O. Sharafiddinovning adabiy va tanqidiy tadqiqotlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O. Sharafiddinovning adabiy va tanqidiy tadqiqotlari

Купить

O. Sharafiddinovning adabiy va tanqidiy
qarashlari
Reja:
1. Ozod Sharafiddinov adabiy-tanqidiy faoliyati va uning o‘rganilishi haqida.
2. She’riyatning zukko tanqidchisi
3. Adabiy portret janri rivojida munaqqidning o‘rni.
4. Cho‘lpon ijodining tadqiqotchisi va jonkuyar targ‘ibotchi
5. Mohir qahhorshunos olim.

Ozod Sharafiddinov adabiy jamoatchilikka tanitgan jiddiy va salmoqli ishi
“Lirika haqida mulohazalar” maqolasidir. Maqola lirika haqida 50-yillarning
ikkinchi yarmidagi munozarada yalt etib ko‘zga tashlandi. 50-yillarning boshlarida
avj olgan “konfliktsizlik nazariyasi” keltirgan oqibatlarni lirik she’rlar misolida
ishonarli, ta’sirli tahlil etgan Ozod Sharafiddinov timsolida yangi tipdagi o‘zbek
tanqidchisi shakllanib kelayotganligi ko‘rindi.
Tanqidchi ijodi 60-70-yillarda sermahsul bo‘ldi. U davr adabiyoti va
tanqididagi yutuq va kamchiliklarni tahlil qilib, umumlashtirib, ilmiy-biografik
monografiyalari, adabiy portretlari, muammoli maqolalari bilan adabiy tanqid
ko‘lamini kengaytirdi. Tarixiylik va zamonaviylik muammolari ustida jiddiy va
rang-barang izlanishlar olib bordi. Davr zug‘umiga qaramay, A.Qodiriy, Cho‘lpon,
Fitrat ijodi haqida o‘qtin-o‘qtin ijobiy fikrlar aytishga o‘rindi. A.Qahhorga nohaq
munosabatlar yana bosh ko‘targanda jasorat bilan uni himoya qilishga kirishdi,
merosga biryoqlama qarashlarga qarshi kurash olib bordi.
XX asr o‘rtalaridan o‘zbek tanqidchiligiga M.Qo‘shjonov, S.Mamajonov,
L.Qayumov, N.Shukurov, N.Karimov, U.Normatovlar avlodi kirib keldi. Ozod
Sharafiddinov dastlabki taqriz, maqolalari bilanoq ular safining peshqadamlaridan
biri ekanini ko‘rsatdi. Bu yangi avlod vakillari I.Sulton, H.Yoqubov kabi tajribali
avlod namoyandalari bilan yelkama- yelka turib, davr adabiy-tankidiy
muammolarini yechish jarayonida ulg‘ayib bordi.
Munakkidning adabiy-tanqidiy qarashlari, o‘zbek tanqidchiligida tutgan o‘rni
atroflicha yoritilgan dastlabki ishlardan biri A.Rasulovning "Ozod Sharafiddinov”
nomli (1980) adabiy portreti bo‘ldi. 2000 yilda "Iste’dod va e’tiqod" nomli yangi
adabiy portretini e’lon kildi. Unda jonkuyar tanqidchi, xassos she’rshunos ijodiy
qiyofasi umumlashtirib berilgan. Bundan tashqari O.Sharafiddinov haqida
P.Qodirov, U.Normatov, O.Tog‘ayev, B.Nazarov, I.G‘afurov,
M.Sharafiddinova,T.Yo‘ldoshev kabi tanqidchilarning mazmundor maqolalarini
eslatib o‘tish o‘rinli.

O.Sharafiddinov 1929 yili Qo‘qon yaqinidagi Oxunqaynard xizmatchi oilasida
tug‘ildi. Bolaligidan Toshkentda yashadi. Ziyrak va kobiliyatli Ozod 14-o‘rta
maktabni oltin medal bilan tugatdi. O‘rta Osiyo davlat universitetining filologiya
fakultetida o‘ q idi (1946-1951). M.Gorki y nomidagi Ja h on adabiyoti instituti
aspiranturasida ta h sil oldi (1954). O‘zbek poemalari ustida qunt bilan ijodiy ish
olib borib, "Hozirgi o‘zbek sovet poemalari" degan mavzuda nomzodlik
dissertatsiyasini (1955) himoya kildi . XX srning 90-yillariga q adar o‘zi tahsil
olgan Toshkekt davlat universiteti (hozirgi O‘zMU) filologiya fakultetining o‘zbek
adabiyoti kafedrasida ishladi. So‘ng "Sharq" matbaa konserni hamda “Tafakkur”
jurnalining tashkilotchi va yetakchilaridan biri sifatida faoliyat ko‘rsatdi. So‘ngra
1997 - yilda tashkil etilgan Jaxon adabiyoti jurnalining bosh mu h arriri lavozimiga
tayinlandi.
1970 yili “Istoriya uzbekskoy sovetskoy literaturi” nomli yirik asar uchun bir
guruh adabiyotshunos olimlar qatori O. Sharafiddinov ham Beruniy nomidagi
O‘zbekiston Davlat mukofotiga sazovor bo‘ldi. Mustaqillik yillarida olimning
serqirra va qizg‘in faoliyati munosib taqdirlandi. Xukumatimizning qator orden va
medallariga loyiq topildi. 2002 yilda esa O‘zbekiston Qahramoni yuksak unvoniga
sazovor bo‘ldi.
O.Sharafiddinovni adabiy jamoatchilikka tanitgan jiddiy va salmokli ishi
"Lirika haqida mulohazalar" maqolasidir. Maqola lirika haqida 50-yillarning
ikkinchi yarmidagi munozarada yalt etib ko‘zga tashlandi. 50-yillarning boshlarida
avj olgan "konfliktsizlik nazariyasi keltirgan oqibatlarni lirik she’rlar misolida
ishonarli va ta’sirli tahlil etgan O.Sharafiddinov timsolida yangi tipdagi o‘zbek
tanqidchisi shakllanib kelayotgani ko‘rindi.
Tanqidchilikdagi ayrim biryoqlamaliklar tufayli M.Shayxzoda va Mirtemirdek
ulkan shoirlar ijodi chuqur, haqqoniy bahosini olmay kelayotgan edi. Munaqqid
navbatdagi ishlarini shu ikki ulkan shoir ijodiga bag‘ishladi. M.Shayxzoda va
Mirtemirning O.Sharafiddinov tomonidan yaratilgan adabiy portretlari bu janrning
o‘zbek tanqidchiligidagi go‘zal namunalari qatorida turadi,

Tanqidchi ijodi 60-70-yillarda sermahsul bo‘ldi. U davr adabiyoti va
tanqididagi yutuk va kamchiliklarni tahlil qilib, umumlashgirib, ilmiy-biografik
monografiyalari, adabiy portretlari, muammoli maqolalari bilan adabiy tanqid
ko‘lamini kengaytirdi. Tarixiylik va zamonaviylik muammolari ustida jiddiy va
rang-barang izlanishlar olib bordi. Davr zug‘umiga karamay, A.Qodiriy, Cho‘lpon,
Fitrat ijodi ha q ida o‘ qt in-o‘qtin ijobiy fikrlar aytishga urindi. A.Qahhorga nohak
munosabatlar yana bosh ko‘targanda ja s or a t bilan uni himoya qilishga kirishdi,
merosga biryo q lama qarashlarga q arshi kurash olib bordi.
O.Sharafiddinov tanqidchilikka poeziya “yo‘lakcha”sidan kirib keldi, adabiy
jarayonda yetuk munaqqid, mohir portretnavis, adabiy tanqid muammolarini izchil
yoritib beruvchi olim hamda mohir tarjimon sifatida tanildi. Ozod
Sharafiddinovning adabiy tanqid rivojiga qo‘shgan eng muhim hissasi-poeziyadagi
badiiylik va zamonaviylik masalalarini dadil ko‘tarib chiqishida, bu muammolarni
yangicha ilmiy-nazariy fikrlar va qarashlar bilan boyitishda namoyon bo‘ldi. U
san’atkor har qancha ijodiy muammolarni ko‘tarmasin va yoritmasin, asar
chinakam badiiylikdan mahrum bo‘lsa, u ta’sir kuchiga ega bo‘lolmaydi degan
qarashda muqim turdi.
She’riyatning zukko tanqidchisi. Shaxsga sig‘inish iskanjasidan ozod bo‘la
boshlagan o‘zbek she’riyati, nasri va dramaturgiyasida 50- yillar oxiri va 60- yillar
avvalida jiddiy siljishlar, o‘zgarishlar ro‘y berdi. Tanqid ham ana shu jarayonni
tahlil qilishga o‘tdi. Ijodkorlar oldiga yangi-yangi talablar qo‘ydi. Ayniqsa,
she’riyatda hayotga qizg‘in munosabat bildirilib, zamonaviy ruh chuqurlasha
bordi.
O‘zbek nazmida yuz berayotgan bunday ijodiy o‘zgarishlar Ozod
Sharafiddinovning “Zamon. Qalb. Poeziya" ( 1962) deb nomlangan ilmiy
kashfiyotlarga boy, o‘zbek she’riyatining kechagi kuni va bugunidagi yutuq,
kamchiliklar umumlashtirilgan salmoqli kitobida o‘z ifodasini topdi.
Kitobdagi maqolalarida hatto G‘afur G‘ulomdek avtoritetlarni asoslab tanqid
qilishga, H.G‘ulom, A.Muxtor, Mirmuhsin ijodida Lenin, partiyani madh etish
masalalarida nuqsonlarga yo‘l qo‘yilayotganini aytishga jur’at qildi. Bu - davr

tanqidchiligi uchun katga gap, muhim hodisa edi. Shu ma’noda bu tadqikot faqat
muallif ijodidagina emas, shu davr o‘zbek tanqidchiligining ham prinsipial
yutuqlaridan biri bo‘lib koldi. Tankidchi davr o‘zbek she’riyatining xarakterli
tamoyillarini teran ko‘rsatdi, ularni aniq asarlar tahlili misolida isbot qildi.
Zamonaviylik faqat mavzu yoki muammogina emas, ana shularni yorituvchi
badiiylikdadir, shu ma’ioda zamonaviylik asosi badiiylikda yotadi, degan qarash
O.Sharafiddinovninggina emas, umuman, o‘zbek tanqidchiligining jiddiy
yutuqlaridan biri edi. Kitobdagi makolalarda, shuningdek, poeziyamizdagi lirik
qaxramon ma’naviy olami teranlashib borayotgani davrning muhim muammolarini
kuchli emotsional shaklda aks ettirish chuqurlashayotganligi, bayonchilikka
nisbatan lirizmning chuqurlashib borayotgani ko‘rsatildi.
Olimning navbatdagi “Adabiy etyudlar” (1968) nomli kitobidan joi olgan
makolalarda A.Qahhor, Zulfiya, M.Boboyev, P.Qodirov asarlari tahlil kilindi.
“Qalbimizga yakin shoira” maqolasida Zulfiyaning go‘zal va nafis ijodiy portreti
yaratildi. “Shoirning yo‘li” maqolasida M.Boboyev ijodi haqida bahs yuritilgai. Bu
kamtar va zahmatkash kalam sohibi haqida, umuman, o‘zbek tanqidchiligida shu
vaqtgacha yaratilgan e’tiborli ishlardan biri bo‘lib kelmokda.
O.Sharafiddinov ijodida nafaqat she’riyat, balki nasr va adabiy tankid
muammolariga ham e’tibor qaratadiki, buni uning "Go‘zallik izlab" kitobida
ko‘rish mumkin. Munaqqid maqolalari zavq-shavq eilan o‘qiladi, doim
tanqidchining “men”i va uslubi ko‘zga yaqqol tashlanib turadi. Nasr va adabiy
tanqid muammolari birdek o‘rganilishi ham mazkur kitobda yorqin namoyon
bo‘lgan. Unda, ayniqsa, 70-yillarda adabiyotga kirib kelgan Usmon Azim, Shavkat
Rahmon, Muhammad Rahmon, Xurshid Davron kabi kator yosh shoirlar ijodining
atroflicha tahlil etilishi jihatidan ham qimmatlidir. Usmon Azim avlodlariga
mansub kator ijodkorlar xususidagi qarashlar adabiy hayotda o‘z isbotini topdi.
O.Sharafidsinov adabiy tanqid va uning muammolari haqida astoydil
qayg‘urgan olimlardan biridir. Xususan, uning "Talant xalq mulki (1979) deb
nomlangan kitobida munaqqidning yoshlar ijodi haqidagi bir qator adabiy-tanqidiy
maqolalari, she’riyat rivojiga bag‘ishlangan tadqiqotlari o‘rin olgan. "Tanqidchilik

kasbi haqida" maqolasida munaqqid uchun zarur bo‘lgan uch xislatga alohida
e’tibor beradi. “Bularning birinchisi-adabiyotdagi go‘zallikni, g‘oyaviy va badiiy
boylikni his qila bilishdir. Boshqacha qilib aytganda, tanqidchi bo‘lishni istagan
odamda, birinchi navbatda, estetik tuyg‘u benihoya o‘tkir bo‘lishi lozim, u san’at
go‘zalligini nozik his qila bilishi, badiiy adabiyotdan chinakamiga zavqlana olishi
shart" .
Ikkinchi fazilat sifatida olim fikrlash qobiliyati ve undagn uzviylikni ko‘rsatadi.
Tanqidchi o‘qigan narsalarini chuqur idrok etishi va tahlil qila bilishi, asardagi
voqea va hodisalarni, xarakterlarni hayot hodisalari, hayotdagi jonli odamlar bilan
taqqoslay bilishi, bu taqqoslardan ham adabiyot, ham jamiyat uchun zarur, foydali
xulosalar, umumlashmalar chiqara olishi kerak.
Tanqidchilik talantining uchinchi zarur fazilati so‘z san’atiga ehtirosli, otashin
muhabbatdir, deydi u. Uning fikricha, adabiyotni butun vujudi bilan sevgan, unga
sidqidildan fidoiy kishigina haqiqiy tanqidchi hisoblanadi. O.Sharafiddinov o‘zi
qo‘ygan ana shu talablarga butun umri davomida amal qilishga intildi.
Ozod Sharafiddinov ma q ola va ta q rizlari, o‘zining, ayni q sa, talabchanligi,
prinsipialligi bilan ajralib turadi. Uning I.Ra h im q alamiga mansub Sobir Rahimov
ha q idagi romani, O‘.Umarbekovning “ Damir Usmonovning ikki bahori” qissasi
to‘ g‘ risidagi, shuningdek B.Boy q obilovning “O‘zbeknoma” asariga bag‘ishlangan
“Mag‘zi puch so‘zlardan bir tosh nari q och” nomli taqrizlari badiiylik masalasida
mualliflar yo‘l q o‘ygan kamchiliklar, ayamay, keskin fosh etildi. Bu ta q rizlar
adabiy jarayonga, yozuvchilar va tanqidchilarga faol ta’sir ko‘rsatish kuchi bilan
XX asr so‘nggi choragidagi o‘zbek tanqidida prinsipial ahamiyatga ega bo‘ldi.
Adabiy portret janri rivojida munaqqidning o‘rni . Tan q idchi ko‘p yillik ijodi
mobaynida G‘.G‘ulom, Oybek, K.Yashin, S.Ayniy, A.Qahhor, A. Mux t or,
O.Yoqubov, O‘.Hoshimov, A.Oripovlarning ijodiy portretlarini yaratdi. Bu
yo‘nalishdagi tadqi q otlar "Iste’dod jilolari" (1976) kitobida o‘z ifodasini topdi.
O.Sharafiddinov o‘z fikriga q at’iy ishonuvchi mu n a qq id hisoblanadi. Shu bois
kezi kelganda, u katta shuhrat egasi bo‘lgan ijodkorlarning u yoki bu asari, fikriga
o‘zining tan q idiy munosabatini bildirishdan cho‘chimaydi. Masalan,

G‘.G‘ulomning "Egalari egallaganda ” dostoni badiiy jihatdan bo‘sh ekanini dadil
aytadi. Yo ki S.Ayniyning dastlabki ijod namunalarini ta h lil q ilarkan, uning
nazmdagi kamchiliklarini ro‘yi-rost ko‘rsatib, ularning omillarini ani q laydi.
Shu bilan birga O.Sharafiddinovning S.Ayniy haqidagi adabi y portretida ayrim
kamchiliklar ham ko‘zga tashlanadi. To‘g‘ri, ma q olaning "Ulkan hayotning ilk
sahifalari" deb nomlanishidayo q ko‘rinib turganidek, S.Ayniy ijodining dastlabki
namunalarini tahlil etishga bag‘ishlangan. Adibning keyingi bosqich ijodini
o‘rganish maqsad qilib ko‘yilmagan. Bunday ma q sadni ko‘zlasa, muna qq id
boshqacha yoki bosh q a ma q ola yozgan bo‘lar edi, albatta. Lekin shunga q aramay,
ma q ola adabi y portret xususiyatini kasb etishi uchun, u muxtasar ravishda bo‘lsa
ham, si q i q obzor xarakterida bo‘lsa ham, adibning yaxlit ijodi yo ti haqida tasavvur
bergani nazarimizda o‘rinli bo‘lar edi. Hozirgi holatda ham, o‘ q uvchida adabiy
portret nihoyasiga yetkazilmagandek taassurot q oldiradi. Oybek ha q idagi adabiy
portretda esa uning poetik mahorati va adabiy-tan q idiy mahorati tahlil q ilingani
holda adibning nasriy mahorati bir muncha e’tibordan chetda q oladi. Holbuki,
adabiy portret janri ijodkor ma’naviy, ijodiy, ruhiy q iyofasini bir butunlikda
yaratishni talab q iladi. Buni muna qq id bilmaydi emas, lekin maqolada bu
muammolarning u yoki bu q irrasini yoritish bilangina cheklanadi.
O.Sharafiddinov tan q idchilikning tarixiy-biografik yo‘nalishi rivojiga ham
munosib ulush ko‘shdi. Bu xislat, uning, a y niqsa, “Yalovbardorlar” kitobiga kirgan
ma q olalarida bo‘rtib ko‘rinadi. Kitobdagi mashhur yozuvchilar hayoti va ijodiga
bag‘ishlangan ma q olalarda ba’zan davrining siyosiy va mafkuraviy ruhi sezilib
tursa-da, adiblarning umumjahon madaniy-adabiy tara qq iyotiga q o‘shgan
hissalarini yoritilishi jihatidan q immatlidir.
Muna qq id kitobda turli millatga mansub yozuvchilar ijodini tad q i q etar ekan,
ularning, eng avvalo, milliy q iyofasini hamda milliy xarakter yaratish mahoratiga
alohida e’tibor beradi. “Yalovbardorlar” kitobidagi sotsialistik realizm bilan
alo q adorlikda aytilgan ayrim mulohazalar eskirgan bo‘lishiga q aramay, badiiy
asarning go‘zallik va ma’naviyat bilan alo q ador fazilatlarini chu q ur his q ilishi
jihatidan o‘zbek tanqidchisining yuksak i q tidori va boy ma’naviy olamini ko‘rsata

bilishi, shuningdek, o‘ q uvchilarga mahorat sirlarini tushuntirib bera olishi bilan o‘z
ahamiyatini yo‘ q otmay kelmo q da,
Cho‘lpon ijodi tadqi q otchisi va jonkuyar targ‘ibotchisi. O.Sharafiddinov 60-70-
yillardayo q Cho‘lpon va Fitrat ijodi haqida goh pinxon, go h oshkor o‘z fikrlarini
ayta boshlagan munaqiddir. Bu yo‘nalishda u matbutotda fikrlarini ochi q aytish
imkoniyatiga ega bo‘lmadi, lekin talabalarga o‘qigan ma’ruzalarida fikrini ochi q
aytishdan o‘zini tiyolmadi. Buning uchun rasmiy doiralardan ko‘p bor dakki h am
eshitdi. Yo shlar dunyo q arashida Cho‘lpon ha q ida tasavvur shakllanishiga va rivoj
topishida jonbozlik ko‘rsatib, bu borada zimdan ilmiy tadqiqot ishlariga
tayyorgarlik ko‘rib bordi.
Cho‘lpon singari qatag‘on bo‘lgan shoirlar ijodidagi qator namunalardan tashkil
topgan “Tirik satrlar” to‘plami tayyorlanishiga O.Sharafiddinov bosh-qosh bo‘ldi.
Xuddi shu davrda o‘zbek adabiyotining fidoyilari E.A.Karimov va N.Karimovlar
“O‘zbek tili va adabiyoti masalalari” jurnalida Cho‘lponning ayrim she’rlari va
maqolalaridan namunalarni yoritishga jur’at etadilar. Har qalay, bu urinishlar 90-
yillar ostonasidagi qarashlarning uyg‘onishiga zamin bo‘ldi. XX asrning 80- yillar
oxirida matbuotda Cho‘lpon haqida qator maqolalar e’lon qilindi.
O.Sharafiddinovning "Cho‘lpon" nomli (1991) asari ulug‘ san’atkor haqidagi
birinchi, xayrixohlik bilan yozilgan ilmiy-taxliliy, ayni vaqtda ommaviy tadqiqot
asar edi. Kitob lo‘nda-lo‘nda besh bobdan - hayoti va ijod yo‘li, she’riyati tahlili,
nasrining talqini, adabiy-tanqidiy faoliyatiga munosabat, tarjimonlik mahoratiga
bir nazardan iborat. Kitobning birinchi bobi asosida keyinroq tanqidchi
"Cho‘lponni anglash" nomli teran va mazmunli asar yaratdi.
Muallif Cho‘lpon haqida 20-yillardan shu kungacha kim, qayerda nima
deganini yaxshi biladi, hatto xorijiy cho‘lponshunoslik tarixi haqida ham ma’lumot
beradi. Elining asl o‘g‘loni, buyuk farzandi Cho‘lponni asrab-avaylay olmagan,
muhimi, uning sha’ni-qadri uchun kurashmagan zamondoshlaridan xafa bo‘lib
ketishini ham yashirmaydi. U Cho‘lponni qancha o‘qisa, anglasa, inson erki,
ruhning ozodligini shuncha aniq his qiladi, aksincha, sho‘ro hukumati mohiyatini
uqishga qancha intilsa, erksizlik, tutqunlik qonun-qoidalarini aniq-ravshan idrok

etadi. Demak, Cho‘lpon ijodining mohiyati sho‘ro tuzumi asoslariga zid edi.
Insonning erkin ruhini tasvirlovchi asarga totalitar tuzumda o‘rin bo‘lishi qiyin.
"Cho‘lponni anglash" risolasining tub mohiyati mana shunda.
“Kecha va kunduz” romani O.Sharafidsinov so‘zboshisi bilan chop etildi.
Uning rahbarligida Cho‘lponning avval bir jildlik, so‘ng uch jildlik asarlari
nashrga tayyorlandi “Adabiyot nadur” to‘plami bosilib chiqdi. Cho‘lpon adabiy
merosiga oid o‘nlab maqolalar, ikkita risola yaratildi. Cho‘lponga intilish, hatto,
aytish mumkinki, O.Sharafiddinovning shaxs sifatida kamol topishiga ta’sir
ko‘rsatdi, iste’dodini tarbiyaladi, aniq maqsadga yo‘naltirdi. Uning "She’r ko‘p,
shoir-chi?", "Hayotiylik jozibasi, sxematizm inersiyasi", "Haqiqatga sadoqat
maqolalari Cho‘lpon ruhida yozilgan. Olimning qator shogirdlari
cho‘lponshunoslikni rivojlantirib kelmokdalarki, bunda ustozning xizmatlari ulkan.
Munaqqidning Cho‘lpon 100 yilligi munosabati bilan Fanlar Akademiyasi
katga zalida qilgan ma’ruzasi asosida "Xalq so‘zi” gazetasida "Cho‘lpon harakatga
chorlaydi" maqolasi chop etildi. Unda Cho‘lpon asarlari bizni erk, ozodlik,
mustaqillikni e’zozlashga o‘rgatishiga urg‘u berildi. Cho‘lpon ijodini targ‘ib qilish,
uning asarlarini mehr va katta muhabbat bilan tahlil va talqin etish munaqqid
ijodining yetakchi yo‘nalishlaridan biri sanaladi.
Moxir qahhorshunos olim . Qahhorshunoslik O‘zbekistonda adabiyot ilmining
muhim tarmoqlaridan biri darajasiga ko‘tarilgan. U haqda tadkikotlar, monografiya
va dissertatsiyalar yaratilgan. P.Qodirov, I.Borolina, H.Abdusamatov,
M.Ko‘shjonov, V.Smirnova, U.Normatov, A.Rasulov, S.Sodiqov, I.G‘afurov,
R.Qo‘chqorov hamda boshqa o‘nlab tadqiqotchilar A.Qahhor ijodini tahlil qildilar.
Har bir adabiyotshunos adib ijodining muayyan muammolari hamda muayyan
adabiy-tanqidiy janr talabi asosida, o‘z uslubi yo‘nalishida o‘rganadi,
yozuvchining adabiyotdagi o‘rnini belgilashga intiladi. O. Sharafiddinov ular
ichida o‘z ovozi, o‘z so‘zi bilan alohida ajralib turadi.
Olimning A.Qahhor haqida yaratgan "Iste’dod jilolari” portreti ilmiy-badiiy
talqini teranligi bilan diqqatni tortadi. Bir qarasangiz, tanqidchi A.Qahhor
asarlarining yaratilish tarixi haqida, bir karasangiz, adabiyotda kulguning o‘rni

haqida, yana bir bobda iste’dodning namoyon bo‘lishi, uning kimga xizmat kilishi
xususida, boshqa bir o‘rinda yozuvchi mehnati to‘g‘risida fikr yuritadi. U yozuvchi
ijodidagi "jonli odamlarni ko‘rsatish” maqsadida "O‘g‘ri" hikoyasini "ich-ichiga
kirib" tekshiradi. Bunda yozuvchiga samimiyatgina emas, umuman, so‘z san’atiga,
so‘z jozibasiga ehtiromi aniq sezilib turadi.
Tanqidchi adabiy portret janrida ham masalaga ma’lum bir muammo asosida
yondasha olish namunasini ko‘rsatdi. Shu ma’noda portretda adabiyotning xalq
uchun yashashi, jamiyatga xizmat qilishi masalasi markazga qo‘yiladi. Asarlardagi
tabiiylik, xususan, hajvchi sifatidagi mahorati qirralari ochiladi. Shuningdek,
yozuvchi mehnati, uning asar ustida chidam bilan ishlashi masalasiga ayricha
diqqatini qaratadi.
Munaqqidning "Abdulla Qahhor"(1988) kitobi chop etildi. Bu asar yozuvchi
hayoti va ijodi hakidagi badiiy lavhalardan iborat bo‘lib, ko‘proq esse janriga
mansub, deyish mumkin. Kitobda yozuvchi tarjimai holi, ota- onasi, oilasi,
farzandlariga oid ma’lumotlar berildi. Yozuvchining hayot yo‘li, qiziqishlari,
tabiati haqidagi kuzatuvlar qiziqarli, sodda tilda tasvirlangan. "Sarob",
"Qo‘shchinor" romanlarining muhokamalari haqida o‘z davrining yangi
ma’lumotlari yozilgan.
O. Sharafidsinov mustaqillik yillarida ham A.Qahhor haqida yozishdan
to‘xtamadi. Adib ijodi va shaxsining yangi-yangi qirrapari haqida yozdi. “Ijodni
anglash baxti” (2004) kitobiga Abdulla Qahhor haqidagi etyudlar kiritilgan.
Birinchisi “Chinorlardan biri...” (1995) da adibni adabiyotimizning qudratli,
zabardast chinorlaridan biri deb hisoblagan tanqidchi asarlari, shaxsiyatining nozik
jihatlari haqida fikr yuritadi. “Bu uyning chirog‘i hamisha yoniq” (2003) etyudi
ko‘proq xotiralarga asoslangan. Bu etyudda olim o‘zini A.Qahhorning shogirdi
deyishdan istihola qilishini yozadi. “Biz har qancha u odamga yaqin bo‘lmaylik,
lekin Abdulla Qahhor iste’dodi jihatidan ham, aql-zakovat bobida ham,
odamgarchilik masapasida ham bizdan bir necha barobar yuqori turar edilar”.
“Qalbida istiqlol yolqini bor edi” (2002) qismida adib qalbidagi istiqlol yolqini
asarlarida ko‘rinib turishi haqida fikr yuritiladi. Adibning O‘zbekistonni shohi

so‘zanaga o‘xshatgani, orzulari, haqiqatparastligini ochib beradi. “Bir nutk
tarixi”da o‘sha davrdagi Mil’chakov degan uyushma raisining qiyofasini mardona
turib ochib bergan adibning jasorati yoritiladi. “Bir asar muhokamasi” (1998)da
“Sinchalak” qissasining yozilishi va birinchi muhokamasi atrofidagi bahslar,
qanchalik qoralashlariga qaramay, asarning adabiyotimizning katta yutug‘i
bo‘lganligi ko‘rsatib beriladi. “Kibriyo opaning holvasi” (2002) deb nomlangan
oxirgi etyud A.Qahhor bilan K.Qahhorova o‘rtasidagi insoniy munosabatlar,
rafiqasining adib hayoti va ijodida tutgan o‘rni qiziqarli va samimiy tarzda hikoya
qilib beriladi.
Ozod Sharafidsinov ko‘p olimu adiblarii qadrlar, hurmat qilar edi. Lekin
Abdulla Qahhor O.Sharafiddinov uchun yo‘lchi yulduz bo‘ldi. U kishi Abdulla
Qahhorga ergashar, o‘shanday bo‘lishga intilardi. Ustoz ijodida Abdulla Qahhor,
uning asarlarn, oilasi, turmush tarzi haqida yozilgan portret, esse, taqriz,
tadqiqotlar ko‘p. Ko‘rinadiki, O.Sharafiddinov umrining oxirgi daqiqalarigacha
A.Qahhor, Oybek singari buyuk so‘z ustalari haqida yozishdan tolmagan, ana shu
jihatlari bilan bugungi tanqidchiligimizga namuna bo‘ladigan munaqqid sifatida
yashab koladi.
Ozod Sharafiddinov o‘rta va oliy ta’lim muammolari ha q ida kator maqola l ar
yozdi. Dastur va darsliklar yaratish ishida faol q atnashdi. O‘zi o‘qigan
dorilfununda bir necha o‘n yillar mobaynida ta l abalarga saboq berdi. Mohir
tarjimon sifatida o‘zbek kitobxonlariga jahon adabiyoti namunalarini tuhfa etdi.
Istiqlol davriga kelib yozgan o‘nlab publitsistik maqolalarida Musta q illikni yanada
mustahkamlashga da’vat etib, fidoiy millatparvarlik namunasini ko‘rsatdi. Uning
“Mukaddas burch”, “Buyuklarimiz bag‘rimizga q aytdi”, ”Modernizm jo‘n hodisa
emas...”, “G‘aroyib haqi q atni kashf etdim”, “Isti q lol adabiyoti eng ilg‘or
adabiyotdir”, “Adabiy tanqid va yangi tafakkur”, “Iste’dod bilan uchrashish
bayrami” kabi maqolalari yangi davr tanqidchiligining ibratli namuna l arn bo‘lib
koldi. “E’tikodimini nega o‘zgartirdim?” nomli iqrornoma-maqolasi esa, XX asr
oxirida insoniyat tarixida ro‘y bergan ulkan o‘zgarishlarning sabab va oqibatlari
haqida teran tasavvur beruvchi jahon publitsistikasining eng sara namunalari

qatorida turadi. Olimning Davlat mukofotiga sazovor bo‘lgan “Ijodni anglash
baxti”, “Dovondagi o‘ylar” kitoblari o‘zbek tanqidchiligining yuzini ko‘rsatuvchi
asarlardir.
Umuman, O.Sharafiddinov adabiyotning bosh vazifasi: Olam, Qalb va
Go‘zallikni tasvirlash degan azaliy qadriyatga sodiq koldi.
Prezidentimiz I.A.Karimov O.Sharafiddinovni o‘zbek xalkining fidoiy,
millatparvar va jasoratli farzandi deb ta’riflar ekan, undagi eng muhim fazilatlarni
nihoyatda aniqlik bilan topib aytgan edi. Uning O‘zbekiston Qaxramoni yuksak
unvoniga sazovor bo‘lgani el, yurt, davlat o‘zining fidoiy farzandlariga
ko‘rsatayotgan yuksak ehtiromi namunasidir.
O.Sharafiddinov haqidagi zamondoshlarining dil so‘zlaridan iborat to‘plam
“Matonat va muhabbat” deb nomlangan (1999). Mana shu ikki so‘zda
O.Sharafiddinovning asosiy xislatlari mujassam deyish mumkin. Darha q i q at, Ollo h
bergan benazir iste’dod sohibi bo‘lmish bu odam Qodiriy iborasi bilan aytganda,
“shaxsi butun” zot, matonat, shijoat egasi edi. Bu fikr “Ozod Sharafiddinov
zamondoshlari xotirasida (2009) nomli kitobdagi deyarli har bir maqolada o‘z
ifodasini topdi.
O.Sharafiddinov keyingi yillarda ko‘plab xotira, esselar yaratdi. So‘z san’ati
fidoyilari, ustozlar, qalamkash do‘stlar, shogirddar, shuningdek, ilm-fan, ma’rifat
ahli, jamoat arboblari haqida go‘zal badialar bitdi. Ularda ilmiy tafakkur bilan
badiiy iste’dod singishib ketdi.
Olimning yangi bosqichdagi ijtimoiy, ijodiy faoliyati nechog‘li rang-barang
bo‘lmasin, birinchi navbatda u munaqqid, adabiyotshunos edi. Avvalgi
bosqichlardagi kabi uning keyingi o‘n besh yil davomida chop etilgan kitob, risola,
maqola, esse va adabiy suhbatlari yangilanayotgan zamonaviy milliy adabiy
tafakkurning yorqin namunalari bo‘lib qoldi. “Ularning ko‘pchiligi hasbi hol
xarakteriga ega. Mustabid tuzum asoratlaridan dadil voz kechib, XX asr o‘zbek
adabiyoti tarixini yangicha qayta idrok etish, tahlil va talqin qilish, qolaversa,
umuman, badiiy ijodni, ijodkor shaxsini, inson zotini sho‘ro davrida shakllangan
andozalardan xoli, umumbashariy mezonlarda turib, chin insoniy, ilmiy anglash O.

Sharafiddinovning yangi bosqichdagi adabiy-tanqidii ishlariga xos muhim
xislatlardir” 140
. Jonkuyar munaqqid ijodi yangi-yangi avlodlar uchun doimo
mahorat maktabi bo‘lib koladi.
Tayanch tushunchalar : she’riyat tanqidi, qahhorshunoslik, cho‘lponshu-
noslik, adabiy portret, portret chiziqlari, fidoyilik, talant xalq mulki, tanqidchi
uslubi, esse-roman, portretnavis munaqqid, badiiylik mezoni, jo‘shqin ehtiros,
badiiyat, adabiy tafakkur, ijodiy jasorat.

Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
1. Назаров Б. ва бошқалар . Ўзбек адабий танқиди тарихи . T. Чўлпон НМИУ .
2012
2. Шарафиддинов О. Абдулла Қаҳҳор. Т. Ёш гвардия. 1988.
3. Шарафиддинов О. Ҳақиқатга садоқат. Т. Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва
саhат нашриёти. 1989.
4. Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. Т. Шарқ. 2004.
5. Шарафиддинов О. Довондаги ўйлар. Т. Маънавият. 2004.
6. Озод Шарафиддинов замондошлари хотирасида. Т. O ‘ ZBEKISTON . 2007
7. Шарафиддинов О. Домлалар. Т. Маънавият. 2009.

O. Sharafiddinovning adabiy va tanqidiy tadqiqotlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish