O‘simlik dunyosining o‘ziga xos xususiyatlari
![KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Dunyoni o'simliklarsiz tasavvur qilib
bo'lmaydi.Yashil o'simliklar Yerda barcha tirik organizmlarning mavjudligi uchun
sharoit yaratadi. Ular nafas olish uchun zarur bo'lgan kislorodni chiqaradi va barcha
hayvonlar uchun asosiy oziq-ovqat manbai bo'lib xizmat qiladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida 2022-yil 2-fevral kuni chiqindilar bilan
ishlash tizimi va ekologik holatni yaxshilash, “Yashil makon” umummilliy loyihasini
amalga oshirish borasidagi dolzarb vazifalar yuzasidan videoselektor yig‘ilishida:
Yoshligimizdan bilamizki, ota-onalarimiz hovlini, atrofni pok saqlash
kerakligini aytardi. Xalqimiz azaldan tuproqni, suvni, tabiatni muqaddas deb bilgan.
“Birni kessang, o‘nni ek” degan dono maqol ham bejiz aytilmagan. Daraxt ekkan
odamga uning savobi tegib turadi, deyilgan. Oilada farzand dunyoga kelsa, unga atab
nihol ekilgan.
Dunyo miqyosida sanoat yuqori darajada rivojlangan XXI asrda ekologiya
bilan bog‘liq muammolar birinchi darajali muammo sifatida kun tartibiga chiqmoqda.
Avlodlarimiz bizdan keyin ham munosib tabiiy muhitda yashashi kerak. Buning
uchun biz tabiatga e’tibor berishimiz, faqat bugunni emas, yaqin va uzoq kelajakni
o‘ylab ish tutishimiz zarur.
Eng muhim masala – aholining ekologik madaniyatini oshirish. Bugun
ko‘chaga yoki istalgan joyga qarang. Hamma joyda odamlar tashlab ketgan
chiqindilarni ko‘rasiz. Biz ona yurtimizni muqaddas deymiz. Nima uchun uni toza-
ozoda saqlamaymiz? Axir, muqaddas kitoblarimizda ham “Poklik iymondandur”
deyilgan.
Yerni qoplagan holda, o'simliklar uni himoya qiladi va saqlaydi.
O'simliklarning chig'anoqlari o'ziga xos iqlimni yaratadi, yumshoqroq va namroqdir,
chunki barglar quyosh nurlarining susayishi ta'siriga qarshi turadi. O'simlik ildizlari
tuproqni ushlab turadi va ushlab turadi. O rmon saqlanib qolgan joylarda Yer yuzasiʻ
jarliklar bilan buzilmagan [6, 56-58-betlar ].
2](https://docx.uz/documents/4366f8e6-8803-44da-b49d-fdb1dae5484d/page_2.png?v=1)
![hosil bo'lgan organik moddalar o'simliklarning o'sishi va rivojlanishi uchun ham,
geterotrof organizmlarning hayotiy faoliyati uchun ham energiya manbai hisoblanadi.
O'txo'r va barg bilan oziqlanadigan hayvonlar tirik yashil fitomasni iste'mol qiladilar.
Zamburug'lar va bakteriyalar o'lik fitoma va hayvonlarning tana go'shti yoki tirik
o'simliklarning yog'ochlari bilan oziqlanadi. Yirtqichlar o'txo'r hayvonlarni iste'mol
qiladilar va shuning uchun uzoq oziq-ovqat zanjirlari quriladi, buning natijasida
biosferada moddalarning biologik aylanishi amalga oshiriladi. Har xil kimyoviy
elementlarning atomlari bu zanjirlarda bir organizmdan ikkinchisiga ko'chib o'tadi,
tashqi muhitga qaytadi, yana tirik organizmlar tomonidan tutiladi va bunday
aylanishlar o'nlab, yuzlab million yillar davomida davom etadi.
Fotosintez sayyoramizning deyarli hamma joyida sodir bo'ladi va shuning
uchun uning umumiy ta'siri juda katta. Yashil o simliklar fotosintez jarayonidaʻ
karbonat angidrid va suvdan organik moddalar hosil qiladi, qimmatli oziq-ovqat (don,
sabzavot, meva va boshqalar), sanoat va qurilish uchun xom ashyo manbai bo lib
ʻ
xizmat qiladi [15, 89-96-betlar].
Kimyoviy elementlarning biologik aylanishi o'simliklar tomonidan ushlangan
quyosh energiyasi tufayli amalga oshiriladi. Yorug'likdagi o'simliklar karbonat
angidrid va suvni o'zlashtiradi, tuproqdan minerallarni o'zlashtiradi va kislorod
chiqaradi. Quruqlikdagi o‘simliklar atmosferaga kislorod chiqaradi, suv o‘simliklari
esa suvga kislorod chiqaradi. Qorong'udagi o'simliklar, hayvonlar, zamburug'lar va
mikroblar qorong'uda ham, yorug'likda ham kislorodni o'zlashtiradi va atrof-muhitga
karbonat angidridni chiqaradi. Boshqa moddalar geterotrof organizmlar asosan
o'simliklardan oladi. O'simliklar va hayvonlar tomonidan kislorod va karbonat
angidridning so'rilishi va chiqarilishi muvozanatli, shuning uchun Yer
atmosferasining gaz tarkibi uzoq vaqt davomida o'zgarmas bo'lib qoladi.
Fotosintez jarayonini amalga oshiradigan yashil o'simliklar tufayli biosferada
murakkab tuzilishdagi organik molekulalar hosil bo'ladi. Ulardagi energiya geterotrof
organizmlar tomonidan hayotiy jarayonlar uchun ishlatiladi. Bu biosferaning yashil
9](https://docx.uz/documents/4366f8e6-8803-44da-b49d-fdb1dae5484d/page_9.png?v=1)
![o‘simliklariga qaraganda uch marta kattaroq bo‘lishiga qaramay, okean o‘simliklari
(yosunlari) uchun vaqt birligida biomassaning o‘sish tezligi ancha yuqori.
Mikroskopik fitoplankton hujayralarining intensiv bo'linishi, ularning tez o'sishi
va qisqa muddat mavjudligi okean fitomasining tez aylanishiga yordam beradi, bu
o'rtacha 1-3 kun ichida sodir bo'ladi, quruqlik o'simliklarining to'liq yangilanishi esa
50 yil va undan ko'proq vaqtni oladi. Shuning uchun okean fitomassasining kichik
hajmiga qaramay, uning yillik umumiy ishlab chiqarishi quruqlikdagi o'simliklar
ishlab chiqarish bilan taqqoslanadi.
Fotosintez jarayonida biosferada yiliga 150 milliard tonnaga yaqin quruq
organik moddalar hosil bo'ladi. Biosferaning kontinental qismida tropik va subtropik
o'rmonlar, okeanlarda - estuariylar (dengiz tomon kengayadigan daryolar og'izlari) va
riflar eng samarali hisoblanadi. Ochiq okean, cho'l va tundra uchun past o'simlik
mahsuldorligi xosdir.
Shunday qilib, biosfera haqidagi ta'limotning yaratilishi insoniyatning muhim
yutug'i bo'ldi. Birinchi marta tirik tabiat abiotik muhit bilan chambarchas bog'liq
bo'lgan yaxlit tizim sifatida qarala boshlandi. IN VA. Vernadskiy hayotning
sayyoraviy va kosmik ahamiyati, jonli va jonsiz tabiatning munosabatlari va o'zaro
ta'siri haqidagi zamonaviy ilmiy g'oyalarga asos soldi [2, p . 167-173].
Yer sayyorasida hayot mavjud bo'lgan bir nechta geosferalar mavjud.
Atmosfera - Yerning havo qobig'i. Balandligi bilan havo zichligi tez kamayadi:
atmosfera massasining 75% 10 km gacha, 90% - 15 km gacha, 99% - 30 km gacha,
99,9% - 50 km gacha bo'lgan qatlamda to'plangan. . Namlik va qattiq aralashmalardan
xoli havo azot (78,1%), kislorod (21%), argon (0,9%), karbonat angidrid (taxminan
0,03%) va oz miqdorda boshqa gazlardan iborat.
Atmosfera holatiga katta ta'sir ko'rsatadi, ya'ni. ob-havo va iqlimning
shakllanishida turli xil aralashmalar o'ynaydi - atmosferaning o'zgaruvchan
komponentlari. Ulardan eng muhimi atmosferaning 20 kilometrlik quyi qatlamida suv
bug'i shaklida bo'lgan suvdir. Suv bug'i karbonat angidrid, metan va boshqa
14](https://docx.uz/documents/4366f8e6-8803-44da-b49d-fdb1dae5484d/page_14.png?v=1)
![aralashmalar bilan birgalikda atmosferaning ichki qatlamlarini isitishda ishtirok etadi
(issiqxona effekti deb ataladi). Bu atmosferaning quyosh radiatsiyasini Yer yuzasiga
o'tkazish va undan aks ettirilgan issiqlik radiatsiyasini yutish qobiliyati bilan bog'liq.
Issiqxona effekti tufayli atmosferadagi harorat balandlikning pasayishi bilan
ko'tariladi va uning pastki qatlamlari issiq bo'lib chiqadi.
Biosferaning maydoni faqat atmosferaning pastki qatlamida - troposferada
(yunoncha tropos - o'zgarish) cho'ziladi. Troposferaning balandligi qutb kengliklarida
8-10 km dan ekvatorda 16-18 km gacha o zgarib turadi. Troposferadan yuqoridaʻ
balandligi 100 km bo lgan stratosfera (lotincha qatlam — qatlam) joylashgan. Unda
ʻ
15-25 km balandlikda quyosh nurlari ta'sirida erkin kislorod ozonga aylanadi (O 2->
O 3), u ekran hosil qilib, tirik organizmlar uchun zararli bo'lgan qisqa to'lqinli
ultrabinafsha nurlanishni o'zlashtiradi. .
Litosfera (yunoncha litos - tosh) - sayyoraning tashqi qattiq qobig'i. Unda ikkita
qatlam ajralib turadi: ustki qismi granitli cho'kindi jinslar qatlami va pastki qismi
bazalt. Qatlamlar notekis, shuning uchun ba'zi joylarda granit yuzaga chiqadi.
Litosferada tirik materiyaning tarqalish chegarasi 3-4 km dan pastga tushmaydi. Bu
chuqurlikda faqat anaerob bakteriyalarni topish mumkin. Litosferadagi tirik
moddalarning eng yuqori zichligi yer qobig'ining sirt qatlami - tuproqda kuzatiladi.
Gidrosfera - bu okeanlar, dengizlar, ko'llar, daryolar, er osti suvlari va muz
qatlamlari suvlarining yig'indisidir. Gidrosfera sayyoraning uzluksiz suv qobig'ini
hosil qiladi. Suvlarning asosiy qismi Jahon okeanida to'plangan, uning o'rtacha
chuqurligi 3,8 km, maksimali (Tinch okeanining Mariinskiy depressiyasi) - 11,034
km. Gidrosferaning ahamiyatsiz qismini chuchuk suvlar tashkil etadi [8, 68-70-
betlar ].
Tirik organizmlar gidrosferaning butun qalinligida maksimal chuqurlikgacha
yashaydi, ammo ularning eng katta zichligi quyosh tomonidan isitilgan va yoritilgan
sirt qatlamlari va qirg'oqbo'yi hududlariga to'g'ri keladi. Litosfera, atmosfera va
gidrosferaning to'g'ridan-to'g'ri aloqa va faol o'zaro ta'siri zonalari tirik organizmlar
15](https://docx.uz/documents/4366f8e6-8803-44da-b49d-fdb1dae5484d/page_15.png?v=1)
![2 BOB.
INSONNING O'SIMLIK DUNYOSIGA TA'SIRI
2.1 Insonning biosferaga ta'sirini kuchaytirish
O'simliklarning inson hayotidagi ahamiyati katta. Avvalo, o'simliklar inson
hayoti uchun zarur muhitni ifodalaydi. Yovvoyi flora qishloq xo'jaligi ekinlarining
yangi navlarini yaratishda seleksiya ishlarida bebaho genetik fonddir. Hozirgi kunda
dunyo oziq-ovqatining 90% ga yaqinini ta minlovchi o simliklarning aksariyatiʼ ʻ
yovvoyi o simliklar yetishtirish orqali paydo bo lgan [11, 46-57- betlar ].
ʻ ʻ
Endi insoniyat tabiatga ta'sir qilish uchun deyarli cheksiz imkoniyatlarga ega
bo'ldi. Bizning ko'z o'ngimizda sayyoramizning qiyofasi o'zgarib bormoqda -
o'rmonlar yo'q bo'lib ketmoqda va ular bilan birga o'simlik va hayvonlarning ilgari
gullab-yashnagan turlari, botqoqlar qurib ketmoqda, foydali qazilma konlari
qurimoqda, yangi suv omborlari qurilmoqda, ikkilamchi agrosenozlar paydo
bo'lmoqda. birlamchi tabiiy biotsenozlar o'rnida yaratilgan. Pestitsidlar, o'g'itlar,
sanoat chiqindilari, ayniqsa radioaktiv chiqindilar havo, suv va tuproqning kimyoviy
tarkibini o'zgartiradi.
Hisob-kitoblarga ko'ra, hozirgi vaqtda Yerda sanoat, qishloq xo'jaligi va
maishiy chiqindilar miqdori yiliga 500 million tonnaga etadi. Ammo asosiy xavf bu
chiqindilarning miqdori emas, balki sifatining o'zgarishidir. Ularning ko'pchiligi
mikroorganizmlar tomonidan ishlatilmaydi, parchalanmaydi va oksidlanmaydi.
Shuning uchun ham biosferada tabiiy biologik tozalash jarayoni, o'z-o'zini tozalash
jarayonining sur'ati pasaygan [16, 138-139- betlar ].
Ko'p asrlar davomida odamlar o'simliklardan tibbiy va veterinariya amaliyotida
juda zarur bo'lgan turli xil dorivor moddalarni ajratib olishgan. Zamonaviy jahon
bozorida 1000 dan ortiq turdagi dorivor o'simliklar muomalada. Ular orasida
hayotning ildizidan olingan preparatlar - ginseng, eleutherococcus, vodiy zambaklari,
bahor adonislari mavjud. Shunday qilib, rivojlanayotgan mamlakatlar aholisining
18](https://docx.uz/documents/4366f8e6-8803-44da-b49d-fdb1dae5484d/page_18.png?v=1)
![zararli ko'rinadigan qo'ziqorinlar insoniyatga antibiotiklar berdi. Va insoniyat uchun
foydasiz bo'lib tuyulgan ko'plab bakteriyalar bir qator minerallarni qazib olish
texnologiyasiga kiritilgan va hokazo. Shuning uchun o'simliklarning odamlarga salbiy
ta'siri ko'pincha o'simliklardan noratsional foydalanish bilan bog'liq. , o'simliklar
jamoalarining rivojlanish naqshlari va munosabatlarini bilmaslik, shuningdek, inson
aralashuvining mumkin bo'lgan oqibatlarini oldindan aytib bo'lmaydi[3, p. 23-45].
O'simlik dunyosi inson tomonidan qadimdan oziq-ovqat, hayvonlar uchun
ozuqa, qurilish va qayta ishlash uchun xom ashyo sifatida ishlatilgan. Insoniyat
jamiyatining rivojlanishi bilan o'simlik xom ashyosiga bo'lgan ehtiyoj ortdi. Agar
bundan 20 yil avval yog‘ochdan 4-5 ming dona mahsulot va mahsulot tayyorlangan
bo‘lsa, hozir ularning soni 15 ming gektar o‘rmonga yetdi. Biroq, odam har doim ham
yog'ochdan oqilona foydalanmaydi. Uning taxminan 10% kesish maydonlaridan olib
tashlanmagan tayga o'rmonlarida qoladi. Shu sababli, ko'plab mintaqalarning o'rmon
qoplami (mamlakatda o'rmon bilan qoplangan maydonning foizi) keskin qisqardi.
Pyotr I davrida ham Markaziy Rossiyada o'rmon qoplami 38-40% ni tashkil etgan
bo'lsa, hozir u faqat 7-12% ni tashkil etganini aytish kifoya.
Turli maqsadlarda iste'mol qilish uchun o'simliklarni to'g'ridan-to'g'ri olib
tashlashdan tashqari, sanoat va avtotransport vositalari o'simlik dunyosiga juda zararli
ta'sir ko'rsatadi. Fitotoksikantlar (o'simliklar uchun zararli moddalar) o'rmonlarning
qurib ketishiga olib keladi. G'arbiy Evropada barcha ignabargli o'rmonlar sanoat
chiqindilaridan ma'lum darajada zarar ko'radi va ularning yarmidan ko'pi qurib ketish
jarayonida. Atmosferani kislorod bilan ta'minlovchi asosiy tropik o'rmonlar juda katta
sur'atlarda yo'q qilinmoqda.
Tropik o'rmonlarni tiklash, o'sish uchun qulay sharoitlarga qaramay, juda uzoq
jarayon. Katta daryolarda gidroelektrostantsiyalar va suv omborlarining yaratilishi
o'simliklar bilan band bo'lgan keng maydonlarni suv bosishiga olib keldi. Tog'li
hududlarda chorva mollari sonining ko'payishi tog'li yaylovlarning vayron bo'lishiga,
tuproq qatlamining kuchli eroziyasiga olib keldi. Toshqin maydonlarini irratsional
20](https://docx.uz/documents/4366f8e6-8803-44da-b49d-fdb1dae5484d/page_20.png?v=1)
O‘simlik dunyosining o‘ziga xos xususiyatlari