laboratoriyasidagi jaxon standartlariga javob beradigan zamonaviy asbob va uskunalardan foydalanib, tayanch uchastkalardagi sug‘oriladigan yerlarning haydalgan qatlamidan 10-15 sm chuqurlikdan olingan tuproq namunalari 12 ta kriteriya bo‘yicha kimyoviy tahlillardan o‘tqazildi. O‘tkazilgan tahlil natijalari tadqiqot ishidagi 3.14-3.15 jadvallarda berildi va ulvr asosida amaliy axamiyatga ega bo‘lgan kartodiagramma usulida tayyorlangan O‘rta Zarafshon havzasining tuproq turlarining nordonlik, yani kislotalik, tuproqlarning minerallashganlik va sho‘rlanish darajalari, shuningdek, ph hududiy tarqalishi karta-sxemalari ilk marotaba yaratildi. Ushbu hududlarning geografik koordinatalarini ArcGIS dasturiga tadbiq qilgan holda olingan ma’lumotlar “open attribute table” amali yordamida jadvalga biriktirib chiqildi. Jumladan, tuproq tarkibida mavjud kimyoviy birikmalar (ph-kislotalilik darajasi, xlor ioni, bo‘r, ishqorlar, gumus miqdori va b.) miqdorlari mg/kg o‘lchov birligida aniqlangan. Ushbu ma’lumotlar asosida, O‘rta Zarafshon hududidagi 15 ta nuqtada aniqlangan ma’lumotlar “georeferencing” amali yordamida kartaga joylashtirildi. Olingan 12 ta kimyoviy birikmalarni kartada umumiy qilib tasvirlash maqsadida kartografik tasvirlash usullaridan kartodiagramma usuli tanlab olindi. Bu tasvirlash usulining afzallik tomoni shundaki, olingan ma’lumotlar ma’lum bir hududda geografik koordinataga mos xolda, har bir hududning ma’muriy chegarasi doirasida tasvirlash imkonini beradi. Zero, har bir kimyoviy birikmani sifatli rang usulida tasvirlashimiz uchun bizga 12 ta karta yaratish kerak bo‘lar edi. Bu esa tadqiqot ishi doirasida kartalarning mazmunan sifatsiz ko‘rinishga olib kelar edi. 102 Kartodiagramma usulidan samarali foydalangan holda biz olingan barcha kimyoviy birikmalarga oid ma’lumotlarning barchasini bitta kartada hudud miqyosida tarqalish areallarini tasvirlagan holda ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. 103 3 .6 -rasm . O‘rta Zarafshon havzasida sug‘oriladigan yerlarning 1 m qatlamgacha bo‘lgan qismining sho‘rlanganligiga qarab bo‘linishi (ming ga hisobida) 104 3.7 -rasm . O‘rta Zarafshon havzasini sizot suvlari sathi bo‘yicha bo‘linishi 105 3.14-jadval O‘rta Zarafshon havzasida tanlab olingan uchastkalarda tuproq muhiti va uning sho‘rlanish darajalari № Namuna olingan joylar va ularning koordinatalaripH pH me’yor Konduktometr Konduktometr me’yor Quruq qoldiq, % Quruq qoldiq, % me’yor Umumiy kislotalilik, % Umumiy kislotalilik, % me’yor Xlor ioni, % Xlor ioni, % me’yor Na2O, % Na2O, % me’yor K2O, % K2O, % me’yor CaCO3,% CaCO3,.% me’yor 1 Payariq tumani, Baxrin qishlog‘i, 40 0 1'215645- 66 0 50'5000033 7,4 6,5- 7,5 208 0,06 5 < 0.3 0,04575 < 0.061 0,00443 < 0.01 0,0033 <0.023 0,00547 0,01 13,4 5__152 Payariq tumani, Eshimoqsoq qishlog‘i, 39 0 52'3340293- 66 0 52'1982283 7,1 363 0,18 0,038125 0,00621 0,00377 0,00254 15 3 Kattaqo‘rg‘on tumani, 39 0 53'24'73692- 66 0 19'4'92622 7,5 174 0,06 0,061 0,00443 0,00306 0,00193 18,2 4 Kattaqo‘rg‘on tumani, Qum qishlog‘i 39 0 55'1725679- 66 0 20'5623816 7,4 181 0,06 0,04575 0,00443 0,00354 0,002 14 5 Bulung‘ur tumani, Uchtepa qishlog‘i (bahorikor yer) 39 0 34'5872393- 67 0 24'5871386 7,67 187 0,12 0,06862 0,00443 0,00164 0,00429 15 6 Bulung‘ur tumani 1-savxoz, 39 0 34'58723- 67 0 24'5871386 7,74 200 0,15 0,05337 0,00443 0,00296 0,00963 15,8 7 Urgut tumani Tinchlik qishlog‘i W65-84 39 0 30'36744- 67 0 22'4661671 7,53 153 0,08 5 0,04575 0,00621 0,00197 0,00127 15,6 8 Paxtachi tumani, Suluvqo‘rg‘on qishlog‘i, 40 0 3'2997799-- 65 0 385161679 7,37 225 0,08 1 0,04575 0,00532 0,0066 0,00121 16,2 9 Tayloq tumani Yangiobod qishlog‘i N38 0 36'12'85884- E 67 0 3'55'81265 7,69 172 0,12 0,0549 0,00443 0,00287 0,00162 15,4 10 Samarqand tumani Mironqul qishlog‘i, N- 39 0 34'2'72014 E 66 0 50'0' 83438 7,38 153 0,07 0,0442 0,00621 0,00345 0,00253 14,4 11 Jomboy tumani, 7,22 398 0,19 0,0305 0,00443 0,004 0,00188 9,4 106 Tut qishlog‘i, 39 0 44'5637902- 67 0 1'4805857 12 Narpay tumani Oyto‘la F/Y 39 0 57'3'48264- 65 0 59'7'24531 7,24 485 0,21 0,0427 0,0133 0,0149 0,00301 18,2 13 Navoiy viloyati, Xatirchi tumani, 40 0 3'30'59306- 65 0 59'4575994 7,58 211 0,1 0,0564 0,00887 0,00462 0,00272 20,7 14 Navoiy viloyati, Xatirchi tumani, Bog‘ichakalon qishlog‘i 40 0 5'434996- 65 0 43'4910896 7,96 241 0,08 3 0,0686 0,0071 0,00495 0,00505 18 15 Pastdarg‘om tumani, Mevali qishlog‘i N 39'43'38'64475 E- 66 0 36'15'77548 7,71 199 0,11 0,064 0,00798 0,00299 0,00235 17,8 pH- tuproqning kislotalilik muhiti ko‘rsatkichi; konduktometr – tuproq suvli so‘rimining elektr o‘tkazuvchanligi, ya’ni tuproqdagi jami erigan tuzlarni ko‘rsatuvchi kattalik; quruq qoldik, % da – tuproqdagi suvda oson eruvchi tuzlarning ko‘rsatkichi; umumiy kislotalilik, % da – me’yordagi korbonotlar va biokorbonatlar ta’sirida yuzaga keluvi kislotali muhit; Cl + ( xlor ioni ), % da – suvli so‘rimdagi xlor miqdori; Na 2 O , % da – tuproqdagi suvda eruvchi natriy mikdori; K 2 O , % da - tuproqdagi suvda eruvchi umumiy kaliy miqdori; CaCO 3 , % da – tuproq tarkibidagi korbonatlar; P 2 O 5 , mg/kg da – o‘simlik o‘zlashtira oladigan xarakatchan fosfor miqdori; K 2 O, mg/kg da - o‘simlik o‘zlashtira oladigan almushinuvchan kaliy miqdori; gumus (chirindi), % da – tuproqdagi organik qoldiq miqdori; N-NO 3 , mg/kg da - tuproq tarkibidagi nitrat shaklidagi azot miqdori. Izoh: kimyoviy tahlillar muallifning dala tadыiыotlari yordamida olingan tuproы namunalari asosida «SAG AGRO» MChJning tuproq tahlillari ilmiy laboratoriyasida amalga oshirldi (Samarqand viloyati, Jomboy tumani, Qoraqishloq qishlog‘i, 33-uy). 3.15-jadval O‘rta Zarafshon havzasida tanlab olingan uchastkalarda tuproqlarning oziq moddalar bilan ta’minlanganligi, mg/kg da № Namuna olingan joylar va ularning koordinatalari N-NO 3 N-NO 3 , me’yor P 2 O 5 P 2 O 5 , me’yor K 2 O K 2 O , me’yor Gumus miqdori, % da Gumus miqdori, % da me’yor 1 Payariq tumani, Baxrin qishlog‘i, 40 0 1'215645- 66 0 50'5000033 7,12 20__30 46 31__45 326 201__300 1,03 0.8__1.2 2 Payariq tumani, Eshimoqsoq qishlog‘i, 39 0 52'3340293- 66 0 52'1982283 45 31,5 180 1,14 3 Kattaqo‘rg‘on tumani, 39 0 53'24'73692- 66 0 19'4'92622 4,7 9,9 79 0,88 107 4 Kattaqo‘rg‘on tumani, Qum qishlog‘i 39 0 55'1725679- 66 0 20'5623816 4,8 16 98 1,2 5 Bulung‘ur tumani, Uchtepa qishlog‘i (bahorikor yer) 39 0 34'5872393-67 0 24'5871386 4,5 23,2 98 0,93 6 Bulung‘ur tumani Bulung’ur shahar , 39 0 34'58723- 67 0 24'5871386 7,98 11,5 180 1,35 7 Urgut tumani Tinchlik qishlog‘i W65-84 , 39 0 30'36744- 67 0 22'4661671 7,2 5,1 206 0,78 8 Paxtachi tumani, Suluvqo‘rg‘on qishlog‘i, 40 0 3'2997799-- 65 0 385161679 3,12 33 94 0,98 9 Tayloq tumani Yangiobod qishlog‘i N38 0 36'12'85884- E67 0 3'55'81265 2,7 5,5 77 1,29 10 Samarqand tumani Mironqul qishlog‘i, N- 39 0 34'2'72014 E 66 0 50'0' 83438 3,16 12,5 79 0,88 11 Jomboy tumani, Tut qishlog‘i, 39 0 44'5637902- 67 0 1'4805857 9,07 19,5 128 1,35 12 Narpay tumani Oyto‘la F/Y 39 0 57'3'48264- 65 0 59'7'24531 45 14,2 79 1,19 13 Navoiy viloyati, Xatirchi tumani, 40 0 3'30'59306- 65 0 59'4575994 8,5 5,35 125 0,67 14 Navoiy viloyati, Xatirchi tumani, Bog‘ichakalon qishlog‘i 40 0 5'434996- 65 0 43'4910896 2,48 17,5 162 0,78 15 Pastdarg‘om tumani, Mevali qishlog‘i N 39'43'38'64475 E- 66 0 36'15'77548 6,93 55 212 0,78 Izo h : kimyoviy tahlillar muallifning dala tad ы i ы otlari yordamida olingan tupro ы namunalari asosida « SAG AGRO » MChJning tupro q tahlillari ilmiy laboratoriyasida amalga oshirldi ( Samar q and viloyati , Jomboy tumani , Qoraqishloq qishlog‘i, 33-uy ) Tadqiqot ishlari olib borilgan O‘rta Zarafshon havzasining sug‘oriladigan maydonlari tuproq-gruntdan namunalar olish ishlari ekspeditsiya davomida yig‘ildi. Bunda standart holda olingan joyning koordinatalari mobil JPS ыurilmasi yordamida belgilangan. Bu koordinatalar tegishli k art a larni yaratish jarayonida GAT texnologiyalari yordamida tasvirlandi. Har bir tupoq namunasi 15-20 sm 108 chuqurlikdagi haydalma qatlamdan olindi. Olingan namunalar zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlangan laboratoriyada tahlil qilindi. Laboratoriya tahlillarida olingan natijalar quyidagicha xulosalar chiqarishga sabab bo‘ldi: 1. Tuproq-grunt namunalari olingan tadqiqot hududlari inson tamonidan ishlov berilgan vaqtning miqdoriga mos ravishda gumus miqdorining oshishiga to‘g‘ri proporsionaldir; 2. Tuproq-gruntdagi ozuqaviy moddalar Zarafshon daryosi o‘zanidan uzoqlashgan sari kamayib borishi o‘z isbotini topdi; 3. Sug‘orma dehqonchilik ishlari olib boriladigan hududlarda pH miqdori Zarafshon daryosi tekislik qismiga chiqishi vaqtida hamda, O‘rta Zarafshon havzasi quyi qismida ko‘tarilganligini quyidagicha tushuntirish mumkin: havzaning yuqori qismida tog‘ jinslari tarkibidagi ishqorlar ta’sir etgan bo‘lsa, quyi qismida antropogen ta’sir ustunligi ma’lum bo‘ldi; 4. Tuproq-gruntdagi azotli birikmalar hamda fosforitli qoldiqlar miqdori yuqoridagi gumus miqdori kabi tartiblangan. Barcha olingan natijalarni maxsus masofaviy zondlash tizimlari orqali kartalarda aks ettirildi. Bunda tuproq-gruntdan turli chuqurliklar bo‘yicha ham namunalar olingan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib borishi tahlil qilindi. Yaratilgan kartaga qo‘shimcha ma’lumot sifatida qirqim karta joylashtirildi. Bu qirqim kartada ma’lumot sifatida aniqlangan 12 ta kimyoviy birikmalar ichida asosiy o‘rinda turuvchi ph-kislotalilik darajasining hududiy tarqalishi sifatli rang tasvirlash usuli yordamida ko‘rsatib o‘tilgan (3.8-rasmga qarang). 109 3.8-rasm. O‘rta Zarafshon havzasda tuproqlarning minerallashganlik va sho‘rlanganlik kartasi Bundan tashqari, yillar kesimida (2011 va 2021-yillar uchun) olingan kosmik ma’lumotlar asosida O‘rta Zarafshon havzasi hududi bo‘yicha yerdan foydalanish va yer qoplamining o‘zgarish tahlili ko‘rsatilgan holda karta yaratildi. Bu o‘zgarishlarda asosiy mezon sifatida sug‘orish ta’siri olindi. Tadqiqot ishi davomida hudud yer yuzasida tarqalgan tabiiy va antropogen landshaftlar turlarining geografik joylashishi va dinamik o‘zgarishi yillar kesimida tahlil qilib chiqildi. Taqqoslash metodini qo‘llagan holda 2011 va 2021-yillar uchun aerokosmik suratlarni dastur yordamida qayta ishlagan holda kartaga joylashtirildi. Bu jarayonda ham olingan kosmik suratlar “georeferencing” amali yordamida kartaga tushirildi. 110 3.9-rasm. O‘rta Zarafshon havzasida yerdan foydalanish va landshaftlar o‘zgarishining tahlili kartasi Olingan kosmik suratlarni qayta ishlagan holda ularni kartada umumiy qilib tasvirlash maqsadida kartografik tasvirlash usullaridan areallar va sifatli rang 111 usullari tanlab olindi. Bu tasvirlash usullarining afzallik tomoni shundaki, olingan ma’lumotlar ma’lum bir hududda, ularning egallagan maydoni to‘g‘ri ko‘rsatilgan holda, har bir hududning geografik chegarasini aniq tasvirlash imkonini beradi. Kartaning legendasini, ya’ni shartli belgilar qismini joylashtirishda har bir landshaft turi alohida ranglar bilan tasvirlandi hamda ularning nomi mos ravishda yozib chiqildi (3. 9 -rasmga qarang). 3.6. Tabiiy va antropogen landshaftlarni muhofaza qilish hamda ekomeliorativ holatini yaxshilash masalalari Tabiatni muhofaza qilish, ulardagi landshaft-ekologik vaziyatlarni optimallashtirishga doir bir qator mualliflar o‘z fikr-mulohazalarini bildirishgan. Ayniqsa bu muammoning dolzarbligini va zaruriyati, shu bilan birga uning yechimini topishda hamda hayotga tadbiq etishda har bir inson faol ishtirok etishi lozimligi B.N.Bogdanov (1969), V.B.Kozlovskiy (1969), A.I.Voronsov, N.Z.Xaritonova (1971), Ye.V.Milanova, A.M.Reyabchikov (1979), D.P.Nikitin, E.V.Novikov (1980), Z.Ataev (2020, 2022), P.Baratov, R.L.Yugay, M.Rasulov, G‘.Pardaev (1980) A.A.Abdulqosimov (1983), S.B.Abbasov (2007, 2019), A.R.Raxmatullaev (2018), K.M.Boymirzaev (2020), I.K.Mirzaxmedov (2021), Q.S.Yarashev (2018, 2022), N.T.Sabirova (2020), M.G.Nazarov (2020) boshqalarning ilmiy asarlarida e’tirof etilgan. Bugungi kunda morfologik strukturasi tabiiy va antropogen landshaftlar majmuasidan tarkib topgan O‘rta Zarafshon havzasi hududida ekologik vaziyat keskinlashib, hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga, atrof-muhitga va inson salomatligiga salbiy ta’siri oshib bormoqda. Ana shunday bir vaqtda tabiatni muhofaza qilish, ekomeliorativ holatni yaxshilash muammosi tobora keng quloch yoyib, butun jamoatchilik e’tiborini o‘ziga jalb etmoqda. Chunki nafaqat hozirgi, balki kelgusi avlodlarning salomatligi, farovon yashashi ko‘proq ekologik vaziyatni optimallashtirishga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. 112 Buning uchun tadqiqotchi mutaxassilar tabiat bilan jamiyatning o‘zaro ta’siri natijasida vujudga kelgan ekologik muammolar yechimini topish maqsadida tabiiy va antropogen landshaftlarni muhofaza qilishni ilmiy asosda tashkil etish hamda boshqarish mexanizmini ishlab chiqishlari zarur. Inson xo‘jalik faoliyatining tabiatga ta’siri kuchayishi bilan tabiiy muhitni yaxshilash, ulardan oqilona foydalanish, muhofaza qilish bo‘yicha turli ilmiy ishlanmalar, tavsiyalar, xulosalar taklif qilinmoqda. Shulardan biri tabiiy muhitni optimallashtirishdir (Raxmatullaev, 2018). Optimallashtirishni A.G.Isachenko (1980) “insoniyatni o‘rab turgan tabiat boyliklaridan oqilona foydalanish, muhofazalash, sog‘lomlashtirish va boyitish bo‘yicha kompleks tadbirlar”, - deb ta’riflaydi (5- bet). “Охрана ландшафтов” lug‘atida (1982) landshaftlarni optimallashtirish deganda - imkoniyatlardan eng yaxshisini tanlashdir deb berilgan. A.G.Isachenko (1991) optimallashtirishga doir quyidagi fikirni bildiradi: “Tabiatga geografik nuqtai nazardan qarash ekologiyaga nisbatan ancha keng qamrovli, shu sabali ham tabiatdan to‘g‘ri foydalanish, muhofaza qilish va tabiiy muhitni yaxshilash masalalarida geografiyaning roli kattadir” (21-bet). Yuqorida tahlil qilingan nazariy fikrlardan shunday xulosa qilish mumkinki, bironta hududning ekologik muammolari bo‘yicha xulosalar berishda, ularning yechimida eng optimal metodlardan foydalanishda geografiyaning imkoniyatlari boshqa tabiiy fanlarga nisbatan ancha katta (A.R.Raxmatullaev, 2018). O‘rta Zarafshon havzasining qayir, qayir usti terrasa, tog‘-vodiy-yoyilma va eol qumli cho‘l landshaft komplekslari uchun xarakterli bo‘lgan noyob landshaft komplekslari hamda ularning barcha komponentlari ilmiy nuqtai nazardan ahamiyatga ega bo‘lgan hamda tabiiy holati yaxshi saqlangan joylar qo‘riqxonalar uchun ajratilishi dozim. Bular orqali yangi avlod to‘qay, qayir usti terrasa va eol qumli cho‘l landshaftlari tabiiy holda qanday bo‘lganligi to‘g‘risida to‘liq ma’lumotga ega bo‘ladi. Insonning xo‘jalik faoliyati qadimdan tabiat hayotiga kirib borishi hamda makon va zamonda keng quloch yoyishi bilan atrof-muhitning o‘zgarishiga geotizimlarning rivojlanishiga yetakchi omil sifatida ta’sir etib kelmoqda. Inson 113 xo‘jalik faoliyatining tabiatga ta’siri ham ijobiy, ham salbiy ko‘rinishlarda namoyon bo‘lib, ular muhofaza qilishni taqozo etadigan anropogen landshaftlar sifatida vujudga kelgan, shakllangan va rivojlangan. Muhofazaga muhtoj bo‘lgan bunlay anropogen landshaftlar tizimi O‘rta Zarafshon havzasining barcha landshaft tiplarida o‘zining yorqin ifodasini topgan. Anropogen landshaftlarni muhofaza qilish tabiiy landshaftlarni muhofaza qilishdan o‘zining mohiyati va usullari bilan bir muncha farq qiladi. Anropogen landshaftlarni, O‘rta Zarafshon havzasida keng tarqalgan agrolandshaftlar va seliteb landshaftlarni muhofaza qilish, ulardagi ekologik holatni optimallashtirish uchun quyidagilarni amalga oshirishni talab qilnadi (1-ilovaga qarang). 114 X U L O S A O‘rta Zarafshon havzasi landshaftlarida sug‘orish ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlar, ulardagi ekologik vaziyatni vujudga kelishi, ko‘lamining kengayib borishi, voha landshaftlari resurs salohiyatidan oqilona foydalanish, landshaftlarning tadrijiy o‘zgarishi, ekomeliorativ holatni tadqiq etish natijasida quyidagi ilmiy va amaliy xulosalar qilindi: 1. landshaftlarda sug‘orish ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlar intensivligiini tadqiq etish, sug‘orish tarixini o‘rganish, tadrijiy holatini kuzatish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb ahamiyat kasb etishini aniqlashga imkon yaratdi; 2. voha landshaftlari ham tabiiy landshaftlar kabi o‘ziga xos xususiyatlarga, murakkab morfologik tuzilishga ega ekanligini aniqlash imkonini berdi; 3. Grunt suvlari sathining ko‘tarilishi bilan landshaftlarda ekomeliorativ holat murakkablashishini aniqlashga imkon berdi. Shuningdek, sug‘orish turlari va usullariga bog‘liq holda bu jarayon tezlashishi yoki sekinlashishi mumkin ekanligi dala tadqiqotlar natijasida ilmiy jihatdan asoslashga imkon berdi; 4. Grunt suvlari sathini ma’lum bir me’yorda ushlab turishida kollektor-drenaj tizimlarining axamiyati katta ekanligi o‘z isbotini topdi. Qishloq xo‘jaligida foydalanilayotgan xo‘jalik va xo‘jaliklararo kollektorlarni rekultivatsiyalash orqali grunt suvlarining sathini pasaytirish ekomeliorativ holatni barqarorlashtirish imkonini beradi; 5. agrolandshaftlarning sug‘oriladigan tuproqlar mexanik tarkibining o‘ziga xosligi va qatlamlanishi, litologik tuzilishining o‘zgarib borishi, fizik, suv-fizik xossalari va sug‘oriladigan yerlarning suv-tuz rejimi sug‘orish tadbirlari bilan chambarchas bog‘liq ekanligi e’tirof etildi; 6. havzada ekomeliorativ holat tahlili asosida hudud sho‘rlanmagan, kuchsiz sho‘rlangan, kuchli va juda kuchli sho‘rlangan yerlarni toifalashtirish, va kartalashtirishga imkon berdi; 7. landshaftlar mahsuldorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi sug‘orish natijasija irrigatsion eroziya relef qiya bo‘lgan agrolandshaftlar doirasida keng tarqalgan bo‘lib, ularda tuproq hosildor qatlamini yuvib ketilishiga va jarlanishni oldini olish 115 bo‘yicha chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqishni taqazo etadi; 8. sug‘oriladigan va bahorikor agrolandshaftlarda qishloq xo‘jalik ekinlarini tuproq tiplariga moslashtirib joylashtirish sxemasini ishlab chiqib, uni amaliyotga tadbiq etish lozimligiga e’tibor berish lozimligini aniqlash imkonini beradi. Shuningdek, agrolandshaftlarda hosildorlikni oshirishda, tog‘oldi zonalarida intensiv bog‘larni barpo etish, bog‘lardagi qator orasiga ozuqabop ekinlarini ekish oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashga, zahirasini ko‘paytirishga, doir muammolarni ijobiy hal etilishiga olib keladi. 9. sug‘orishni landshaft komplekslariga ta’siri va uning natijasida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlarni aniqlash, tadqiq etishda masofaviy zondlash ma’lumotlaridan foydalanish keng imkoniyatlar yaratishi aniqlanish imkonini berdi. Buning natijasida bir qancha ilmiy va amaliy axamiyatga ega bo‘lgan mavzuli kartalarni yaratishga imkon berdi; 10. su g‘orishni landshaft komplekslariga ta’sirini masofadan zondlash or qali yaratilgan zamonaviy kartalarni tuzishda ko‘proq rel’ef plastikasi usuli va havzali prinsipga asoslandik; 11. O‘rta Zarafshon havzasi landshaft komplekslarida vujudga kelgan ekologik vaziyatlar, ularning keskinlik darajasi mahalliy va regional xarakterga ega ekanligini ani qlashga imkon berdi . 116 FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR RO YXАTIʼ I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik axamiyatga molik nashrlar 1. Повестки дня в области устойчивого развития на период до 2030 года // Электронный доступ: http:// www.uz/undp/org/content/ uzbekistan.ru 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ–60- сон Фармони билан тасдиқланган «2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида» ги Фармони // http:// www . lex . uz 3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 17 июндаги ПФ – 5742-сонли “Қишлоқ хўжалигида ер ва сув ресурсларидан самарали фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони. 4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 31 майдаги “Ерларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш борасида назоратни кучайтириш, геодезия ва картография фаолиятини такомиллаштириш, давлат кадастрлари юритишни тартибга солиш чора тадбирлари тўғрисида”ги Фармони. 5. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2020 йил, 24 январдаги Олий Мажлисга Мурожаатномаси. II. Monografiya, ilmiy maqola, patent, ilmiy to‘plamlar 6. Аббасов С.Б. Қизилқум ландшафтлари ва уларнинг геоэкологик жиҳатлари // Геогр. фанлари докт. дисс. автореферати. –Т.; 2007.-39 б. 7. Аббасов С.Б. Қизилқум чўли ландшафтлари динамикаси ва экологияси (монография). –Самарқанд, 2019. -175 б. 8. Аббасов С.Б., Эшқувватов Б.Б. Табиий географик тадқиқотлар ва уларда ГИСнинг қўлланилиши // Ўзбекистоннинг геоэкологик муаммолари. Республика илмий-амалий конференция материаллари. -Самарқанд, 2005. – Б.80-83. 117 9. Абдулкасимов А. Антропогенные парагенетические комплексы Средней Азии. // Вопросы географии, №106. – М., Мысль, 1977. – С. 123-128. 10. Абдулкасимов А. Ландшафты Самаркандского оазиса // Проблемы освоения пустынь. - Ашхабад, 1999. №5. -С.64-69. 11. Абдулкасимов А. Оазис и приоазисная полоса – сложная парагенетическая система. // Антропогенные ландшафты ЦЧО и прилегающих территорий. – Воронеж, 1975. – С. 37-38. 12. Абдулкасимов А. Оазис и приоазисная полоса – сложная парагенетическая система. // Антропогенные ландшафты ЦЧО и прилегающих территорий. – Воронеж, 1975. – С. 37-38. 13. Абдулқосимов А.А. Проблема охраны примечательных природных ландшафтов межгорных котловин Средней Азии. // Геодезия, картография ва кадастр соҳа лар ини ривожлантиришнинг долзарб муаммолари, - Самарқанд, 2014. – Б.14-17. 14. Абдулкасимов А.А. Антропогенная трансформация ландшафтов Средней Азии и вопросы её прогнозирования. //География и природные ресурсы. Новосибирск, № 3, 1980. с.29-32. 15. Абдулкасимов А.А. Ландшафтно-типологическое картирование и физико- географическое районирование Ферганской котловины // Автореферат кандидатской диссертации. Воронеж, 1964. 16. Абдулкасимов А.А. Тугайный тип местности Средней Азии и его хозяйственное использование. //Материалы по физической географии Узбекистана. Ташкент, 1966. с.12-24. 17. Абдулкасимов А.А. О структуре и картировании оазисных ландшафтов. // Антропогенные ландшафты ЦЧО и прилегающих территорий. Воронеж, 1972. -С.39-41. 18. Абдулкасимов А.А. Проблемы изучения межгорно-котловинных ландшафтов Средней Азии. Монография. Ташкент: Фан, 1983. 126 с. 118 19. Абдул ка симов А.А., Абб а сов С.Б. Ландшафтно-экологические исследования Центрального Кызылкума. Монография. Самарканд, 2001. 153 с. 20. Абдул ка симов А.А., Абдурахм а нова Ю.Х. Зарафшон ботиғи шаҳар ландшафтларининг экологик муаммолари. //Проблемы опустынивания в аридных зонах. Самарканд, 2000. 53-54 б. 21. Абдулқосимов А. , Абдурахмонова Ю. , Давронов К. Зарафшон ботиғи воҳа ландшафтлари ва геоэкологияси (Монография). -Самарқанд , 201 7. -301 б. 22. Аверьянов А.Н. Системное познание мира: Методологические проблемы - М.: Политиздат, 1985. - 263 с. 23. Абдулкасимов А., Журакулов Х. Закономерности дифференциации ландшафтов Зарафшанских гор и прилегающих равнин (Монография). – Самарканд . Изд-во СамГУ, 201 4 . –156 с. 24. Акрамов З.М. Проблемы хозяйственного освоения пустынных и горно- предгорных территорий. - Ташкент: Фан, 1974. -175 с. 25. Алибеков Л.А. Ландшафты и типы земель Зарафшанских гор и прилегающих равнин. - Ташкент: Фан, 1982. -151 с. 26. Алибеков Л.А. Приоритетные задачи географической науки в Узбекистане // Ўзбекистон География жамияти ахбороти. 24-жилд. -Тошкент, 2004. –Б. 10-17. 27. Алибеков Л.А., Алибекова М.А., Назаров Х.Т., Эшкувватов Б.Б. Химизация орошаемых земель и процессы опустынивания (дегумизация почв) // Фарғона водийсида табиатдан фойдаланиш ва муҳофаза қилишнинг долзарб муаммолари. Республика илмий-амалий конференция материаллари. 1-қисм. -Наманган, 2014. –Б.28-29. 28. Арманд Д.Л. Наука о ландшафте. – М.: Мысль, 1975. – 287 с. 29. Атаев З.В. Ландшафтный анализ низкогорно-предгорной полосы Северо- Восточного Кавказа // Известия Дагестанского государственного 119 педагогического университета. Естественные и точные науки. – Махачкала: ИПЦ ДГПУ. – 2008, №1. – С. 59-67. 30. Атаев З.В. Ландшафты Северо-Восточного Кавказа в системе горных представителей // Молодой ученый. - Казань, 2011. - № 11. T.1. - П. 101-105. 31. Ахаминов А.Д. Изучение изменений в природных комплексах под воздействием сельского хозяйства (на примере Курской области) // Изучение и оценка воздействия человека на природу. -М.: Ин-т географии АН СССР, 1980. -С. 122–133. 32. Ахтырцева Н.И. Склоновая микрозональность ландшафтов на правобережье Дона // Склоновая микрозональность ландшафтов. –Воронеж, 1974. -С. 40-46. 33. Бабушкин Л.Н. Хисамов А.В. Климатические особенности. // Природные условия и ресурсы Юго-Западного Узбекистана. -Т.: Фан, 1965. –С. 45-73. 34. Б абушкин Л.Н., Когай Н.А. Физико-географическое районирование Узбекской ССР. // Труды ТашГУ, вып. 231. – Т., 1964. – С. 5-247. 35. Базилевич Н.И. Обмен минеральных элементов в различных типах степей и лугов на черноземных, каштановых почвах и солон-цах // Проблемы почвоведения. М.: Изд-во АН СССР, 1962. С. 148– 206. 36. Баратов П.Б. Природные ресурсы Зарафшанской долины и их использование. -Ташкент: Фан, 1977. - 116 с. 37. Башкин В.Н. Устойчивое развитие агроэкосферы на основе её экологически оптимальной биопродуктивности // Вестник с/х науки. 1991. № 8. С. 59–64. 38. Богданов Д.В. Культурныне ландшафты долин Помира и возможности их преобразования // Вопросы географии, вып.24. – М . , 1951. –С. 300-321. 39. Боймирзаев К.М. Фарғона ботиғи воҳаларидаги агроирригацион ётқизиқларнинг мультифункционал ландшафт таҳлили // География фанлари доктори (DSc) илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореф. –Самарқанд, 2020. -39 б. 120 40. Булатов В.И. О ландшафтно-географическом обеспечении аграрного природопользования // География и природные ресурсы. 1983. № 3. С. 35–39. 41. Булатов В.И. Природная организация среды и сельскохозяйственное производство // Вопросы географии. Природные комплексы и сельское хозяйство. № 124. -М.: Мысль, 1984. -С. 34–42. 42. Буцков Н.А., Муравьева Н. Т.Почвы. В кн.: “Природные условия и ресурсы Юго-Западного Узбекистана”. – Ташкент: Фан, 1965.- С. 147-93. 43. Вернадский В.И. Биосфера и ноосфера. М.: Наука, 1989. 261 с. 44. Вестфолль // Большая советская энциклопедия [в 30 т.] 3-е изд. - М. : Советская энциклопедия, 1969 - 1978 . 45. Видина А.А., Цесельчук Ю.Н. Ландшафтные исследования для целей сельского хозяйства и возможности использования ландшафтных карт // Материалы к V-Всесоюзному совещанию по вопросам ландшафтоведения. М.: Изд-во МГУ, 1961. С. 160–169. 46. Всемирная организация здравоохранения (ВОЗ), 1983 г. Оценка воздействия орошаемого земледелия на здоровье окружающей среды. Женева, Швейцария . 47. Всемирный фонд дикой природы, WWF назвал 10 рек мира, которым грозит наибольшая опасность, онлайн: http://www.ens-newswire.com/ens/mar2007/2007-03-21-01.asp ] ; 48. Гафуров З.А. Динамика эвапотранспирации сельхозкультур орошаемых земель в каршинской степи в условиях современной тенденции глобального и регионального изменения климата // Диссертация на соискание учёной степени доктора философии (PhD) по географическим наукам . -Ташкент, 2019. -143 с. 49. Гвоздецкий Н.А. Самаркандская область. // Природные условия и ресурсы Юго-Западного Узбекистана. -Ташкент: Фан, 1965. -С. 337-369. 50. Гвоздецкий Н.А. Физико-географическое районирование Юго-Западного Узбекистана для сельскохозяйственных целей // “Природные условия и ресурсы Юго-Западного Узбекистана”. – Ташкент: Фан, 1965. – С.337-370. 121 51. Гвоздецкий Н.А., Ефремов Ю.К., Исаченко А.Г. и др. Фи-зико- географические основы природопользования // Материалы VI съезда Геогр. о-ва СССР. Л.: Наука, 1975. С. 19–36. 52. Гвоздецкий Н.А. Основные проблемы физической географии. – М: Высшая школа, 1979. –222 с. 53. Герасимов И.П. Экологические проблемы в прошлой, настоящей и будущей географии Мира. –М.: Наука, 1985. -247 с. 54. Геренчук К.И. Ландшафтные полевые исследования на Укра-ине, их практическое значение // Материалы к III съезду Геогр. о-ва СССР. Доклады по проблеме: Общая теория и практическое применение методов ландшафтоведения. Л.: Наука, 1959. 11 с. 55. Глазовская М.А. Геохимические основы типологии и мето-дики исследований природных ландшафтов. М.: Изд-во МГУ, 1964. -229 с. 56. Глазовский Н.Ф. Десять лет после РИО–итоги и перспективы перехода к устойчивому развитию //Изв.АН России, сер.геогр . №1, 2003. –С.5-19. 57. Глазовский Н.Ф. Эколого-геохимические проблемы орошаемого земледелия. // Достижения и перспективы. –М., 1987, вып. 57, №18. -С. 18-24. 58. Горленко И.А. Географические основы концепции сбалан-сированного развития территории // Проблемы комплексного раз-вития территории. Киев: Наукова думка, 1994. С. 14–29. 59. Горшков В.Г. Энергетика биосферы и устойчивость состоя-ния окружающей среды // Итоги науки и техники. Теоретические и общие вопросы географии. М.: ВИНИТИ, 1990. Т. 7. 239 с. 60. Гохман В.М. Системный подход в географии / В.М.Гохман, А.А.Минц, В.С.Преображенский // Вопросы географии. –М., 1971. –Сб.8. –С.65-67. 61. Гришанков Г.Е. Парагенетическая система природных зон (на примере Крыма). // Вопросы географии, №104. –М.: Мысль, 1977. -С.128-139. 62. Данева М., Круглова Г., Воропаев А., Шрадер Ф. Сельскохозяйственные геотехсистемы // Геоэкологические принципы проектирования природно- технических геосистем. -М.: Ин-т географии АН СССР, 1987. С. 136–171. 122 63. Демек Я. Теория систем и изучение ландшафта (пер. с чешск.). - М.: Прогресс, 1977. -223 с. 64. ДеМерс М.Н. Геоинформационные систем - М.: Дата+, 1999. -141 с. 65. Джексон У. К идее унификации в сельскохозяйственной экологии // Сельскохозяйственные экосистемы. М.: Агропромиздат, 1987. С. 209–222. 66. Добровольский В.В. Проблемы геохимии в физической гео-графии. М.: Просвещение, 1984. 232 с. 67. Дьяконов К.Н. Базовые концепции ландшафтоведения и их развития //Вестник МГУ.сер.5. География, 2005, -№1. – С. 4-11 68. Дьяконов К.Н., Сударенков В.В., Чибилев A.A., Чистяков К.В. 2014. Ландшафтоведение и вызовы времени // Вопр. географии. Т. 138. Горизонты ландшафтоведения. М.: ИД ≪ Кодекс ≫ . С. 13–26. 69. Жекулин В.С. Введение в географию: Учеб.пособие для студентов ВУЗов. -Л. Изд. –Ленинград: ЛГУ , 1989. - 272 с. 70. Забелин И. М. Физическая география и наука будущего. – 2-е изд., доп. – М.: Мысль, 1970. – 176 с 71. Зархина Е.С., Каракин В.П. Система принципов адаптивно-го землепользования // География и природные ресурсы. 1986. № 3. -С. 15–21. 72. Захидов Т.З., Мекленбурцев Ф.Н., Богданов О.П. Природа и животный мир Средней Азии. Т. 2. – Т., 1971. – 323 с. 73. Зотов С.И. Бассейно-ландшафтная концепция природопользования. // Известия АН РАН, Сер. геогр. №6. – М., 1992. – С. 55-65. 74. Иогансен Н.К. Классификация антропогенных ландша фтов // Вестник ЛГУ , № 24 , 1970 , с.57-63 . 75. Исаченко А.Г. Оптимизация природной среды: Географический аспект. М.: Мысль, 1980. 264 с. 76. Калесник С.В. Общие географические закономерности Земли. М.: Мысль, 1970. -283 с. 77. Касимов Н.С. Географический факультет: вчера, сегодня, завтра // Живописная Россия . №2. -М., 2005. -С. 22-29. 123 78. Каторгин И.Ю. Анализ и оценка агроландшафтов Ставропольского края с использованием геоинформационных технологий // Дисс. канд.геогр.наук. - Ставрополь , 200 4. – 170 с. 79. Кашин А.А. Исследование ландшафтной организации территории Удмуртии как фактора хозяйственного освоения и расселения населения // Дисс. кан. геогр. наук. –Ижевск, 2015 . –С. 184. 80. Каштанов А.Н. , Лисицкий Ф.Н. , Швебс Г.И. Основы ландшафтно - экологического земледелия. -М.: Колос, 1994, 127 с. 81. Киз П.В. и др. Анализ осадков, чтобы понять уязвимость регионов, зависящих от количества осадков, Биогеонауки, 9, 733–746, 2012 . 82. Кильдема К.Т., Лепасепп В.П., Райк А.А. Опыт ландшафтного исследования земельного фонда Эстонской ССР // Во-просы ландшафтоведения. Алма-Ата, 1963. С. 336–343. 83. Кирюшин В.И. Концепция адаптивно-ландшафтного земле-делия. Пущино: ПНЦ, 1993. 64 с. 84. Комилова Н. Тиббий геграфиянинг назарий ва амалий масалалари (монография). –Т.: 2017. -266 б. 85. Коровин Е.П. Растительность Средней Азии и Южного Казахстана. Кн.2. – Т.: Изд. АН Узб. ССР, 1962. – 547 с. 86. Корытный, Л. М. Бассейновая концепция в природопользовании. – Иркутск: Изд-во Института географии СО РАН, 2001. – 163 с. 87. Красноярова Б.А. Территориальная организация аграрного природопользования Алтайского края /Б.А. Красноярова. - Новосибирск: Наука. Сиб. предприятие РАН, 1999. - 161 с. 88. К С Э . - М., 1955, 30-жилд, 289-б . 89. Куракова Л.И. Антропогенные ландшафты . - М:. МГУ,1976. - 21 2 с . 90. Қўзибоева О.М. Жанубий Фарғона ландшафтларининг иқлим ва ер ости сувлари билан ўзаро таъсири ҳамда уларнинг геоэкологик таҳлили // География фанлари доктори (DSc) дисс. Автореф.-Самарқанд, 2022. -28 б. 124 91. Ло М.Х. , Фамильетти Дж.С. Орошение в Центральной долине Калифорнии усиливает круговорот воды на юго-западе США, Письма о геофизических исследованиях, том 40, выпуск 2. –С. 301–306 . 92. Люсень - Лобе. Оазисы на дне океана. Л. : Гидрометеоиздат , 1990 (прев. с фанцуз) . 93. Мамай И. Динамика и функционирование ландшафтов. –М.: Издательство Московского университета, 2005. –С. 138. 94. Матвеева А. Бич индийских фермеров // Эксперт. 2011. 16. С. 21–26. 95. Мелиев Б.А. Ўрта Зарафшон ландшафтларини тадқиқ этишда аэрокосмик, математик ва геоинформацион методлардан фойдаланиш // PhD дисс.автореф. –Самарқанд, 2019. -41 б. 96. Миланова Е.В., Рябчиков А.М. Географические аспекты охраны природы. – М.: Мысль, 1979. -293 с. 97. Мильков Ф.Н. Антропогенное ландшафтоведение, предмет изучения и современное состояние /Ф.Н. Мильков // Вопросы географии. - М., 1977. - Сб. 106.-С. 11-27. 98. Мильков Ф.Н. Основные географические закономерности склоновой микрозональности ландшафтов. //Склоновая микрозональность ландшафтов. -–Воронеж, 1974. –С. 5-11. 99. Мильков Ф.Н. Рукотворные ландшафты. –М.: Мысль, 1978. -86 с. 100. Мильков Ф.Н. Сельскохозяйственные ландшафты, их специализация и классификация // Вопросы географии. – 1984. – Сб. 124. – С. 24-34. 101. Мильков Ф.Н. Физическая география. Учение о ландшафтах и географическая зональность /Ф.Н. Мильков. - Воронеж, 1986. - 327 с. 102. Мильков Ф.Н. Человек и ландшафты. Очерки антропогенного ландшафтоведения. М: Мысль, 1973. 224 с. 103. Мильков Ф.Н., Дроздов К.А., Нестеров А.И. Прикладные ландшафтные карты Черноземного центра // Мелкомасштабные карты оценки природных условий. М.: Мысль, 1970. С. 29–37. 125 104. Мирзаев С.Ш. Проблемы хозяйственного освоения подземных вод. // Гидрогеология и инженерная геология аридной зоны СССР. вып. 10. – Т.: Фан, 1970. 105. Мирзахмедов И.К. Қўқон воҳаси ландшафтларининг экологик оптималлаштириш // Фалсафа доктори (PhD) авторефрати.-Самарқанд, 2021. -19 б. 106. Миркин Б.М., Хазиев Ф.Х. Смена парадигм в земледелии (от технократизма к агроэкологии) // Аграрная наука. 1993. № 5. С. 20–21. 107. Михайлов Ю.П. Географические грани процесса природополь- зования // География и природные ресурсы. 1980. № 3. С. 159–164. 108. Михно В.Б. Мелиоративное ландшафтоведение. –Воронеж, 1984. -244 с. 109. Моисеев Н.Н. Ограниченность рыночной философии угро-жает будущему // Экологический листок. 1995. № 11–12. С. 3. 110. Муравейский С.Д. Роль географических факторов в формировании географических комплексов. // Вопросы географии, - М.: Мысль, 1948. - Сб. 9. - С. 95-110 ] 111. Мухамеджанов А. Р. Изучение древнего водохранилища Гиштбанд в Джоме,— «История материальной культуры Узбекистана», вып. 7, Ташкент, Изд-во «Фан», 1966. 112. Мухамеджанов А. Р. Қ уйи Зарафшон водийсининг су ғ орилиш тарихи ( қ адим ги даврдан то XX аср бошларигача) . -Тошкент: Фан, 1972. -375 б. 113. Мухина Л.И. Принципы и методы технологической оценки природных комплексов. – М.: Наука, 1973. – 96 с. ]. 114. Назаров И. К . Геоэкология приоритетное, интегральное, географическое научное направление // Ўзбекистон География жамияти ахбороти. 19-ж илд . – Т., 1998. –Б. 14-17 . 115. Назаров М.Г. Қашқадарё ҳавзасининг антропоген ландшафтлари ва уларнинг геоэкологик ҳолати // PhD дисс. автореф. –Самарқанд, 2020. -20 б. 126 116. Намозов Ж., Эшқувватов Б.Б. Томчилатиб суғориш усули ва уни Самарқанд вилояти қишлоқ хўжалигига тадбиқ этиш // Орол минтақаси ва қўшни ҳудудларда комплекс географик тадқиқотларнинг муаммо ва истиқболлари. Халқаро илмий-амалий конференция материаллари. -Нукус, 2018. –Б. 396-399. 117. Наше общее будущее: Доклад Международной Комиссии по окружающей среде и развитию (МКОСР). М.: Прогресс, 1989. -376 с. 118. Нееф Э. Теоретические основы ландшафтоведения . - М.: Прогресс, 1974. - 220 с. 119. Немыкин А.Я. Методология изучения природопользования с использованием бассейнового подхода // Вест. Воронеж, отд. Рус. географ. общ. Воронеж. – 2004. – Т. 4. – С. 59–62. 120. Нефедова Т.Г. Проблемы природопользования: методологические подходы к изучению, картографированию, районированию // Известия АН СССР, сер. геогр . №4. -М., 1990. -С.71-84. 121. Нигматов А.Н. Геоэкологические аспекты заовраженности и техногенной нарушенности земель Узбекистана. – Т., 2005. -240 с. 122. Нигматов А.Н. Табиий география ва геоэкология назарияси. – Т.: Наврўз, 2018. -220 б. 123. Николаев В.А. Адаптивная пространственно-временная структура агроландшафта // Вестник МГУ. Сер. 5. География. – 1999. – №1. – С. 22-26. 124. Николаев В.А. Концепция агроландшафта // Вестник МГУ. Сер. 5. География. – 1987. – №2. – С. 22-27. 125. Николаев В.А., Николаева С.А. О мелкомасштабных картах агропроизводственной группировки и бонитировки земель // Методы создания комплексных региональных атласов СССР (карты природы). -М.: Мысль, 1972. С. 109–118. 126. О концепции ландшафтного земледелия /А.Н. Каштанов, А.П. Щербаков, Г.Н. Швебс и др. //Вестник РАСХН. - 1992. - № 4.- С. 39-41. 127 127. О вчинников Н.Ф. Принципы сохранения / Н.Ф. Овчинников. - М.: Наука, 1966.-331 с. 128. Одум Ю. Экология. В 2-х т. М., 1986. Т. 1 - 326 с., т.2 – 376 с.Определение некоторых понятий и терминов сформулировано Комиссией по унификации ландшафтной терминологии при Президиуме географического общества СССР , 1963 129. Орлова И.В. Ландшафтная планировка для целей сельскохозяйственного природо-пользования (на примере Благовещенского района Алтайского края): Автореф. дисс… канд. геогр. наук. – Барнаул, 2002. – 24 с. 130. Орлова И.В. Ландшафтно-агроэкологическое планирование территории муниципального района . –Новосибирск, 2014. - 256 с. 131. Пашканг К.В. Оценка природно-географическич условий для целей сельского хозяйства // Вестн. МГУ. –Сер. 5, геогр. -1966. -№1.-С.76-84. 132. Перельман А.И. Геохимия. М.: Высшая школа, 1989. 528 с. 133. Попов В. А. Проблема Арала и ландшафты дельты Амударьи. - Т.: Фан Уз ССР, 1990. - 112 с. 134. Преображенский B . C . Поиск в географии /В.С. Преображенский. - М.: Просвещение, 1986. - 224 с. 135. Преображенский В.С. Основы ландшафтного анализа. -М.: 1988. -198 с. 136. Преображенский В.С., Александрова Т.Д., Куприянова Т.П. Основы ландшафтного анализа. М.: Наука, 1988. 192 с. 137. Прокаев В.И. О методике учёта антропогенной динамике геокомплексов при физико-географическом районировании // 7-совещание по вопросам ландшафтоведения. –Пермь, 1974. -С. 75-77. 138. Равшанов А.Х. Нозогеографик вазиятнинг ҳудудий хусусиятлари (Самарқанд ва Навоий вилоятлари мисолида) // PhD дисс. автореф. – Самарқанд, 2020. -43 б. 128 139. Ракитников А.Н., Гвоздецкий Н.А., Звонкова Т.В. Природное и сельскохозяйственное районирование Самаркандской и Бухарской областей // Вопросы географии, №55. -М., 1961. -С.138-181. 140. Раменский Л.Г. Введение в комплексное почвенно-геоботаническое исследование земель. -М.: Сельхозгиз, 1938. 620 с. 141. Рафиқов А.А. Геоэкологиянинг назарий ва методологик асослари // География ва қадриятлар. Илмий семинар материаллари. – Тошкент, 2001. - Б. 14-18. 142. Рахматуллаев А.Р. Воҳа геосистемаларида экологик вазиятларни оптималлаштиришнинг географик асослари // Докт. дисс. автореф. –Тошкент, 2018. -86 б. 143. Реймерс Н. Ф. Природопользование: Словарь-справочник. –М.: Мысль, 1990. –637 с. 144. Ретеюм А.Ю. О геокомплексах с односторонним системообразующем потоком вещества и энергии. //Изд. АН СССР. -Сер. геогр. - 1971. -№5. - С. 122-128 с. 145. Ретеюм А.Ю. Физико-географическое районирование и выделение геосистем. // Вопросы географии, -М.: Мысль, 1975. — Сб.98. -С.5-27. ]. 146. Родоман Б.Б. Введение в социальную географию: Курс лекций /Б.Б. Родоман. - М.: РОУ, 1993. - 78 с. 147. Рубанов И. Соха уже не зовет // Эксперт. 2011. № 16. С. 52–58. 148. Рунова Т.Г. Рациональное природопользование как объект экономико- географического изучения // Известия АН СССР. Сер. геогр. 1985. № 2. С. 46–58. 149. Рябчиков А.М. Структура и динамика геосферы, её естественное развитие и изменение человеком. -М.: Мысл, 1972. –178 с. 150. Сабирова Н.Т. Айдар-Арнасой кўллар тизимининг ландшафтлар трансформациясига таъсирини баҳолаш ва геоэкологик вазиятини баҳолаш // PhD диссер. автореф. –Самарқанд, 2020. -44 б. 129 151. Сабитова Н.И., Рўзиқулова О.Ш. Зарафшон дарё хавзаси геосистемалари ва уларнинг тупроқ-мелиоратив хусусиятлари // Ҳозирги замон географияси: назария ва амалиёт: Халқаро конф. матер. –Тошкент, 2006, - Б. 82-83. 152. Саидов А.С. Ландшафты правобережья Среднего Зарафшана. - Ташкент: Фан, 1972. -132 с. 153. Сальников С.Е. Карты оценки природных условий //Комплексные региональные атласы. –М.: Изд-во МГУ, 1976. – С. 370-396.]. 154. Соколов О.А., Семенов В.М. Устойчивость экосистем к воздействию антропогенных факторов // Экология и почвы. Пущи-но: ОНТИ ПНЦ РАН, 1998. Том 1. С. 93–113. 155. Сольнцев Н.А. Значение цикличности и ритмичности экзогенных ландшафтообразующих процессов. // Вестник Моск. ун-та, серия географ. № 4. М., 1961. -С. 3-7. 156. Сочава В.Б. Введение в учение о геосистемах. - Новосибирск: Наука, 1978. – 319 с. 157. Тажиев Қ.Қ. А мударё ҳозирги дельтаси чап қирғоғининг табиий- мелиоратив шароитини баҳолаш // Фалсафа доктори (PhD) диссертацияси.- Самарқанд, 2021. -131 б. 158. Трапезникова О.Н. Структура и эволюция агроландшафтов нечерноземной зоны восточно-европейской равнины // Дисс . докт . геогр . наук . –Москва, 2017. –С. 3-360. 159. Туйненбург О.А. и др., Судьба испарившейся воды из бассейна Ганга, Журнал геофизических исследований: атмосферы, том 117, выпуск D1, 16 января 2012 г. 160. Уразбаев А.К. Системная организация природно-мелиоративных условий современной дельты Амударьи. //Автореферат диссерт. на соиск.уч.степени докт.геогр.наук. – Т.: 2002. -48 с. 130 161. Федерко В.Н. Некоторые вопросы природного-хозяйственного районирования Среднего Зарафшана // Ўзбекистон Геогр афия жамияти ахбороти. 46-жилд. – Тошкент, 2015. –С. 8 7-90 . 162. Федотов В.И. Техногенные ландшафты /В.И.Федотов. - Воронеж: Изд-во Воронеж, ун-та, 1985. - 192 с. 163. Фридланд В.М. Агропроизводственные группировки почв и их роль в улучшении использования земельных фондов /В.М. Фридланд //Агрохимия. - 1966.-№4. 164. Хаггет П. География: синтез современных знаний. — М., Прогресс, 1979. — 684 c. 165. Химаншу Тхаккар. Оценка ирригации в Индии. Всемирная комиссия по плотинам. В сети: http://www.dams.org/docs/kbase/contrib/opt161.pdf 166. Ходжиматов А.Н. Воҳа ландшафтлари: тушунча, тадқиқотлар ва ўрганиш хусусида мулоҳазалар // География фани ва таълимининг замонавий муаммолари. Республика илмий-амалий конференция материаллари. Тошкент, 2015. – Б. 133-135. 167. Ходжиматов А.Н. Оазисный ландшафты пустынной зоны Узбекистана: состояние, оценка и прогноз возможных изменений (на примере агрогеосистем низовьев Зарафшана Амударьы) . Автореферат дисс. …канд. геогр. наук. – Т., 1996. – 23 с. 168. Храмцов Л.И. К концепции ландшафтного земледелия /Л.И. Храмцов // Земледелие. - 1996. - № 1. - С. 13-16. 169. Чембарисов Э.И., Бахритдинов Б.А. Гидрохимия речных и дренажных вод Средней Азии. – Т.: Ўқитувчи, 1989. – 232 с. 170. Чуб В.Е. Изменение климата и его влияние на природно-ресурсный потенциал Республики Узбекистан. – Т.: САНИГМИ, 2000. -253 с. 171. Чуб В.Е. Изменение климата и его влияние на гидрометеорологические процессы, агроклиматические и водные ресурсы Узбекистан // Узгидромет, НИГМИ . – Ташкент : VORIS-NASHRIYOT, 2007. – 132 с. 131 172. Чупахин В.М. Региональная экологическая схема борьбы с опустыниванием. – Л.: Наука, 1990. – 158 с. 173. Чупахин В.М. Физическая география Тянь-Шаня. -Алма-Ата, 1964. -373 с. 174. Шальнев В.А. К вопросу об изучении структуры агроландшафта /В.А. Шальнев, П.А. Диденко // Вестник СГУ. - 1997. - № 12. - С.37-43. 175. Шальнев В.А. Ландшафтно-экологический подход и ландшафтно - адаптивные системы сельхозугодий /В.А. Шальнев, П.А. Диденко //Горные и склоновые земли России. Пути предотвращения деградации и восстановления их плодородия. - Владикавказ, 1998. - С. 29-31. 176. Швебс Г.И. Контурное земледелие. Одесса: Маяк, 1985. 52 с. 177. Шпаар Д. Интегрированное землепользование – экономиче-ски и экологически обоснованный и приемлемый путь в сельском хозяйстве // Международный сельскохозяйственный журнал. 1994. 178. Шульгин А.М. Мелиоративная география. М.: Высшая шко-ла, 1980. 288 с. 179. Шуфан В. Пестициды и удобрения. // Экологические очерки о природе и человеке. – М.: Прогресс, 1988. - С. 562-578. 180. Щербаков А.П. Ландшафтный подход в земледелии /А.П. Щербаков, Г.И. Швебс //Земледелие. - 1992. - № 6. - С. 14-16. 181. Эллен Воль. Чанг Цзян: обуздание дракона. Мир рек, стр. 284 . 182. Эргашов Ш. Ландшафты Сурхандарьинской области.-Т.: Фан, 1974.-156 с. 183. Эшқувватов Б. Тоғолди текислик ва ёйилма ландшафт комплексларини микрозоналаштириш ҳамда хўжалик мақсадларида баҳолаш (Ўрта Зарафшон мисолида) // PhD дисс. автореф. –Самарқанд, 2020. -43 б. 184. Ярашев Қ.С. Жанубий Ўзбекистон дарё ҳавзалари ландшафтларининг функционал-динамик боғлиқлиги ҳамда уларни ландшафт-экологик районлаштириш // Геогр. фан. докт. дисс. –Самарқанд, 2022. -238 б. 132 185. Ярашев Қ.С. Сурхондарё ботиғи параганетик ландшафт комплекслари ва уларни геоэкологик районлаштириш //PhD диссер. автореферати. –Тошкент, 2018. -19 б. 186. Ярашев Қ.С., Эшқувватов Б.Б. Ўрта Зарафшон геотизимларини ландшафт-экологик тадқиқ қилишда замонавий методлардан фойдаланиш // Ўзбекистон География жамияти ахбороти. 55- жилд. –Тошкент, 2019. Б. 29- 31. 187. Ҳикматов Ф.Ҳ., Хайдаров С.А., Ярашев Қ.С. ва бошқ. Зарафшон дарёси ҳавзасининг гидрометеорологик шароити ва сув ресурслари (монография) . - Тошкент: Фан ва технология, 2016, -275 б. 188. «Oasis | geological feature». Encyclopedia Britannica. Retrieved 2018-04-30 ( britannica.com/science/oasis-geological-feature ) ] 4. С . 27 - 31. 189. Abdulqosimov A.A., Yarashev K.S., Ulug’murodov E.B. Zаrаfshon botig’idа vohа lаndshаftlаrining vujudgа kelishi vа rivojlаnishi // Samarqand davlat universiteti ilmiy tadqiqotlar axborotnomasi. Samarqand, №4 – Samarqand, 2021. 190. Abdulqosimov A.A., Yarashev Q.S., Meliyev B. Landshaft komplekslarini kartalashtirishning dolzarb muammolari//SamDU ilmiy axborotnomasi. – Samarqand, SamDU, 2016. 1-son (95), -B. 100-104. 191. Bertalanffy Ludwig von . The Theory of Open Systems in Physics and Biology// Science 13 January 1950 . 111: 23-29 [DOI: 10.1126/science.111.2872.23] (in Articles) 192. Conrad C. Satellite based calculation of spatially distributed crop water requirements for cotton and wheat cultivation in Fergana Valley, Uzbekistan / C.Conrad, M.Rahmann, M.Machwitz // Global and Planetary Change. -2013. -Part A. -№110. -P.88-98. 193. Donald Worster, “ Thinking like a River,” in The Wealth of Nature: Environmental History and the Ecological Imagination (New York: Oxford University Press, (1993), -p.133 ]. 133 194. Donald Worster, “ Thinking like a River,” in The Wealth of Nature: Environmental History and the Ecological Imagination (New York: Oxford University Press, (1993), p133ef . 195. Ellen Wohl. The Nile: Lifeline in the Desert. A World of Rivers. p. 98f . https://earthexplorer.usgs.gov/ 196. Kostrowiki A.S. Z problematyki badawcrej Sustemu crlowiek srodowsko “Pmz.geogr.” -1970/ 45 № 1. 197. Le Bas G. , Jamagne M. Soil databases to support sustainable development || Join Research Center-IRCA. – Orleans, 1996. -149 p. 198. Long. Quaternaru rekord in eastern Washington, U.S.A., interpreted from multiple buzied paleosols in Loess /Busacca Alan J. // Geoderma. 1989. 45. №2. - Р . 105-122. 199. Morgan R.P.S. Soil erosion and conservation. -Australia, 2005. - P. 316 . 200. Oases System in Atlas Mountains. Sistemas Importantes del Patrimonio Agrícola Mundial (SIPAM). FAO. Consultado el 22 de enero de 2017. http://www.fao.org/giahs/giahsaroundtheworld/designated-sites/near-east-and- north-africa/oases-system-in-atlas-mountains/es/ ]. 201. Pimentel D. Energy efficiency mins systems organie and conventional agriculture /D. Pimentel, G. Behardi, S. Fast //Agroecosystems. - 1983. - Vol. 9, N4. - P. 359-372. 202. Pimentel D., Pimentel S. Ecological aspects of agricultural policy// Nat. Resor J. - 1980. - Vol. 20, N3. - P.555-585. 203. Pretty J.N., Noble A.D., Bossio D., Dixon J., Hine R.E., de Vries F. & Morison J.I.L. Resource-conserving agriculture increases yields in developing countries // Environ. Sci. Technol. 2006. Vol. 40. P. 1114–1119. 204. Satistiken zum Biolandbau. FiBl, 2012 [Electronic resource]. http://translate.googleusercontent.com (date of access: 10.07.2012). 205. Sustainable crop production intensification through an ecosystem approach and an enabling environment: capturing efficiency through eco-system services and management. Rome: COAG, 2010. 12 p. 134 206. Vostokova E A, Shevchenko L A and Sushenya V A 1998 Environmental mapping based on the satellite information (Мoscow: Nedra) p 223 . 207. Yarashev K.S., Ulugmurodov E.B. Functional-Dynamic Landscaping Complexes Of River Basins Of Southern Uzbekistan And Their Cartography // Journal Natural and Science. Volume 20, Number 1. USA, 2022. -Р. 47-51. III. Foydalanilgan boshqa adabiyotlar 208. Абдул кас имов А.А., Абдул ка симов А.А., Абдул ка симов И.А. Антропогенные ландшафты Средней Азии и вопросы экологии. //Учебное пособие. -Ташкент, 2004. 262 с. 209. Агроклиматические ресурсы Джизакской и Самаркандской областей Узбекской ССР. -Л.: Гидрометеоиздат, 1977. -218 с. 210. Баратов П. Ўзбекистон табиий географияси (дарслик). –Т.: Ўқитувчи, 1996. – 236 с. 211. Баратов П., Маматкулов М., Рафи қо в А. Ўрта Осиё табиий географияси. – Т.: Ўқитувчи, 2002. – 198 б . 212. Зокиров Ш.С. Антропоген ва амалий ландшафтшунослик (ўқув қўлланма). -Т.: Университет, 1998. – 60 б . 213. Исаченко А.Г. Ландшафтоведение и физико-географическое районирование. – М.: Высшая школа, 1991. – 366 с. 214. Қораев С. ва бошқалар. Географик терминлар ва тушунчалар изоҳли луғати. -Т., 1979. -156 б. 215. Информационно-справочные системы по оптимизации землепользования в условиях ЦЧЗ /Под ред. И.И.Сасенова, Г.Н.Черкасова. – Курск, 2002. -118 с. 216. Ўзбек Совет энциклопедияси. 4-жилд, 1973. 217. Охрана ландшафтов ( Толковый словарь ) . –М.: Прогресс , 1982. 218. Экологический энциклопедический словарь. -М.: Ноосфера, 1999. -930 с. 135 ILOVA 1-ilovaO‘rta Zarafshon agrolandshaftlarni ekologik holatini optimallashtirish chora-tadbirlari Agroland - shaft lar guruhi birinchi ikkinchi Uchinchi Tog‘oldi tekislik agrolandshaftla rida Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Suv eroziyasidan h imoya qilish. Bunda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni melioratsiyalash, sug‘orishda yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi Irrigatsion eroziya va jarlanishni oldini olish. Yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Jarlanishni oldini olish irrigatsion eroziyani oldini olish bilan bog‘liq ravishda olib boriladi. Jarlanish yerlarni ko‘loblab sug‘orish vaqtida, jo‘yaklardan me’yoridan ortiq suv oqishi, qiyalikni hisobga olmaslik natijasida ro‘y beradi. Shu sababli sug‘orishda yuqoridagilarga rioya etish tavsiya etiladi Yoyilmalarda tashkil etilgan, qadimdan sug‘oriladigan agrolandshaftla rda Suv eroziyasidan h imoya qilish. Bunda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni melioratsiyalash, sug‘orishda yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Kislotal ilikni me’yorlashtirish. Agrolandshaftlarda kislotalilik ro‘y bermasligi uchun tuproqni mineral tarkibini bilish zarur. Ana shu mineral tarkibga ko‘ra qo‘shimcha mineral o‘g‘itlarni ishlatish lozim. Bir bir mineral o‘qitni tuproqning mineral tarkibini aniqlamasdan berish, yoki ularni ruxsat etilgan me’yordan ortiqcha ishlatish kislotalilik me’yorini buzilishiga sabab bo‘ladi. Natijada bu holat yerlarni buzilishiga, g‘osildorlikni kamayishiga olib keladi Kattako‘rg‘on vohasi hududi Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda Hozirgi zamon s uv va shamol eroziyasidan Yerlarning turli ifloslanishlardan himoya 136 g‘arbi va shimoli g‘arbidagi tog‘oldi tekislik, daryoning yuqori terassalardagi agrolandshaftla rda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi h imoya qilish. Suv eroziyasidan h imoya qilishda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni melioratsiyalash, sug‘orishda yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Shamol eroziyasidan himoya qilishda ixotazorlar barpo etish, yerlarni shudgorlash mavsumida tuproqdagi namlikni hisobga olish, shudgorlangan yerlarga mola bosish tavsiya etiladi qilish. Daryoning quyi oqimida suvning menerallashganligi, daryo suviga turli sanoat va maishiy chiqindilarning tashlanishi natijasida tuproqlar turli birikmalar bilan, jumladan og‘ir metallar bilan ifloslanadi. Bu ifloslanishlar barcha daryo havzalarining quyi oqimi uchun xos bo‘lib, uni oldini olish butun bir havza doirasida amalga oshiriladi. Kattaqo‘rg‘on vohasi hududi qayir va qayir usti terassalariagi agrolandshaftla rda Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Kislotal ilikni me’yorlashtirish. Agrolandshaftlarda kislotalilik ro‘y bermasligi uchun tuproqni mineral tarkibini bilish zarur. Ana shu mineral tarkibga ko‘ra qo‘shimcha mineral o‘g‘itlarni ishlatish lozim. Bir bir mineral o‘qitni tuproqning mineral tarkibini aniqlamasdan berish, yoki ularni ruxsat etilgan me’yordan ortiqcha ishlatish kislotalilik me’yorini buzilishiga sabab bo‘ladi. Natijada bu holat yerlarni buzilishiga, g‘osildorlikni kamayishiga olib keladi Tabiiy namlanishni kamaytirish, drenaj tizimlarini barpo etish grunt suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan hududlarda amalga oshiriladi. Bunda kollektor-drenaj tizimlarini barpo etish, ularni vaqti-vaqti bilan tozalab turish, kollektor va zovurlardan chiqqan, shuningdek sug‘orishda ishlatilgan oqova suvlarni foydalanilmaydigan tabiiy botiqlarga oqizish tavsiya etiladi. Shuningdek, tabiiy namlangan qayir va qayir usti terassalarida barpo etilgan agrolandshaftlarda qishloq xo‘jalik ekinlarini to‘g‘ri tanlash, namsevar ekinlarni ekish tavsiya etiladi Samarqand Kislotal ilikni Tabiiy namlanishni Shudgorlash talablariga rioya 137 vohasi hududi qayir va qayir usti terassalariagi agrolandshaftla rda me’yorlashtirish kamaytirish, drenaj tizimlarini barpo etish grunt suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan hududlarda amalga oshiriladi. Bunda kollektor-drenaj tizimlarini barpo etish, ularni vaqti-vaqti bilan tozalab turish, kollektor va zovurlardan chiqqan, shuningdek sug‘orishda ishlatilgan oqova suvlarni foydalanilmaydigan tabiiy botiqlarga oqizish tavsiya etiladi. Shuningdek, tabiiy namlangan qayir va qayir usti terassalarida barpo etilgan agrolandshaftlarda qishloq xo‘jalik ekinlarini to‘g‘ri tanlash, namsevar ekinlarni ekish tavsiya etiladi qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Tuyatortar kanali bo‘yidagi agrolandshaftla rda Suv eroziyasidan h imoya qilish. Bunda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni melioratsiyalash, sug‘orishda yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Irrigatsion eroziya va jarlanishni oldini olish. Yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Jarlanishni oldini olish irrigatsion eroziyani oldini olish bilan bog‘liq ravishda olib boriladi. Jarlanish yerlarni ko‘loblab sug‘orish vaqtida, jo‘yaklardan me’yoridan ortiq suv oqishi, qiyalikni hisobga olmaslik natijasida ro‘y beradi. Shu sababli sug‘orishda yuqoridagilarga rioya etish tavsiya etiladi Darg‘ombo‘yi kanali bo‘yidagi agrolandshaftla rda Suv eroziyasidan himoya qilish. Bunda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri Irrigatsion eroziya va jarlanishni oldini olish. Yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda 138 sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni melioratsiyalash, sug‘orishda yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Jarlanishni oldini olish irrigatsion eroziyani oldini olish bilan bog‘liq ravishda olib boriladi. Jarlanish yerlarni ko‘loblab sug‘orish vaqtida, jo‘yaklardan me’yoridan ortiq suv oqishi, qiyalikni hisobga olmaslik natijasida ro‘y beradi. Shu sababli sug‘orishda yuqoridagilarga rioya etish tavsiya etiladi kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Ulus va Jom cho‘llarida, hamda G‘o‘bdin tog‘oldi, Qaroqchi tog‘oldi tekisliklardida yangidan tashkil etilgan agrolandshaftla r Hozirgi zamon s uv va shamol eroziyasidan h imoya qilish. Suv eroziyasidan h imoya qilishda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni melioratsiyalash, sug‘orishda yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Shamol eroziyasidan himoya qilishda ixotazorlar barpo etish, yerlarni shudgorlash mavsumida tuproqdagi namlikni hisobga olish, shudgorlangan yerlarga mola bosish tavsiya etiladi Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Irrigatsion eroziya va jarlanishni oldini olish. Yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Jarlanishni oldini olish irrigatsion eroziyani oldini olish bilan bog‘liq ravishda olib boriladi. Jarlanish yerlarni ko‘loblab sug‘orish vaqtida, jo‘yaklardan me’yoridan ortiq suv oqishi, qiyalikni hisobga olmaslik natijasida ro‘y beradi. Shu sababli sug‘orishda yuqoridagilarga rioya etish tavsiya etiladi 139 To‘lqinsimon qiya tekisliklardagi agrolandshaftla rda Hozirgi zamon s uv va shamol eroziyasidan h imoya qilish, irrigatsion eroziya va deflyatsion jarayonlar ta’sirini kamaytirish. Suv eroziyasidan h imoya qilishda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Shamol eroziyasidan himoya qilishda ixotazorlar barpo etish, yerlarni shudgorlash mavsumida tuproqdagi namlikni hisobga olish, shudgorlangan yerlarga mola bosish tavsiya etiladi Irrigatsion eroziya va jarlanishni oldini olish. Yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Jarlanishni oldini olish irrigatsion eroziyani oldini olish bilan bog‘liq ravishda olib boriladi. Jarlanish yerlarni ko‘loblab sug‘orish vaqtida, jo‘yaklardan me’yoridan ortiq suv oqishi, qiyalikni hisobga olmaslik natijasida ro‘y beradi. Shu sababli sug‘orishda yuqoridagilarga rioya etish tavsiya etiladi Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Havzadagi barcha agrolandshaftla rda Eroziya va deflyatsiyadan himoya qilish. Suv eroziyasidan h imoya qilishda bahorgi toshqinlar va sel hodisalari ta’sirida, shuningdek noto‘g‘ri sug‘orish ta’sirida ekin yerlarining eroziyaga uchrashini oldini olish nazarda tutiladi. Shuningdek, yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik Shudgorlash talablariga rioya qilish. Bunda yerlarni meleoratorlar tavsiya etgan chuqurlikda va agrotexnika qoidalariga rioya etgan holda kuz va erta bag‘orda shodgorlash, ikkinchi ekin ekish oldidan otvalsiz pulug bilan yerlarni shudgorlash tavsiya etiladi Irrigatsion eroziya va jarlanishni oldini olish. Yerlarni sug‘orishda irrigatsion eroziya ro‘y bermasligi uchun yerlar qiyaligini hisobga olish, qiyalik katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Jarlanishni oldini olish irrigatsion eroziyani oldini olish bilan bog‘liq ravishda olib boriladi. Jarlanish yerlarni ko‘loblab sug‘orish vaqtida, jo‘yaklardan 140 katta bo‘lgan yerlarda jo‘yaklar yo‘nalishini to‘g‘ri tanlash, yoki sug‘orish usullarni to‘g‘ri tanlash tavsiya etiladi. Deflyatsion jarayonlar eroziya va degradatsiyani, o‘simliklar bargidan transpiratsiyani kuchaytirish kabi salbiy jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Shamol eroziyasidan himoya qilishda ixotazorlar barpo etish, yerlarni shudgorlash mavsumida tuproqdagi namlikni hisobga olish, shudgorlangan yerlarga mola bosish tavsiya etiladi. Shuningdek, o‘simliklar bargidan tranpiratsiyani kamaytirishda ekinlarni vaqti-vaqti bilan sug‘orish, yoki kimyoviy hamda organik elementlar bilan amalga oshiriadi me’yoridan ortiq suv oqishi, qiyalikni hisobga olmaslik natijasida ro‘y beradi. Shu sababli sug‘orishda yuqoridagilarga rioya etish tavsiya etiladi. Shu bilan bir qatorda havzada agrolandshaftlarni turli ifloslanishlardan himoya qilish lozim. Daryoning quyi oqimida suvning menerallashganligi, daryo suviga turli sanoat va maishiy chiqindilarning tashlanishi natijasida tuproqlar turli birikmalar bilan, jumladan og‘ir metallar bilan ifloslanadi. Bu ifloslanishlar barcha daryo havzalarining quyi oqimi uchun xos bo‘lib, uni oldini olish butun bir havza doirasida amalga oshiriladi. * S . V . Saprin (2017) metodikasi asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi 141

O‘rta zarafshon vohalarida sug‘orish ta’sirida ro‘y berayotgan dinamik jarayonlar va agrolandshaftlarning ekologik holatini baholash

Купить