O‘simlik hujayrasining fiziologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	416.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘simlik hujayrasining fiziologiyasi

Купить

O‘simlik hujayrasining fiziologiyasi
REJA:
1. Hujayra o‘simlik organizmining elementar struktura va funksional birligi
ekanligi.
2. Prokariot va eukariot elementlari.
3. Yadro, uning tuzilishi va faoliyat prinsiplari.
4. Hujayra devori.

Hujayra o‘simlik organizmining elementar struktura va funksional
birligi ekanligi. Hujayraning tuzilishi va uning faoliyati to‘g‘risidagi fan
tsitologiya deyiladi. Hujayra 6u o‘simlik tanasining mustaqil ko‘payuvchi
elementar strukturali va funktsional birligi bo‘lgan bir qismidir.
Hujayrani dastlab ingliz olimi R.Guk 1665 yilda kashf etgan. U buzina
o‘simligini qoplovchi to‘qimasi - probkani ko‘rayotib, unda bo‘shliqlarni kuzatdi
va uni "kletka" deb atadi. Probka asosan o‘lik hujayralardan tuzilganligi sababli
dastlab hujayra po‘sti va uning tirik qismi orasidagi bog‘liqlik to‘g‘risida noto‘g‘ri
tasavvur hosil bo‘ldi. Faqat XIX asrga kelib olimlar hujayraning ichki qismini
jiddiy o‘rgana boshladilar.
1833 yil ingliz botanigi R.Broun unda yadro borligini, 1839 yil chex
fiziologi Ya.Purkine esa tsitoplazmani kashf etdi. Hujayra shirasi haqida
to‘plangan materiallar nemis botanigi M.Shleyden va zoologi T.Shvannlarga 1838-
1839 yillarda hujayra nazariyasini yaratish imkonini berdi. Uning mohiyati
shundan iboratki, barcha tirik organizmlar hujayralardan tuzilgan. Hujayra
nazariyasi o‘simlik va hayvonlar umumiy kelib chiqishga ega ekanligini isbotladi.
F.Engels bu kashfiyotni XIX asrda yaratilgan 3 buyuk kashfiyot (energiyaning
saqlanish qonuni, Ch.Darvinning evolyutsiya nazariyasi) ning biri deb atadi.
XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib hujayra nazariyasini boyituvchi yangi
ixtirolar qilindi. Aniq eksperimental tadqiqotlar yordamida hujayraning bo‘linishi,
hujayralar orasida esa tsitoplazmatik bog‘lanish mavjudligi isbotlandi. Shu asr
oxiriga kelib tsitologiya mustaqil fan sifatida shakllandi. Elektron mikroskopning
kashf etilishi bilan esa hujayraning asosiy komponentlarini o‘rganish imkoniyati
tug‘ildi.
Joylashgan o‘rni va bajaradigan vazifasiga qarab, hujayraning shakli va
o‘lchamlari turlicha bo‘ladi. Aksariyat hollarda u ko‘p qirrali, erkin holatda esa
sharsimon, yulduzsimon, tsilindrsimon shakllarda bo‘ladi. Tashqi ko‘rinishiga
qarab, ularni 2 guruhga: parenxima va prozenxima hujayralariga ajratish mumkin.
Butun o‘simliklarning asosiy struktura birligini hujayralar tashkil etadi.
Ularning tiriklik xususiyatlari shu hujayralarda belgilanadi. Chunki modda

almashinuvi deb ataluvchi assimilyasiya va dissimilyasiya jarayonlari, ularning
birligi fa q at hujayradagina sodir bo‘ladi. Ana shu ikkala jarayonning birligi tiriklik
deb ataluvchi materiyaning harakat formasini belgilaydi.
Yashil o‘simliklar har xil organlar yi g‘ indisidan iborat bo‘lib, bu organlar
o‘z navbatida to‘qimalar va hujayralar birlashmasidan tuzilgan. Yuksak tuzilishga
ega bo‘lgan har bir o‘simlik organizmi murakkab sistema sifatida bir-biri bilan
uzviy ravishda aloqada bo‘lgan organlar va funksiyalar yig‘indisidan iboratdir. Bu
birlikning asosini hujayralar tashkil etadi.
Prokariot va eukariot elementlari. Tabiatdagi organizmlar hujayra
tuzulishiga nisbatan ikki gruppaga bo‘linadi:
1-prokariotlar - hujayrasida, shakllangan yadro bo‘lmaydi, ularga
bakteriyalar va ko‘k-yashil suvo‘tlari kiradi. Bir hujayrali organizmlarga
bakteriyalar va ko‘k-yashil suv o‘tlari misol bo‘lishi mumkin. Bu hujayralarda
shakllangan yadro bo‘lmaydi. DNK moddasi hujayra markazida ma’lum fazada
to‘plangan holda joylashgan. Bir hujayralik organizmlarda metabolitik
jarayonlarning hamma funksiyalari shu bitta hujayrada bajariladi.
2-eukariotlar - hujayrasida albatta shakllangan yadro bo‘ladi. Ularga
o‘simlik va hayvon organizmlari kiradi. Bir organizm tarkibiga kiruvchi hujayralar
tuzilishida ham bir-biridan sezilarli
darajada farq bo‘lishi mumkin.
Ko‘p hujayrali organizmlarda
maxsus funksiyalarni bajaruvchi
yuqori darajada mutaxassislashgan
hujayralar uchraydi. Har bir tirik
hujayraning o‘ziga xos bo‘lgan
ko‘pgina vazifalar funksiyalar
mavjuddir.
Shakllangan mustaqil
yadroga ega bo‘lgan hujayralik
o‘simliklar-eukariot organizmlar

deb ataladi. ko‘p hujayralik organizmlarda har bir to‘qimani tashkil etuvchi
hujayrada modda almashinuv jarayonining ma’lum bir funksiyalari bajariladi.
Shuning uchun ham ko‘p hujayrali organizmlar, hujayralar yig‘indisidangina iborat
bo‘lib qolmay, balki bo‘tun bir organizmni tashkil etuvchi to‘qima va organlar
yig‘indisidan iboratdir. Ular funksiyalarining o‘zaro bog‘liqligi natijasida umumiy
metabolitik jarayon royobga keladi.
O‘simliklar hujayralari shakli jihatidan ikki gruppaga bo‘linadi:
1. Parenxima shaklli hujayralar - bularga eni boyidan asosan farq qilmaydigan
hujayralar kiradi.
2. Prozenxima shaklli hujayralar – bularning boyi enidan bir necha barobar uzun
bo‘ladi.
Hujayralarning hajmi xilma-xil kattalikka ega bo‘ladi. Masalan asosiy
to‘qimani tashkil qiluvchi parenxima hujayralari 0,015-0,070 mm, prozenxima
shakldagi hujayralar esa uzun bo‘lib, har xil o‘simliklarda, hatto bir xil
o‘simliklarda ham har xil bo‘ladi-
paxta tolasi 65-70 mm, qichitqi
o‘tning po‘stloq tolasi 80 mm bo‘lishi mumkin.
Parenximatik hujayralarning eni buyiga teng bo‘lib, ko‘proq kvadratga
o‘xshash bo‘ladi. Masalan, asosiy to‘qima hujayrasi (0,04 mm2). Prozenximatik
hujayralarning bo‘yi enidan bir necha barobar katta bo‘ladi. Masalan, paxta tolasi
bir hujayradan iborat bo‘lib, uzunligi 35-40 mm, qichitqi o‘tining po‘stloq
tolasining uzunligi esa 70-80 mm.
Hujayralar hajmi shakli va bajaradigan funksiyalariga qarab har xil bo‘lsalar
ham asosan umumiy tuzilishga ega. Ya’ni, har bir voyaga yetgan hujayrada: po‘st,
sitoplazma, vakuola, yadro, plastidalar, mitoxondriyalar, ribosomalar,
peroksisomalar, endoplazmatik to‘r, membranalar va boshqalar bo‘ladi.
O‘simliklar hujayrasi ham barcha eukariot organizmlar hujayrasiga
o‘xshashdir. Ammo ulardan farqli o‘laroq o‘simlik hujayrasida fototrof oziqlanish
uchun xos bo‘lgan plastidlar, hujayrani o‘rab turuvchi polisaxarid devori hamda
turgorni saqlab turish uchun muhim bo‘lgan markaziy vakuola mavjud. Hujayraning umumiy korinishi

Bo‘linuvchi o‘simlik hujayrasida esa sentriollar yo‘q. Tirik hujayra yarim
o‘tkazuvchanlik xususiyatiga ega bo‘lgan membrana bilan chegaralangan bo‘lib,
o‘zini qayta qurish qobiliyatiga ega.
O‘simlik hujayralarining ko‘rinishi va bajaradigan vazifalari har xil bo‘lsa
ham, ular umumiy tuzilishga ega. O‘simlik hujayralarida dastlab hujayra qobig‘ini
va ichki tarkibiy qismni farqlash zarur. Hayotiy xossalar aynan hujayra ichki qismi
bilan belgilanadi. Uni protoplast deb ataladi. Voyaga yetgan o‘simlik hujayrasi
vakuolaga ega, u hujayra shirasi bilan to‘lgan bo‘ladi. Protoplast, sitoplazma va
unda joylashgan yirik organellalaridan iborat: yadro, plastidalar, mitoxondriyalar
va boshqalar.
Yadro, uning tuzilishi va faoliyat prinsiplari. Irsiy belgilarni saqlovchi
organoid bu yadrodir. Dumaloq yoki oval shaklida va ba’zi hollarda esa duksimon,
ipsimon bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik o‘simliklar hujayrasida yadro bitta bo‘ladi.
O‘simlik hujayrasi yadrosining diametri 10 mkm atrofida bo‘lib ikkita membrana
(ichki va tashqi) bilan o‘ralgandir. Ushbu membranalarda 10-20 nm o‘lchamdagi
teshikcha-kanalchalar bo‘lib ular orqali nukleoplazmaga oqsil va nuklein kislotalar
tashiladi. O‘simlik hujayrasida ko‘pincha bitta yadro uchraydi, biroq ko‘p yadroli
hujayralar ham bor. Yosh hujayrada yadro markazga yaqin bo‘ladi. Yadro ikki
qavatli membrana bilan o‘ralgan bo‘lib unda 1-6 dona yadrocha bo‘ladi.
Yadroning asosiy vazifasi shundaki, u hujayra, to‘qima, organ va butun
o‘simlik uchun zarur bo‘lgan barcha fiziologik, bioximik jarayonlarni boshqarib
turadi va informasion markaz sanaladi. Yadro endoplazmatik to‘r yordamida
boshqa organoidlarning membranasi bilan bog‘langan bo‘ladi. Yadro maxsus-
spesifik oqsillarni sintez qilish va irsiy belgilarni avloddan-avlodga ko‘chirishda
muhim rol o‘ynaydi. Bu vazifaning bajarilishida yadrodagi DNK asosiy rol
oynaydi. Yadro asosini nukleoplazma tashkil qilib, uning tarkibi asosan oqsillar,
DNK(14%) va RNK(12%) dan iborat. Yadroda bulardan tashqari yana lipidlar,
suv, kalsiy, magniy va bir qancha mikroelementlar mavjudligi aniqlangan.
Nukleoplazmada DNK, RNK va oqsillardan tashkil topgan xromatin
ipchalari bor bo‘lib ular bo‘linayotgan hujayrada xromosomalarga aylanadi. Bu

xromosomalarning soni har bir tur o‘simlik uchun bir xildir. Meyoz va poliploidiya
hollaridan boshqa barcha hollarda har bir tur hujayrasi yadrosidagi DNK miqdori
doimiydir.
O‘simliklarning genomi hayvon hujayralari genomiga nisbatan ko‘p DNK
tutishi bilan farqlanadi. Nukleolazmada fermentlar, kofaktorlar mavjud bo‘lib, ular
o‘z navbatida DNK molekulasining replikasiyasi va transkripsiyasini amalga
oshiradi.
Yadrocha. Yadrocha yadroning doimiy yo‘ldoshi bo‘lib, yorug‘lik va
elektron mikrosqoplarda juda aniq ko‘rinadi. Uning soni, o‘lchamii va shakli
o‘simliklarning turlari uchun doimiydir. Yadrocha DNKning ma’lum qismlarida
shakllanadi va membrana qavati bilan o‘ralmaganligi uchun uning chegaralari aniq
ko‘rinmaydi. Yadrochadagi DNK uchastkalarida rRNK sintezi ro‘y beradi. Uning
formasi va soni o‘simlikning ma’lum bir turida doimiydir. Tarkibida 80% oqsil,
15-16% RNK bor. Yadrocha RNK moddasining taqsimlanishida ishtirok etadi.
Shuningdek, oqsillar va ribosomaning sintezlanishi yadrocha faoliyatiga tubdan
bog‘liq. Demak, yadrocha ham genetik informasiya saqlovchi organoiddir.
Umuman yadroda genetik informasiya saqlanadi va unda DNK replikasiyasi
ro‘y beradi. Yadro sitoplazma bilan uzviy bog‘liq ravishda genetik informasiyani
amalga oshishida va hujayra hayotiy jarayonlarini nazorat qilib turadi.
Hujayra devori. O‘ simliklarning hujayralarida qattiq po‘stning bo‘lishi,
ularning hayvon hujayrasidan farq qiladigan belgilaridan biri hisoblanadi.
Organizmda hujayralar bo‘linish yo‘li bilan ko‘payadi. Ona hujayra bo‘linayotgan
vaqtda undan hosil bo‘layotgan ikki yosh hujayra oralig‘ida juda yupqa to‘siq
paydo bo‘ladi va u ona hujayraning ustki po‘sti bilan qo‘shilib ketadi. Natijada
paydo bo‘lgan ikkala hujayra ham qattiq po‘stga o‘ralib qoladi.
Hujayra po‘sti asosan sellyuloza, gemisellyuloza va pektin moddalaridan
iborat. Quruq og‘irligiga nisbatan sellyuloza-30%, gemisellyuloza - 40%, pektin
moddalari 20-25% ni tashkil etadi. Sellyuloza moddalari har xil uzunlikka ega
bo‘lgan zanjirsimon misellalardan tuzilgan. Hujayra po‘sti asosan ichkaridan
yo‘g‘onlashadi.

Hujayra devori polisaxarid qatlamidan iborat bo‘lib hujayraning mitotik
bo‘linishining telofaza bosqichida shakllanadi. Bo‘linuvchi va cho‘ziluvchi
hujayralar devori birlamchi, shakllangan birlamchi hujayra devori ichida hosil
bo‘ladigan qatlam esa ikkilamchi hujayra devori deyiladi.
Hujayra devori qobig‘ida ionlar va ayrim hujayralar uchun kerakli
moddalarni o‘tqazuvchi maxsus teshikchalar-kanalchalar ham mavjud.
Hujayra devori tarkibiga tuzilma komponentlar (o‘simliklarda-sellyuloza,
zamburug‘larda-xitin), devor matriksi komponentlari (gemisellyuloza, pektin,
oqsillar), inkrustasiya (qoplovchi) komponentlari (lignin, suberin) va hujayra
yuzasida yig‘iluvchi (kutin, mum) moddalar kiradi. Shuningdek hujayra devorlari
tarkibida selikatlar va kalsiy karbonat ham bo‘lishi mumkin. Hujayra devorining
asosiy inkrustatsiyalovchi moddasi bu lignindir. Hujayra devorining jadal
ligninlanishi hujayraning o‘sishi to‘xtaganidan so‘ng boshlanadi. Lignin n-kumar,
kaneferil, sinap kabi xushbuy benzol xalqali spirtlarning polimeridir. Ligninning
yig‘ilishi va parchalinishi tuproqda gumus hosil bo‘lishining asosini tashkil qiladi.
Ko‘pchilik hollarda hujayra devori tarkibida monosaxaridlardan geksozalar,
pentozalar, uron kislotalari va dezoksisaxarlar uchraydi. Hujayra devorining
uglevodli komponentlari bo‘lgan sellyuloza-ß-D-glyukozaning polimeridan iborat
bo‘lsa, gemisellyuloza-geksoza va pentozaning, pektin moddalari esa uronat
kislotasi hosilalaridan iboratdir. Sellyuloza va pektin moddalari suvni adsorbsiya
qilishi tufayli hujayra devorining suvliligini ta’minlaydi. Pektin moddalari
tarkibida juda ko‘p karboksil guruhlari bo‘lganligi sababli ikki valentli metal
ionlarini bog‘lash xususiyatiga ega. Ushbu ionlar o‘z navbatida boshqa kationlarga
(N+, K+ va boshq.) almashinish xususiyatiga egadirlar. Bu hol hujayra devorining
kation almashuvchanlik xususiyatini ta’minlaydi. Uglevodlardan tashqari hujayra
devori tarkibiga ekstensin deb ataluvchi tuzilma oqsili ham kiradi. Bu glikoprotein
tarkibidagi barcha oqsillarning 20% va undan ko‘prog‘i L-oksiprolindan iborat.
Shu xususiyati bilan o‘simlik hujayra devorining oqsili hayvonlar hujayra oralig‘i
oqsili kollagenga o‘xshashdir. Ko‘pchilik o‘simlik hujayralari asosiy tuzilma
elementlarini quyidagi shaklda keltirish mumkin.

O‘simlik hujayra devorlarining shakllanishida bir qancha birikmalar
qatnashadi. Ammo, ular tarkibida ayrim birikmalar alohida o‘rin tutadi. Biz
ulardan geksozalar, pentozalar, uron kislotalari va dezoksisaxarlarni misol qilib
ko‘rsatishimiz mumkin.
Hujayra devorining asosiy inkrustatsiyalovchi moddasi bu lignindir. Hujayra
devorining jadal ligninlanishi hujayraning o‘sishi to‘xtaganidan so‘ng boshlanadi.
Lignin n-kumar, kaneferil, sinap kabi xushbuy benzol xalqali spirtlarning
polimeridir. Ligninning yig‘ilishi va parchalinishi tuproqda gumus hosil
bo‘lishining asosini tashkil qiladi.
O‘simliklarda suv va harorat rejimining boshqarilishida hujayra devorlari
suberinga to‘yingan to‘qimalar qatnashadi. Ushbu suberinga to‘yingan hujayra
devoridan suv va eritmalar qiyin o‘tadi. Ildizning endoderma va periderma
hujayralari bunga misol bo‘la oladi. Polisaxaridlarning hujayra membranalarida
tashiluvi har xil bo‘ladi. Biz uni quyidagicha ko‘rsatishimiz mumkin.
O‘simliklar epidermis hujayralarining yuzasi gidrofob moddalar-kutin va
mum bilan hamoyalangandir. Ushbu moddalarning hosildorlari sitoplazmadan
ajralib hujayra devori yuzasiga chiqib polimerlanadi. Kutin qavati odatda
polisaxarid moddalarga (sellyuloza, pektin) boy bo‘lib kutikulani hosil qiladi.
Kutikula to‘qimalarning suv almashinuvi boshqarilishida qatnashib hujayrani
zararlanishdan va infeksiya kirishidan saqlaydi.
Birlamchi hujayra devori quruq og‘irligining 30% sellyulozadan iborat.
Sellyuloza molekulalari o‘zaro vodorod bog‘lari bilan bog‘lanib mikrofibrillarni
hosil qiladi. Gemisellyuloza va pektin moddalarining miqdori to‘qimalarning
turiga qarab o‘zgarib turishi mumkin. Oqsil bilan birgalikda pektin moddalari
hujayra quruq og‘irligining 30% atrofida bo‘lishi mumkin. Ammo oqsillarning
miqdori 5-10% atrofida gemisellyulozaning miqdori esa 40% bo‘lishi mumkin.
Hujayra devorlarida 1 mkm kattalikgacha bo‘lgan teshikchalarga ega. Ular
orqali plazmodesmalarning ipchalari o‘tadi. Plazmodesmalar orqali hujayralararo
aloqa bo‘lib turadi. Har bir plazmodesma plazmalemmadan kelib chiqqan
kanalchalarga ega va ular hujayradan hujayraga o‘tib ketgan.

Plazmodesmaning markaziy qismida dismotrubka bo‘lib unda prujina
shaklidagi oqsil molekulalari mavjud. Dismotrubka qo‘shni hujayralarning
endoplazmatik to‘ri membranalari bilan qo‘shilgan. Dismotrubkaning atrofida
sitoplazma qavati joylashgan bo‘lib u o‘z navbatida qo‘shni hujayra sitoplazmasi
bilan bog‘langan.
Binobarin, hujayralararo aloqa sitoplazma, plazmolemma, endoplazmatik tur
va hujayra devori orqali amalga oshadi. Organlar va to‘qimalar hujayralari
sitoplazmasining birlikdagi tizimi simplast deyiladi.
Shuni aytib o‘tish lozimki hujayra devori protoplastning hosilasi bo‘lgan
holda bir qancha vazifalarni bajaradi ya’ni hujayrani zararlanishdan va ortiqcha
suv yo‘qotishdan saqlaydi, turgor hisobiga hujayraning shaklini va ulchamini
belgilaydi, hujayralarda ionlar almashinuvida asosiy o‘rinni (ion almashlovchi
sifatida) tutadi, bir hujayradan boshqa hujayraga moddalar o‘tishiga (apoplast
tashiluv) xizmat qiladi. Shuningdek hujayra devorlari hujayralarning o‘sishi va
differensirovkasida muhim o‘rin tutadi.

Adabiyotlar:
1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018.
2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016.
3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.-
202 б .
4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000.
5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010.
6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун . - Т .:
Мухаррир , 2010. -118 б .
7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича)
таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технология. 2010, - 248
8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни
ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари / “Психологияни ўқитишда
замонавий иновацион ёндашув: психологлар фаолиятини ташкил этишда
илғор технологиялар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар
тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психология” ўқув-илмий маркази. 2019
йил 24 декабрь. – Б.13-16.
9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы профессионального
сознания / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс
тарбияси» Республика илмий-назарий конференция, ГулДУ. 2007 йил 16-17-
ноябрь . – Б . 208-209.
10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni
amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific
Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from
https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470

O‘simlik hujayrasining fiziologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish